Орта ғасыр әдебиетіндегі «қисса – дастандар» үрдісі

МАЗМҰНЫ
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
НЕГІЗГІ БӨЛІМ.

БІРІНШІ ТАРАУ.
«Нәзирагөйлік» дәстүрдің қалыптасып, дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8

ЕКІНШІ ТАРАУ.
Орта ғасыр әдебиетіндегі «қисса . дастандар» үрдісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16

ҮШІНШІ ТАРАУ.
Қисса . дастандардың дәстүрлі ерекшеліктері мен көркемдік
жалғастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .41
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
...............................................4
НЕГІЗГІ БӨЛІМ.
БІРІНШІ ТАРАУ.
«Нәзирагөйлік» дәстүрдің қалыптасып,
дамуы..................................................8
ЕКІНШІ ТАРАУ.
Орта ғасыр әдебиетіндегі «қисса – дастандар»
үрдісі......................................16
ҮШІНШІ ТАРАУ.
Қисса – дастандардың дәстүрлі ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... күннен бастап кемінде екі жарым
– үш мың жыл бұрынғы тарихтар ... ... ... ... ... даму ... ... кезеңдереден өтті. Тарихтың сан тарам
жолдарында көптеген халықтармен тоғысты, мәдени ... ... ... ... ... ... ... әр саласынан табылады.
Қазақ әдебиетінің тарих бетінде айрықша із қалдырған замандары ислам
мәдениетінің өркендеуі мен түрік Оянушылығының тұсы ... Бұл ... ... ... ... ... иран, Орта Азия елдерінің
әдебиеттегі қарым-қатысы орасан зор ... ... да ... ... ... Үрім, Шын-Машын, Бағдат, Исфахан, Мысырды еркін
шарлай берді. ... мен ... араб ... мәдениетінің тамырластығы біздің
Әл-Фараби бабадан бұрын да, кейін де жалғасқан.
Түрік әдебиетіндегі нәзира дәстүрі ... ... ... ... Бұл – ... ... ... бірі. Оянушылықты
Қытай әдебиетінде «фугу» - көне ... ... ... деп ... (фу – қайта
оралу, гу – көне ... ... ... туу» ... ат ... ... ... төркіні – көне мәдениетті қайта
тірілту. Осы дәстүр ислам ... ... ... ... басталған уақытта оны түрік ақындары да шығармашылық жолмен
қабылдап алып, жалғастырды. ... ... ... ... - ... ... мен ... антикалық ойшылдар идеясы болғанымен,
түріктік мүддені көтеруді ұмытқан жоқ. Сондықтан да, түрі ... ... ... ... ... сол, ... бұл мәселе әлі
арнайы зеттелмеген. [27. 1-17]
Оянушылық дәстүрінің көне ... ... ... ... ... ... дәуірімізге дейінгі VII ғасырларда Сайс ... ... бар. Сайс ... ... ... ... ... салыстырыла айтылады. Египетті Александр Македонский (б.д.д. 332 ғ.)
басып алған замандардан бастап, ... ... ... ғ.) қалыптаса бастайды, осы кездегі тарихи даму көне ... және ... ... ... ... ... ... Сол арқылы
бүкіл шығысқа тарады. Еуропа Оянушылығы Шығыстан бастау алды.
Енді әдебиет тарихындағы жаңғырту дәстүріне ... ... ... ... бері ... бар ... Ол ... де бұрынғы сюжеттерді
қайталай жазып, белгілі мифтер мен ... ... ... өлең ... ... туындыгерлері лақап атымен ғана ... ...... ... түгелімен шумерлердің әдеби сюжеттерін
қайталап берді, тек құдайларының аттары ғана өз ... сай ... ... ... жыры ... мәдениеті дәуірінде нәзира
дәстүрімен қайталап жазылып қалған. [27.29]
Нәзиралық шығармалар мұнымен ғана ... Осы ... ... ... ... («Да прославлю я владыку мудрости». Өлеңінің
аты бірінші жолындағы сөздерден алынған) атты шығарма да нәзиралық ... Онда ... ... ... да, ... пен азаптан шыға алмаған кісі
туралы, «не ... десе де, бәрі – ... ... - ... ой ... 32] Осы ... «Вавилон теодициясы» (б.д.д. XI ғ.) және «Құдайдың
құлы, маған бағын» ... X ғ.) атты ... да бар. Бұл ... кейін
Тауратқа да кірген екен. («Иов кітабы». Құранда – Айып ... ... ... ... ... дана ... «Акихор туралы повесть»
жазылған. [27.32]
Шығыс әдебиетіндегі нәзирашылық дәстүріне ұқсас үрдісті, ... грек ... ... ... Фирдоуси заманынан өріс ала
бастаған кезінде оның негізгі тақырыптық аясы шығыс ... ... одан діни ... ... ғашықтық мәселелеріне ауысқан
деуге болады. Грек кикликтерінің негізгі тақырыптары да ... ... Бір ғана ... мен ... ... IX-VIII ғ.) ... шығарма жазылған. Біздің жыл санауымызға дейінгі ... өмір ... ... «Теогониясы» жазылып кеткен сюжетке қайта
айналып соғу ... ... ... Одан ... Апполодордың (б.д.д.
III ғ.) «Құдайлар туралы сын», рим ақыны Овидийдің «Метаморфозасы», тіпті
ескі мифологияны жаңғыртушы ... ... ... Геродот
(«Тарих») сияқты тарихшылар да бар. Бұл дәстүр бірте-бірте ... ... ... ... ... қарап, шығыс «нәзирасы» ... ... ... ... ... ой туындайды.
Қиссаның («қисса» араб сөзі: баяндау) тууына тікелей негіз болған
Құран сюжеттері, «Мың бір ... ... ... ... ... ... ... жоғарыдағы Ассирия – Вавилон, ... ... ... ... пайда болған архаикалық мифтерде жатыр. Қисса
жанры өзнің қалыптасу кезеңінде осылардың бәрін ... Ол – ... ... ... әлі ауызша әдебиеттен ажырай қоймаған кезеңде
туған көне ... ... ... ... ... нәрселердің
шығу тегі мен себептерін, өзен, тау, тас, аспан әлемі, жұлдыздар туралы
түсніктер бар. ... ... ... кездеседі. Дүниені
мекендеген әртүрлі мифтік мақұлықтар: дию, пері, жын-шайтан, жалғыз көзді
дәу, ... ... ... көне ... ... туғандығы айқын.
Қиссада адамзат дәуірлерінің қоғамдық қалыптасуының бас кездерінде
пайда болған мифтік түсініктер мен қала ... тән ... ... ... шыққан кітаптар да мұсылман дініне ... ... ... Сондай-ақ қазақтың аз өмір тіршілігінен алынған
жырлар «Қисса Алпамыс», «Қисса Айман-Шолпан» деп атала береді. Бірақ оларды
қисса ретінде қарастырмаймыз. ... ... ... ... ... жанрының туып дами
бастауы XIII-XIV ғасырларға тура келеді. «IX-XV ғасырлар – Орта ... ... ... ... ... ... гуманизмнің гүлдену дәуірі». [34.7]
Алтын Орда дәуірінде туған ... ... ... ... көркем
шығарма қаһарманына айналуын («Қисса Жүсіп»), ғашықтық ... ... уа ... діни ... туа ... ... бит-түрки, Қисас-үл әнбия») шығармаларынан көреміз.
Қисса-дастан қазақ әдебиетінде XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX
ғасырдың бас ... ...... Онда ... ... ... ... қамтылып, заман адамдарының зердесінде қазақ мәдениетінің мыңдаған
жылдық тарихы ... ... ... ...... ой ... Түріктік – Исламдық дүниелердің мәні мен ... ... ... ... оны ... ... ... «панисламшыл», -
деп айыптаған кездері де болды. Әдебиетте саясаттандырудың ... ... ... зерттеу объектісіне айналмады. [27.39]
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері: Дипломдық жұмыстың негізгі
мақсаты – ... ... ... ... ... ... айқындау:
- X-XIV ғасырлардағы түрік әдебиетіндегі Оянушылық мәселесі және нәзира
дәстүрінің ... ... XIII-XIV ... ... ... ... – жазылған қисса –
дастандарды талдау («Гүлстан бит-түрки», «Хұсрау-Шырын»).
- Қиссашы ... ... ... XIX-XX ғасыр басындағы қисса-дастандарды сюжеттік негіздеріне ... ... ... ... ... көрсету;
- Қисса-дастан жалғастығының кейбір мәселелеріне назар аудару.
Тақырыптың игерілуі мен зерттелуі: ... ... ... М. ... (1964; 1991), С.Мұқанов (1974), Е.Ысмаилов (1956;
1960), Қ.Жұмалиев (1958; 1967), ... (1973; 1976), ... ... (1961), ... (1986), ... (1994)
еңбектерінде сөз болды.
Қиссашы ақындарды әдебиетке кіргізіп, ақтап алуды қарастыру талаптарын
профессор ... ... ... ... ... ... т.б. Шығыс сюжетіне өлең жазған ... ... ... деп бөлу ... ... ... «ескішіл» деген
айдар тағудан ажыратып алды: «Алайда, әне бір жылдары ... XX ... ... ... ... жете ... ... XX
ғасыр басында бізде шын мағынасында әдебиет болған жоқ десті. Осыдан ... ... ... жинап, бастыру, зерттеуге ... ... деп ... ... М.Бөжиевтің (1964); М.Бөжиев – З. Ахметовтің ... осы ... ... ... ... ... ... (1994),
Ы.Дүйсенбаевтың (1973) еңбектерінде жүйелене бастады. Қиссашы ... Шәді ... ... ... ... ... айналдырды. [28. 63]
Осы кездерде қисса-датстандарды жариялап–жарыққа шығару жұмысы
басталды. Алғаш У.Суханбердинаның құрастыруымен ... ... ... ... ... (1986) кейін «Ғашықтық дастандары» (1994) болып
басылды. Сондай-ақ, Б.Әзібаеваның құрастыруымен «Дастандар» (1990) ... ... ... ... ... ... «В.В.Родлов
жинаған қазақ фольклорының үлгілерінен» бірнеше қиссалар қосылды.
Қисса –дастандар фольклорлық тұрғыда танып-білудің ... ... ... ... мәні зор ... (1970, 1980).
Сексенінші жылдан бері қарай қазақ-шығыс әдеби байланыстары жөнінде
елеулі еңбектері ... Бұл ... ... (1972; 1982; ... (1982; 1994; 1996) ... жарық көрді. С.Қасқабасов бұл
мәселеге ... ... ... тың ... ... (1972, 1984). Ежелгі
қиссаларды зерттеу талаптары көрінді. Қисса-дастандар ... ... ... ... айтуға болады.
Қисса-дастандар зерттеушілер тарапынан терминдік мәселеде әр түрлі
айтылып жүр: «Қисса», «қисса-хикая», «дастан», ... ... ... ...... дастан» деп атаса (1934), В.М.Жирмунский,
Х.Т.Зарифовтар (1947), Е.М.Мелетинский (1983) ... ... ... (1991) «романдық дастан» дейді. Ы.Дүйсенбаев
ғашықтық қисса-дастандарды «лиро-эпостық жырлар» деп ... ... (1974), ... (1971) ... ... Соңғы зерттеулерде
дастан атауы жиі қолданылып жүр. ... - ... ... ... мағынасын береді.
«Бұл жанр көне дәуірлерден бері қарай қарастырылатындықтан, «қисса-
дастан» деген ... ... ... ... ... ... ... алып
тастаудың реті жоқ. «Қисса» осы жанрдың мағыналық жағынан айырмашылықтары
мен ерекшеліктерін жан-жақты ... сөз» ... ... ... ... ... және әдіснамалық негіздері. Қазақ әдебиеті тарихын
зерттеудің тәжірибелері, жүйесі, ... ... ... ... ... ... Ә.Марғұлан, Б.Кенжебаев,
Ә.Қоңыратбаев сынды ғалымдардың ... мен ... ... Сонымен қатар, В.М.Жирмунский, Н.И.Конрад, ... т.б. ... ... кездеседі.
Дипломның құрылымы. Жұмыс кіріспеден, үш ... ... ... тізімінен тұрады.
Ортағасыр әдебиетіндегі «нәзирагөйлік» дәстүрдің қалыптасып, дамуы
X ғасырдан бері қарайғы түркі әдебиетін Ислам ... ... ... емес. Өйткені Египеттен – ұлы Қытай қорғанына ... ... ... араб ... қол астына қараған елдер ... ... ... ... ... тұтатқан еді.
Еуропа елдері философия, математика, астрономия, ... ... ... ... ... ... Көне ... мәдениет дәстүрі
мен Шығыс дүниесін біріктіру арқылы ... ... жол ... ... ... «Адамзат өз мекенінде тәртіппен жарастықты
жәрдеммен, үнемдік өлшемімен, ... өмір ... ... - ... ... түрік әдебиетінің негізгі ойларымен қабысты. Ислам
мәдениеті ғылым, поэзия, өнер т.б. ... ... ... деңгейіне
жетті.
Ислам дінінің негізін қалаған ... ... ... ... оның сахабалары, әулиелер жайындағы әңгімелері
бүкіл Ислам әдебиетінің ... ... бірі ... Бұл ... жаңа
дін жасаймын немесе дін жол сараптарына өзгеріс ... ... аз ... Оған қолы ... ... аты қалғандар да, қолы
жетпегендер де бар. Мұхаммед ... ... ... ... жаңа ... ... қалады. «Құдайды сүйгеннен
кейінгі басты парыз – ... ... - деп ... [29. ... ... нұры жаусын... егер Олардың біріне екеуі бірдей
жер таянып, қартайып ... сырт ... ... ... ... дауыс
көтеріп, қатты сөз айтушы болма. Мейлінше рақымды бол».
«Пақырға қол ұшын, жоқ- жітікке қайыр-садақа бермеген адам – ... ... аяқ асты етіп ... ... [26. 15] ... ... салатын осындай қағидалар мен хадистер түрік ... ... ... айналды. Дүние-таным адамгершілік мұраттар
бірлігінің түп қазығы болды.
Ислам тарихы білім, ол ... ... ... араб ... ... ... сана табысына көп ғасыр бойында аса зор жемістер берген.
Ескі антик өнері мен Еуропаның бері де келіп шыққан ояну ... ... ... жүз ... ... бар. ... көп ғасырдың қараңғылық
заманына сәуле беретін, тек араб мәдениеті ... ... ... ... Платон, Аристотель мирастарының бүгінгі өнерлі халықтар қауымына
әкеліп жеткізушілер Шығыстан шыққан данышпандар болғанын ескертті. [28. 85]
Мұхаммед ... ... ... діннің жиынтық ойлары құранда
жинақталды, ол ... ... ... елдеріне таралды.
Әбубәкір Халифаның тұсында (632-634) хатқа түсе бастаған Құран кітабы
үшінші Халиф Османның кезінде ... ... ... ... ... қисса-дастандарға сюжет болған. Нұх, Мұса, Ибраһим,
Ысмаил, Дәуіт, Сүлеймен, Жақып, Жүсіп, Иса пайғамбарлар ... ... ... ... ... Құран арқылы кең тарады. [28. 37]
Ислам мәдениетінің ... ... ірі ...... Сыр бойындағы
Отырар, Сайран, Түркістан (Иасы) қалалары болды. Одан ... ... ... ... ... ағымның өкілдері Ахмет Яссауи, Ахмет
Жүйнеки, Сүлеймен Бақырғани сынды ... ... ... ... әлеміндегі
«әл-инсан әл-кәміл» мәселесін мораль философиясы негізінде қалыптастырған,
әрі осы білім ... ... бойы ... ... софылық әдебиет
өкілдері.
Қарахан мәдениетінің алып тұлғалары Баласағұн қаласында туып-өскен
әйгілі ақын ... ... мен ... ... ... Бұлар –
дүниежүзілік мәдениетке айтарлықтай үлес қосқан ... ... ... ... ... ... атты кітабымен
әлемге әйгілі болды. Қарахан мемлекетінің тағы мәдени ошағы – ... ... ... атты ... өмір ... Ол да үш ... тұратын
«Түрік сөздігінің жинағын» жазып, өрелі еңбек жасады.
Тамыры терең түрік әдебиетінің ескерткіштері «Орхон жазулары», «Қорқыт
ата», «Оғыз ... ... ... ... ... ... Інжіл,
«Рамаяна», «Панчатандра», «Шаһнама» миф-аңыздары мен салалана түсті. Діни
дидактика жанры ... ... ... ... ... тұсында да толастаған жоқ.
Сондай-ақ Сарай, Сарайшық қалалары да осы ... ... ... ... ... ... ... біз тек Еуропа
елдеріне, оның қазіргі қалпына қарай отырып айтамыз, ал ... ... ... тұрғысынан қарасақ, X-XIV ғасырлардағы Қазан ... тән ... ... ... деп ... ... [27. 85]
Қала мәдениетінің дамуы әдебиет пен ғылымдағы Ұлы тұлғалар ... ... ... Әли, Рабғұзи, Құтб, Хұсам Кәтиб,
Хорезмилердің шығармашылығы X-XIV ... ... ... ... ... ... ... даму үрдісі өз ішінде трік
Оянушылығын туғызды.
Әдебиеттегі түрік Оянушылығының белгілері, екі үлкен жаугершіліктерден
кейін ... ... X-XII ... ... «Құтты білікте» державалық
түрік мемлекетінің төрт құбылысы тең үлгісін ... ... ... ... ... ... ... Ұлы түрік қағанатын елестете
отырып жазса, М.Қашқари түрік елінің бай ... ... ... ... ... ... түсті. Яғни түркі әдебиетіндегі
оянушылықтың (Ренессанс) бастамалары осы ... ... ... ... бір ... түсу тұсы XIII-XIV ... ... Орта Азияда Науаи, ... ... ... бар ... ... еңбегіне сүйеніп, қазақ
әдебиет тануында алғаш сөз еткен ... ... ... ... 66] Түрік әдебиетіндегі оянушылықтың пайда болуын олардың өзін ... ... және ... ... ... ... көрші Иран
әсерінен – деп біледі. ... ... ... шарты орта
ғасыр жағдайындағы қала мәдениетінің ... қол ... ... өнері,
сауданың дамуы деп біледі. [10.74] Осы аталған ... X-XIV ... ... болғандығын зерттеулерден көреміз.
Жетпісінші жылдарға таяу алпысыншы жылдардың аяғында ... ... ... ... бар Орта Азия ... ... ... ... түрік әдебиетіндегі Ренессанс белгілері
туралы ойды татар ... ... ... (Хисамов Н.Ш. 1979) Бұл
мәселе қазақ әдебиетінде әлі де ... ... ... ... грузин,
иран, қытай, араб т.б. Шығыс халықтары әдебиетіндегі ... оның ... ... ... ... Италияда аяқталғаны
туралы біршама еңбектер жазылған.
Бір мәселе Әл-Фарабидің ғылымдағы тұлғасының ... да ... ... көне ... әдебиетінің принциптеріне сүйенетіні,
ежелгі грек ойшылдарын дәріптеуі; Яссауи және оның ізіне ... ... ... ... ... ... ту ... Нәзира дәстүріндегі
хиссалардың ежелгі сюжеттерді қайталай жаза отырып, онда адамгершілік,
түріктік мәселелерді ... көне ... араб ... ... ... ретінде тарап, араб
халифаты қарамағынан шығып, саманид ... ... ... ... ... ... Ал ... әдебиетінде Алтын Орда
мемлекетінің ... ... ... ... ... Нәзираның негізгі
тақырыптары әлі қол үзіп кетпеген көптеген араб сюжеттері және ... ... ... ... ол ... ... астасып
кетті. Ақындар ежелгі мифтерден «әділ патша» және ... ... ... ... түрік ақындарының Баласағұниден - Әлиге дейін ел
тәуелсіздігі мен ... ... ... ... де айбарлы патша» бейнесін
жасауға ... араб және ... ... кейінгі түрік
мемлекетінің іргесін түрік қағанаты тұсындағыдай нығайту қажеттігінен туса
керек. Ол - Баласағұниде ... Еліг пен ... ... «Қисса Жүсіптегі»
- Жүсіп патша, «Жұмжұмадағы» - Жұмжұма сұлтан т.б. ... мен ... ... қисса-дастан жанрының түрік әдебиетінде дамуына
көрші жатқан Иранмен әдеби байланыстар зор әсер ... ... XIII-XI ... бас ... ... даму ... Араб ... әдебиеттің аясында мұсылмандық ... ... ... ... ... қызығушылық оны жаңғыртушылық басталды.
Классикалық әдеби дәстүр - әлем халықтары мәдениеттері ... ... ... кезеңдерінде байқалатын ықпалды арналар. Азия,
Еуропа, Америка, Австралия, Африка ... ... ... ... тән ... әрі ... ықпалдасу, араласу, сіңісу
құбылыстарының ... ... ... ... дамуы құрлықтардағы
бірнеше халықтардың қолданылуында басым, белсенді қызмет атқаратын ... ... ... ... әдебиеті байланыстарының ... ... ... ... ... ... ... кеңінен
тарауына себепкер болған негізгі қозғаушы ықпал – ... ... Ал, ... араб ... ... ... аймақтарға кеңінен таралуында аса
маңызды өркениеттік, мәдениеттік қызмет көрсететін ағартушылық ...... ... ... ... кітаптары Құран мен ... ... араб ... ... ... ... ... оқу-ағарту, білім алу, адамгершілік тәрбиесі және т.б. сөз өнеріне
негіз болатын бастаулардың бәрін де осы ... ... ... ... да
ортақтық мән-маңыз алды. Бұл жағдай халықтардың ... ... ... ... жасады. Әрбір халықтағы әдеби
фольклорлық мұралардың қалыптасуы мен ... тән ... ...... ... VIII-XIV ... ... халықтары
мекендеген географиялық кеңістікке Ислам дінінің таралуы араб ... ... ... де сабақтас болды.
Қазақ поэзиясының қалыптасу, даму жолына ықпал жасаған ... ... ... аясына біз түркі өркениеті дәуіріндегі әдеби
шығармаларды басты назарда ұстаймыз. Сонымен бірге ... діні ... ... арнаны құраған араб-парсы әдебиеттерінің ықпалы да айқындалды.
Бұлармен бірге – сонау ежелгі замандардан XIII-XIV ... ... ... ... «Ұлы ... ... және т.б. сауда-экономикалық қарым-
қатынас жүйесі арқылы жетіп отырған ежелгі Хараппа ... ... ... ... ... ... ... болған. Үндістан
тайпалары мәдениетінің ықпалы да болғанын ескереміз.
«Классикалық дәстүр» дегеніміз не? ... ... ... және ... ... құнын жоймайтын бағалылықты иеленетін
әдебиеттің және өнердің үлгілі, көрнекті туындылары». Ежелгі замандардан
басталып, ... ... ... қорытылып, белгілі заңдылықтар
нақтылы, айқын түрде қалыптасқан үлгілер жүйесі классикалық ... ... ... ... ... ... ... «классикалық білім беру», «классикалық философия»,
«классикалық саяси экономика» т.б. алуан ... ... ... сөз ... – бұл ... ... және материалдық мәдениет
тармақтарындағы қолданыстарының кең ауқымдылығын көрсетеді. [15. 19]
Классикалық әдеби дәстүр - ... сөз ... ... ... ... айқындайтын құбылыс. Бұл дәстүр әлемдегі
өркениеттік даму деңгейлері жоғары ... ... ... ... арқылы айқындалады. Классикалық дәстүр – ең озық жетістік деңгей
көрсеткіштеріне ғана ... ... ... ... рухани
мәдениетті құрайтын жазулардың, оқу-ағартудың, білім, ғылым игеру дамудың
аясында өркендейтін әдеби шығармашылық туындыларын біз ... ... ... ... біз ... ... ... әдеби, мәдени
мұралар шоғырын құраған туындылар және ... ... ... жол ... ... сабақтасқан кезеңдерден құралады. Ал,
шығыстың классикалық әдеби дәстүрдің дамуы: 1. VIII-XV ... ... ... ... ... ... ... әдеби дәстүрдің араб
халифатына қатысты елдерге таралуындағы байланыстар жүйесі ... ... ... ... ... ... мен ... арқылы Жерорта теңізі мен Қиыр Шығысты жалғастырған маңызды
сауда жолының ... ... ... ... ... сауда-саттық
қатынастар әрі қарай дами түседі. ... ... ... ... де теңіз арқылы қатынас жасауға арабтар Африкамен дәстүрлі түрде
сауда байланысын жалғастыра береді. Олар ... ... ... және ... де ... алысқан. Сөйтіп, бір орталыққа бағындырылған
орасан зор мемлекеттің жүйелі ... ... мен ... ... және
шекараның тұрақты бағындырылуы сақталынуы аббастықтар халифаты арқылы
тасылатын жүк ... ... ... ... ... ... да кең жол ашқан». Демек, осы аталған кезеңдегі араб халифаты
мәдениет байланыстарының қанат жаю, ... ... ... да
Ислам діні ықпалындағы классикалық әдеби дәстүрдің сіңісуі ... 44] ... ... ... ...... ... және туысқан
түркі халықтар, ақын-жазушылар шығармашылығының Ислам дінінің идеялық арқау
етуі негізінде ... ... ... ... Араб ... ежелден желісі үзілмеген «Ұлы Жібек жолы» қатынас жолының әсерімен
Шығыс елдерінің барлығына ... ... ... ... ... кеңінен танымал болды. ... ... ...... және орта ... арқылы жүзеге асырылатын
әдеби, мәдени байланыстар. Бұл орайда біз Шығыстық ... ... ... ... ұлы ... ... Әбілхасан
(Әбу Абдаллах Жафар Ибн Мұхаммед Хаким ибн ... ... ... ... ... ж.ж. ... ... Хусрау Әбу Муин (1004-1072
ж.ж.), Жалаледдин Руми (1027-1273 ж.ж.), ... ... (1203 және ... ж.ж. ... ... (Хафиз Ширази), Шамседдин (1325-1389 немесе 1390
ж.ж. шамасы), Әбдірахман Жәми ... Әбу Нуас (747-762 және ... Әбу ... ... және т.б. ...... ... қалыптастырған араб және парсы ақындары.
Шығыстың классикалық ... ... ... ... қасиетті
Құран кітабында сүрелер және Мұхаммед Пайғамбарымыздың хадистері.
Әлем халықтары сөз өнерінің мұраларындағы өзара үндестік, тектестік,
ұқсастық ... ...... ... Әрине лирикалық және
эпикалық туындылардың тақырыптық – ... ... ... ұлттық сарындар, тілдік, этнографиялық, этнопсихологиялық,
этнопедагогикалық және т.б. өзгешеліктер болды. Себебі, әрбір ... даму ... тән ... ... ... ... ... жүйесі – бәрі де өзгешеліктер шоғырын
құрайды. [15. 23]
Класикалық әдебиет ... аса ... ... ... оны
аудармалық шығармаларында ұлттық және әлеуметтік әдеби ... ... ... ... поэзиясының көп ғасырлық тарихында
Шығыс халықтарының ... ... ... ... арқылы,
халқымызға жетуі - әдеби байланыстардың ... ... ... ... профессор Ө.Күмісбаевтың: «Аударма әдебиеттерді бір-
бірімен таныстырады, табыстырады. ... ... ... ... ... ол да көркем шығарма есепті өз алдына жеке өмір сүруге хұқы әбден
бар. ... ... ... келіп, ертең кетіп қалатын мейман емес, ол да
бізге өзге ... ... ... өз алдына отырғызған жеміс ағашындай ғой.
Күтсең, бабын тапсаң нәрін, жемісін алақаныңа салады» деген ... ... [27. ... ... ... ... әлем әдебиеттерінің тақырып,
идея көркемдік тәсілдер жақтарынан өзара үнес ... ... ... ... әсер етіп ... Бұл – ... ... арқауы. Ал,
шығармашылық ықпалдастықтың нәзира дәстүріндегі үлгілері Шығыс әдебиеттері
байланыстарында кең өрістеді.
Әлем әдебиеттері ... ... ... ... сөз ... мұраларында тұрақты дәстүрге айналғанына
Н.И.Конрад ғылыми баға береді. ... ... ... мен Джульеттасы
болған Ләйлі мен Мәжнүн туралы ... ... ... Низами (1141-
1209) ғажайып эпикалық туынды жазса, өзбек ақыны Әлішер ... ... ... сол ... ... Ал, қазақ ақыны Шәкәрім Құдайбердиевтің
жырлаған «Ләйлі–Мәжнүн» де суреткер ақындықтың үздік нәтижесінің ... өз ... сол ... ... ... ... қалаған,
қалыптастырған ерекше бір шығармашылық тәсіл екенін атайды. Ғалымның ... ... ... ден қоямыз: «... воссоздание ... на ... ... в те ... было ... ... и при том
творчества свободного». Әрине, әлем ... оның ... ... сөз өнері мұраларындағы бұл құбылыс қазақ ... ... ... Б.Кенжебаев, Ә.Қоңыратбаев, Н.Ғабдуллин,
Ш.Сәтбаева, Н.Келімбетов, А.Қыраубаева, Ө.Күмісбаев және ... ... ... ... ... атауымен де
бағаланып келеді. Мысалы, профессор Н.Ғабдуллин нәзираның араб ... ... ... ... осы дәстүрді ұстанған Фирдоуси,
Низами, Науаи және орыс ақын-жазушыларының ... ... т.б.) ... орын ... ... ... осы ... табиғатына
ғылыми сипаттама береді: «Нәзира да кейінгі ақын алдыңғы ақын жырлаған
тақырыптың сюжет ... ... ... ... ... ... ... Сол себепті екі шығармадағы әңгіме бірдей
сияқтанып тұрады. [15.88] ... – екі ... ... емес, өнерге
өнермен қайтарылған жауап. Нәзира да ... ақын ... ... ... ... ақынның сол оқиғаларды сипаттап айтуында,
қаһармандардың әрекеттерін бейнелеуінде осы шайырды өзіндік ... ... ... ... ... ... ... шығармаларындағы ортақ
сюжеттерді қайталап жырлау арқылы әрбір шығармашылық тұлғаның өзіндік
суреткерлік шеберлік қырларының ... ... ... ... ... ... ... байланыстардың
негізгі ықпалды қозғалысы бір халық әдебиетінің басқа халық әдебиетінің
ішіне кіруі, сіңісуі екенін айта ... ... ... ... атты тағы бір түрін ... ... ... ... ... ... ... кетуіне мысалдар келтіреді. Бұл
құбылыстың жаңа жанрды қалыптастыру үшін қолданылғананына тоқталады. ... ... ... ... ... ептеп ұқсайды.
Н.И.Конрад Шығыста бір халық әдебиетінің келесі халық әдебиетіне еніп
кетуінің тағы бір ... ... әлем ... ... ... араб,
еврей, эфиоп, армян, латын, грек) яғни батыс ... ... және ... ... қытай, монғол тілдеріндегі буддизмнің негізін
салушы Будда хақындағы аңыз негізіндегі «тіршілік ... ... ... әлем ... ... діндерінің басты тұлғалары, оның
ішінде пайғамбарымыз Мұхаммед және оған дейінгі ... ...... ... ... ... мәлім. Бұл – шығыстық
классикалық әдеби ... ... ... ... таралуымен
біртұтас қозғалыста болып жүйеленген әдеби шығармашылық дәстүр. ... ... ... ... ... ... пайғамбарымыз бен оның сахабарлары хақындағы хикаяттардың қисса-
дастандары болып ...... ... ықпалдастығының нақты
көрінісі. [15. 90]
Қорыта келгенде, әлем ... ... ... ...... және ... ... екі сатылы дәуірлерден
құралады. Шығыстанушы И.С.Брогинскийдің пайымдауына ... ... ... ... ұласпалы, типологиялық атты ... ... Ал, ... ... ... ... құбылысы да
әлем әдебиеттерін үндестіктерінің тектестік, үндестік ... ... Ал, ... Шығыстанушы Н.И.Конрадтың әдеби байланыстардың
түрлеріне арналған жіктеулері де ғылыми ... ... ... ... ... үлгілерін сол негізгі түпкі тілдік ... ... ... ... ... ... дәстүр мен өнер жарыстыру,
басқа халық ... ... ... ... әлемі, бүкіл
композициясы, сюжеті ұлттық ... ... – бәрі де әлем ... ... тән дәстүрлі ерекшеліктер. [15.91] Сонымен, ... мен ... ... ... ... ... таралып жырлануы да ... ... ... шексіздік
өлшеміндегі кеңістігін дәлелдейді.
Шығыс халықтары классикалық әдебиеттерінің өзара араласа дамуы адамзат
тарихының көркемдік-эстетикалық дүниетаным кеңістігін танытады.
Шығыс поэзиясының тарихи ... ... ... ... ... ... классиктер жазған Ұлы туындылар қазақ қауымына ертеден-ақ
жақсы таныс ... ... ... көтерген ең басты идея – адамға ғана ... ... ... ... Ал, бұл ... әдебиеттің
негізгі қаһармандары - жеке бас бостандығы бар, ... ... ... ... сан түрлі салаларын игерген ғылым, шеберлігімен жұртты
сүйсіндіретін өнерпаз, парасатты, мейірбанды ... ... ... өз ... биік ... сай ... ... мен өнер,
философиялық теориялар мен ... ... жете ... ... ... белгісі жасалады.
X ғасырдың бас кезінде саманидтер мемлекеті болып араб халифатының
бөлінген кезде парсы тілді Иран ... жаңа ... ... ... ... ... ... Иран мен Орта Азия елдерінің мәдени кіндігінің
бірі болды. Парсы әдеби мектебі қалыптасты. Осы дәуірде Рудакидің соңын ала
елуден астам ... ... ... ... болған. Оның ішінде «Патшалар
кітабын» жазған Дакики, осы дастанды ... ... ... бұл ... парсы әдебиеті елдік рухты көтерді. Ө.Күмісбаев:
«Қайта өрлеу ... ... ... ... ... оның ... ... фундаментін берік қалап тастады» - дейді. [27. 79]
Нәзиралық шығармалар туды. Парсы тіліндегі ... ... мен ... ... бірі – ... ... (1006-1086). Поэмадағы
гуманистік бағытты дамытқан ақындар Омар Хаям (1040-1131) мен Низами ... ... ... Ансари мен Низами түрік нәзираларының алдында
ғана өмір сүрген немесе замандастары еді. ... ... ... ... ... ... ... жанрының дамуы тікелей осы нәзира
дәстүрімен байланысты болды. ... ... ... ... ... ... ... тамаша үлгілері XIII-XIV ғасырдағы түрік әдебиетінде
туды. Олар: «Әлидің» ... ... ... ... «Жұмжұмасы», Құтбтың
«Хұсрау Шырыны», Рабғұзидің қиссалары. Сондай-ақ, Сайф ... ... ... ... ... ... ... ретінде, кейінгі
әдебиетке жол салды.
Аңыз бойынша, Мұхаммед пайғамбардан бір қызық қисса (әңгіме баяндау
айтып беруді сұрағанда, ол ... толы ... бір ... ... ... бұл ... «Қисса Жүсіп» болатын). Түрік әдебиетіндегі Қисса
жанрының басы – ... ... ... ... осы ... іздегеніміз
жөн сияқты. [29. 45] Жалпы, нәзира жанрын «қисса» деп атау да ... ... ... ... ... қисса-дастандар үрдісі
Түркі қазақ әдебиеті тарихындағы шоқтығы биік белестердің бірі – Алтын
Орда дәуіріндегі әдебиет. Алтын Орда ... – көне ... ... ... аса бай ... ... ... дәуіріндегі түркілік әдебиеттің жаңаруы мен жаңғыруы өзгеше
қарқында өрістеді. Алтын Орда дәуірінде ... ... ... ... ірі мәдениет орталықтарында, тіпті Алтын Орданың шекарасынан
шалғай Мысыр еліндегі түркі ұлыстарының ... ... ... Бұл ... Қарахандар кезеңіндегідей дидактикалық сипаттағы
ақиқаттық – ағартушылық мазмұнды шығармалар ғана емес, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... поэзия жанрында
жазылған, заңгерлік осы әскери іске қатысты еңбектер де дүниеге келді. ... ... ... мен ... Орда ... ... ... аса жоғары туындылар туып, ... ... ... шығармаларынан нәзиралар жазылды. Сырдария өзенінің
төменгі ағысында, Хорезми ақынның ... ... ... ... ... әдеби тілінде «Нахж-үл Фарадис» қаламға алынып,
Құтб ақын парсының әйгілі шайыры ... ... ... ... ... поэмасын дүниеге әкелді. Ал, Мысыр елінде Сайф Сараидің
Сағдиға жазған нәзира дастаны ... ... ... әдебиетінің сол
дәуірдегі шыққан биігін танытса, араб ... ... Орда мен ... ... ... түркі ұлыс-тайпаларының тілін үйреніп, түрлі сөздіктер мен
грамматикалық ... ... ... әдеби тілінің өзге елдердің
арасындағы шынайы беделінің ... ... ... ... ... ... қонған елдер сол кезеңнің саяси мұқтаждығынан қыпшақ
тілін үйреніп, мәдениетін тануға ұмтылған. [29. ... Орда ... ... ... ... ... болғанымен бәрінің негізгі көне қыпшақ тілі. Сол себепті де,
Алтын Орда дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... деп ... болады және бұл Алтын Орда мемлекеті ... ... ғана ... ... ... XIII-XIV ... Алтын Орда
дәуірінде өмір сүріп, сыр бойында, Хорезмде, ... ... ... ... ... еткен Түркі тілдес халықтар жазып қалдырған әдеби
ескерткіштер қыпшақ-оғыз сияқты ру ұлыс ... ... ... дәуірі әдебиетінде дәстүрлі сипат алған діни сарын, ақлиқаттық-
ағартушылық бағыт Алтын Орда дәуірі ортақ ... ... де ... ... ... ... ... «Қисас-үл әнбия» Сайф Сараидің
«Гүлстан бит-түрік» ... бин ... ... ... т.б. шығармалары
діни тақырыптарда да жазылған. Алайда «Құтты ... ... ... ... ... ... әдеп ... ғана көрініс тапса,
Алтын Орда дәуіріндегі «Қисас-үл әнбия», «Гүлстан бит-түрік», «Нахж-үл
Фарадис» сияқты туындылар ... ... ... қағидалары, Құрандағы
аңыз-әңгімелер, сопылық ілімі секілді таза діни ... ... ... ... тағы бір ... ... ... Бұлардың
бірінде проза мен поэзия жанры араласып келеді. Сондай-ақ бұл шығармалар
Алтын Орда дәуірінде ... өріс ... ... ... ... ғалым А.Қыраубайқызы Алтын Орда дәуіріндегі ... екі ... атап ... ... ... ... «Гүлстан», «Қисас-үл ... ... ... Жүсіп», «Жұмжұма» кітабын жатқызса, екіншісі – тың тума
әдебиет үлгісі деп «Мухаббат-наманы» атайды. [28. 97]
Шығыстағы нәзира ... ... ... өзгешеліктер заңдылықтарын
ескерсек, бірінші топтағы туындыларды да сол ... ... ... ... тың туындылар деп бағалауға болады. Мәселен, әйгілі тюрколог
ғалым Әмір ... ... ... ... ... зерттеу еңбегінде
Құтбтың «Хұсрау-Шырын» поэмасына «аудармадан гөрі, нәзираға айналған тың
туынды» деп баға ... ... Сайф ... ... ... жайлы
пікірі де осы сипатта. Бір сөзбен айтқанда әдебиеттегі нәзирашылдық – Алтын
Орда дәуірі түркі әдебиетінің даму ... ... ... көркемдік
салт.
Бұл көркемдік салттың игі ықпалымен «Құтты білік» дәуірінде іргесі
нығайған әдебиеттің ... ... рөлі арта ... ... ... түрлері Шығыстық нақыштарымен ... ... ... ... кеңейді. Түркі тілді әдебиет тақырып, мазмұн,
форма көріктеу құралдары, стиль және тілдік жағынан мейлінше байыды.
Орта ғасырлық ... ... ... ... ... ... ... композициялық түзілімі әдебиеттегі дәстүр жалғастығының
көрінісі ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... жанрлық канон.
Мәснәуи (мәснәви араб сөзі, қосарланған деген мағына береді) араб-
парсы, түркі тілді әдебиеттердегі ... ... ... өлең ... ... ... ... «Хамзасы» түркі әдебиеттерінде
«Құтты білік» те мәснәуи ... ... ... ... ... келетін
қос тармақты өлең деген мағынада да осы үлгідегі жазылған өлеңнің ... ... да ... ... түрі ретінде мәснәуи поэмалардың
өзіне тән композициялық құрылымы бар. Мәснәуи поэмалары да автор бірден
негізгі ... ... жанр ... ... ең алдымен оның сыртқы құрылымдық
ерекшеліктері арқылы айқындалады. Әр бәйттің қос тармағының өзара ... ... ... аруз ... ... ... ... және
өзіне тән басқа жанрларда қайталанбас композициялық құрылымы - мәснәуидің
жанрлық табиғатын танытатын басты белгілері. [9. ... ... ... ... ... өте кең. Мәснәуи жанрында
жазылған шығармаларға негізінен махаббат, дін және сопылық ... ... ... ... және әр ... сатиралық тақырыптар арқау бола
алады. Құтыптың мәснәуи поэмасы сюжетті ... Бұл ... ... ... ақын Низамидің «Хұсрау-Шырын» атты мәснәуи поэмасына жазылған ... ... ... ... ... дастандар жазу
үрдісінің белсенді жырланған саласы – діни ... ... ... даму ... ... ... ... көрнекті
қайраткерлдердің өнегелі, тағылымды істерін айту ... ... ... ... мұраттары жырланған мұсылмандық мазмұндағы,
діни дастандар әлемдік өркениеттің рухани өсуінде елеулі маңызды орын ... ... ... ... бастауында тұрған қасиетті Құран
кітабы мен Мұхаммед пайғамбардың ... ... әрі ... ... ... ... ... мазмұны
бай, Исламдық қисса-дастандар қазақ поэзиясының имандылық нысандарын
кеңейте, тереңдете түсті. Ислам ... ... ... ... ... аян ... Құранды, мұсылмандық-ағартушылық
жолды уағыздауы, Исламды таратқан, ... ... ... ... ... ... ... ақындар көркем тілмен
жырлады. Бұл - Ислам дінін шын ниетпен беріле түсініп қабылдаған ... ... ... ... мұсылмандық ағартушылық бағдардағы
қисса-дастандардың нысанды тақырыптары мынандай болып келеді: - біріншісі
– Мұхаммед пайғамбар мен оның ... ... ... ... ... деректі және аңыздық оқиғалардың жырлануы; екіншісі - ... ... ... ... ... ... Сүлеймен, Мұса
пайғамбарларға, Жәбірейіл, Әзірейіл періштелерге байланысты оқиғалардың
арқауы етілуі.
Ислам кітаптарының кітабы - ... күні ... ... ... ... ... мәні бар ... ретінде маңызын жойған жоқ. ... ... ... ... өзі ... ... өмір ... кітап, «билік
сөзі».
Құранның 12 сүресінде «Жүсіп» ... ... ... ... ... ... ... сұлулық эталоны. Бұл әңгіменің желісі
кезінде Шығыс жұлдыздары ... ... вә ... ... «Қисса-и
Иусуф», Дүрбектің «Иусуф вә Зулайха» ... ... ... негіз
болды.
Құран - әлем халықтарының әдебиетінде тақырыптық-идеялық, сюжеттік
желілеріне арқау, негіз болған қасиетті ... ... ... ... (Нұх, ... ... ... Иса т.б.) туралы ... ... ... ... ... тұрақты жырланып қалыптасқан.
Шығыстың ... ... ... де ... осы ... ... қанық болып, оны жете меңгеріп, өзінің ақындығының тірегі ретінде
сезінген. [9. ... ... ... ... ... ... пайғамбардан бір
қызық қисса (әңгіме, баяндау) ... ... ... ол ... ... бір әңгіме айтты дейді. Пайғамбардың бұл әңгімесі ... ... ... ... ... ... басы – ... Жүсіптен»
басталатынын осы аңыздан іздегеніміз жөн ... ... ... ... деп атау да ... байланысты шықса керек» дей келіп, «Қисса-
дастандар» атты арнаулы еңбек жазып, онда ... сөз ... ... ... ... осы ... шығармаларды мынандай жүйелер бойынша
қарастырады: «Мың бір түн», «Тотынама» желісіне жазылған қисса-дастандар»;
«Діни сюжеттер желісіне ... ... ... «Қисса Жүсібі»
(XIII ғ.) және Ж.Шайхсламұлының «Жүсіп-Злиха» (XX ғ. басы) ... ... ... ... осылай талдай отырып, оның
әдеби шығармашылық табиғатына баға береді: «Қисса-дастанның түр-төркіні ... ... ... келген және оның қазақша нұсқаларын шығарушылар
жазба ақындар, олар жинаушы ғана емес, сол сюжетті жазып шығарушылар ... ... [28. ... әлем әдебиеттеріне біраз тараған осы жанрдың ерекшелігін
айта келіп, халықтарға (тәжік, өзбек, түркімен, қарақалпақ, ... ... ... ... ... жанрлық мазмұнына әдебиеттің де фольклордың да
ерекшеліктері өзара ... ... ... ... байқаймыз.
Зертеушілер А.Қыраубаеваның, А. Квятовскийдің пікірлері де осы ... ... А. ... ... ... ... атты ... жанрдың ерекшелігін, қалыптасу, таралу ... ... ... - ... оның оның аңыз ... ... шым-шытырық оқиғаға
құралған ғашықтық, тарихи-қаһармандық сипаттағы әдебиеттің ... ... Бұл жанр Таяу және Орта ... Орта ... ... [29. ... Н.Келімбетов: ««Қисса», «хикая», «дастан» ... ... ... ... ... мағыналас, мазмұндас, астарлас сөздер дей келе, ... жеке ... ... ... ... ... ... мысал деген мағына
береді. «Қисса» сөзін – «хикая» немесе «хикаят» деп атай береді. ... ... ... ... ... ... жазылған
дастандарды, жырмен баяндалған ертегі хикаяларды «Қисса» деп атайды. Әйтсе
де қисса сөзінің мағынасын ... әрі ... ... ... Түркі тілдес
халықтардың әрқайсысы «Қисса» сөзіне әр түрлі қосымша мағына беріп те ... ... ... ... ... жыры, тарихи әңгіме
деген мағынаны ... ... ... ... ... осы ... ... тікелей дамуы нәзира
дәстүрімен байланысты болды.
Шығыс әдебиеттеріндегі қалыптасқан классикалық дәстүрлер бойынша кең
таралған кейбір ... әр бір ... ... ... ... көркемдік нұскасымен жырлайтындығы әдебиеттану ... ... ... ... сәйкес шығыстанушы Ө.Күмісбаев: «бұл-
«Нәзира» (араб ... ... ... мағысында) -мұсылмандық Шығыс
поэзиясында орта ғасырда қалыптасқан әдеби үрдіс. Белгілі бір ... ... ... ... жауап қатуы түрінде, өнер сынасу, өлең
жарыстыру мақсатында пайда болған.[24.147]
Енді Шығыстың ... ... ... дәстүрінің тарихы
жайына тоқтала кетсек, Шығыс поэзиясыда барша ... ... ... болған белгілі болған бір ... ... ақын ... ... сынап жырлай беретін болған. Осылайша аға буын жырлап кеткен
тақырыпты кейінгі толқын ... ... ... ... ... тың
туындылар әкелетін дәстүр бар еді. Шығыс поэзиясында осылайша ақындар бір-
біріне өз шеберлігін танытатындай туындылар жазу ... ... ... ... ал ... ... –«татаббу» деп аталады) беріп отырған.
Шығыстық ұлы шайырлары мұндай туындыларды ешқашанда аударма ... ... деп те ... емес.
Нәзира дәстүрі мен жазылған шығармаларды зерттеу барысында, ... ... ... ... ... А.Рефик сияқты ғалымдары
мол үлес қосты. Тегінде олардың ... ... ... ... ... ... таныстыру үшін болашақта қазақ тіліне аударғанымыз
игілікті іс болар еді.[20.219]
Міне, біз осы ... ... ... ... ... пікірін еске
сала кетуін жөн көрдік: «Көпке ... ... ... ... ... бір классик жырлаған тақырыпты келесі бір буында, тағы бір Шығыс
ақыны қайталап, әңгіме ететін тың ... ... ... бар ... ... ... ... алуды заңды жол еткен. Тек
алдыңғылардың өлеңін алмай және ... ... ... ... ... да көп жерде өз еркімен өзгертіп, тыңнан ... ... ... бір ... әр ... ... еш уақытта аударма деп
танылу керек емес. Ол өзінше бір ... ... ... ... ... ... ... жырмен жарысу есепті бір салт еді. Шығыс ... ... ... деп ... осы дәстүрге «нәзира» «нәзирагөйлік» деп атау да
берген.
Ия, ... ... сан ... бойы бір ... де ... үздіксіз
жалғасып келе жатқан көркемдік салт, әдеби тәсіл деуге ... ... ... ... ... ... орын ... бұл көркемдік дәстүрді қысқа
мерзім аясында алып қарастыруға болмайды. Нәзира дәстүрі сан ғасырлық әдеби
құбылыстарды өз ... ... ... көріністері бірінен- бірі туындап
жататын ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... ұлы
ақыны Ілияс Жүсіпұлы Низами ХІ ғасырда ... ... ... мен ... ... Ал, араға үш ғасырдан астам уақыт салып барып, Дешті Қыпшақ
даласында қыпшақ ақыны Құтбтың (ХІV ғасыр) «Хұсрау-Шырын» ... ... Рас, Құтб ақын өз ... ұлы ... жазған поэманы бетке ұстай
отырып, соның негізінде жазған болатын. Алайда, Құтбтың қыпшақ ... ... ... ... ... ... даласындағы
қоғамдық-әлеуметтік мәселерді жаңа тарихи жағдайда сөз еткен қолтума ... ... ... ... ... ... ... алтын-күміс бұйымдары, көрікті кілемдері, әлем-жәлем
киінген бектер, сұлтандар, ханзадалар ... ... ... Құтб ... ... ... ... жүрген малшылар
қауымының сан қырлы ғұмыры , көркіне көз ... ... ... ... асқар таулар, буырқанған өзендер, малы төлдеп улап-шулап жатқан
ауыл бейнесі, той ... ат ... ... атыс тағы ... ... суреттелген.
Бұл екі дастанның көлемі жағынан да бір-бірінен айырмашылығы үлкен.
Низами жазған «Хұсрау мен Шырын» поэмасы жеті мың ... ... ... ... төрт мың жеті жүз ... бәйт ... ... Хұсрау мен Шырын арасындағы мөлдір махаббатты жырлау ... ... ... ... ... ... болып жатқан Иран елінің қоғамдық
проблемаларын сөз етсе, Қыпшақ ақыны Құтб осы ... ... ... ... мемлекетіндегі келелі мәселелерді ортаға салды. [20. 207]
Біз бұл арқылы ... ... бір ... ... келмегенін, осы
көркемдік салттың сан ғасырлық тарихы бар екенін ескерте кеткіміз ... ... ... дәстүрінің өзіндік ерекшеліктерін терең
танып білу үшін ... ... ... алыптары көтерген тақырыптар мен
идеяларды ғылыми ... ... білу ... ... шайырлары көтерген ең
басты идея – адамға тән абзал қасиеттерді ... ... Ал, ... әдебиеттің негізгі қаһарманы – жеке бас бостандығы бар, ... ... азат ... ... сан ... ... игерген ғалым,
шеберлігімен жұртты сүйсіндірген өнерпаз, парасатты, мейірбанды жандар. Бұл
ақындар – бүкіл әлем о баста адам үшін жаратылған, бар ... ... ... дүниедегі басқа нәрселердің барлығы да адамға қызмет ету үшін
жаратылған дегендей ... ... ... ... ... ... тұрғыдан таза, кіршіксіз, әдепті, арлы, сыпайы,
өнегелі, ұстамды болуын талап етті.
«Хұсрау уа ... ... ... ... ... ... «Хұсрау-
Шырын» дастаны түрік тілінде сөйлеткен ақын – ... ... ... мен ... толық сақтай отырып, еркін шығармашылық жолымен, өз
елінің өмір ... ... ... ... ... ... лайықтап жазылған.
Құтб нұсқасы Тыныбек шаһзаданың тұсында 1341-42 жылдары жазылған ... ... ... ... ... Дастанның транскрипциясын поляк
ғалымы А. Зайончковский 1961 жылы латын әрпімен жариялаған. Қазақ тіліне
үзінді ... ... ... ... ... ... (1974). ... дәуірдегі қазақ әдебиеті» атты хрестоматияда жарияланды (1992).
Осы аттас оқулықта профессор Н.Келімбетов ... ... ... ... ... ... ... А.Қыраубаеваның еңбегін айтуға болады.
Дастанның оқиғасы Шырын мен Хұсраудың махаббаты туралы, сүйіспеншілік,
ғашықтық, ... ... пен ... үлгі ... Шығыс
халықтарына кең тараған әдеби сюжетке құрылған. Бұл тақырыпты ... ... ... одан ... ... Әмір Хұсрау Дехлеви, Жәми,
Науаилер де ... ... Олар ... тұрғыда бірін-бірі қайталамайды.
Дастанға арқау болған кейіпкерлер – 590-628 ... ... ... ... Шеруяның бұйрығымен өлтірілген патша Хосров ... бен оның ...... [20. 209]
Құтб нұсқасында оқиға желісі Иранның ханы ... ... ... ... ... ... ... Хұрмұздың Алладан сұрап жүріп,
бір ұлды болғаны айтылады. Атын ... ... ... ... ... ...... үйретеді.
Хұсраудың жақын кісілерінің ішінде Шапур деген суретші болады. Ол
көпті көрген адам, бір ... ... ... ... Меһин Бану деген
әйел патша, оның қолында ағасынан қалған сұлу қыз Шырынның барын ... ... ... ... жүйрік тұлпары бар-ды. Осы әңгімені
естіген Хұсраудың тағаты қалмай қызды ... ... ... бұл ... ... ... Шапур Шырынның жолына үйінен дайындап алып,
шыққан Хұсраудың суретін іліп отырады. ... ... ... ... ... оған ... екенін айтады. Суретіне қарап, Хұсрауға ... ... ... ... өз ... ... тартып отырады.
Осы кезде Хұсрауға қастасқан адамдар оның әкесі екеуінің арасына от
салады. Хұрмұз патшаға: ... ... ... ... алмақшы!» - деген
хабар айтады. Бұл өсек әңгіменің шиеленісуінен қорыққан Хұсрау Әзірбайжанға
кетеді. Жолда келе жатып ... ... ... ... ... Бұл жол ... ... Шырын болатын. Екеуі бірін-бірі тани алмай қалады.
Хұсрау Әзірбайжанға келсе, Шырын жоқ, ал ... ... ... ... ... ... Екеуі бірін-бірі қайта іздейді. Осы арада Хұрмұз
патша қайтыс ... ... ... әке тағына отырады. Әзірбайжанға қайта
барып, осы жолы ... ... ... көп ... ... ... ... сақтандыруымен, Хұсрауға еліндегі мәселелерін шешіп,
өз тағына отырғанда ғана әйелі болатынын айтып, ... ... ... іске ... үшін ... Византия патшасынан көмек сұрауға
мәжбүр болады. Сол арқылы жауын жеңеді, бірақ ... ... ... еріксіз алуы керек болады. Бұл да ... жыр ... ... ... ... ... ... болады.
Осы кезде Меһин Бану қайтыс болып, орнына Шырын патша болады.
Шырын тұрып жатқан қорғанға құбыр тарту үшін, Шапур ... атты ... ... Шырын онымен перде ішінде отырып сөйлеседі. Сөйтіп ... ... ... ... ... ... ... Фархадтың Шырынға ғашық болып қалғанын сезген Хұсрау,
қызғаныштан Фархадты сарайға алдырып, «Не Шырынды ұмыт, не ... ... ... бер» - ... Жүсіпте» Злиханың ғашықтығы мен адамдығы қамшының сабын
ерітумен дәлелденсе, Фархадтың ... ... ... ... ... ... ... тұрған Шырынды Фархад ат-матымен көтеріп ... ... ... өзі ... адалдығы мен берілгендігінің
кепілі болуға қызмет атқаратын эпизод болып шығады.
Фархадтың жол салып бітуге таянғандығын ... ... одан ... ... Әйтпесе, келісім бойынша, тауды бұзып, жол салған жігітке
Шырынды беру ... еді. ... бір ... жіберіп, Шырынның қайтыс
болғандығы жөнінде өсек айтқызады. Бұл қайғыны көтере алмаған Фархад ... ... ... ... ... ... ... араласады. Ол
Хұсраудың Мәриямнан туған Шеруя атты баласы еді. Шеруя да Шырынға ... ... ... Сол үшін ... зынданға салады. Оған Шырын да
бірге кетеді. Мұнымен іс бітпейтінін сезген Шеруя Хұсрауды ұйықтап жатқан
жерінен ... ... ... одан ... ... талап етіп, бәрін
жасап біткен соң, Хұсраудың қабіріне кіріп, ... ... ... ... ... ... көркемдік салтқа айналып, кеңінен
қанат жаюы араб-парсы және ... ... ... ... ... жеделдетті.
... «Хұсрау-Шырын» сюжетті шығарма болғандықтан мұнда баяндау ... ... ... ... ... ... сипаттап, сезімді
суреттейтін тұстарында айырықша көркем бәйттер ... ... ичре ... тиг ... ... ... ... бирүр нур (425-бәйт).
Аудармасы: Сәдеп ішінде тізілендей ... ... ... ... де нұр ... Небат төкмүр біраз типретсе тилин
Сыфат ким қылғай ол Ширин филин.
Аудармасы: Біраз тілін тебірентсе науат төгілер
Кімде-кім ол ... ... ... ... ... киши ай тийү ... ... ай йүзи бирүр нур (430-б.).
Аудармасы: Жүзін көрген ай деп ойлайды
Көрген көзге ай жүзі нұр ... Кашы йа тиг оның чеь ... ... йа ве ақ ... иоқ ... Қасы ... ... де ақ
Ондай садақ пен оқ дүниеде жоқ
5. Йаңғақы күн йаруқыңға йол урмыш
Аның ... ай чай увта ... ... ... күн ... жол тартқан
Оның көркінен ай да ұялады екен. [29, 202]
Бұл Хұсраудың ... ... ... ... бәйттер.
Келтірілген бәйттердегі бейнелі сөзден Құтбтың ... ... ... ... ... тәп-тәуір меңгерген ақын екендігі айқын ... ... ... ... ... ... ... кірпіктің жебеге
балануы арқылы жасалған дәстүрлі гиперболалар сол дәуір ... ... ... ... ... ... ... Құтб ақын Низамиден алған ... ... ... әсіре көркем бояуы басым тұстарын қысқартып
беруге тырысқан.
Құтбтың ... ... ... жүре ... ... жазылса да, оқиғаның негізгі ... көп ... ... Жүсіпке» қарағанда да мұнда ғашықтықтың желісі негізгі
мәселе етіп алынады, сөйтіп, түрік тілді орта ғасыр ... ... ... кең жол ... Бұл ... ... ақын өзінің сүйікті
жұбайы қыпшақ қызы Аппақ қыздың бейнесін ... ... ... бар. ... ... ... үрдіс болған желілердің кейінгі ... ... ... – Баян ... ... ... өз ... алынған жырларға негіз болғандығын көреміз.
Шығармалардағы өлең жолдары түсінікті, құлаққа құйылып тұрғандай ... ... ... ... рахим,
Илари тауфықын қабғұн аса бер,
Көнүлгә тохматын ұруғын сача бер
Көңіл бер кім йоқұнуңға йарасун,
Азұн қафләт бү көңлүмнин йурасын.
Бұ көнгүм көзгүсін ... құлу ... ... хал құлу бер. [16, ... Алла ... ... аша бер (көмегіңді аяма),
Көңіліме рақым ұрығын шаша бер (шапағатыңды шаша бер)
Мейіріміңді түсір, саған жақын болуға жарайын,
Бар ... бұ ... ... болсын.
Бұл көңілім айнасын анық қылып бер,
Барлық мүшкіл халімді дұрыс қылып бер.
Дастанның бас жағы сол замандағы түрік әдебиетінің дәстүрі ... ... ... ... ... чош келсін ойлы жанға,
Мүбәрәк қыл сөзімді барша ойлы жанға.
Сондай-ақ оқығанның ділі (жүрегі) ашылсын,
Тілімнен жұпар, жақұттар шашылсын.
«Алланы ... ... ... кейде «Іді» немесе «Тәңір» деп те
айта береді:
Жаратушы атымен баста сөзіңді,
Ұлық тәңір бәрімізді жаратты,
Бекем қылып жерді, көкті ... өзін ... ... ... барлығымен
Дәлелденер және көп – бірлігіңмен
Алла тағала, оған жоқ ... ... және ... келтірер, үкімі жүрер.
Одан соң Алланың төрт ... ... ... өзі ... ... Тыныбекті, оның жұбайы Мәликені дәріптейді:
Ұлыс ел билеушісі, сұлтаны, ханы,
Жиһан халқы – тән, ол – тән ішіндегі жаны.
Дастандағы Хұсрау ... ... ... ... желісіне ұқсас келеді.
Ол да Жүсіп сияқты, жасынан зерек бала болып өседі:
Тамамдап бес жасқа жеткенде аңдап,
Көріп көп ... ... ... ... ... ... ұқсас, мінсіз кейіпкер болып суреттеледі:
Көзімен жадылап, көргенді өртер,
Жаман көздерді күндей өртер.
Дастанда бүгінгі оқушы талғамынан шыққандай ... ... ... ... ... шықса, күн түлкісі іннен,
Қаша бастайды күн кішірейіп інге.
Бұл жерде күннің шығуын: «Күннің қызыл түлкісі ... ... ... таң ... Қазақ оқырманы үшін тағы бір ... ... ... ... ... ... ... дейміз. Мысалы:
Құтбта: «Тең емес қолда он бармақ, біл оны,
Қаншама санаса да бірдей саны» [14.221-222]
Мағынасы: Он саусақ бірдей ... «Екі ... бір ... «Екі ... ... «Жаман құлықтымен отырма»
Мағынасы: «Жаманмен жолдас болма»
Құтбта: «Кесек атқанға қайтар тас қайғы»
Мағынасы: Кісіге ор қазба, өзің түсесің.
Құтбта: «Жалғыздықта тамнан да ... ... ... ... бар ... біл.»
Мағынасы: «Жалғызбын деп ойлама, үй артында кісі бар»
Құтбта: «Кілеміңе ... ... ... «Көрпеңе қарай көсіл»
Құтбта: «Асығыспен ақылдың ісі бетпен,
Жүгірумен ішке май жұқпас»
Мағынасы: «Асығыстың арты - ... ... ... бір ой: ... ... туралы...
Құтбтың «Хұсрау-Шырынын» көшірген ақын Берке Факих. Өкінішке ... есім ... ... ... белгісіз болып келді.
Берке Факих «Хұсрау-Шырын» дастанын көшіріп болған соң, өз ... ... ... Осы ... ... ... ... біраз деректер білуге
болады: Ол Алтынбұға деген бай ... ... ... Алтын Ордадан
Мысырға, Ескендірия шаһарына барған. Ондағы қызметі ауыр ... ... ... ... ...... ... Бұл өлеңнен
Берке Факихтің тек қана көшіруші емес, өз жанынан өлең шығарушы ... ... ... адам ... ... Факих – дін шариғатты жетік
білуші деген ... ... ... 785 жылы ... - ... қарағанда, Берке Факих Құтбпен замандас болған, XIV ... ... ... ... адам деп ойлауға болады. Ол да ... ... ақын ... ... ... ақыны Берке Факих – «Хұсрау - Шырынды» көшіруші ғана ... ... де аты ... ... ... дастанының басқа да нәзиралық нұсқалары бар. Мысалы, Жәми (XV ... ... тек ... ... да, ... ... атты оқиғаны өте қызғылықты суреттеген.
Хұсрау Парвиз өзінің айдан анық, күннен жарық, сұлу әйелі ... бір ... ... ... таңғажайып балық сыйлайды. Қанаты
қызғылт күлгін, теңіз маржанындай құлпырған, қабыршағы алтындай ... көз ... ... бір ... ... ... еді.
Парвиз қызыққанынан алақанында жатқан ... қыса ... ... ... ... ... мың ... күміс қойғызды. Сонда
Шырын Парвизге:
«О, теңіздей терең ақылдым, мына титтей балыққа ... ... ... көп емес пе? Бұдан былайғы сый-сыяпатыңның мұның қасында аз ... ... ... ... ... - ... ме?» - ... қалған Парвиз балықшыға беріп қойған мың дирхемін қалай қайтіп
аларын білмейді. Шырын тағы ақыл айтады: «Балықшыны ... ... ... ... пе, ... ма?» - де. ... айтса да, «Мен оны жемеуші
едім» - дерсің», - дейді.
Парвиздің қайта ... ... ... ... ... ... сұраған Парвизға: «Балығым еркек те емес, ұрғашы де емес,
гермафродит», ... Оны ... ... ... жібереді де, екі есе сыйлық
бергізеді.
Балықшы теңгелер салған қапшықты көтере бергенде, бір дирхемі жерге
түсіп ... ... ... бір ... іздеп жүріп тауып алады. Ол
кеткен соң Шырын «Не ... ... еді, ... үшін бар ... ... ... - дейді.
Патша балықшыны қайта шақырып алып, сараңдығын бетіне басады. Балықшы:
«О, ... мен үшін ... ... ... ... жоқ, теңгенің бетіндегі сенің
суретің қымбат, сурет аяқ асты болмасын дедім», - ... бұл ... таң ... ... әуелден үш есе ақша беріп
қайтарды. [3.176]
Ал Науаи болса (XV ғ.), «Хұсрау-Шырынға» - ... ... ... өз ... ... ... құрағаны мәлім. Ол Хұсрау патшаны
мадақтамайды, керісінше, бұрынғы кітәби дәстүрдегі шарттылыққа ... осы ... ... бір өзек ... ... ... ... парасат мәселесін алға шығарып, Фархад арқылы әдебиетті жаңа бір
қырынан байытты. Сөйтіп, «Хұсрау-Шырынның» мүлде жаңаша ... ... ... ... ... қосылған негізгі өзгеріс
сол. Фархад қаза тапқаннан ... ... ... ... ... ... салған лахатқа да келіп жатып, жан тапсырады.
Фархадтың қайғылы оқиғасын естіген досы Бахрам келіп, қаскөй Шеруяны
жеңіп, Арменияға ... ... ... ... Сөйтіп, өзі Фархадтың денесі
(сүйегі) жатқан жерде диуаналықпен күн кешіп жүреді.
Дастанда, сонымен бірге, ... ... ... ... Бұл ... Хұсрау Шырын оқиғаларының бұрынғы нұсқаларында
айтылмаған. Бұрынғы шарттылықтарға бұл жағы ... ... ... ... ... ... мәселесін алдыңғы жиекке шығарған.
Қорыта келе, Құтб та, Жәми де, Науаи да, Низамидің шекпенінен шыққан,
оның поэтикалық ... үлгі ... ... ... ... ... ... түрік тілді әдебиетте ғашықтық ... ... ... ... ... ... ... алғаш
аударушылар ішінде Құтып есімімен бірге Сайф Сараи ... ... ... ... – Алтын Орда әдебиетінің аса көрнекті өкілдерінің бірі. Ол
лирик, эпик ақын, жазушы және ... ... ... ... халықтар
әдебиеті мен тілінің өзінен кейінгі кезеңдерде дами мол үлес ... ... ... ... мен ... жайында көп мәлімет сақталмаған.
С.Сараидің бізге жеткен жалғыз ... ... бар. Ол - ... ... ... тіліндегі Гүлістан») деп аталады. Ақын бұл еңбегін Сырдария
бойында бастап, Египеттегі Ніл өзені жағасында ... ... ... Бұл ... ... ... Сағди Ширазидің «Гүлістан» атты
шығармасының еркін аудармасы.
Ал Сайф Сараи осы «Гүлістанды» қашан ... ... ... ... өз ... ... мынадай мәлімет береді:
Біз баян еттік сіздерге насихат сөзін,
Жетпістің жетегіне ерген кезім.
Хижра бойынша жеті жүз тоқсан үш
Бойдан қуат қашып, азайды күш.
О, ... ... ... ... ... ... бітірдік біз.
Бұл мәліметтерге қарағанда, Сайф Сараи хижра жыл ... ... ... ... ... ... ... аударма жасап бітірген. Бұл –
жаңаша жыл санау есебі бойынша, 1391 ... ... айы. Ақын ... жасымда аударып болдым деп отыр. Демек, Сайф Сараи 1321 жылы ... Бұл ... Алты ... ... хан ... тұр еді.
Сонымен, Сайф Сараи Алтын Орда мемлекетінің күш-қуаты нығайып, ел ... ... ... ... ... ... Ал, кейінірек хан ұрпақтары
арасында тақ үшін таластар басталып, Дешті Қыпшақта ... ... ... ақын ... ... ... ... мәжбүр болады. Ол қалған өмірін Мысыр
(Египет) елінде өткізіп, 1396 жылы ... ... ... ... ... ... жайында тұңғыш рет ғылыми
пікір ... ... ... ... ... ... ... талдаған
ғалым А.Баттал-Таймас болды. Ол аудармаға ғылыми шолу жасай келіп, оның
стильдік ... ... ... ... ... лекксикалық ерекшеліктеріне сараптама жасады.
Алайда қыпшақ тілінде жазылған орта ... аса ... ... – «Гүлістан бит-түрки» шығармасын егжей-тегжейлі зерттеген
түркітанушы ғалым Ә.Н.Нәжіп болды. ... ... ... ... оның әдеби мәнін, тілін, сол дәуірдің әдеби және ... кең ... ... «Гүлістан бит-түркиді» қазіргі орыс
графикасы бойынша транскрипция жасады, әрі орыс ... ... ... ... ... С.Сараи аудармасының өзіндік ерекшеліктерін ашты,
шығарманың қыпшақ тілінде жазылғанын толық ... ... Бұл ... көне түркі әдеби тілдерінің ішінде қазіргі қазақ тіліне өте-мөте
жақын тұрғанын ашып ... [18. ... ... өзі ... ... Сағди ақынның «Гүлістанын» аудару
барысында шығарманың композициялық құрылысын бұзбай, сол күйінде ... ... ... ... ... ... «Гүлістан» секілді қыпшақ
тіліндегі С.Сараи аударған ... ... де ... ... ... ... – ел-билеушілір туралы.
Екінші тарау – халық бұқарасы жайында.
Үшініші тарау – қанағат-ынсаптың пайдасы жөнінде.
Төртінші тарау – тілге сақ болудың пайдасы ... ...... ... көріністері хақында.
Алтыншы тарау - кәріліктің адамды кәріп етіп қоятыны туралы.
Жетінші тарау – тәлім-тәрбиенің әсері жайында.
Сегізінші тарау - әңгімелесудегі әдептілік ... ... бәрі ... қисса-хикаят түрінде айтылады. ... ... ... ... прозамен жазған.
Арагідік өз ойын өлең жолдарымен түйіп, қорытындылар кететін тұстары
да бар. ... Сайф ... да ... ... Тек ... ...... жырларын тәржіма жасап жатпай –ақ, дәл сол мағынадағы өз өлеңдерін
мәтінге білдірмей қосып жіберіп отырады. Әйтсе де ... өзі зор ... ... ... мазмұнына да, көркемдік дәрежесіне де
нұқсан келтірмейді. Қайта Сағди ақынды Дешті Қыпшаққа жақындатат түседі.
Сағди ... ... ... ... сол ... ... өзіне мақсат етіп қоймаған. Қыпшақ ақыны парсы тілін ... ... ... кейбір прозалық хикаяларын, өлеңдерін аудармай тастап
кеткен. Бірақ оның ... ... ... ... жеке ... мен жыр
жолдарын қосып отырады.
Сайф сараи ... ... ... ... ... ... тіліне тәржіма жасауға себепші болған жәйттерге қысқаша
тоқталып өтеді: «Бір жолы мен раушан ... ... бақ ... ... ғұлама-ғалымдармен әңгімелесіп отыр едім. Біз сөз саптау, сөйлем
құрау мәселесін талқылап жатқан ... Мен ... ... мен тамаша
өлеңдер оқыдым. Сол сәтте әлгі ғалымдардың ... ... аруз ... бір қиын ... құрылысы туралы маған сауал қойды. Мен дереу
жауап бердім. Сонда әлгі ... - О, жат ... ... мен ... ... ... бермекпін, егер сол кеңесімді қабыл алсаң, жақсы болар еді,
-деді. – ... - ... мен. – Егер шейх ... «Гүлістанын» түркі
тіліне аударып, оны бір бақытты жанған арнасаң, жақсы болар еді. Сол ... ... ... еді».
Мен сол құрметті адамның бата іспеттес лебізін қабыл алып, оған ... ... ... қаласа – айтқаныңыз орындалар, бірақ бойымнан күш-
қуат қашқан шақта оның терең мән-мағынысын игеруге дәрменім жетер ме ... ... - О, жат ... ... ... сені ... өзі қолдайды.
Мен де жаратқанға жалбарынып, белді бекем будым да, іске қызу ... Оны ... ... деп ... Бұл ... сол себепті «Гүлістан»
деп аталған. Ол өзі таңырқарлық әңгімелерден, тамаша ғақлия сөздерден,
ұшқыр ... ... ... ... қара сөзбен оқырманына осы жәйттерді егжей-тегжейлі
түсіндіріп алады да, өз ойыне одан әрі ... ... ... ... ... ... аударма жасау барысында мәтінге өз өлеңдерін
де зор ... ... ... ... тұтас сюжетке құрылған шығарма емес. Мұнда қысқа-
қысқа хикаялар, ... ... ... ... әңгімелер, т.б.
белгілі тақырыптар бойынша ... ... ... шығарманың негізгі
қаһармандары ретінде оқиға желісінде қоғамдық тптың барлық өкілдері дерлік
қатысып отырады.
Сағди ғұмыр бойы ел аралап, ... ... ... ... ... ақын ... ... түрлі сатысында тұрған адамдарды көреді. Олар:
саудагерлер, дәруіштер, ақындар, қолөнершілер, дихандар, малшылар, бектер,
әкімдер, ... т.б. Ақын ел ... ... ... ... афоризмдерді, аңыздарды, қанатты сөздерді, мақал-мәтелдерді
жазып алып жүрген. ... ... бәрі осы ... ... ... Сараи әрбір хикаяны бастар алдында ... ... ... ... ... алып, сосын ғана автор идеясын жеткізетін хикаяларды
баяндауға көшеді. ... ... ... ... ... әрі зұлым
әкімдерді бауырмал, инабатты адам етуге болады деп ... Сол үшін ... ... ең асыл ... - ... мейірімділікті, ізгілікті,
жомарттылықты, т.б. мадақтайтын қызықты хикаяларға ... ... ... ... пен жамандық, қатыгездік пен мейірімділік, паша мен
дихан, шындық пен өтірік, әке мен бала, күйеуі мен ... ... мен ... аралық қарым-қатынасы, үндестігі қандай болу керек деген сауалға жауап
беріледі.
Сайф Сараи парсы тіліндегі «Гүлістанды» қыпшақ тіліне зор ... ... ... түп ... кейбір қиын ұғымдардың қыпшақ
тіліндегі эквивалентті баламасын тауып, оқырманға түсінікті етіп береді.
Сол арқылы аудармашы өз ... ... ... ... ... ашып көрсетеді.
Сайф Сараи шығармасы - әлемдік әдебиеттің алтын қорынан орын алған
көркем туынды.
Тарауға ... ... ... ... ... ... қисса-дастандар
әдебиетіміздің тарихында нәзира дәстүрімен бірге туып X-XIV ғасырлардағы
түрік Оянушылығының әдебиеттегі көрінісі ... ... ... Түрік тілінің
мәртебесін көтеріп, сол тілде шығарма жазу, ана тілі мен төл ... ... ... ... ... ... ... ежелгі мифтік
бейненің көркем шығарма қаһарманына ... ... ... ... ... ... уа ... Діни ағартушылықтың туа
бастауын («Жұмжұма», «Гүлістан бит-түрки») көреміз. Кемел патша, ... ... ... Әлидің «Қисса Жүсібі» өзіне дейінгі мифтік желілер,
Құран сюжеттері, парсы ... ... ... отырып, қазақ
әдебиетіндегі дастандық қайнарлардың бірі ... Оның ... ... ... ... Әли ... ... сюжеттік, құрылымдық
жүйесін толық сақтай отырып жазылған XX ... ... ... «Жүсіп -
Злиха» дастаны бар.
О дүние туралы ежелгі мифтер мен діни ұғымдарды жаңғыртқан «Жұмжұма»
дастанынан имандылық пен ... ... ... ... ... сала туындайды. Бұл шығарма - өз ... ... ... де ... ... ... тақырыпқа жазылған мұра. [3. 143]
Орта ғасыр қиссалары діни, ғашықтық, батырлық, тағы басқа тақырыптарға
жазылған дастандарға негіз ... жол ... ... ... және ... жанрының өзіне ғана тән дәстүрлі жүйесі, стилі, тұрақты
желілері, ... ... ... бар. ... ... «Балаға зарығу»,
«Мінсіз кейіпкер», «Патшаның тастанды ... «Аң ... ... ... ... ... ... оқиғасы», «Жолдағы қауіп-қатерлер»
(аждаһа, дию, маймыл, зәңгі, Төбекөздермен кездесуі), «Жазира арал», «Сарай
салдырған қыз», «Бақ пен ... ... ... ... соғыс», т.б.
жатады.
1. Әдетте оқиға бір патшаның балаға зарығуынан басталады. Патша
бала туар ... ... ... ... ... ... әйелдері
баланың анасына қастандық жасайды. («Мұңлық-Зарлық»).
2. Баланы аң асырап ... ... ... ... ... ... мінсіз болады: сұлу, білімді, ақылды, батыр,
адал. Міндетті түрде білім алады (Бахрам, Еренғайып, Тахир-
Зухра, ... қыз ... ... төрт ... жатқа алып,
Болмайды ондай бала адамзатта.
(«Қисса Бахрам») [25.84]
Сондай-ақ қисса ... ... сұлу ... ... ... т.б.): «Он төртінші туған айдай»:
Ханшаның отыз тісі меруерттен,
Мүшесі, кеудесі алтын зүбәржаттан.
Райхан гүлі біткен екі қолы,
Безенген алтын, шын ... ... ... ... ... ... көреді (Сейфүлмәлік,
Бахрам, Зияда) немесе екеуі бірге өседі, бір ... ... ... ... жалғыз ұлы,
Түсінде Қорлыменен сұхбаттасқан.
Оянса туған айдай, ғашығы жоқ
Дариға, бұ қалай!, - деп жаман сасқан.
5. Түсінде ... қыз - ... пері қыз. ... кемеге
мініп, іздеп шығады (Сейфүлмәлік, Бахрам, Зияда).
Жасапты төрт мың ұжыра кеме ішіне,
Шашыпты қазынаны шеберіне.
Неше айдай кәміл жасап кемелерін.
Ап келді ... ... ... ... ... ... ... Айдаһар, жайын, маймыл, зәңгі,
Төбекөз – неше түрлі қатерлі күштерден аман-есен өтеді.
Сол мақұлықтың есектей бастары ... ... ... бар
Аяқ-қолы, тұлғасы бейне адамдай
Тілін адам білмейді нәжіс-мордар (Сейфүлмәлік).
7. Қыздың жөн-жобасын білетін кісіге жолығады ... Қыз ... ... ... ... ... Қыздың бір
жігітпен жүргені әкесінің құлағына ... ... ... ... ... ... («Тахир-Зухра», «Гүлшат-Шеризат»)
9. Иранбақты тауып, періге қосылып, мұратына жетеді.
Қисса дастан стилі поэтикалық бояуы қанық, теңеу, ... ... ... ... ... ... күшті болып келеді. Мінсіз
кейіпкер жасайды, ал жағымсыз болса, оның сыртқы түріне ішкі мазмұны ... ... ... ... ... ... жағынан ежелгі әдебиет
дәстүрін сақтап ... Бұл ... ... : ... шығармалар
ауызша әдебиет үлгілеріне қарағанда, жазба әдебиетке ... ... ... ... деп те ... - дегенін еске аламыз.
Қазақ қиссаларында кейіпкер бейнесін асыл тастарға, ... ... ... ... теңеу, оларды әсірелей суреттейтін ерекше әдіс
ежелгі әдебиеттен келе жатқан дәстүр екендігі көрінеді.
«Гүлшат-Шеризатта» М.Көпеев қыз Гүлшаттың сұлулығын: ...... ... ... деп ... «Зияда-Шахмұратта» Әріп ақын: ... қал – ... көзі - ... - дейді. Бейнелеудегі мұндай тәсіл
көне ескерткіштерде де дәл осы сипатта ...... көзі – күн ... ... – көк айдын» делінеді.
[29.311]
Қиссаның стиль ерекшеліктері XIX-XX ... ... ... бәрінде
кездеседі.
«Мұңлы Мәриямда» Мәриямның Ғалымға жазған хаты:
Уағдада бес күн опа қыла алмастан,
Өзімді-өзім салдым қайғы-зарға.
Түскенде сіз еске зарланамын
Мұхиттай ғашық ... ... ... «Мәлік-Хасан» қиссасын айтып отыр). Бұдан да қисса стилін
айнытпай ... ... ... қойғанда қисса-дастандардың XX ғасыр басындағы
әдебиетте поэма, повесть, роман жанрын ... рөлі ... ... ... ... ... ... «Гүлкәшимасы» т.б. қисса-дастан дәстүрінің көп жақтарын сақтай
жазылған. Тіпті «Қамар сұлу» да қиссалық дәстүрден әлі ... ... ай ... ... ... көрген кісі қиыр шетте.
Көлеңкесі күйдіріп күні-түні,
Есінен екі-үш айда әзер кеткен. [40.287]
Қамар – мінсіз ... ... ... ... ... Қар сөзге өлең араласады. Қыздың «ішкі зары» беріліп отырады.
Осының бәрі – ... тән ... ... ... Еуропалық
әдебиеттен үйрене бастаған қаламгерлердің «қисса» ... ... ... ... ... ұғымдағы роман жанрын әлі игеріп
үлгермегені аңғарылғандай. Ол - ... ... ... ... ... ... ... өзгеріп, өзге арнаға түсуі күрделі шаруа екені ... ... ... ... ... алғашқы тақырыптарын қисса-дастан
машығымен бастады.
Осы кезде «аралық дастандар» пайда ... ... ... қиссаларға қарағанда біраз өзгешеліктері бар. Мысалы:
1. Ертегілік, мифтік сипаты көмескеленді.
2. Қазақ өмір тршілігі ... ... ... ... сай ... ... Өмір ... жақындата жырланды.
4. Оқиғалар жүйесі тиянақталып, қосалқы, кіріккен ... ... ... ... ... ... ... да болса, «қисса» жанының өзіндік көркемдеу кестелері, оқиғаның
араб, парсы, иран елінде ... ... ... ... ... шарттылықтар
сақталынып қалды. Осы ретте бірнеше мысал келтіре кетсек.
Мәшһүр Жүсіптің «Алтынбас-Күмісаяқ» ... ... ... стилі жағынан
қисса-дастан жанрының шарттарына өте жақын. Айтылатын оқиғасы қалмақ-қазақ
соғысынан бергі заман ... ... ... ... ... ... ... (әсіресе ғашықтардың бірін-бірі түсінде көруі). [31.313]
Мысалы: «Малға бай басқа кемтар бір жан» ... ... ... ... ... де ... бір ... көрмейді. Содан жеті руға ... ... ... ... ... Қаңғырып айдалада келе жатса, алдынан зарлаған
дауыс шығады. Сөйтсе, жетпіс ... ... бәрі де ... бір бала ... ... ... Бұл да ... құдайдың ісі шығар, екеуі қосылып,
кемпір-шал болып жүре береді. Сол кемпір ... ... ... ... ... бір ұл ... бір күні ... жатып, түс көреді. Түсіне Күмісаяқ (қыз)
кіріп:
«Алтынбас, ... оғың ... жас ... батамысың.
Құдайым әуел баста қосты бізді
Үйіңде маған келмей жатамысың
Туғаннан менің көңілім бір саған ... ... ... жас ... ... ... ... іште жатқан құрсағында», - дейді. [31.87]
Қисса жанрына жақын келетін тағы бір ... қыз ... өте ... ... айтқан сөзім тыңда,
Біздің жер жырақ емес, келсең мұнда
Арада дамыл ... ... ... күйіп жанып бес мың жылда».
Әдетте, қиссаларда қызды ... табу ... ... ... Көбіне кемеге мінеді. Мұнда «кеме оқиғасы» жоқ, оның орнына
эпостық жыр ... ... ... ат» ... ... де, ... ... күнде шешіп береді:
Басқа мал жүріп бір жыл жеткен жерге,
Сары ала ат бір сағатта барады ... ... ... ... ... ... сары ала атқа тіл бітіпті, елсізде екі мұңлық бейне көріп».
Сонымен Күмісаяқ қызбен ... Енді ... ... ... Онда эпостық-ертегілік оқиғаның шарты бойынша, кейіпкер іздеп
келген қыз елінің жауын жеңіп беруге тиіс. Бұл ... ескі ... ... «Сам ... да ... Сам палуан Мәликенің
елін қыруға келген Қараңғы тау патшасын жеңеді.
«Алтынбас-Күмісаяқта» он ... ... жау ... қыз ... ... Соны босатып әкелуге жұмсайды. Алтынбас он бір мың қалмақты
қырып-жойып, қырық құлаш шыңырауға салынған қыз ... ... алып ... ... ескі қиссалардан бөлектеу, жаңа заман оқиғасы екенін
аңғарту мақсатында ... ... ... шегіп, шылым тартты», -
дейді.
Алтынбас-Күмісаяқты алып, біреу боп кетіп екеу боп оралғанда, ... ... жүз ... ... ... «ау» ... де ... келмей өлді».
Бұл дастанның дастанның қиссалық негізде жазылғандығының тағы ... қала ... ... ... шаһарына алып келді, құдайдың
шеберлігін танып білді». [28. 114]
Қисса-дастандардың дәстүрлі ... ... ... ... ауыса бастаудың тағы бір үлгсін «Ғабдолладан» ... ... да 1860 жылы ... ... ... ... ... құл болып сатылғандығы туралы.
Дастанның бас кезінде Ислам дінінің ... ... ... ... дін жолы, имандылықтың пайдасы туралы айтады. Одан соң бірінші
жақтан ... ... ... ... ... ... ... қарақшылар басып
алып, Бұхараға алып барғанын айтады. Сол жерде құл ғып ... ... ... ... кісі ... жүргенде, орыс патшасы
Бұхарамен соғысын жеңіп, ... ... ... ... әсерлілігі, жүректі баулығыштығы, әсірелеу
мүмкіндіктері қарапайым адамдарға оқуға, тыңдауға, домбырамен орындауға ... ... да, өз ... ... ... ... жоқ. Ел ... жылдарға дейін қисса стилімен жазушылар болып ... [28.129] ... ... ... ... ... көрінеді. Осының
дәлелі ретінде, соғыстан кейінгі, 50-жылдардағы оқиғаны ... ... ... ... ... Шәуілдір ауылы, талапты совхозының Қоғам
бөлімшесінен Досжанов Әбдіхан деген ... «Ер ... ... дастаны.
Көшіріп жазушы Мырзабеков Оразқұл, Сарыағаш ауданы, Абай совхозынан.
Автор қиссада баяндалатын оқиғаны кейіпкердің өз ... ... ... ... ... Соған қарағанда, болған оқиғаның ізінше
жазылса керек. Қиссаның кейіпкері Бөрібектің баласы Садуақас Қуандық ... ... сұлу қызы ... ... ... ... ... Бес
балалы болғанда Қасымхан деген кісіні ұнатып қалып, отбасының шырқы
бұзылады. ... ... ... ... ... у ... ... күйеуі сезіп қалып ішпейді. У салған қамырды итке ... ол ... ... ... ... қалғанынан қорқып, Ұлтуаш үйінен қашып
кетеді.Ауруханада жатып балаларына хат жазады. Оған үлкен қызы:
«Апажан, жаман екен ес ... істі ... ... кем ... ақыр ... ... ... еді салт болуды ескергенің.
Ес білер бізге батты мұның ісі,
Көнбейді айналса да үлкен-кіші
Пәндеге мұндай істі салмасын деп,
Түңіліп кетіп жатыр ... ... - деп ... ... Сәдуақас Қасымханды үйінен өлтіріп, өзі ... ... ... Сәкең – мынау қазір жатқан жүріп,
Өлімнен құтқарылдымдеді күліп.
Ішінде қоспасы жоқ бір өтірік,
Анығын өз аузынан жаздық біліп, - дейді автор өз ... ... алып ... ... ... Ұлтуаштың қайғылы
тағдырын естиді: Қасымханнан - өлі, Сәдуақас пен ... ... ... ... ... ... ... кеңеске келеді. Үлкен
ұлы Сейдек бастаған балаларын алдырады. ... ... ... ... ... бар таяқ қолда.
Үш қызды әкетемін деген кезде,
Баласы: «Қыз мынау» - деп салды жанға.
Сөйтіп Ұлтуашты өз баласы Сейтек ... қуып ... ... бұл
ісін автор да қолдаған секілді:
Қарт ана:
«Әзірше сөзі мықты балдарымның,
Кетпесе ер жеткен соң қыздар айнып», - дейді.
Соңғы жағында қиссаның ... ... ... айтып, алланы, о
дүниені естен шығармауды тапсырады, өлеңнің тамам болғандығын хабарлайды:
Жігіттер, кірерді біл ... ... ... соң ... ... он ... мың ... патша,
Белгісіз салатын қандай күйге
Кіресің қараңғы үйге есігі жоқ,
Иненің жасуындай тесігі жоқ
«Мен саған пәлен күні барам», - деген,
Ажалдың уағдылы кесімі ... ... күні ... ... аяғы ... басында
жазылған шығарма болса да, қисса-дастан жанрының ... ... ... ... ... көрсету, оқиғалардың, оған
қатысатын кейіпкерлердің ақ-қараға бөлінуі, ... ... ... ... ... кейіпкердің атаулыдан жұрдай болуы, оқиға
соңында жағымсыз кейіпкердің жазасын халық ... ... ... ... яғни ... ... ... сақталған. Арасында қара
сөзбен келетін «Әлқиссасы» да бар. ... ... ... қисса шартымен
ежелгі құндылықтар тұрғысынан баяндады.
Қисса жанрының кеңестік дәуірде өзін ... оның ... ... ... Орта ... ... дами ... қисса-дастан жанры
қазақ хандығы тұсындағы әдебиетте уақытша қажетсіну шеңберінен ... ... Ал ... ... қоюлана түскен XIX ... ... ... қазақтың ұлттық Оянушылығының бір көрінісі ретінде нәзира
дәстүрі қайтадан жедел жанданды, сөйтіп әр түрлі ... ... ... ... ... «Мың бір түн», «Тотынама» желілері, «Шахнама»
және Орта Азиялық желілерге жазылған ... бір түн» ... ... дастандар: «Сейфүлмәлік», «Зияда-
Шахмұрат», «Қожа Ғафан уа ... ... ... «Қисса Дандаи», «Ағаш
ат», «Алтынай-Жомарт», «Мың бір түннің хикаясы» т.б.
«Мың бір түн», «Құран», «Қисас –үл әнбия» ... ... ... ... бүгінгі күнде де имандылық тәрбиесіндегі
құндылығы төмендеген жоқ. ... ... ... Сияр ... ... ... «Шардияр», «Құсайын», т.б. «Мың бір
түндегі» ... қыз ... ... қыз ... ... ... ... болады.
«Тотынама» сюжеттері, «Мұрат Салих пен Мағрипа», «Патшаның ... ... ... ... ... «Рауа Бану», «Әділ - Зайыт» т.б.
дастандарға негіз болған.
«Шахнама» кейіпкерлері XI ғасырдан бастап, түрік ... ... ... ... «Қисса Бахрам», «Еренғайып Иоһ Ғаббас»,
«Мұңлық - Зарлық», «Шәкір-Шәкірат» дастандары бар. ... ... ... ... ... ... ... баласының табысуы», «Өгей
шешенің ғашықтығы мен қырсығы», «Самұрық құс асыраған бала», т.б.
Орта ... ... ... ... Сина ... «Мұңлық-Зарлық» дастандарынан көрініс тапқан. «Тахир-Зухраның»
түркімен, өзбекше нұсқаларымен салыстыру арқылы, әр ... ... ... ... ... аңғарылады. [29.315]
Қисса-дастандардың өзіне тән жүйесі, стилі, тұрақты желілері, қалыпты
сюжет ... бар. ... ... ... тәсілдері жағынан ежелгі
жазба әдеби дәстүрімен ... ... ... ... ... XX
ғасыр басындағы поэзияда сақталған.
Қисса-дастандардың романтикалық әсерлілігі, ... ... оны ... ... айналдырған.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ халқының тарихы Египет, Грекия, Византия (Үрүм), ... ... ... ... т.б. елдерімен әр түрлі ... ... ... ... Сондықтан да қазақ әдебиетінің терең
бастаулары бір ғана әдебиеттің айналасында түсіндірілмейді.
Әсіресе қисса-дастандардың мәтінінде Бабыл (Вавилон), ... ... ... ... ... т.б. толып жатқан елдердің аты
аталып, оқиғаға сол жағапиялық орталардың бәрі де ... ... ... ... ... ...... айнала Шығыс еледерінің
рухани байланысын, бай мифологиясын, дін тарихын, халқының тарихын, адамдық
мұратын, адамгершілік көзқарасын жан-жақты ... ... ... ... оқиғаларының негізгі фабулалық желілері ең көне Шығыстық мифтері
де жатыр. Ежелгі ғашықтық сюжетте жазылған «Жүсіп-Злиха» желісіне қарайтын
болсақ, оның түп-төркіні ... да ... ... ... Иосиф аңызынан бастау алып, Иосифпен Асенеф махаббатын суреттейтін
шығарма етіп жазған грек апокрифінде ... ... ... ... ... ... ... пен Татифардың жұбайының оқиғасында жатыр.
Қазақ қиссаларындағы мифтік желілер «Гильгамеш» пен «Авеста», одан бұрынғы
көне мифтермен, ... ... ... ... ... ... дамуында мифтік ойлау сатысы өлшеусіз рөл атқарады.
Мифтен тұтас пәлсафа ... ... күні ... ... ... толы ... келеді. Ежелгі әдебиетімізде кездесетін ең көне мифтер
«Гильгамеш» пен ... ... ... Қысқа айтқанда, миф адамзаттың
балалық санасынан емес, жоғарғы ойлау мәдениетімен туған. Осы жоғарғы ойлау
мәйдениетінің жүйесін біз әлі ... ... ... ... ... [28. ... ... түркі әдебиетінде дүниеге келуі оның араб халифатының
қол астында өмір сүріп, Ислам мәдениеті феноменін ... ... ... ... ... тура келеді. Ислам мәдениетінің өркендеуі
Оянушылықты туғызады. X-XIV ғасырларды түрік Оянушылығы да ... ... ... ... ... жанданып-дамуы, Ұлы Жібек жолы арқылы
болып жатқан байланыстардың ... зор еді. ... ... ... ... Бұлғар бойы, Кіші Азия, Орта ... ... ... ... ... Азия – ... ... рөлі болды. Сондай-ақ, Алтын
Ордадағы Сарай, Сарайшық ... да ... ... ... ... XIII-XIV ... әдебиетінде жандануынан қисса-
дастан жанры туды. Түрік ақындары Әли («Қисса ... ... ... Құтб («Хұсрау уа Шырын»), Рабғұзи ... –үл ... ... бит-түрки») ежелгі сюжеттерді қайталай жаңғырта
отырып, онда ... ... ... ... ... дәстүрі
араб тілінде әдеби үрдіс ретінде тарап, араб халифаты қарамағынан шығып,
Саманид патшалығы құрыла ... ... ... ... жалғасқан
болатын.
Әдебиеттегі дәстүр мен жалғастық, дәстүр мен жаңашылдық ұғымның ... ... ... ... ... Орта ... ... парсы және
түркі ұлыстарына ортақ поэтикалық арнаның қалыптасуын жеделдеткен ... бірі – ... Орда ... нәзире дәстүрінің өркендеуі.
Түпнұсқа шығарманың өлең өлшемін сақтау, ... ... үлгі тұту ... өзегін өзгертпеу нәзира ... ... ... ... поэзиясынан нәзира түзген. Түркі өлеңі көркемдік
тұрғыдан көптеген өзгеріске ұшырады. Поэзиядағы бұл өзгеріс өлең ... ... ... және ... ... сөз ... салтында
да көрініс береді. Әсіресе сұлу қыздың образын сомдауда дәстүрлі бейнелік
тіркестерге, өлең тіліндегі семантикалық негізгі ... ... ... арқа ... ... ... шығармалық шеберлігі сол дәстүрлі образдың,
қалыпты бейнелі, сөздердің тереңдігінде жасырылуы көркемдік ойыстардан
көрініс табады. Бәйт ... ... ... жасырудың тағы бір жолы ... ... ... ... ... тіліндегі әдеби шығармалардың жанрлық ауқымы
мейлінше кеңейе түсті, енді ... ... тек ... ... ағартушылық мазмұнды шығармалар ғана емес, сонымен
қатар лирикалық ... да ... ... әр ... ... ... ... келді. Бұл дәуірде жазылған Хорезмидің «Мухаббат Намасы»,
Құтбтың «Хұсрау Шырыны», Сайф Сараидің ... бит ... ... ... ... ... ... Кумникус, Қисса Жүсіп т.б.
туындылардың негізгі көне ... тілі ... бұл ... ... ... Орда ... өмір ... Сыр бойында, Хорезмиде, Каспий
маңында, Мысырда т.б. аймақтарда ... ... ... сияқты ру-
ұлыстардың жасаған ортақ әдебиетінің ... Бұл ... ... дәуірінен жалғасып келе жатқан дидактикалық бағыт ... ... ... дәлелі Ислам қағидалары, Құран шарттары «діни аңыздар»,
сопылық ... ... таза діни ... ... ... –үл әнбия»,
«Гүлстан бит түркі», «Жұмжұма» кітабы, «Нохж-үл Фарадис» және ... осы ... ... ... ... Орда ... түркі тілді
әдебиетінде аударма – ... ... да ... ... ... әйгілі шығармалары түркі тіліне аударылды. Нәзира салтының
шығыс әдебиетіндегі дәстүрлі заңдылықтары ... Сайф ... ... ... Құтб ... ... Шырын» шығармалары аудармадан гөрі
нәзираға айналған тың туындылар болатынды.
Аталған шығармалардың композициялық ... өлең ... ... ... ... ... жасалынып, көркемдік
табиғатына қатысты тұжырымдар түйінделді.
XIII-XIV ғасырлардағы түрік қисса-дастандары XIX ... ... мен XX ... бас кезіндегі қазақ әдебиетінде жалғастық тапты.
Ұлт Оянушылығының жан-жақты көрінісінің бір ... Абай ... ... жаңаша қозғаудың бағыты тұрса, екінші жағында қазақи салт пен
имандылықтан айырылмаудың жолын ... ... ... ... ... Ж. Шайхусламұлы, А.Сабалұлы, Қ.Шахмарданұлы, молда ... Ә. ... ... М.Көпейұлы, М.Жұмашұлы,
Бақыт қожа, Кете Жүсіп, Ораз молда, Мәделі қожа, ... т.б. ... ... ... XIX-XX ... басындағы әдебиетте
елеулі рухани қызмет атқарды. [59. 138]
Қисса-дастандар суреттеу тәсілдері, көркемдік ... және ... ... ... ... мен ... ... қисса-дастандары XIX-XX ғасыр басында қалыптаса келіп, поэма,
повесть, роман жанрының тууына негіз ... ... ... сұлуы» да ежелгі қиссалық дәстүрден әлі ажырамаған шығарма. Олжабай
ақынның ... ... ... ... біздің
ойымызша, қисса-дастан дәстүрі бойынша жазылып, біраз қиссалық тұрақты
ерекшеліктерден ажырай бастаған аралық дастандар.
Жалпы ... ... және ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР
1. Ахметов З. Қазақ ... ... ... ... Ғыл.Ак.,1961 – 556 б.
2. Байпақов К., Нұржанов А. Ұлы ... Жолы және ...... ... 1992 – 208 ... Бердібаев Р. Гүлстанның бұлбұлдары. – Алматы: Жазушы, 1970 – 237
б.
4. Бертельс Е.Э. Низами. – М.:Изд.АНСССР, 1959 – 262 ... ... ... – Алматы: Жазушы, 1976 – 461 б.
6. Ғашықтық дастандар. – Алматы: Ғылым, 1994 – 440 б.
7. ... ... ... ... құрылған қазақ
дастандары). - Алматы: Жазушы, 1979 – 340 б.
8. Ғабдуллин Н. Низами және оның бес дастаны. - ... ... ... 250 ... ... С.Д. Сыр ... ... ежелгі әдебиет
дәстүрі: филол. ғыл. канд. дис. - Алматы: 2002 – 120 ... ... 2 том. ... ... Б. - ... ... 1990 ... б.
11. Дербесалин Ә. Араб әдебиеті. Классикалық дәуір. - Алматы: ... – 207 ... ... Юсуф ва ... – М.: ... ... 1987 ... б.
13. Ертедегі әдебиет нұсқалары. - Алматы: Мектеп, 1967 -207 б.
14. Есіркепова Г. Қазақ поэзиясына Шығыс ... ... ... Филол. ғыл. канд. дис. - Алматы: 2002-130 б.
15. Зойнчковский А. Хұсрау уа Шырын. Құтб. Транскрипция. – ... 1958 -304 ... ... А. ... ... уа ... поэмасының сөздігі (XII ғ.). -
Алматы: Ғылым, 1974 -278 б.
17. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. - Алматы: ... 2004 – ... ... Н. ... ... поэзиясы және қазақ әдебиеті. -
Алматы: Жазушы, 1989-230 б.
19. Келімбетов Н. Қазақ әдебиеті бастаулары. - Алматы: Жазушы, 1992
-243 ... ... Н. ... ... ... және ... ... дәстүр жалғастығы: Филол. ғыл. канд. дис. – Алматы: 2002-
310 б.
21. Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. - ... ... 1986 -397 ... ... Ө. Терең тамырлар. – Алматы: Ғылым, 1994 -320 б.
23. Күмісбаев Ө. Иран ... ... - ... ... 2001 -179 ... Қисса дастандар (Шығыс хикаяларының желісіне жазылған қазақ
дастандары). - Алматы: Ғылым, 1986 -183 ... ... ... - ... ... 1991 -224 б.
26. Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. - Алматы: Мектеп, 1988 -163 ... ... А. ... ... - ... ... 1997 -140
б.
28. Қыраубаева А. Қазақ әдебиетіндегі Шығыстық қисса-дастандардың түп-
төркіні мен қалыптасуы: Филол. ғыл. докт. дис. - Алматы: 1997 -336
б.
29. ... Ә. ... ... және ... - ... Ғылым, 1984
-240 б.
30. Көпеев М. Шығармалар. - Алматы: Жазушы, 1992 -141 б.
31. Мың бір түн. 1-4 ... - ... ... 1961 -62 б.
32. Наджип Э.Н. Тюркоязычный памятник XIV в. «Гулистан» Сайфа Сараи и
его язык. Часть ... - ... ... ... Сәтбаева Ш.Қ. Әдеби байланыстар. - Алматы: Жазушы, 1974 -237 ... ... Х. ... ... - Алматы: Жазушы, 1987 – 312б.
35. Сабыров М.Б. Құтбтың «Хұсрау уа Шырын» поэмасының тіліндегі реликт
тұлғалар. Автореферат. – Алматы. 1997 -26 ... ... ... ... ... (Аударған Әлімбаева М.) -
Алматы: Жазушы, 1991 – 272 б.
37. Сейтжанов Қ.Қ. ... Орда ... ... ... ... ерекшеліктері және қазақ әдебиетінен дәстүр сабақтастығы
(«Мухаббат нама», «Хұсрау-Шырын» поэмалары ... ... ... дис. – ... 2003 -120 ... ... С. ... сұлу. Шығармалар. 2 том. - Алматы: Жазушы,
1987 – 318 ... ... Кей ... - ... ... 1976 -184 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алаштың ардақтысы Спандияр Көбеев43 бет
Сентиментализм14 бет
Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы4 бет
Қастек Баянбаев4 бет
"Шу" , "Оғыз қаған", "Аттила" дастандары10 бет
Access бағдарламасында мектептің оқу үрдісін автоматтандыру арқылы жұмыс жүйесін жеңілдету17 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі нәзиралық шығармалар38 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет
«Информатиканың теориялық негіздері» пәнін оқыту үрдісінде электронды оқу құралын қолдану75 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь