ИСАТАЙ ТАЙМАНҰЛЫ

Тайманұлы Исатай (1791-1838) – 1836-38 жылдары Батыс Қазақстанда болған халық көтерілісінің саяси көсемі, қайсар қолбасшысы, халық батыры. Кіші жүз Байұлының Беріш руынан. Жоңғар шапқыншылығы кезінде атағы шыққан Ағатай батырдың ұрпағы.
Халық батыры И.Тайманұлы 1791 жылы қазіргі Атырау облысы, Қызылқоға ауданы, Тайсойған құмындағы "Тайман жалы" деген жерде дүниеге келген. Исатайдың анасы Есентемір руының Тағашы бөлімінен. И.Тайманұлының төртінші атасы Ағатайдың (Тайман-Бегәлінің -Боқай-Ағатай) есімі қалмақтарға қарсы соғыста көрсеткен ерлігі үшін Беріш руының ұранына айналған Исатайдың жастық шағында оған ықпал жасап, қамқорлық еткен әкесі, Тайманның інісі - Жабал Бегәліұлы. 1808 жылы Жабал бастаған Бегәлі ауылы Бақсай бекінісі тұсынан Жайықтан өтіп, Бөкей ханның қарауына кіреді. Хан орысша сауатты, саясаттан хабары бар, халық алдында беделді Жабалды Беріш аулына старшина етіп қояды. Жабал қайтыс болғаннан кейін, оның орнына старшина етіп И.Тайманұлын қоюды сұрап, хан Бөкей 1812 жылы 12 наурызда Орынбордағы Шекара коммссиясына ұсыныс жасайды. Шекара комиссиясы 1813 жылғы қараша айында Бөкей ханның ұсынысын қуаттап, құжаттарды әскери губернаторға жібереді. Генерал губернатор Г.С.Волконский 1814 жылы 12-қарашада Исатайды старшиналыққа бекіту туралы құжатқа қол қояды.
        
        
ИСАТАЙ ТАЙМАНҰЛЫ
(1791-1838)
Тайманұлы Исатай (1791-1838) – 1836-38 жылдары Батыс ... ... ... ... көсемі, қайсар қолбасшысы, халық батыры.
Кіші жүз Байұлының Беріш руынан. Жоңғар шапқыншылығы кезінде ... ... ... ... батыры И.Тайманұлы 1791 жылы қазіргі Атырау облысы, Қызылқоға
ауданы, Тайсойған ... ... ... ... ... ... ... анасы Есентемір руының Тағашы бөлімінен. И.Тайманұлының төртінші
атасы Ағатайдың (Тайман-Бегәлінің ... ... ... қарсы
соғыста көрсеткен ерлігі үшін ... ... ... айналған Исатайдың
жастық шағында оған ықпал жасап, қамқорлық еткен ... ... ... ... Бегәліұлы. 1808 жылы Жабал бастаған Бегәлі ... ... ... ... ... Бөкей ханның қарауына кіреді. Хан орысша сауатты,
саясаттан хабары бар, ... ... ... ... Беріш аулына старшина
етіп қояды. Жабал қайтыс болғаннан кейін, оның ... ... ... ... ... хан ... 1812 жылы 12 ... Орынбордағы
Шекара коммссиясына ұсыныс жасайды. Шекара комиссиясы 1813 жылғы қараша
айында ... ... ... қуаттап, құжаттарды әскери губернаторға
жібереді. Генерал губернатор Г.С.Волконский 1814 жылы 12-қарашада Исатайды
старшиналыққа ... ... ... қол ... ісіне ерте араласқан Исатайдың кемелденуіне қайын ағасы Жабай
Бегалиннің көп ... ... Ол кісі ... ... ... ... бар
адам болған, старшын қызметін атқарған. Ол өлгеннен кейін оның ... ... ... ... ... Исатайды старшын етіп тағайындап, оны Орынбор
шекара комиссиясы бекітеді.
Күн санап ел арасында беделі асып бара ... көре ... ... оның ... ... үшін ... жала ... ханға
шағыстырып бағады. Соның салдарынан бас аяғы 4-5 ... ... ... ... ... ... деген, екіншісінде кісі өлтірді деген
жаламен түрмеге қамалады. Оның алғашқысынан ақша беріп құтылса, екіншісінен
Орынборға конвоймен ... бара ... ... есебін тауып, қашып
кетеді.
Бұл кезде ... ... ішкі ... ... ... ... Ресей
отаршылары қазақтардың құнарлы жерлерін тартып алып, өздерін сыртқа қуады.
Орал казак орыстары Жайық бойын иемденіп алады. ... ... ... ... ... ... руы да ... кезде Жәңгір ханның Жайық бойындағы руларды ... ... ... ... ... жұртқа зорлық зомбылығымен аты шыққан ... ... қоюы ... ... ... ашу ызасын
тудырды. Исатай ханнан Қарауылқожаның озбыр ... тиым ... ... Оған ... ... хан бес ... ... Қарауылқожаны аттандырып,
оған Исатайды 200 жігітпен оған ... ... ... бет ... ... жігіттеріне шамасы келмейтінін біліп, Қарауылқожа кейін қайтады.
Осыдан кейін Каспий жағалауындағы халық Қарауылқожа мен ... ... ... ... мен ... ... тұс ... келіп жинала
бастайды. Мұның аяғы тарихтан белгілі 1836-37 жылдардағы Бөкей ордасындағы
шаруалардың феодалдық қанау мен патша өкіметінің ... ... ... ... ... ... мен ... басшылық жасайды.
Көтеріліс бүкіл халықты қамтиды. 1837 жылдың қазан ... ... ... ... хан ... ... ... Бірақ көтерілісшілерге
қосылғанымен, ханнан қол үзгісі келмеген билердің ықпалымен Исатай орданы
бірден басып алмай, хан мен орыс ... ... ... ... ... өткізіп алады. Осы уақытта ханға көмекке жіберілген казак
орыс отрядтары ордаға жетіп үлгіреді.
Қараша айында Тастөбе ... ... ... ... болады. Қанша ерлікпен
шайқасқанымен, көтерілісшілер орыстың отты қаруына ... бере ... ... ... ... ... басады. Тұтқындарға 500-
ден 2000- ға дейін дүре соғып, Сібірге айдайды.
Аман қалған жігіттермен Исатай Жайықтан өтіп кетеді. Хиуаға хан ... ... ... сұлтанмен уақытша келісім жасап, Исатай 1838 жылы
Баймұхаммед сұлтанның ордасына шабуыл жасайды. Осы ... ... ... ... жасайды. Осы шайқаста Исатай жау қоршауында қалып, қаза
табады.
Хан Бөкей Исатайдың ... ... ... ... ... ... ... Байсары, Кемелі аралдарын береді
.Осылайша жасынан ... ... ... ... ... қара қылды
қақжаратын әділ ... 21 ... ... ... ... болып ел
басқарады, Ордадағы беделді ... ... ... Хан ... ... бара ... ... елшісін Сарайшықта қарсы алып, Астраханьға
дейін қасына ереді. Орынбор шекаралық комиссиясының бастығы генерал Генстің
Ішкі Ордаға келген сапарында оның ... ... жас та ... бас ... Исатайды көре алмаушылар
көбейетүседі. Солардың жапқан жаласынан ... 1818 жылы ... ... ... биі ... 20 мың сом ақша беріп, ... ... ... Ішкі ... қара ... ... қорғап,
сұлтандар мен билердің әділетсіздігін, зорлық-зомбылығын әшкерелеймін деп
жүріп, Исатай 1824 жылы тағы да тұтқындалып, ... ... ... оған ... ... дәлелденбей, ол босатылады.
Ішкі Ордада патша ... ... ... іске ... ... халыққа жасаған озбырлығына И.Тайманұлы әу бастан қарсы болады.
Ханнан, оның қайын атасы ... ... мен ... ... ... ... бірте-бірте Исатайдың айналасына жинала бастайды.
Оның қоластындағыларға ханның әмірі жүрмейді, ал ... ... ... ... ... ... ... төрелер, билер, қожалар,
молдалар және соларға ... аз ғана ... ... ... ... ... 19-ғасырдың 30-жылдарының орта
кезінде одан әрі шиеленісе түседі. Оған ... ... ... - 1833 ... ... ... ханның осыған дейін И.Тайманұлы басқарып келген Каспий
теңізінің солтүстік жағалауындағы шөбі шүйгін, суы мол 5 ... ... ... ... ... ... ... елімен
шаруашылыққа қолайсыз, суы да, шөбі де аз, құм ... ... ... ... ханның және басқа да феодалдардың халыққа жасап ... ... ... бастаған бір топ старшиналар Орынбордағы
Шекара комиссиясына, тіпті губернатордың өзіне талай рет арыздар да ... одан ... да ... ... алым-салықтан күйзелген, жайылым жерден айырылған, казак
әскерлері мен жергілікті феодалдардың екі ... ... ... ... ... ... қолдарына қару алып, көтеріліске шығады. Бұл - 1836-
1837 ... ... ... ... Ішкі ... батыр Исатай
Тайманұлы басқарған халық-азаттық көтеріліс еді. Көтерілістің қозғаушы
күші, негізінен, қазақ ... ... Оның ... - ... ... ... ... озбырлығына шек қою, шаруалар жағдайын жақсарту,
Қарауылқожаны, Балқы Құдайбергеновті ... ... жер ... бір ... келу ... ... Тайманұлы - осы көтерілістің
сардары, көсемі, ал "Махамбет - ... ... ... ... батыр-жырау, көтеріліс жыршысы" (М. Қозыбаев) болды. Жалпы, 1836-
1838 жылдардағы халық-азаттық ... ... ... ... жыршы-ақын ретінде Исатай батырдың оң қолы болғандығы тарихтан да
белгілі.
Көтерілістің басы 1836 жылғы 24 наурызда ... ... ... бастап, Манаш елді мекені маңындағы И.Тайманұлының ауылын қоршауы
болып табылады. Алайда, ... тобы 200 ... ... ... ... шабуыл жасауға бата алмай, кейін қайтуға ... ... ... тауы ... ... елге ... істеп әдеттенген
Қарауылқожаның Исатайларға ештеңе ... ... ... ... хандығына
тарайды. Үстем тапқа ызасы кернеген шаруалар әр жақтан Исатай ... ... ... ... ... соңы мен ... ... басында И. Тайманұлы
бастаған шағын топ ханға халық талабын жеткізу үшін ... ... ... келе ... ... ... Жәңгір хан Астрахань
әскери губернаторынан Орданы қорғау үшін әскер жіберуді ... ... ... ұту ... Исатайлардың талаптарын білу үшін оларға өзінің
сенімді адамын жібереді. Исатайлар оған ... ... ... ... ... және Исатайдың үлкен ұлы Жақияның қолымен
жазылған басқа да талаптарды тапсырып, кейін қайтады.
1837 жылдың ... ... ... ... көтеріліс бүкіл Бөкей
хандығына тарайды. Жәңгір хан мен оның айналасындағыларға наразылардың бәрі
Исатайдың айналасына жиналады. ... ... ... ... ... ... етіледі. Осылайша, И.Тайманұлы белгілі бір тәртіпке
негізделгөн азаматтық және әскери ұйымның ... ... ... ... ... ... ... бағынбайды, өз алдына бір
республика",-деп жазған мезгіл осы кез болуы керек.
1837 жылдың 16 қыркүйегі күні ... ... ... ... ... ... ... жек көрінішті Қарауылқожа Бабажановтың ауылын
шабады. Одан алынған мал мен дүние-мүлік ... ... ... ... 17 ... ... ... Құдайбергеновтің, сұлтан
М.Шөкинніңауылдарын шауып, хан ордасы - Жасқұсқа бірте-бірте ... ... ... ... ... ... келе жатқандығынан
хабардар Жәңгір хан Орынбор және Астрахань әскери губернаторларына дереу
хат ... өзін ... ... Хан ... ... ... ... ал Орынбордан подполковник Геке ... ... ... аттанады. Ал, 2000-нан астам қолмен хан
ордасын қоршаған Исатай батыр біраз уақыт хан ... ... ... ... келіссөз жүргізеді. 1837 жылғы қараша айының соңында
кең байтақ Қазақстанның шағын ... - ... ... шаруалар
қозғалысының жаңғырығы Ресей астанасы - ... де ... ... ... "бүлікшілерді" қатаң жазалауды талап етеді.
Махамбет, Үбі, Сегізсері және басқа да батырлардың "хан ... ... ... ... сақ, ... ... қабылдамайды. Себебі,
орданы шапқан күннің өзінде де ... ... ... ... ... Жәңгір ханның артында патша өкіметі мен оның
жазалаушы әскерлері ... және сол ... ... ... ... жоқтығын ескерген Исатай батыр халық талабын ханнан бір
жағынан айбармен, екінші жағынан ... ... ... күш ... ... ... ... Датұлы басқарған көтеріліс кезінде
Нұралы хандықтан қуылса да, Есім хан ... де ... ... ... жете ... ... Исатай батырдың бұл
шешімі елдің бүтіндігі мен халықты сақтау ... ... ... ... ... ... хан ордасын қоршаған кезде патша ... ... ... ... ұмтылуының өзі - Исатай ... ... ... Ал, ... ... ... келіссөз жүргізу
себебі - күші басым Ресей әскерімен соғыспай, уақыт өткізіп, қыс түсе Жайық
өзенінің ... ... Кіші ... өтіп кетуді ойлағаны болу керек.
Хан Жәңгір шақыртқан патша әскерімен Исатай батырдың ... ... ... шешуші ұрыс 1837 жылы 15 қарашада ... ... ... ... ... ... ... да, ұрыстыңтағдырын
зеңбіректер шешеді. Зеңбіректердің жарылған оғы мен ... ... ... ... ... ... болады. Осы ұрыста Исатайдың ... ... Ақай атты ... қаза табады. Тастөбедегі шайқаста
көтерілісшілер жағынан 60-қа жуық адам өледі. Исатай батырдың оң ... ... ... аты ... Осы ұрыстағы көтерілісшілердің ерлігіне
подполковник ... өзі де ... ... Ол ... ... ... ... мен жанұясын қорғаймын деп шамадан тыс
ерлікке, зеңбірекке қарсы шабуылға баруы, олардың соншама ... ... ... ... ... ... оны ... ұстағанға 500
күміс ақша тігіледі. "Оны өлтірген адамға сол ақшаның жартысы ... ... Егер ... ... сияқты шаруалар ... ... ... қасындағы "жолдастары"0 патша өкіметіне
ұстап берген болса, ... ... ақша ... де ... Исатайды
жазалаушылар қолына ұстап бермейді. Керісінше, халық оны және ... ... ... ... ... етіп отырды. Тіпті,
аты жарапанып, жаяу соғысқан ... ... де ... ... ... қалдырмауға тырысады.
Ішкі Ордада бытырап жүрген ... ... ... жоқ ... ... И.Тайманұлы бір топ жолдастарымен бірге
жазалаушылардан бой тасалай жүріп, Кіші ... ... кету үшін ... ... 1837 жылдың 12 желтоқсанынан 13-не қараған таңда өзінің ... ... ... көмегімен И. Тайманұлы бастаған 38 адам ұйтқып
соққан боранды пайдаланып, қазіргі ... ... ... ... сәл ... маңда Жайықтың шығыс бетіне - Кіші жүзге өтеді. ... пен ... ... арттарынан ілесе қуған казактар мен
Баймағанбет сұлтанның адамдарын ... үш ... ... ... ... ... орай, көп кешікпей, 14 және 24 желтоқсан күндері - Исатайдың
әйелі Несібелі, балдызы Бағлан, балалары Жақия мен ... ... 12 адам ... ... ... ... өткен И.Тайманұлы бастаған шағын топ осы жерде патша
өкіметінің отарлық ... мен ... ... ... ... ... қарапайым халықты езіп-жаншуына қарсы азаттық
күресті ұйымдастыруға кіріседі.
Исатай батыр мен ақын ... ... Кіші ... ... ... ... ... және солардың қолшоқпары хандар ... ... ... ... ... ... ... оларды
қолдарына қару алып, өздерінің азаттығы үшін күреске шығуға шақырды. ... ... ... ... ... ... оның ... күш біріктіруге уағдаласады Сонымен бірге Хиуа ханы Қайыпқали
Есімовке патша әскерлерін ... үшін 20 мың ... ... уәде ... жүздегі көтерілісті ұйымдастыру барысында Исатай батырдың ел-
елдің басын біріктірген ... ... ... ... Мысалы,
көтерілістің негізгі ошағы болған әлімдер мен Маңғыстау адайлары ... келе ... ... ... ... ... адайлық
сарбаздардың Әлім жеріне келетін ... ... ... ... мен
Адайларды өзара келістіріп, татуластырады. ... ... ... арасында да көптен бері ... ... ... ... ... азаттық көтеріліске аттанған адайлардың тылын
қауіпсіздендіру мақсатында Исатай түрікмендермен келіссөз жүргізіп, адайлар
мен түрікмен-дерді де ... ... ... ... көтерілісшілерге батыр Жоламан Тіленшиев би
Жүсіп Құланов бастаған сарбаздар ... ... ... Таз, ... Кете ... Исатай мен Қ.Есімовтың қоластына 3000-дай адам
жиналады.
Патша өкіметі И.Тайманұлының басқаруымен Кіші жүздің ... ... ... ... ... одан әрі ... қауіптеніп, оны басудың
қамына кіріседі. Өйтпеген жағдайда бұл көтеріліс Кіші ... ... ... ... ... ... ... ұлт-азаттық көтеріліске ұласып,
патша өкіметінің отаршылдық езгісіне ... ... ... ... мүмкін еді. Егер оқиға дәл осылай өрбісе, онда Ресей ... ... ... ... ... аяқтауының өзі неғайбыл
жағдайға айналған болар еді. Осыны ... ... ... ... ... ... айының басында подполковник Геке басқарған зеңбіректермен
қаруланған ... ... ... аттандырады. Сонымен бір мезгілде
Горск қамалынан бір топ әскерді ... ... ... та ... екі тобы 10 ... Үлкен Қобда өзеніне жақын ... ... ... ... Балта деген алдаушының сөзіне
сеніп қалған аңғал ... ... ... 500 ... ... ... ... шаппақшы болып, негізгі ... ... ... ... ... ... бейхабар Исатайлар тобы 1838
жылғы 12 шілде күні ... ... ... Геке мен ... ... әскерінінң үстінен шығады. Әскер күші жағынан тең емес
шайқаста Исатай батыр бастаған көтерілісшілер ... ... ... ... да Тастөбедегі сияқты ұрыс тағдырын зеңбіректер шешеді.
Зеңбірек оғы түскен жерлерден атты ... ... ... ... да оқ ... ол казактармен жаяу шайқасады. Махамбет пен Үбі Исатайға
өз аттарын ... да, "ат ... ... елге күлкі болғанымнан өлгенім
артық, одан да ... ... ... ... ... ... жібереді. Ақбұлақ өзенінің жағасындағы кескілескен шайқаста Исатай
батыр да, оның 16 жасар ұлы Оспан да қаза ... Осы ... ... ... ... 14 ... ұлы ... астындағы атының
жүйріктігі арқасында Махамбетпен бірге жау қолына түспей, құтылып кетеді.
Исатай батыр 12 шілде күні қапылыста қаза ... ... ... әрі ... ... ... бытырап кетеді. Қ.Есімов жазалаудан
қорқып, Хиуаға қашады.
Осылайша, бас-аяғы 6 айға жетпейтін қысқа ... ... ... мен
сарбаздардың саны жағынан Бөкей хандығындағы көтерілістен асып түсетін
бүкіл Кіші жүз даласын дүр сілкінткен ... ... ... ... ... ... ... ұшырайды. Ол заманда басқаша болуы ... ... еді. ... хан ... мен ... ... ... қаруланған, арнайы дайындықтан өткен ... ... ... Қазақстанның басқа аймағындағы, соның ішінде К.Қасымұлы
басқарған ұлт-азаттық ... ... ... ... ... да мейлінше нашар болды. Нақты бағдарламаның
болжамауы ұйымшылдықтың жетіспеуі де жеңіліс себептерінің бірі болды.
И.Тайманұлы бастаған көтеріліс ... ол ... ... ... ... құрамында кейінгі дамуында терең із қалдырды.
Бұдан былай алым-салықтың мөлшерін ... ... ... ... шек ... ... ... көтерілісті қолдаған ... ... ... тура келді; Ішкі Ордадағы хандық
биліктің жойылуы ... ... ... Тайманұлы басынан өткен көптеген ауыр әрі
қауіпті оқиғаларға мойымай асқан қайсарлық көрсетіп, өз ... ... ... алысып өтті. Тек Исатай ғана "өлгенінше көпті ... ... ... ... ... ... орыс ... тұнық аспанда кейде жарқырап, зулап, жан-жағына отын
шашып, жұртты таңқалдырып келе ... ... ... Тап осы ... жарқын бейнелі, абзал, терең ақыл-ойдың иесі, ... ... ... ... ... ... ... И.Тайманұлының есімі - мәңгі халық есінде.
Ақтөбе облысының Қобда ауданында ... ... мен оның ... ... ... ... ескерткіш орнатылған. Атырау облысы ... ... ... да ... ... ескерткіші бар. Атырау қаласындағы
орта мектепке, Миялы селосындағы орта ... ... ... ... батырдың есімі берілген. Батырдың туған жеріндегі ... деп ... ... ... ... ... Аққыстау селосында
батырдың мемориалдық мұражайы ашылды. 1991 жылғы ... ... ... ... ... 200 жыл ... республика көлемінде аталып
өтті. Осы мерейтойға орай Қазақ ССР Ғылым Академиясының ұйымдастыруымен
Алматы және ... ... ... ... ... мен оның ... ... "Қазақфильм" киностудиясы "Мінгені
Исатайдың Ақтабан-ай" атты деректі фильм ... ... ... 200 ... ... ... - ... ұрпақтың батыр
бабалар дәстүріне адалдығының айғағындай ... ... Олай ... ... ... өнегесі қазақ халқының мәңгі есіндө.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ИСАТАЙ ТАЙМАНҰЛЫ (1791 -1838)5 бет
Исатай Тайманұлы бастаған көтеріліс8 бет
Исатай Тайманұлы және Махамбет Өтемісұлы бастаған ішкі (бөкей) ордадағы ұлт-азаттық көтеріліс17 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Әтемісұлы бастаған көтеріліс19 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтеиісұлы бастаған көтеріліс7 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған халық-азаттық көтеріліс16 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басқарған көтеріліс6 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
Ақтабан шұбырынды40 бет
Ақтан батыр12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь