Антонимдер


Антонимдер дүниедегі заттардың, құбылыстардың сын-сапасын, артық-кем қасиетін, мөлшер-көлемін салыстырып, бір-біріне қарама-қарсы қоюдан шығады. Мысалы: Кейі сараң, кейі мырза, Кейі қапа, кейі ырза. Барша журтты сынадың (С. Сейфуллин). Кейде қайғы, кейде шат, Кейде тунық, кейде ылат, Кейде қорқақ, кейде өжет, Кейде тірі, кейде өлет (I. Жансүгіров). Болысекен кейде паң, кейде муләйім, кейде жұмсақ, кейде қатты, кейде береген, кейде сараң (Ғ. Мұстафин). Мұны алділер әділет деп куанса, әлсіздер қиянат деп қынжылады (Ә. Сәрсенбаев). Түймедей затқа өкпелесеңіз, туйедей квретініңіз қалмаган мырза! (К. Оразалин).
Осындағы сараң-мырза, қапа - ырза, қайғы-шат, тунық-ылат, қорқақ-өжет, тірі-өлі, паң-мүләйім, жұмсақ-қатты, береген-сараң, әлді-әлсіз, әділет-қшнат, түймедей-түйедей дегендер жағымсыздық пен ұнамдылыктың, жақсылық пен жаманшылықтьщ, үлкен мен кішінің кереғар ұғыадары бір-біріне қарама-қарсы койылып айтылып тұр. Екі жағының салмақ-мөлшері бірі артық, бірі кем емес, тепе-тең. Сонда антоним дегеніміз мағынасы бір-біріне қарама-қарсы сөздер болып шығады. Антонимдер өзара алшақ қарама-қарсы ұғымды білдіретіндіктен, бұлардың әр сөз табьша қатысы нақ бірдей емес, ала-құла деген сөз. Бір сөз табы антонимге соншама бай да, енді біреулері соншалықты кедей, не болмаса тіптен "кездеспеуі де ғажап емес. Қазақ тіліңде антонимдер көбіне-көп сын есімдерден болады, онан соң етістіктер, зат есімдер, үстеулерден азды-көпті кездеседі. Ал қалған сөз таптарьшан жасалған антонимдер тым тапшы, жоқтьщ қасында.
Сын есімге тән ангонимдердің мынадай түрлері бар: а) түбір күйінде кездесетіндер: ауыр-жеңіл, кең-тар, ыстық-суық, үлкен-кіші, жас-кәрі, биік-аласа, ұзын-қысқа, артық-кем, аш-тоқ, жақсы-жаман, қалың-жұқа, терең-саяз, арык,-семіз, оңай-қиын, араз-тату, ащы-тәтті, көп-аз, оң-теріс, тузу-қисық т. б.; ә) туыңды түбір күйінде кездесетіңдері: ашық-жасырын, өзімшіл-көпшіл, ашық-жабық, тілазар-елгезек, екпінді жалқау, қатты-ащырын,

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге


Антонимдер
Антонимдер дүниедегі заттардың, құбылыстардың сын-сапасын, артық-кем
қасиетін, мөлшер-көлемін салыстырып, бір-біріне қарама-қарсы қоюдан шығады.
Мысалы: Кейі сараң, кейі мырза, Кейі қапа, кейі ырза. Барша журтты сынадың
(С. Сейфуллин). Кейде қайғы, кейде шат, Кейде тунық, кейде ылат, Кейде
қорқақ, кейде өжет, Кейде тірі, кейде өлет (I. Жансүгіров). Болысекен кейде
паң, кейде муләйім, кейде жұмсақ, кейде қатты, кейде береген, кейде сараң
(Ғ. Мұстафин). Мұны алділер әділет деп куанса, әлсіздер қиянат деп
қынжылады (Ә. Сәрсенбаев). Түймедей затқа өкпелесеңіз, туйедей квретініңіз
қалмаган мырза! (К. Оразалин).
Осындағы сараң-мырза, қапа - ырза, қайғы-шат, тунық-ылат, қорқақ-өжет,
тірі-өлі, паң-мүләйім, жұмсақ-қатты, береген-сараң, әлді-әлсіз, әділет-
қшнат, түймедей-түйедей дегендер жағымсыздық пен ұнамдылыктың, жақсылық пен
жаманшылықтьщ, үлкен мен кішінің кереғар ұғыадары бір-біріне қарама-қарсы
койылып айтылып тұр. Екі жағының салмақ-мөлшері бірі артық, бірі кем емес,
тепе-тең. Сонда антоним дегеніміз мағынасы бір-біріне қарама-қарсы сөздер
болып шығады. Антонимдер өзара алшақ қарама-қарсы ұғымды білдіретіндіктен,
бұлардың әр сөз табьша қатысы нақ бірдей емес, ала-құла деген сөз. Бір сөз
табы антонимге соншама бай да, енді біреулері соншалықты кедей, не болмаса
тіптен "кездеспеуі де ғажап емес. Қазақ тіліңде антонимдер көбіне-көп сын
есімдерден болады, онан соң етістіктер, зат есімдер, үстеулерден азды-көпті
кездеседі. Ал қалған сөз таптарьшан жасалған антонимдер тым тапшы, жоқтьщ
қасында.
Сын есімге тән ангонимдердің мынадай түрлері бар: а) түбір күйінде
кездесетіндер: ауыр-жеңіл, кең-тар, ыстық-суық, үлкен-кіші, жас-кәрі, биік-
аласа, ұзын-қысқа, артық-кем, аш-тоқ, жақсы-жаман, қалың-жұқа, терең-саяз,
арык,-семіз, оңай-қиын, араз-тату, ащы-тәтті, көп-аз, оң-теріс, тузу-қисық
т. б.; ә) туыңды түбір күйінде кездесетіңдері: ашық-жасырын, өзімшіл-
көпшіл, ашық-жабық, тілазар-елгезек, екпінді жалқау, қатты-ащырын, орнъодпы-
шалагай, олақ-іскер, оңқай-сшақай, сүйкімді-жексурын, бүтін-жыртық, жүрдек-
шабаны.
Қазақ тілінде сындық мағынадағы туынды антонимдер көбінесе -лы, -лі,
-ды, -ді, -ты, ті жұрнақтары арқылы антонимнің жағымды сыңарларын жасайды
да, ал жағымсыз мағыналары сыңарларын -сыз, -сіз жұрнақтары жасайды.
Мысалы:
1. Е жігіт бірдемалды, бірдемалсыз,
Арғымақ бірде жалды, бірде жалсыл.
2. Өнерлі жігітерде азар,
Өнерсіз жігіт жер соғар.
3. Ақылдыны алысым деме,
Ақшсьоды жақыным деме.
4. Куәлі істі куә табар,
Куәсіз істікүмән табар.
5. Арлы арына қараса,
Арсыз жеңдім дейді.
6. Кұтты қонақ қонса, қой егіз табар,
Құтсыз қонақ қонса, қойға қасқыр шабар.
7. Жандыда балық үлкен,
Жансызда қамыс үлкен.
8. Қайырсызң сомнан
Қйырлы бір сом артық.
9. Базар ақшалыға— базар,
Ақшасызга — назар.
Сол сиякты сын есімнің -гы, -гі, -қы, -кі жұнақтары арқлы да туыңд
антнимдер жасала береді. Мысалы: бастапқы-соңғ, бұынғы қазіргі, үндегі-
түздегі, сыртқы-ішкі, кұндізгі-түнгі, қысқы-жазғы, жоғарғы-төменгі, ертгңгі-
кешкі, алдыңғы-кейінгі, биылғы-былтырғы т.б.
Етістікке тән мынадай антонимдер бар: а) түбір күйіңде кездесетіндері:
озу-қалу, күту-келу, қону-ұшу, жеңу-жеңілу, бару-қайту, жату-тұру, ашу-
жабу, кіру-шығу, ұту-ұтылу, жеңу-жеңілу, қуану-ренжу , мақтау-даттау, көшу-
қону. кулу-жы-лау, ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі фразеологиялық антонимдер55 бет
Сөздің анықтамасы. Сөз мағынасының өзгеру себептері. Көп мағыналылық. Омонимдер. Синонимдер. Антонимдер5 бет
Сөздің анықтамасы.Сөз мағынасының өзгеру себептері. Көп мағыналылық. Омонимдер. Синонимдер. Антонимдер6 бет
Сөздің анықтамасы.Сөз мағынасының өзгеру себептері.Көп мағыналылық. Омонимдер.Синонимдер. Антонимдер9 бет
Қазіргі қазіқ тіліндегі антонимдердің лексика-семантикалық тұрғыдан қарастыру20 бет
Қазақ тіл біліміндегі антонимдердің зерттелуі18 бет
«Фразеологизмдердің антонимдік қолданысы»25 бет
Ағылшын тіліндегі антонимдік аударманың ерекшеліктері73 бет
Диалектологиядағы сөз мағынасына байланысты құбылыстармен таныстыру3 бет
Көне түркі тілінің лексикалық қоры5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь