Қазақ тілінде сөз таптастырудың негізгі принциптері туралы

Қазақ тіл білімінде қалыптасқан сөз таптастырудың үш принципі бар:
1. семантикалық,
2. морфологиялық,
3. синтаксистік.
Семантикалық принцип бойынша сөздің лексикалық мағынасына қарайды, морфологиялық принцип бойынша сөздің түрлену жүйесін басшылыққа алады, ал синтаксистік принцип бойынша сөздің қай сөйлем мүшесі болуына сүйенеді.
Бұл орныққан түсінікті өзгерту туралы басқа пікір бола қойған жоқ. Қ.Жұбановтан бастап, кейінгі бұл мәселеге арнап қалам тартқан ғалымдардың барлығы бір ауыздан осы үш принципті атап, оларды бірлікте қолдану керектігін айтады. Тек қазақ тілі үшін қай принцип жетекші болуы керек дегенде ғана аздаған пікір алшақтығы кездеседі. Қ.Жұбанов семантикалық принципті жетекші ретінде тани отырып, екінші орынға морфологиялық принципті, үшінші орынға синтаксистік принципті шығарады. С.Аманжоловтың бұл мәселеде Қ.Жұбановпен пікірлестігі көрінеді. А.Ысқақов та үш белгінің де қажеттігін ескере отырып, «кейбір сөз табын анықтау үшін белгінің (принциптің) үшеуі де бірдей қолдануға болса, кейбір сөз таптары үшін я екі белгіні ғана, я бір белгіні ғана қолдануға болады. Ал егер бір белгіні ғана таяныш етерліктей болса, ондайда тек семантикалық белгі ғана тірек болуға тиіс. Олай болатын себебі – сөзді сөз деп тануға таяныш болатын белгі – оның семантикасы» − дейді.
Кезінде негізгі сөздердің семантикалық, морфологиялық және синтаксистік белгілері алынатыны, орыс тіл біліміндегі сөз таптастыру теориясының дамуы барысында лексика-грамматикалық аталған бағыттың көрнекті өкілі В.В.Виноградовтың үлгісін қазақ тілі сөздерін тапқа бөлуде қолдануды ұсынған пікір де болды. 1968 жылы жарық көрген «Қазақ тіліндегі сөздер мен таптарының морфологиялық құрылысы» атты еңбегінде Т.Ерғалиев қазақ тілі сөздерін алдымен негізгі сөз таптары, көмекші сөздер, азат сөздер деп үлкен үш топқа
        
        Қазақ тілінде сөз таптастырудың
негізгі принциптері туралы
Қазақ тіл білімінде қалыптасқан сөз таптастырудың үш принципі ... ... ... ... ... ... ... лексикалық мағынасына қарайды,
морфологиялық принцип бойынша сөздің түрлену жүйесін ... ... ... ... ... сөздің қай сөйлем мүшесі болуына сүйенеді.
Бұл орныққан түсінікті өзгерту туралы басқа пікір бола қойған ... ... ... бұл ... ... ... ... ғалымдардың
барлығы бір ауыздан осы үш принципті атап, ... ... ... ... Тек ... тілі үшін қай ... ... болуы керек
дегенде ғана аздаған пікір алшақтығы кездеседі. Қ.Жұбанов семантикалық
принципті ... ... тани ... ... орынға морфологиялық
принципті, үшінші орынға синтаксистік принципті ... ... ... Қ.Жұбановпен пікірлестігі көрінеді. А.Ысқақов та үш белгінің
де ... ... ... «кейбір сөз табын анықтау үшін белгінің
(принциптің) үшеуі де ... ... ... ... сөз ... үшін я ... ғана, я бір белгіні ғана қолдануға болады. Ал егер бір белгіні ғана
таяныш етерліктей болса, ондайда тек ... ... ғана ... ... Олай ... ... – сөзді сөз деп тануға таяныш болатын белгі –
оның ...... ... ... ... ... ... белгілері алынатыны, орыс тіл біліміндегі сөз таптастыру
теориясының дамуы барысында лексика-грамматикалық аталған ... ... ... ... ... тілі ... ... бөлуде қолдануды
ұсынған пікір де болды. 1968 жылы жарық көрген «Қазақ тіліндегі сөздер мен
таптарының ... ... атты ... ... қазақ тілі
сөздерін алдымен негізгі сөз таптары, көмекші сөздер, азат сөздер деп үлкен
үш топқа бөледі, ары ... ... ... басын қосатын сөз таптары
да пайда болады. Ғалым негізгі сөз ... ... тобы ... есімдер
тобына етістікті, үшінші хал-жағдайлық ... ... ... ... ... сөздерді біріктіреді.
Т.Ерғалиев көмекші сөздерге шылауларды жатқызса, азат сөздер тобы
ретінде модаль сөздер мен ... ... ... екі сөз табын бір
топта, азат сөздер тобында ... ... ... ... былай түсіндіреді:
«Негізгі сөздерге де көмекші сөздерге де қосылмайтын ерекше сөздер бар.
Олар сөйлемде ... бір ... ие емес және ... ... байланысы жоқ
бөлек, еркін категория болып ... ... ... ... ... азат ... деп ... (автор еңбегінде ары қарай тек зат есім мен
етістікке тоқталады).
Т.Ерғалиевтың қазақ тіл білімінде ... ... ... ... (күй ... басқасы) В.В.Виноградов үлгісімен сатылай
отырып ірі топтарға біріктіруі, яғни қазақ тіл ... ... сөз ... есімдер;
ә) күй-амалдық сөздер;
б) хал-жағдайлық сөздер;
2) көмекші сөздер (шылаулар);
3) азат сөздер ... ... мен ... деп ... ... ... ... аша түсуге біршама мүмкіндік
бергенімен, қазақ тілі білімінде орныға алмады.
Соңғы жылдары қазақ тілі біліміндегі сөз ... ... ... ... ... ... ... еңбегі, ең алдымен, қазақ тіл
біліміне грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық ұғымдарды салмақты қазіргі
лингвистиканың даму дәрежесіне сай ... ... ... ашып ... екенін айтқан жөн. Тілге қатысты ... ... да ... мән-мағынасы айқын емес бұл грамматикалық ұғымдарды
дұрыс ... ... сөз ... ... да ... әкелгені белгілі болып отыр. Мысалы, бұрынғы зерттеу еңбектерінде
қазақ тілі ... ... ... үш ... ... ... морфологиялық (формальдық) белгілеріне қарай» деп түсініп келсек,
С.Исаев тілдің ... ... ... мен ... қабаты
деңгейінің ара жігін нақты ажырату арқылы бұл түсінікті ... ... ... ...... ... ... пен лексикалық
құбылыстың өзара айырмашылығын, олар тілдің ... ... ... ... ... ... − дей отыра, ғалым алдымен сөздерді
жоғарыдағыдай үш топқа бөлуде ... ... ... еш
қатысы жоқ екендігін айтады, өйткені атауыш сөздердің де түрленетіндері
(зат есім, есімдіктің біразы, ... бар, ... (сын ... ... ... бар, сол ... бұл көмекші сөздерге тән,
яғни көмекші есім, көмекші етістік түрленсе, шылау, ... ... ... ... ... ... ... морфологиялық
белгілердің тілдегі сөздерді атаушы, көмекші, ... деп ... ... ... ... ... ... мен грамматикалық
семантиканы ажырату арқылы сөз ... ... ... ... ... ... ортақ белгілері арқылы
біріктірілетін грамматикалық топтары»,- деп таныса, жоғарыдағы үш сөз ... ... ... ... одаағай) лексикалық-семантикалық сипаты,
белгілері арқылы ... ... ... ... ... ... деп ... демек «сөз таптары грамматикалық
сипаттағы топ та, бұлар (атаушы, көмекші сөздер, ... – С.М.) ... ... ... табылады. Көмекші есімдердің сөз табы ретіндегі зат
есімнің, көмекші етістіктердің лексикалық мағынасы бар-жоғына ... ... ... да сөз таптарының грамматикалық сипаттағы негізгі
өзек болатын топ екендігін дәлелдейді.
С.Исаев сөзге грамматикалық негізгі өзек ... ... ... ... ... ... отырып, оған
(грамматикалық мағынаға) төмендегіше анықтама береді: «...Грамматикалық
мағына – ... тым ... ... сол ... әр түрлі салдарынан пайда
болатын және сөздердің ... ... ... ... ... топтарға ортақ қасиеттер арқылы біріктіретін жалпы мағыналары
болып табылады». Ғалым грамматикалық мағынаны жасалу ... ... ... анықтаудағы мәніне қарай жалпы грамматикалық мағына,
категориялық мағына, қатыстық мағына (терминдер де ... деп ... ... ... ... грамматикалық мағынаның сөздің лексикалық
мағынасының жалпылануы арқылы, ғалымның өз сөзімен ... ... ішкі ... ... жалпылана түсуі арқылы» -
қалыптасу процесін дәл байқап, сөз ... ... ... осы ... ... ... ... айтады, яғни осы процесс
нәтижесінде:
«1) сөздердің семантикалық жақындығы;
2) ортақтығы пайда болып;
3) грамматикалық топтар құрылады» − ... ... ... ... (қосымшалар) арқылы берілетін
грамматикалық мағынаны катеориялық мағына деп ... ... ... ... ... ... белгілі бір грамматикалық топтағы
сөздердің (сөз таптарының) түрлену жүйесі ... де ... ... ... ... ... осы ... мағына жатқанына назар аударады. Ғалымның айтуынша, мысалы,
шақтық мағына белгілі шақ тұлғалары, ... ... ... ... т.б. ... ... етістіктің шақ категориясын жасауға негіз
болады. Басқаша ... ... ... ... ... жеке ... түрлену жүйесін, парадигмалық сипатын анықтауы арқылы ... ... ... ... ... ... ... етеді.
А.Ысқақовтың сөз табын ажыратуда сөз тудырушы жұрнатқтарды да (әр сөз
табының) морфологиялық белгісі ретінде ... атап ... ... ... ... тілдік материалдарды талдау арқылы
бұл пікірді жоққа шығарады. «...Кез келген сөзжасам қосымшасы тек бір ... ... ... өмір ... бір ғана сөз табының грамматикалық
көрсеткіші бола алмайды. Айталық, -шы, -ші қосымшасы тілімізде қаншама жаңа
туынды жасаса да, ... тек зат есім ... ғана ... ... ... де ... ... қанау-шы тап) жалғану мүмкіндігі
бар. Тіпті бір қосымшаның семантикалық сипатына ... ... де ... -ік, -к ... бір ... есім (зат есім, сын есім, т.б.) түбірге
жалғанып, соған қатысты ... ... ... сөз ... семнатикалық
жалпылануы арқылы ол сөз етістік болады: қыз-ақ (дірдеңеге қызығу), тар-ық,
жол-ық, тобы-ық, бір-ік, көз-ік, т.б. ... ... ... ... ... жалғанып қимылдың атауы, қимылдың нәтижесі мәніндегі
сөздер жасайды да, олар я зат, я сын есім ... ... ... ... ... ... ... жасы-қ, сал-ық, бөл-ік т.б. бұндай
қосымшалар саны бірқыдыру» − дейді ... ... ... ... ... зат есім ... ... жұрнақ деп беріліп жүрген –шы, -ші
қосымшасының зат есімнің көптік, септік, ... ... ... зат ... ... ... ... жасай алмайтынын,
сөзжасам қосымшалары ретінде сөз табының грамматикалық сипатын анықтайтын
формалық ... бола ... ... ... ... ... ... сөз тудырушы жұрнақтарының сөз табын айыруда ... ... меже бола ... ... Сонымен қатар,
біздіңше, бұл жерде сөз ... жеке ... ... ... ... әр сөз табына қатысты әр түрлі екенін де ескеру керек
секілді.
С.Исеаевтың, ... сөз ... ... ... грамматикалық
мағына жатқан семантикалық принципін, негізінде категориялық грамматикалық
мағына жатқан морфологиялық принципін, негізінде қатыстық ... ... ... принципін басшылыққа ала отырып, қазақ тілі
сөздерін түрлі топтарға жіктейді. ... осы ... ... ... сөз ... ... зертеулерде айтыла беретіндей грамматикалық
категория деп те танымайды, грамматикалық категоия ұғымына нақты анықтама
беруі ... ... сөз ... бұл ... ... қалдырады. Ғалымның сөз
таптарына қатысты ой-тұжырымдарын талдау барысында, өзі ашып ... ... сөз ... ... категория деп емес, сөздердің грамматикалық
сипаттағы семантика-құрылымдық (немесе семантика-тұлғалық) топтары деп
танитыны ... ... ... ... ... тіліндегі он сөз табын
көрсетеді:
1. Зат есім 6. ... Сын есім 7. ... ... Сан есім 8. ... ... 9. ... ... 10. ... ... ... модаль сөздерді жеке сөз табы ретінде қатарға қосуын өте
орынды деп ойлаймыз, себебі сонау 1958 жылы ... ... ... модаль сөздер» атты кандидаттық диссертиациясында (бұл зерттеуде
де модаль сөздер жеке сөз табы ... ... ... ... шықса
да, күні бүгінге дейін сөз табының статусын ала алмай келеді. Ал ... ... өз ... ... ... ... сөз табы деп тануға әдбен болатын сияқты.
Модаль сөздер секілді сөз табы ... ... ... ... ... тілі ... белгілі дәрежеде шылау сөздерге де қатыста ... ... тілі ... ... ... жіктеген Н.И. ... ... ... орыс ... еңбектерінде
союз, послелог (кейде частица) деген атпен шылау сөздердің түрлері жеке-
жеке сөз табы ретінде берілгені мәлім. Сөз ... ... рет ... ... ... та союз, послелогтарды тиісінше жалғаулық, демеулік
деп атап, бөлек-бөлек сөз таптары ретінде ... Ал, ... ... С.Аманжолов еңбектерінен бастап, бұлар шылау сөздер
деген ортақ атпен біріктіріліп, бір сөз табы ретінде анықталды. Ал, ... ... ... ішінде шылау сөздердің түрлерін жеке сөз таптары
ретінде тануға қайта ықылас ... ... 1955 жылы ... 1964 жылы ... септеуліктер мен демеуліктерді
кандидаттық диссертация деңгейінде зерттеп, қорғады. 1967 жылы ... ... ... ... септеулік демеуліктердің әрқайсысы жеке
сөз табы ретінде ... ... бір ... сөз ... ... сөз бен сөздің, сөйлем мен сөйлемнің арасындағы қатынасты білдіру
үшін немесе сөзге қосымша мағына үстеу үшін жұмсалып, ... ... ... тән, ... тән мағыналары бар. Ол – абстрактылы
грамматикалық мағына.
Мағынасындағы, жұмсалуындағы осы ерекшеліктері ескеріліп бұл ... ... бір топ, ... ... түрі ... дараланып
шылаулар деп аталады. Шылау деген атау бұл сөздерді сөз табы ретінде емес,
сөздік ... ... ... ... ... бар ерекше түр, топ екенін
атайды. Шылаулар сөз ... ... тең ... болып қатынаса
алмайды, өзіне жалғау, жұрнақ жалғамайды. ... ... ... ... беруші амал ретінде жалғасады.
Осындай ортақ сипатты негізінде бір топ болып ... ... ... ... ... ... (критерий) тұрғысынан саралағанда, өзара мына
үш тапқа бөлінеді:
1. Септеуліктер.
2. Жалғаулықтар.
3. Демеуліктер.
Сөз таптарының қатарына шылаулар осы ... сай ... ... ... ... ... ... тілі білімінің кейінгі ... ... ... ... ... яғни қазіргі кезде жалғаулық, септеулік, демеуліктер
біріктіріліп, шылау сөздер атауымен бір сөз табы ... ... ... ... ... ... бірде жеке-жеке сөз таптары ретінде,
бірде бәрі ... бір сөз табы ... ... біздіңше, қазақ тілі
біліміндегі сөз таптастыру теориясының даму жағдайына тікелей байланысты.
XIX ғасырдың екінші жартысындағы жоғарыда аталған орыс ... мен ... ... ... ... ... ... түрлерінің жеке-
жеке сөз таптары ретінде танылулары зерттеу ... ... ... ... барысында семантикалық принципті ғана басшылыққа
алуының нәтижесі болды. Ал, XX ғасырдың 30-жылдарынан ... ... ... сөз ... семантикалық, морфологиялық, синтаксистік
принциптерінің енуіне байланысты жалғаулық, демеулік, септеуліктердің ортақ
морфологиялық, ... ... ... бір сөз табы ... ... тілі ... ... семантикалық – құрылымдық топтарға
(сөз таптарына) жіктеуде бір қиыншылық туғызатын жайт – көш, тоң, ... тағы ... бір ... ... сөздердің әрі есім, әрі етістік болып
келуі болып табылады. Қазақ тілінде бір буынды ... ... ... ... ... жазған Ә.Қайдаров «Во всем своем многообразии ... ... ... ... – основы изучаемого языка прежде всего
характеризуется своей принадлежностью к той или иной ... ... ... ... ... вокруг категории имен, ... ... ... ... и ... ... Все заимственные и
фонологически адаптированные односложные основы, как правило, поплняют
только ... ... а так ... ... ...... ... и к именам и к глаголам» - дейді. Міне, ... ... ... ... белгілі сөз табына меншіктілігін анықтау
белгілі дәрежеде ... ... ... ... ... ... бұл туралы «Қазақ тілінде тым ерте замандардан бері қарай әрі
есім әрі ... ... ... ... ... бар. ... ... жағынан қарағанда бір негізден шыққындығы
аңғарылып тұратын сөздер ... да, ... ... бір ... есім,
бір сыңары етістік болып келеді. Бұлардың қатарына, мысалы, той, көш, ... ... ... ... ... ... ... басынан көш
келеді, көшкен сайын бір тайлақ бос келеді» ... ... ... ... де ... сөзі де, ... ... тойып бар» (мақал) тойға сөзі ... сөзі де әрі ... әрі ... ... ... сөздер. Мұндай
омонимдерден жаңатуынды сөздер, басқа туынды формалар жасайтындай жағдайда,
олардың есім сыңарлары есімдерше, етістік ... ... ... ... көш басында, тойшы той басында; ... ... ... тойып, тойса т.б.) соларға тән ... ... ... ... ... таптастырғанда, мұндай омонимдердің есім
сыңарлары есімдерге, етістік сыңарлары етістіктерге ... сол ... ... қарастырылу керек»,- деп қана қысқаша мәлімет береді.
Не десек те, тегі сонау ... ... ... ... бұл ... ... ... тіліндегі бар екендігі анық және бұл ... қай сөз ... ... анықтаудың өзіндік табиғатынан
туындайтын ерекшелігі де бар, ... ... ... тек ... яғни ... сөздермен қарым-қатынасқа түсуі арқылы тұрған ... ... ... қарай ғана ажыратуға болады. Басқаша айтсақ,
әрі есім, әрі ... ... бар бұл ... сөз ... ... ... ... морфологиялық принциптерінің маңызы ерекше.
Мысалы, жердің тоңы әлі жібіген жоқ ... ... ... қызметін
атқарып, тәуелдік жалғауын қабылдаған тоң ... зат есім ... Бала ... ... ... ... ... құрамындағы тоң
сөзі – ып көсемше жұрнағын ... ... да ... ... ... қазақ тіліндегі синкретті түбірлермен қатар есім және етістік
сыңарлар туындады сөздер де баршылық. Көрме, айтыс, егеу секілді есім ... ... ... ... ... ... ма, ме, ба, бе, па, пе,
ыс, іс, с, у жұрнақтарын А.Ысқақов омоним ... деп ... ... бе, па, пе ... ... зат ... де ... сақал, терме
басу, елірме күлкі т.б.), етістіктің болымсыз түрінде де ... ... т.б.) ... «ыс, іс, с ... ... әрі зат ... әрі
сын есім тудыруымен қатар, етістіктің ортақ етіс формасы ретінде де ... «ыс, іс, с ... ... ... ... есім ... ұғымның атауы (қимыл атауы) (айтыс, желіс, айқас, ..., таныс,
дағдарыс т.б.) және ... – орын ... мен ... – іс ... ... ..., ... т.б.) ... жұмсалады», « у қосымшасыныңда да қызмет
өрісі аса кең. Мысалы, бұл ... ... зат ... де (асу, ... қашу
т.б.), сын есімдер де (жүдеу, қату, ... т.б.), ... ... ... да (оқу, ... жылу т.б.) туады» дейді ғалым. ... бұл ... ... деп отырып, туынды сөздің есім, етістік болу
құбылысын сөз ... ... де ... ... ... ыс, іс, с қосылып, іс істеуші бір ғана субъектінің өзі болмай,
кемінде екі субъектінің арасында болатын қарым-қатынасты білдіретін ... ... ... айтысты, бала күресті), осы тұлғалы форма жоғарыдағы
түбірлі сөзге қосылуы арқылы белгілі бір нәрсенің қимыл ... ... есім ... ... ... ... түбірлері бір және әр ... ... ... ... етіс пен ... зат есім ... әр түрлі
мағыналы сөз жасалуы – сөз мағынасының кеңеюі», «Тіл құбылыстарының ... ... ... онда ... зат есім ... ... еге-
у, жама-у, боя-у, тұса-у, тіре-у, қаша-у сөздері ... зат ... ... сол сияқты мына сөздердің мағыналары әрі қимыл процесі, ... ... ... ... ... – сөз ... ... Тұсау берік.
Жабудың арасында» - дейді ғалым. Автор сондай-ақ ма, ме, ба, бе, па, ... да дәл осы ... ... ... тілі ... ... ... соңғы жылдары бірқатар
жаңалық енгізген «Қазіргі қазақ тіліндегі ... ... ... ... бұл қосымшалардың сөзжасамдық қасиетіне қарай бірдей
еместігімен қатар, ... бола ... де ... ... ... (сөз А.Ысқақов омоним деп түсіндіріп отырған ма, ме, па, пе, ба,
бе қосымшалары туралы ... отыр – С.М.) сырт түрі ... ... ... – шын ... ... ... екеуі – екі түрлі тілдік деңгейдің
тұлға көрсеткіштері, ... ... ... ... ... ... дәлірек айтсақ, лексика-грамматикалық сипаттағы тілдік
құбылыс, ал ... ... ... (автор А.Ысқақов сын есім (қырма
сақал, елірме күлкі т.б) және зат есім тудыратын қосымша деп танитың – ... ба, бе, па, пе ... ... отыр – С.М.) ... ... бұл
қосымша арқылы жасалған сын есім мәнінде қолданылуы, біздіңше, кейін ... ... ... сөздің қатыстық мәнінде адьективтеніп те қолданыла
беруінің нәтижесі болса керек» дейді ол. Демек, ғалым ... ... ... ... зат есім ... ма, ме, ба, бе, па, пе ... омонимдік сипаты болымсыз етістік жұрнағына қатысты ... ... тағы ... осындай бірқатар жұрнақтардың омонимдік сипатына
айқындық енгізе отырып, осы қосымшалар ... ... ... ... жағынан бірде есім, бірде етістік болып келіп отыруын,
жоғарыда аталған ... ... ... ... тілі ... ... байланыстырады: «...сөйтіп түркі синкретизмнің ... ... ... әлі ... қалыптаспаған іліміздің балаң ... ... ... қимыл іс-әрекет пен зат және оның атауы, кейде сыны да бір-
бірінен жеке лексемалар арқылы бөлек-бөлек ... ... ... әлі ажырап, сараланбай, сөздің семантикалық ерекшеліктері мен сөйлеу
процесіндегі тұрғысы арқылы ... ... орын ... ... ... айқындалып отырған дәуірдің қалдығы, соның ... ... ... ... ...... ғалым. Жоғарыда сөз болған
бір буынды синкретті түбір – негіздер секілді, бұл әрі ... әрі ... ... ... де сөз ... ... тек ... барысында
басқа сөздермен тіркесуі, сөйлем мүшесі қызметін атқаруы, қосымша қабылдау
ерекшелігіне қарай ғана ... тілі ... ... сөз ... теориясы бойынша
сөздерді түрлі топтарға жіктеу барысында әлі де ... ... ... таба ... ... проблемалар кездеседі.
Соның бірі, сөз таптастырудың синтаксистік принципін қолдану кезінде әрбір
сөз ... ... ... қызметімен қатар жүйелі түрде олардың
(белгілі бір сөз ... ... ... ... қабілетін нақты
анықтаудың өз дәрежесіне емес екені болса, келесі бір сөз ... ... ... ... ... ... – сөздердің бір сөз табынан
екінші сөз табына ауысуы процесін зерттеу ... ... ... ... бір сөз ... ... сөз табына ауысуы, әдетте
ешқандай сөз тудырушы жұрнақсыз іске ... ... ... бұл ... жеке сөз таптарына қатысына қарай, яғни сөздің қандай
сөз табына ауысқанына ... ... ... ... сөз ... ... адьективтену (сөздердің басқа сөз таптарынан сын есімге
ауысуы), вербальдану (сөздердің басқа сөз ... ... ... ... басқа сөз таптарынан ... ... ... ... сөз таптарынан зат есімге өтуі) деп
аталады. Ал жалпы сөздердің бір сөз табынан ... сөз ... өту ... үшін ... ... ... терминдер сөздігінде: «конверсия англ. Conversion. 1.
Образование нового слова путем перевода данной основы в ... ... − деп ... ... Бұл ... құбылыс қазақ тілі
білімінде күні бүгінге дейін арнаулы зерттеу объектісі бола қойған жоқ,
сондықтан оның ... ... ... ... маңызды қырлары жан-жақты
ашылып, толық айқындық алған емес.
Қазақ тілі білімінде конверсия құбылысы тікелей болмаса да ең ... ... ... сөз ... «Сөйлем мүшесі боларда сөз таптары
әуелгі қалпын сақтай алмай, ... ... ... да ... Зат ... зат, бірде сын есім болатыны анық қой. Мысалы: «Темір – зат, «темір
жүрек» − сын есім ...... ... А.Ысқақов та өзінің 1950 жылы
«Халық мұғалімі» журналында жариялаған «Қазақ тіліндегі ... ... атты ... бір сөз табына тән сөздердің ... ... сөз ... ауысуы туралы айтады. «Тіл – тілдің қайсысында болса ... бір ... ... ... ... контексте уақытша
субстантивтеніп те (зат есім ... ... та), ... те ... ... та), ... та ... қызметін атқарып та)
жұмсала беретіні – заңды нәрсе» − дейді ол. Бұл тұжырымдардан грамматикалық
тұрғыдан, яғни ... ... ... ... ... түсінетіні
көрінеді.
Ал кейінгі қазақ тіл білімінде сөзжасамның жеке сала ... ... ... бір ... ... жұрнақсыз сөз табына ... ... ... ... қарау басым бағыт алды. 1989 жылы
жарық көрген «Қазіргі қазақ тілінің ... ... атты ... ... ... ... ... сөзжасамның лексика-семантикалық тәсілі ретінде
қаралады. Зерттеудің сөзжасам тәсілдеріне арналған ... ... және ... тәсілдерінен басқа да жолдары бар. Ол ... ... ... жол ... бір ... жаңа
мағынаға ие болуы, көп мәнді, ең ... ... ... келуі арқылы
жасалады. Сондай-ақ осы жол кейбір сөздердің о бастағы ... ... ... ... барысында басқа бір сөз табының қатарынан танылуға жол
береді. Тіл ... ... ... ... (сөздердің бір сөз
табынан екіншісіне айналуы) деп аталып жүр» − ... Бұл ... ... ... ... тиіс ... түс бар, ... еңбекте де, бұрын-
соңды жарық көрген зерттеулерде де сөзжасам сөз таптарымен ... ... ал ... сөздердің бір сөз табынан екінші сөз табына ауысуына
әкелетін бұл процестің ... ... ... ... ... тілінің
сөзжасамы жеке сала болғанымен, сөзжасамдық құбылыс әр сөз табымен
байланысты, ... ... ... ... сөз табына ортақ болмай,
жеке сөз табына қатысты. ... ... ... сөз ... ... ... олар сол сөз табына қатысты ғана сөз жасайды»,
− дейді ... ... ... процесінің алдымен лексикалық құбылыс
екенін естен шығаруға болмайды, яғни сөзжасам процесі ... ... ол ... ... ... ... ... тәсіл арқылы, не
болмаса лексика-семантикалық тәсіл арқылы жүзеге ... жаңа ... сөз ... ... Ал ол сөздің қай сөз табына ... ... жаңа ... болған лексикалық мағынасының жалпылануы арқылы, ... ... ... анықталатын жалпы грамматикалық мағынасына
қарай ... ... ... ... Жаңа ... ... сөздің кейде сол
бұрынғы сөз табы болып қала беруі де, кейде басқа сөз ... ... ... Мысалы, синтетикалық тәсіл арқылы жасалған малшы сөзі алдымен
жаңа лексикалық ... ие ... ал оның сол ... зат есім ... ... сол ... ... жалпылануы арқылы екінші
кезекте анықталады. Сол сияқты осы тәсілмен жасалған ... сөзі ... ... мағынаға ие болып, туынды өткір сөзінің түбір өт
(етістік) сөзінен басқа сөз табының меншігі ... ... ... ... болады. Сондықтан С.Исаев: «Ең алдымен, сөзжасам – сөз ... ... ... басты белгісі жаңа мағыналы сөз тудыру», «Сөзжасам
белгілі тәсілдер арқылы жаңа лексикалық туындылар (сөздер) жасайтын ...... ... біз айтып отырған, сөздердің ешбір жұрнақсыз бір
сөз табынан екінші сөз табы қарамағына ауысу құбылысы – жеке ... ... ... да ... ... оның лексикалық сипатын естен
шығаруға болмайды. Алайда, бұл ... ... ... жеке ... ... зерттеудің қажеттілігі жоқ деген сөз емес.
Қазақ тіл білімінде осылайша сөзжасам аясында, оның бір тәсілі ретінде
қаралатын конверсия ... ... ... функционалдық-
грамматикалық сипатын да жоққа шығара алмаймыз. Орыс тіл ... ... тіл ... ... бір сөз ... ... сөз табына
ауысуының жеке тілдік құбылыс ретінде зерттеліп, таныла бастауы тегіннен-
тегін емес. Аталып ... ... ... зерттеу объектісі еткен
ғалымдар конверсия құбылысының ... та, ... та ... ... ... ... оны жеке тілдік құбылыс
ретінде зерттеудің қазақтіл біліміндегі сөз ... ... ... ... ... сөзсіз.
Қазақ тіл біліміндегі сөз таптастыруға қатысты шешімін табуға қатысты
шешемін табуға ... ... ... ... ... ... жайлар да кездееді. Мысалы, бұрын-соңды жарық ... ... ... тағы ... ... жеке еңбектерде одағай сөз табынан
синтаксистік құрылым ретінде қаратпа, қыстырма сөздермен ... ... ... ... ... сөз табы ... жалпы морфология мен синтаксистің
ара қатынасы туралы екіұшты пікір қалыптасады. Қазақ тіл ... ... ... даму ... ... ... бұл ... 40-
жылдардан бастау алатыны анықталды. ... пен ... ... педагогикалық училищелерде арналып басылып шыққан «Қазақ тілінің
грамматикасында»: ... ... ... ... ... жоқ, тек сөйлемдегі ойдың кімге, неге айтылғанын, айтушының ... ... ішкі ... ... үшін ... ... ... сөздер
дейміз. Оқшау сөздер қызметіне қарай үш түрлі болады:
1) қаратпа сөз;
2) қыстырма сөз;
3) ... ... ... бірі – ... ... сөйлемдегі айтылған ойдағы
сөйлеушінің ішкі сезімін,көңіл-күйін білдіреді. Қаратпа сөз ... да ... ... бола алмайды,» − делінеді. Одағайды осылайша
морфология аясында сөз табы ретінде, ... ... ... ... екі ... қарастыру қазақ тіл білімінде жалғасып келеді.
1967 жылы жарық көрген академиялық грамматика да сөз ... ... ... ... ... оқшау сөздер ретінде қыстырма, қаратпа сөздер
мен одағай аталып, ескертпесімен қыстырма ... де осы ... ... ... сөздер шеңберінде қаралатын одағай төмендегіше
сипаттама беріледі: «Сөйлеуші айтылған ойға өзінің қатынасын тек ... ... ... ... мен ... арқылы емес, одағайлар
арқылы да ... ... ... одағайлардың бірсыпырасын сөйлеуші басқа
адамға (немесе адамдарға және хайуанаттарға) қарата әрқилы ... ... ... ... да ... ... белгілі
синтаксистік тәсілдер арқылы қарым-қатынасқа түспейді, сөйлем мүшелерінің
белгілі ... ... ... ... ... ... оқшау тұрады».
Біздіңше әр сөз табынан ... ... ... қыстырма сөздерді
синтаксистік категория ретінде қарастыра отырып, сол ... ... сөз табы ... ... ... да ... дұрыс бола бермейді.
Жалпы бұл жерде қазақ тіл біліміндегі оқшау сөздерді ... ... ... ... екі ұштылығы байқалады, сондықтан оқшау сөздер
синтаксистік ... ... ... ... сөздер термині
аясында енгізу керек, ал осы қыстырма ... ... ... ... үшін ғана қай сөз ... ... ... байланысты модаль
сөздер және одағай деп бөлуге болады. Яғни, басқаша айтсақ, қыстырма сөздер
ретінде ... ... ... ... сөз табы ... ... ... көзқарасын білдіретін сөз табы модаль сөздер ... ... ... ... ... ... процесінде болсын, түрлі
межелеуіш тұрғысынан анықталған тілдік құбылыстарды бір терминмен ... ... ... ескеріле отырып, бұл екі сөз табы ... ... ... өз ... (одағай, модаль сөздер)
қалып, ал синтаксистік тұрғыдан екеуі де қыстырма бола алатындықтан оқшау
сөздердің осы түрі ... ... ... атаулы қисынды болмақ.
Сондықтан келешек зерттеу жұмыстарында ескерілуге тиіс мәселенің бірі ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алғашқы таптық қоғамның қалыптасуы33 бет
Біріккен терминдер жасаудағы сөз таптарының орны27 бет
Бастауыш мектепте сөз таптарын оқыту26 бет
Манихей жазба ескерткіштеріндегі есім сөз таптарының жасалуы70 бет
Ортаңғы таптың қоғамдағы маңызы7 бет
Сөз таптарына жалпы шолу20 бет
Сөз таптарындағы семантикалық тәсілдің қызметі31 бет
Қазақ тіл біліміндегі сөздердi таптастыру теориясының пайда болуы, дамуы, қалыптасуы57 бет
Қазақ тілі сабақтарында сөз таптарын меңгертудің жолдары28 бет
Қазақстандағы әлеуметтік топтар мен құрылымдар және таптар11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь