Мұқағали Мақатаев поэзиясындағы отаншылдық рух

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.15

1. М.Мақатаев поэзиясындағы отаншылдық рух. (Бұған соғыс кезіндегі тылдағы өмір де кіреді). 20.38
2. Ақын шығармашылығындағы достықтың сипаты.

(Бұған ұлттық қасиет,туған жер,табиғат жайлы өлеңдері кіреді).

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ...53.55
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ...56.57
        
        Мазмұны
Кіріспе______________________________________3-15
1. М.Мақатаев поэзиясындағы отаншылдық рух. (Бұған соғыс кезіндегі
тылдағы өмір де ... ... Ақын ... ... ... қасиет,туған жер,табиғат жайлы өлеңдері ... ... ... бөлім
Қазіргі қазақ әдебиеті күллі әлем әдебиетінің сапынан ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық байлығы артып, көк жиегі ... ... ... әрбір дәуір бір ақынды туғызады десек, қазақ ақындарының
әрқайсысы өзінше қайталанбас творчестволық тұлға ретінде жеке дара ... ... ... ... ... ... \1; 3\
ХХ-ғасырдың қазақ поэзиясында қара өлеңнің құдіретін паш ... ... жыр ... әр жүрек түкпірінен орын тепкен ақын.
\2;Жетісу\
ХХ-ғасырдың 60-70 ... ... ... ... ... ... ... поэзия өкілдерінен Қ.Мырзалиев, Сағи ... ... ... ... ... ... ... өтуге
болмайды. Осы толқындар ішінде М.Мақатаев бар. ... ... ... ... ... мазмұнын айырықша
байытып, өмір тіршіліктің мұңды, сырлы шындығын аса шебер ... ... ... біршама биік деңгейге көтерген дара дарын. Дәлірек
айтсақ, Мұқағали-қазақ поэзиясында ерекше құбылыс. Оған Әбділда ... енді ... ... ... Сол ... ... бір ... поэзиясы»,- деген пікірі дәлел.\3:7\
Қазақ лираикасының көркемдік өрлеуі 60-70 жылдардан бастау алды.
Себебі, бұл ... ... ... әбден орнығып, халықтың сұрапыл
соғыс
жылдарының ... ... ... ... ... ... талғаммен қарай бастаған кез еді. Бұл жөнінде
белгілі ... ... ... ... өлеңдерінінң жапырағын
жайқалта түскен 60-жылдардан бергі уақытты қамтиды. Қазақ ... ... ... ... ... ... түр
жаңалықтарына еркін баруы, уақытпен ... ... ... ... даралық ұмтылуы, ең бастысы ... ... бет ... ... басталып, күні бүгінге дейін
жалғасып келе ... ... ... ... ... баға ... кезеңде поэзияда қалам тербеген ақындарымыз алдыңғы
аға ... ... ... аясы ... тақырыптық жаңашылдығымен,
көркемдік ерекшеліктерімен, ... ірі ... ... аға буын ... ... құрығына айналған кеңес
одағының жетістіктерін ғана ... ... ... поэзиясына
салқынын тигізді.Кеңес одағының құрсаулы ақындардың ... ... ... бермеді. Үнемі ... ... ... ... ... ... ... салт- дәстүрді,
ұлттық ерекшелікті, ұлттық қасиетті танытатын ... ... ... бұл ... ... біршама босағандай болды.
Тақырыпта қалам тербеп, ұлттық болмысты танытатын жырлар дүниеге ... ... ... сол ... ... ... ақындар арасында өзіндік
қол таңбасы мен жарқырай көзге түскен Мұқағали ... орны ... ... ... ... ... көркемдік нақылы мен
мазмұн тереңдігімен, қазақы өлең жолдарында қолдану шеберлігімен құнды.
Ақын ХХ-ғасырдың 60-70 ... ... ... ... ... ... Әдебиет
есігін алғаш ашқан жылдардан-ақ жыр әлемінде үлкен дайындығын танытқан,
халқымыздың ауыз әдебиетінің бай ... ... ... ... ... ... ақын Ұлы ... пір тұтып, өлең жырдың тылсым құдіретіне бас
иген,оның игі ... ... ... ... ... ... ... сіңіре келді.
Әр ақынның шығармашылық жолы, оның ... ... ... әр ... М.Мақатаев бір өлеңінде:
«Шындықтың ауылында қазынам бар,
Шыр айналып соны іздеп алаңдаймын...» \3;12\-деген еді.
Мұнда оның ... ... ... ... аңсар мұраты, іңкәрлік әлемі
аңғарылады.
... «Егер біз ... ... ... ... ... ... ... өз өмірімен басталатынын есте ұстаймыз»,-деген еді ... ... ... ... сөз етпес бұрын ақынның өз
сөзін еске түсіреміз.
« Егер бір кездерде менің ... әлде ... ... оларға былай дер едім; менің ... ... Егер ... ... ... ... зерттемек болсаңыздар, онда
мен не жазсам ... ... ... оқып ... ... ... ... қарамауларыңызды сұраймын!Естеріңде болсын, менің
өлеңім жеке тұрғанда ... ... ... ол ... және аяғы ... ... күлімдеген, кейде түңілген жанымның
құдды даусындай...»-
деп ақын өзінің асыл мұраларын зерттеп, ... ... ... ізгі тілегін
айтып қалдырды.Сондықтан да ақынның шығармашылығын зерттеп, қолға алушыға
осындай ізгі ... ... ... Сондықтан да ақынның шығармашылығын
зерттеп, оған ... ... оның осы ... ... ... ... еттік деген терең ойға қаламыз.
Ақиқатында Мұқағали Мақатаев өзінің айқын азаматтық ... ... ... ... ... әуенімен поэзияға жаңаша мазмұн түр
әкеліп мол үлес қосқан ақындарымыздың ... ... ізгі ... ... ... Мұқағали лирикасының тақырыбы алуан. Ақын ... ... да, нені ... де дәуірдің санқилы көріністерін,
реалистік шындық пен дәл, айқын ... өз ... биік ... ... ... ... ... 60-70 жылдарда Мұқағали жырлары сол жылдардың көркем
тілімен ... ... бір ... ... көз ... ... бір ... голериясын жайып салды. Атап айтқанда,қазақтың қара ... ... ... бір ғана ақын ... ... арқалы ақын осы
Мұқағали игерді десек қателеспейміз. Ақынның «Ақынмын деп мен ... ... ... ... өзі ... ... Күпі ... қазақтың қара
өлеңін, шекпен жауып, өзіне қайтарамын...»,-деп бар даусымен мойындап, ... өзі ... ... ... ... ақын ... әлеміндегі әсем де,
нәзік сезім құдіретін, ақындық музаны осы қара өлеңнен іздеді. Әрі ... ... ... ... мен, өз үні, өз ... соны ... қайталанбас өз ерекшелігімен көркем де шыншыл
отты сөзбен образ ... жыр ... ... Ақын ... әр ... ... оның ерекшеліктері, өзгеге ұқсамас сырымен
қырында жатыр. Ақын өз шығармаларында ... ... ... ... ... ... ... қайнап пісіп шыққан
нәзік сезіммен ... ... ... көрген, есіткен нәрселерді қалай
болса солай суреттеуге жаны қас, өзімен замандас ... ... әр ... ... ... бірі байланыспай өзінше жырлануынан
Мұқағали шығармалары көш ілгері ... одан ... ... ... түгелдей оқып, оған терең ой жіберіп қарасақ, онда ақынның
бүкіл ... бір ... ... ... ... ... білуге болады.
Жыр әлемінде өз ойын, өмір шындығын, көркем ... ... ... ... ... жырлау екінің бірінің қолынан келе
беретін нәрсе ... бұл тек ... ... өзін жыр ... арнаған үлкен
таланттың қолынан келеді. Ақынның сыршыл ыстық лирикасы өз оқушыларының
жүрегіне жол тауып, ... ... ... ... ... ақиқатты жырлап,
қалың оқырманның жан-жүрегін баурап алды.
М.Мақатаевтің бізге ... асыл ... ... алып
қарасақ, онда олар қазақ әдебиетінде өзінше ерен биік арқасынан қар
кетпейтін ... ... тау ... өз ... ... тұр.
Ақиқатында М Мақатаевтің әр түрлі ... ... ... ... алуа-
алуан. Солардың ішінен 1972 жылғы «Қазақ
жырларының бір жылы» ... ... сын ... ... ... орынды. Сол
жылғы баспадан шыққан ... өлең ... ... ... ... ... әділ сыны оның жыр әлеміндегі бүгінгі күннің жастардың
жүрек лүпілін, пәк сезімін көркем тілде ... ... ... ... әрі ... ... ... кешіліктерден
құтылу жолына бағдар бере ... ... ... ... ... «Рух және сезім» атты мақаласы көрнекті ақын ... ... ... жер ... ... ... жайлы, ғарышкер Юрий
Гагарин жайлы поэмасына қысқаша ... ... ... ... белгілі ақын Қадыр Мырзалиевтің поэзиясына өзінің ... ... ... әділ бағасын береді.
Ақын «1969 жылғы қазақ поэзиясы» атты еңбегінде жалпы ... даму ... шолу ... ... бүгінгі қазақ
поэзиясының ерен жүйріктерінің творчествосына талдау жасайды. ... ... ... ... бір топ ақындардың жинақтарына талдау
жасай отырып, олардың ... мен ... баса ... одан ... ... ... ... ой-пікір туғызды.
М.Мақатаев проза саласында ... ... ... ... жылы ... баспадан жарық көрген «Қош махаббат» атты ... ... ... ... ... оған ... ... «Маусияның тауы», «Өзгермепті», «Әже әңгімелерә», ... «Жыл ... ... мен «Қош махаббат» ұш актілі,
тоғыз оқиғалы,прологы, ... бар ... ... ... ... өзі әр жылдарда қара сөзбен ... ... ... пәк ... ақын ... қалдай шарықтаса, тап ... қара ... де ... ... шеберлігін таныта алған.
М.Мақатаев белгілі дәрежеде аудармамен де
айналысты.Ол Американың ұлы ... ... ... өлеңдерін
аударып,«Шөп жапырақтары» деген атпен 1969 жылы ... ... етіп ... ... кейін ағылшынның әйгілі ақын-драматургі,
трагигі ... ... ... ... ... ... \ 5;4\
Өнерлі жанның өмірін де қысқа ғана ... өтер ... 1931 жылы ... күні Алматы облысының, Райымбек ауданына
қарасты ... ... ... ... ... ... шағы ұлы Отан
соғысымен тұстас.
Мұқағали туған жерінің табиғаты ... ... ... ... ... ... ... тауларының баурайында айнадай
жарқыраған ... ... ... асау тау ... Қарасудың
бойында және де ... ... ... ... ... Шәлкөде,
Шәкәрімбал, Шибут, Шолақ, Дардамбы, ... деп ... ... ... ... ... алқаптан масақ теріп өседі.
Өзінің туған жерін Мұқағали ... ... ... ... мен туған жер баурайдағы,
Жақанда жер ... бал ... ... ... ... ... халқына қастерлі
азамат екен. ... ... ... ... ... қалған көз» дейді,
«Жақсыдан қалған сөз» дейді.
Ақымақ болсам төзбейді,
Қайуан ... өз ... жоқ ... ... ... қалған көз дейді...\5;56\-деп
тебіренуі тектен тек емес. Әкесі соғысқа кеткенде, соғыс ... ... ... қалған Мұқағали он жаста еді. Өзі ... ... тіс ... жер ... қол ... ... ... байлайды. ... ... ... өте ... алғыр еді. Сол ... ... ... ... ... Бір ... ай тұр шар ... тозған таға,
Үскірік үрлей ме әлде қозғалта ма?
Әжем тұр туған жердің ... ... ... бос ... ,-
деп өлең оқыды. Сол өлеңнің «1941 жыл. Ақпан» ... ... ... болғанын кейін білдім»,-дейді Әбдіке. \5;20\
Мұқағалидің әкесі ... Ұлы Отан ... ... ... ... аттанып, содан қайтып келмеген. Мұқағали
соғыстың ауыр ... 1944 жылы ... ... алып ... тамы»,
« Тасыбай тамы» деген жайлауларда жылқы баққан. Оған куә ... ... ... ... ... жесір қалған әжелеріне шешелеріне де қолқабыс
тигізді. ... ... ... ... жетіспеуі
Мұқағали секілді ... ... ... ... шынықтырды. Осындай
қиын ... де ... ... ... мен ... ... 1948 жылы ... орта мектебінің 10-шы
класын жиырма сегіз оқушының бірі ... ... ... бітірді. Ол
кезде мектеп директоры Әбіл Дәлденбаев, класс ... ... еді. ... ... жүріп өлең жаза
бастады. Мұқағалидің алғаш ... 1948 жылы ... ... ... да ... ... ... бастап Мұқағалидің ... ... ... көре ... Мұқағали 1948 жылы Қазақ
мемлекеттік университетінің филология факультетіне ... ... ... жатаханасынан орын тимейді.
1953 жылы Мұқағали Алматыдағы шеттілдері институтының неміс
тілі ... оқуа ... ... ... оқи ... ... ... Мұқағали Қарасаздағы бастауыш мектепте
орыс тілінен сабақ бере ... осы ... көп ... көп ... өзінің білімін жан-жақты
жетілдіреді. Ауылдағы почта арқылы жаздырып алып, ... ... ... ... танысады. Атап айтқанда: А.
С.Пушкиннің, ... ... ... ... ... тағы ... сондай-ақ бұлардан басқа шетел
әдебиеттерінен де алдырып оқитын еді. ... ... ... ... ... ... соның ішінде Шекспирдің
шығармаларын, ... ... ... ... Бұл ... ... ... ағасы
Әбдімтәліп Әзімжанов Мәскеуде оқып жүріп, ... ... ... әрі ... ... елге жіберіп тұрған.
М.Мақатаев жоғарыда аталған ақын-жазушылардың ... ... ... ... ... оқиды. Классикалық
көркем шығармалардан рухани азық алып ... ... ... ... ... өлшеусіз дәрежеде байытты. ... ... ... жаңа ... шығарған жауқазындай ашылып,
поэзия әлеміне ... ... ... ... ... ... жүрек
сезімімен келіп, қиын да, жауапты поэзия ... ... ... ... күн-түні демей сарыла шығармашылық ... ... ... ... ... 1964 жылы ... ... атпен жарық көрді.
Міне, содан ... ... жұқа ... да ... ... ... ... құрастырылған кітаптары шыға бастады. Оларды арнайы
атасақ: ... ... 1961 жыл, ... келдің бе?» (1968
жыл), «Мавр» (1970), «Дариға жүрек» (1972), ... ... ... ... (1975), ... дастан» (1976) жжылы жазушы баспасынан
жарық көрді. Бұл ... айта ... бір жай осы ... дастан»
таңдамалысы ақынның көзі мен ... ... ... ... ... кітабы.
Алып жүректі арқылы ақынның өзі ... ... отты ... өлген жоқ, қайта жалындап, бірнеше кітап
болыпр баспадан ... ... жыр ... ... ... ... одан әрі ... бұл ... ... ... ... (1979), ... ... стихи» (1981) ,
«Соғады жүрек» (1982), «Шолпан» (1984), «Қош ... (1988), ... (1989), ... (1992), «Қарасаздан ұшқан қалығаш» (1994),
«Армысыңдар достар» (1966) ... ... ... ... ... ... Содан кейін үш томдық, төрт томдық шығрамалар жинағы
сонымен қатар «Мұқағалидастан» сияқты естеліккітаптары шығып отыр.
М.Мақатаев ... ... ... ... ... тиісті орнын,
әділ бағасын толық түрде ғылыми жақтан зерттеліп әлі үлгермеген еді. Реті
келгенде ақын ... мына ... ... жөн ... «Қазір
Мұқағали сынды дара дарынды халқымыз пір тұтып, ... ... ... оның ... ... көз жіберер сыншыларымыз
марғау, ғалымдарымыз ... ... ... Ал мен ... ... ... жазған жамаулы жырлардың өтпелі құбылыс емес, өміршең де, өрісті
екеніне кәміл сенемін»,-деп жазады. ... ... ... ... шығармаларын өздерінің
еңбектерінде немесе күнделікті басылымдарда өзге ақындар шығармашылығы мен
салыстырып, әйтпесе жеке ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ қазақ ақындарының творчествосындағы ... ... ... ... ... ғылыми жүйемен
зерттеп келе ... ... аз ... ... ... ... ... Мақатаев шығармармашығына арналған
зерттеу жұмыстың ең көлемдісі Сейітова Клара Мұхамбетрахимқызының «Мұқағали
Мақатаевтың ... ... ... кандидаттық диссертация жұмысын айтуға
тұрарлық. Зерттеушінің бұл еңбегі кіріспе мен ... ... ... тұрады.
1. М.Мақатаев шығармашылығының идеялық-
эстетикалық өзіндік ерекшеліктері.
2.Қазақ халқы мәдениеті мен басқа халықтар мәдениетінің рухани ықпалының
дамуындағы М.Мақатаевтің рольі.
3. ... ... ... ... ... әдебиетінен алатын
орнын анықтаудың өзі осы дисертацияда қарастырылатын негізгі әдеби
мәселе ... ... ... осы ... ... бір күнде келген жоқ. Ол қайшылығы
мол ғұмыр кешті. ... бір ... ... «Ол ... еді» ... ... емес. Мен оны қазақ ақындарының ішінде өлгеннен кейін ғана өзіне
тиісті орнын алуға ... ... ... деп ... Оның ... Мұқағалидің творчетволық портретін жасаған әлі де ... ... ... ... екі пікір бар. Біріншісі-«бұл-
осы күнгі ... жол ... ең ... ақыны» десе, екіншісі –оның
басынан кешкен ... ... ... бүгінгі баспа сөз беттерінде айтылып
жүрген әңгімелер деп Ө.Нұрғалиев өзіндік ойын айтады.\7;Жас алаш ... ... ... ... біраз зерттеу көзіне айналып
келді. Ақынның ... ... мол ... К.Сейітова, К. Хамидллаев
ғылыми зерттеу жүргізді. Сонымен қатар ... Ә. ... ... тағы ... ... өз ... ақын ... зерттеулер жүргізгенін атап өткен ... ... ... мен ... ақынға арнап мақалалар жазды. Мысалы:
Ө.Нұрғалиев «Мен білетін Мұқағали», Есенқұл ... ... ... ... ... «Ақын ағамыз тұлпар еді» т.б. көптеген зерттеушілердің
Мұқағали ағамызға арнап жазған мақалалары көпшілік.
М.Мақатаев ... ... ... ... ... ... айналып
кеткен тақырып екені белгілі. Ақын поэзиясына Қ. Сейітова «М.Мақатаевтің
ақындық ... ... ... диссертация жұмысын, сонымен қатар
К.Хамидулаевтің «М.Мақатаевтің ақындық шеберлігі» деген ... ... ... ақын ... ... ... ... әдет-дәстүрлерін жазғанда ұлттық ерекшелігі қарастырылмады.
Мұқағалидың кез-келген ... ... ... мінез-құлқы,әдет-
ғұрыптары,дәстүр- салты анық байқалады. Ақын поэзиясының жас ұрпақ бойына
ұлттық сезім, қазақы мақтаныш ұғымдарын қалыптастырудағы маңызы ... де ... ... ... ... халық. Мұқағалидің
тың биіктегі дара жұлдызын да таныған осы халық. Ендеше, Абайдың сүйер ұлың
болса, сен сүй, ... ... ол? ... ... Мұқағали деуіне
Мұқағалидың халқым деуіне әбден негіз бар. Сондықтан ақын «Еркелей ... біз, ... ... кетпедік» дейді рас сөз. ... ... ... ... адам болашағынан әулие дейді. Бұл шындық. Оны өмірдің өзі
дәләлдеген:
«Кең ... ... аш мен ... ... бар ... ... деген өз талантын таныған
ақын, оған:
«Кем болып жаралғам жоқ мен ешкімнен,
Кейбіреуге қарыздар емеспін мен .
Пейілімді теңізбен ... ... ... \8; ... ... ... Алайда, бұл өрлік ақынды мен бәрінен биікпін деген
астамшылыққа апармаған. Олай болуы да ... ... ... да ... ... қарт пен ... ... тіпті сәбидің алдында кіші
сезінген.
«Досқа сиын , захарын шашар жауға,
Қарыздармын халқыма қашаннанда...»,-
деп мінеки бұл-ұлыдан ... ... ... ... ... ... ... Мұқағали шырқаған шындықтың ... ... баз ... оншалық «тиімді» емес. Оның үстіне күні кеше ... ... ... ... ... ... жөнінде, әйтпесе оның жеке
басындағы ... ... ... ... ... ащы-тұщы
оқиғаның бетін ашып көрсету, жалғанға жария ету-қазақ ... ... ... ... ұшырасатын құбылыс.
Солай екен деп ХХ-ғасырдың екінші жартысындағы қазақ әдебиетінің
ең ірі тұлғаларының ... ... ... ... мен
өнері, өлеңі жан
-жақты зерттелуі керек емес пе ... ... өмір ... ... ... ... әрбір басқан қадамын, әр кезде айтқан
ұтымды сөздеріне шейін ... ... таяу ... ... ... қалмаса, кейінгі замандарда ... ... ... кете бері ... \9; 4
Парасат\
Мұқағалидің 19 оэмасы, 1834 өлеңі, 15 кітабы бар екен.
М.Мақатаевпен араласып жүрген ақын ... еске ... ... ... тән ... асыл ... ... арқау етеді. \10;
Заң газеті\
Көрнекті ақын, ... ... ... Әбділда Тәжібаев
М.Мақатаевтың қайтыс болғанына бір жыл
толғанында: «Көшеді өлең немесе өшеді ... ... ... ... шолу жасап ұнамды пікір білдіре отырып: «...оқырман
қауым ақынның жарық көрмеген тамаша өлеңдері көп ... біле ... ... жиырма мың жолға жуық асыл мұра бар. ... баға ... ... ... ... ... көздерінде:М.Мақатаевтің жарық көрген
«Қарлығашым келдің бе?» «Жырлайды жүрек»,«Өмір-өзен»,М.Мақатаевтың ... екі ... ... ... ... ... ... мақалалары, ғылыми ... ... Біз бұл ... ... қазіргі қазақ әдебиетінің ХХ-
ғасырдың 60-70 жылдарындағы көрнекті сөз ... ... ... қосқан мол мұрасын, екінші қырынан зерттей келіп,өзіне
тән болған
қасиеттерін лирикаларының ... ... ... ... сан ... ... оның ... шеберлігін оқырман қауымға
ғылыми тұрғыда дәләлдеп ... ... Осы ... ... ақындық шеберлігі,болмыс-бітімі толық ашылды деуден аулақпыз.
Себебі,«қара өлеңнің құдіретін паш еткен» ақынның ... ... ... ... зерттеулер жазылуына кәміл сенеміз. Бұл алдағы уақыттың міндеті.
Зерттеудің ... ... аясы өте ... ... ... ... ... жырлауы.Яғни,тылдағы еңбек
адамдарының ерлігі,жесір мұңы,жалғызынан айырылған ана,әкесін ... ... ... ақын былай жырлаған;
Өмір жайлы сұрай берме,сен менен,
Өмір ... ... ... ... майданнан жалғыз ұлы келмеген,
Жесір келін,бір нәресте көрмеген...\15,12\
М.Мақатаевтың басқа ақындардан өзіндік ерекшелігі-қан майдандағы ерен
ерлікті ғана ... өзі куә ... ... ... ... ... тіршілігі мен ауыр тауқыметін шынайы,ащы ... ... ... ... жоғары екендігін
дәлелдей отырып,ақынның ... де ұлт ... ... ... өте ... ... ... де дәлелденді деп ойлаймыз.
Зерттеудің мақсат-міндеттері:
М.Мақатаевтың ұлтшыл ақын емес, ұлтжанды ақын екенін ... орай алға ... ... ... М. ... ... ... рух.(Бұған соғыс кезіндегі
тылдағы өмір де ... ... ... ... туған жер,табиғат,ұлттық қасиет жайлы өлеңдері кіреді).
Бұл бүгінгі таңда тәуелсіздігін жаңа ... ... үшін бұл ... бірі болып табылады.
Зерттеудің құрылымы мен көлемі.
Диплом жұмысымызда кіріспе,негізгі ... ... өзі екі ... ... ... тұрады.Көлемі- бет.
Негізгі бөлім.
М. Мақатаев поэзиясындағы отаншылдық рух.
Ұлы Абай негізін қалап кеткен қазақ ... ... түр, ... еш ... ... үнемі жетіліп, үнемі биіктеп ... ... ... өткен ХХ-ғасырды алтын ғасыр болады десек, асырып айтқандық
емес. ... сол асыл ... ... ... Мағжан Жұмабаевпен
Мұқағали Мақатаев поэзиясының орны айрықша бөлек. Мағжан ұлттық намыста ту
етіп, халықтың ... ... жыр ... ... қазақтың даласы қандай кең
болса, таулары қандай биік ... ... де жан ... ... кең
адамдық, азаматтық келбетінің тауындай биік екенін жырлап ... ... ... ... ... оның ... келуі, қалыптасуы,
өсіп өруі әр қилы. М.Мақатаев бір өлеңінде:
«Шындықтың ауылында қазынам ... ... соны ... ... \12; 12\-деген еді.
Мұнда оның ақындық беті, ... ... ... ... ... ... ... лирикасының тақырыбы әр алуан. Ақын қай
тақырыпта жырласа да, нені суреттесе де ... сан қилы ... ... дәл, айқын бейнелеп, өз замандастарының биік тұлғасын
шеберлікпен нақты жасап ... ... ... ... ... ... ... ақындық шеберлікке үйрену, іздену талабымен еш қайтпаған, өмірінің
ақырына дейін қолынан қаламы түспеген үлкен талант ... ... ... ... ... ... көп ... көп ізденгендігін, әсіресе
өткен ғасырда қазақ ... ірге ... ... ұлы ... пен ... өлең арнап, олардың өшпес мұрасын пәк көңілмен ерекше
бағалағандығын көреміз. Мұны ... ... ... ... анық ... ... ойымды айттым талай-талай,
Қайтейін кетті бәрі қарайламай,
...Айтарын ашып ... ... ... Абайлар-ай»,\13;49\-деп сонау Махамбетпен
Абайдың заманына терең үңіліп, қырық-пышақ қырқысқан қатігез дәуірде жазған
шығармаларына әділ ... ... ... ... ... азаматтық үнмен,
ақындық тылсым сезімен өзінің де жан ... ... ... оқушысына
ұғындырады. Осы бір қарапайым өлеңнің мазмұнына қарасақ ақындық болмыс пен
ақынның алға қойған бүкіл позициясы аңғарылады.
Жалпы, ақын ... ... ... қай тақырыпқа
жазбасын және туындылардың ... ... ... бәріне бір-біріне
желімдеп, шашау шығармай тұтастырып ... бір ... ... бар. Ол ... ... Ақын ... осы ... күшті ұлы сезім,
мейлі, бұзылған үй, ескі жұрт, бетін жаңбыр жауып, күн сүйген қара жар ... ... ... қабылдайды. Табиғат оның анасы, ... жан ... ... ғашығы. өзін табиғаттан, табиғатты өзінен бөлек дүние деп
білмейді. Ақын үшін бұл ... тең ... ... ... ... күні
жоқ.
Мұқағалидің басты ерекшелігінің бірі-қазақтың қара өлеңінің құпия
сырын терең түсініп, оның ... ... ... одан әр ... тылсым сыр
іздейтін.
Мұқағали Мақатаевтің балалық щағы Ұлы Отан соғысы жылдарына сәйкес
келетін типтік өмір ... ... да ... ... да ... ерекше орынды иелейді. Мұқағали бұл тақырыпты басқа қырынан,
яғни майдандағы сұрапыл ... қан ... ерен ... ... өзі ... куә ... ... еңбек адамдарына басынан
кешкен тауқыметін, ... ... ... ... ... ... ... тұрағымда, тек есте жоқ күлдім бе жыладым ба?!
Балалық шақ жармасып жүретұғын, өгіз ... ... ... деп ... түсірсе, бірде ақын «Аңыздардан тере жүріп масақты, рас, рас
көзімізден жас ... ... сол ... ... от жылдар, бәрімізден бір-бір
батыр жасапты»,- дей отырып яғни қиыншылықты, өмірдің тауқыметін көрген
адамдар ... ... ... олар ... ... ... ел ... ауыр
күн туғанның өзінде, қаншама жан күйзелткен қиыншылыққа мойымай, қайта ол
жылдардың сұрапыл ... еске ... өзі ... ... тез ... ше ... қызмет еткенін паш етеді.
Ақын: «Күзетші » өлеңінде:
Сәлем-бер бара қалсаң Мұратқа,
Тыныштық деп айт алдымен, сұратпа
Тыныштық па, ... па, ... ... ... шуақта...\14, 32\,-
деп жырлаған.
Ел басына туған күндер, жүрекке салған қатал тағдырдың қасірет
таңбалары жоғалар ма ... ... Осы ... ар жағына, мағынасына
үңілудің өзі қандай үрейлі, қандай қорқынышты. Ол ... ... Ал ... ... ... ... бастан өткізген адамдар жайлы бір сәт ... ... ... ... кеуде жалын атқан, сыз атқан!
Төрт баланы тыныштыққа құрбан ... ... төрт ... ұзатқан...\14;32\
Бұдан артық қандай қайғы-қасірет болмақ. Сондықтан да ... ... ... қарт ... ... ... ... па?»,-
деп сұрайды. Иә, алдымен ел басына керегі-тыныштық.
Мұқағали творчествосында көп толғанатын тақырыптың бір тұсы-ел
басынан ... ауыр ... . Ақын ... ... ... жаралайтын
сол сұрапыл мезгілдер. Өмірді, туған елді шын сүйетін ақынның нәзік сезімі,
жан-дүниесі балалық шағынан бастап-ақ осы ... ... ... Ақын ... ... ... көз ... кетпейтін алапат көрініс-тағы да
туған ауыл, туған жердің басына төнген ... ... ... ... Ақын ... жайлы» атты өлеңінде:
Өмір жайлы сұрай берме, сен менен,
Өмір жайлы білгің келсе, қартқа бар.
Қан майданнаң жалғыз ұлы келмеген,
Жесір келін, бір ... ... ... ... сырқырайтын осы бір көрініс- халық басына төнген
тарихтың тасқын бір селі. Соғыс деген ... өрт, ... ... ... ... ... шал, жесір келін, жетім бала, құлазыған ... от, ... ... ... ... аштық, жоғалған жастық, соның
бәрі де ақынның туған ауылының лайсаң кешіп өткен ... ... ... ... дерті.
Ақын бірде:
Сенің қандай аңсаймын тамашаңды,
Соғыс келді жүрекке жара ... ... ... ... ... ... қара ... басына күн туғанда ауылда кім қалды? ... ... ... жас бала және ... ... ... ішкенің қара су, жегенің сағыз,
«жау жағадан алғанда ит етектен» дегендей, қақаған ... ... ... Ондағы ағарып атқан таң, қызырып батқан күн де-ол да соғысқа ылайық.
Бұл тұста ерекше көзге түскен Одақ адамдарының ... бір ... ... ... ... патриотизмі еді. Сондықтан да ақынның
көңіл-күйлері, жүрек сыры-«Сонда біз», «1941 жыл. ... ... ... ... құрбандар», «Болмасын ... «Мен ... ... ... басында», «Қырқыншы жылдардағы
бесік жырынан», «Отыз бесінші ... ... ... ... ... ... арқылы жан-жақты тақырыпқа сай тапқырлық пен
жаңаша күрделі образдар жасалып шебер суреттеледі.
Соғыстың ауыр ... ақын ... ... ... жырынан»
атты өлеңінде жақсы суреттеген. Ақын:
«Кебін киген өледі,
Кебенек киген келеді»,
Майданға көкең кеткенде
Осылай бәрі деп ... ... ... сап ... оқып, күбірлеп,
Әжеңде қалған жөніне.
«Оралсын аман жеріне,
Көріссін туған елімен»,-
Дедім де, көздей қалтаға
Топырақ ... ... ... ... ... ... ... көкең-ау?!
Көбісі біздің ырымның,
Түкке алғысыз екен-ау!
«Үлкен үцден дәм тапса,
Кешікпей қайта оралар,
Ел-жұрты қарғап, ант ... ... ... ... ... ... еді ... жайып артынан,
Ақ тілеу айтқан аңырап...
Ау жалын түйіп заманның,
Ортаға салып бар малын,
Ала жібін адамның,
Аттамап еді ардағым.
Неліктен тәңірім оны алды,
Оранушы еді алғысқа.
Дәу қара аман ... ... ... де, бөпем, бөпем-ау.
Не жазды сенің көкең-ау?!
Халықтың кейде алғысы,
Қарғыстан бекер екен-ау! \17,19\-
деп жырлаған. Осы өлеңінде соғысқа ... ... ... ана ... бесік жырына айналдырып ... ... ... ... ... айтқан лағынетін байқайсыз. Бірақ, ана
соғысқа деген қарғысын ... жас ... ашық ... Ана күйігін «Ала
жібін адамның аттамап еді ардағым», «халықтың кейде ... ... ... ... ырымның түкке алғысыз екен-ау»-деген өлең
жолдарынан байқайсыз. Жыр ... ... ... ана ... ... ... Бесік жырын әндеткен ананың мұңлы үні құлағыңа естілгендей
әсер аласың. Ақын ана зарын, көкірек шерін үлкен ой ... ... ... ... сөз ... мен төгілдіре сомдай білген. Ақынның тағы да бір
ерекше қасиеті өлең жолдарында қазақ ... ... келе ... ... ... ... Мысалы:соғысқа аттанған азаматының еліне
аман есен оралуын тілеп, ырым етіп туған ... бір уыс ... ... ... ... дәм ... алақан жайып, ақ тілегін білдірген
халықтың ырымдарынан өлең жолдарына ... ... ... ашып,
бір-біріне үйлестіріп жырлаған. Бұл ... ... ... жыр ... орынды, шебер пайдалана білуіндегі тапқырлығы.
Қазақ халқының ырымдырын ... ... ... ұлт ... екенінің дәлелі.
Ақын осы өлеңінің соңында:
Әлди, әлди бөпем-ау,
Бәрі де ... ... да түбі сары ... ... ...
деп жырлайды. Әрбір шаңырақта сарғая күткен ана ерінің жолын тосқан әйел,
әкесін аңсаған бала ... ақын ... ... аттану ер ісі. Күнделікті тіршілікте, бейбіт өмір де адам
баласын неше ... ... ... жетелеп бақытты болудың талай
көпірлерінен өтіп, талай таңды, талай кешті тәтті қиялмен өткізгені рас.
Ал, ... ол ... ... ... да ... соғыста екі
нәрсе:«бірі-жеңіс,өмір,екіншісі-өлім. Жеңістен гөрі ажал ... ... ... ... ... ... ... тесілесің?»-деуі де
автордың осындай көп нәрсені аңғаруы. \18; Мұқағалидастан\.
Осы өмірдегі бастан кешіріп отырған адамзат баласы ... ... бар ... ... Соғыс майданда ғана емес, әрбір үйде, ауылда,
әрбір от басы ошақ ... Өмір ... не ... соың ... ... қарт айтпай кім айтады. Ақынның бір топ өлеңдері осы тақырыпты
қозғайды. Мысалы.
«1941 жыл. ... атты ... ... ... ... ... ... ақ қар жапқан,
Үңірейген соғыс дейтін,
Алапат аспан, жерді ... ... өзі ... ... ... ... хабар беріп,
денені түршіктіреді. Аққар бүркеген ауыл, суық аяз, ... ... бәрі ... ... ... басына бәлекет әкеле жатқандай. Ақын
ақпандағы ... ... ... ... мен ... ... ... танытқан. Әкесінің соғысқа кетуі де үй ... суық ... ... ... ... көкіректің түкпіріндегі үңірейген
үрейді байланыстыра жырлауы өлеңнің мазмұнын тереңдетіп, ... ... Өмір бойы егін ... егеу қол ... ... айырбастап,
елін қорғауға аттануын, аттанар алдында он жасар баласына ... ақын ... сөз ... ... отырып жырлаған. Әке аманатын
жүрегінде сақтай білген ақын соғыстан ... ... ... ... ... жырлауын өзінің борышындай санайды.Сол асыл мұраларды
қастерлеген ұрпақ ата-бабаларының өзі үшін қан ... ... ... ... үшін ... ақын ... жеткізеді:
...Жалынған ғазиз анам, сұрап қалған,
Жоғалды сол бетімен біра та арман.
Сенбейді әкең өлді дегенге мен,
Себебі, ол үйімізден тірі аттанған...\20;8\-
деп тебіренуі ... тек ... ... ... ... қалыпсың-ау қайран жеңгем!
Қайғыға мойымау шең қайдан келген?!
Сағынып жүрсің бе әлде, қадірлім-ай,
Баяғы жастығыңды өлген?...\21;12\,-деп ... ... ... ... ... ылғи шөлдедің,
Білемін күнің жоқ азған.
Жиырмаңда жарың өлгенін
Естідің қара қағаздан...
Өлдіге жарды қия алмай,
Дүниені оймен шарладым
Құмарым қанып сүйе алмай
Өкінтті-ау жесір ... ... ... ... ... ... ... де образы типтік
бейне, осы жеңгейдей болып сағыныштық сары ... ... ... ... талай жанның жастық шағын асыл жарын ойлап, аңсаған арманына жете
алмай, зымырап өткен уақыттың жегін де қартайып ... ... ... ... ... екі ... де сонау сұрапыл жылдардың елесін нақты көркем
суреттеп, жеңгейлеріміздің жарларын күтуін ... ... ... ... ... «Ұлы Отан соғысы ... жыр» атты ... ... жара ... ... ... ... қан қырғын, танау-тонау.
Сенің арам сүйегің шірігенше
Біздің ауыр жарамыз жазылар-ау...
...Ғасырлар мен ... ... ... үй қайраған Атамекен,
Қан мен жастың кегі үшін аянба сен!...\23;34\-
деп жырласа, ал енді Мұқағалидың «Сонау бір ... ... ... қөңіл
бөлейік;
. Сонау бір жазда, жайлауда,
Соғыстың кезі қой баққам.
Көңілім келмей байламға,
Көп нәрсені ... ... ... де ... ... алды бұлдырап,
Қалқайып екі құлағым,
Қобалжып, ... ... ... ... алғам нансаңыз.
Сұраңыз әрбір тасынан,
Еліме менің ьарсаңыз.
Сұрапыл, сүрғылт, ... ... ... ... ұлы ... ... ... екен,кім білді екен.
Бұрынғы қалған бір аңыз,
Бұйығып тағы жүр ме екен.
Жартастың жанын ұрғылап,
Кеудесін сойдың тепкілеп.
Сұрар ма екен сұұм ... бала ... ... ?-деп\24;38\-
деп жырлайды. Бірінші өлеңде жалпы соғыстың ауыр ауыртпалығын,қираған үй,
атамекен,естен кетпес қан-қырғынды суреттей келіп,халқына қан мен ... үшін ... сен деп ұран ... ... ... ... ... бүкіл болмысымыздың айнасы екенін көруге болады.Белгілі
жазушы Әбіш ... әділ ... ... береді; «Көзден
мөлдіреп тамған жасқа қандай сенсеңіз, дәл сол көз ... ... ... ... емес,бүкіл ұрпақ қол қойып растай алады. ... ... ... ... бүкіл бір ұрпақтың сыры.
Біз қазір не ... не ... та оның ең әділ ... ... көзі ... қара ... сары бала.Ол балаларды біз
жүрегімізден бір сәт ... ... ... ... ... ақын ... он ... майданда жүрген аяулы әкесін
сағынып, оған арнап өлең шығарады;
Әкеміз бір ... ... ... жаңа ... жалбыз еді.
Мінеки,он ай болды, хабары жоқ,
Біздағы әкемізге зармыз енді...\25;13\..
«Осының өзі ... ... ... ... таза ... ... тау ... бүлкілдеп ағатын мөлдір ... де ... ... еске ... ... жас бала ... тау
бұлағындай емес, тау өзеніндей тасқын ... ... ... ... ... ... шағы әлі алда еді. ... емес екен, өлең артынан өлең, дастан артынан дастан тізіліп, ... ... ... ... ... беріпті.Бірақ не керек, барған саын
таланты тез ... ... ұлан ... ... ... дер ... ... отыру жағымыз онша жетіспепті « -деп ... ... бар ... ... еске алады. Бізде ұлағатты
ғалымның пікіріне ... ... Ұлы Отан ... аз ... жоқ. ... ... қаруы мен қаламын бірдей ұстап фашистерге қарсы жан
аямай, Ұлы Отанды ... ... ... және ... қалған
адамдардың көркем шығармаларын айтуга болады.Қолына ... ... ... өзі осы ... ... ... осы ... талантты, дарынды ақындарымыздың қатарында Мұқағали
Мақатаев та бар.Ақынның «Ұлы ... ... ... өлеңдерінің басты
қаһармандары деп мыналарды айтуға болады: жетім бала, соғыстан оралмаған
ағалар, жесір қалған ... ... ... ... баласын күткен
әжелер мен ата-аналар т.б. Осылай ақын жырлап өтті.
Ақын лирикасының тақырыбы әр ... ... ... ... жердегі еңбек адамдарының бейнесін ... ... ... ... ... әрі лирикалық қаһарманы.
Ақын жырларында соғыс жылдарындағы халықтың басынан түскен ауыр
қасиеті, ауыл тіршілігінің ауыр ... ... ... егін сап, ... ... ... ... жатып «жер жыртып, тоң ашып,
аңыздардан масқ терген» жас ... ... ... қой біз, ... ... ... деп таза ... жеткізеді.
Жанды-жансыз бар табиғат түнерген,
Әр кеуде де бір шер барын білем мен!
Қан майданда ерлік етсе ... ... ... ... ... да өлең ... ... баяндау жоқ.
Ақын, өлең жолдарында көңілді зіл ... ... ... ақын ... шеберлікпен суреттей білген. Соғыс өрті лаулай жанған
уақытта жансыз табиғат та бір ... ... Әр ... шер ... ... қатулы қабақтардан соғыстың ауыр ауыртпалығын сезесің.
Соғыстың тезірек бітуіне еңкейген қарттан бастап жұмысқа ... жас ... ... ақын «Қарсы жауға бізде шықтық түренмен» деп білдіреді.
Қан майдандағы ерлік істерді ... ... ... да шын ... ақын «Мен ... ... мен ... болмадым, жүрді бірақ
майданда мен жіберген қолғабым» деп жыр жолдарында өрбітеді. ... ... ... ... оққа ... ... ... бітуін тілеген ақ тілегін байқайсың. Көз алдыңа сөз маржаны мен
өрілген бейнелі ... ... өлең ... ... ... ... ... А.Егеубаев «Өлең-өнердің өз заңдылығы бар. Олар
басынан кешкенді, талайлы тағдырларды, өмір баянның алуан ... ... ... ... ... да ... басқа ақындардан
өзіндік ерекшелігі- қан майдандағы ерен ерлікті жырламайды. Ол өзі ... ... ... ... еңбек адамдарының тыныс тіршілігі мен
ауыр тауқыметін шынайы, ащы шындықпен жырлайды. ... ... ... ... ... ... ... солдат болмағанмен,
Солдаттардан кем бе біз?!
Қызыл аяқ партизандар-
Қырдан масақ тергенбіз,
Қалтамызда қағып тұрып
Қан майданға ... ... ... ... ғана ... сол ... ... басынан кешкен өткен ауыртпалықты жырлап отыр.Тылдағы еңбек қан
майдандағы ерліктің көмекшісі, соғыстың жеңіспен бітуіне ... да, ... да ... ... ... атқарылған. Ол ерен ерлікті істерде
қабырғасы қатпаған жас ... да ... ... ... кенедейден
кешкен» ақынның «қалтамызда қағып тұрып, қан майданға берегенбіз» деп
жырлауы ... ... ... ауыртпалығын ақынның «Қайран ... де көре ... ... нәзік жаратылған әйел бейнесін ауыр
кезеңде бар ауыртпалықты қайыспай ... ... ... ақын ... деп ... атқарған еңбектерін өлң жолдарында шебер бейнелеген.
Мысалы: Қайран біздің шешелер!
Арды ойлаған,
Шілік ... шие ... бау ... ... еңбектің нағыз ерлігін жырлай келе:
...Шалбарларын көйлегін,
Шарт буынып,
Шаруаның қостарын тартты буып...\29;56\ ... тек қана көз ... ... өмірі үшін күресін өмір үшін
тартысын суреттеу арқылы олардың характерін ашуда ақын шеберлік танытқан.
Қайран біздің ... ... орып бау ... ... деп ... ... ... жандардың тіршілік тынысы шынайы бейнеленген. Ауыр
еңбекте қайыспаған әйел-аналар мен қариялардың көкірек түбінде ... ... ақын өлең ... да нәзік сезімталдықпен жеткізеді. Күні бойы
ауыр еңбекпен қажыса да бір сәт ... ... «Хат ... ... деп аналар бейнесін ақын осылай суреттейді.
Алғыс айтып ... ... ... ... ... да бір сәт көңіл шерін тарқатып: .
Жылап ... ... ... ... ... алып...\29;153\-
деп жырлайды. Осылай шерін басып, еңбегін жалғастыра
34
атқарып жүрген жандарды ақын «Қайран біздің өмірдің
бал қаймағы» деп тебірене жырлаған.
Елімізге осыншама ... ... ... ... ақын ... ... бар ... бар батқан және батпаған
Әкелгенмен әр адамға бір қайғы,
Сол жылдарға қарғыс айту жат ... шақ ... ... жылдарға қарғыс айтпауы ақынның
азамат ... ... ... мен ... ... ой ... кешірімді
болуын қалайды. Кейінгі ұрпақтан да соны күтеді.
Өмірді шынайы ... ... ... ақын ... есімі поэзия
әлемінде мәңгілік ұрпақтан ұрпаққа жалғаса бермек.
Мұқағали поэзиясы-азаматтық пен адамгершіліктің симфониясы. Бұл оның
махаббаты, туған жерді, Отанды, ... ... ... ... ... ... өлеңдерінен анық көрініс табады. Ақынның Отанға деген ... ... мені ... ... қылып» деп басталатын жырында зерек
көңіл, зор ... ... ... идеясы өте тереңде жатқандығын оқушысың да
Отанға, туған жерге деген патриоттық, ыстық сезімін оятады.Сөзіміз дәлелді
болу үшін жыр ... ... ... иіп, ... ... ... ... шууақ тұнып,
Отанымды сүймін күліп тұрып,
Отанымды сүйемін жылап тұрып...\31;210\
Немесе «Отаным саған ... ... ... бар да, ... бар
Тірлікте кейде алдау бар.
Отаным саған айтамын,
Менде бір аппақ арман бар.
Ақтығы-алғаш жауған қар,
Ақ жырым-әппақ құстарым,
Ақ көңілдерге самғаңдар. ... ... ... әлі ... ... ... ... жиырма жолдан тұратын осы толғауда Отанға, қоғамға, адамдар арасындағы
қарым қатынасқа, адамзат психологиясына тән ... ... ... терең
мазмұнын, ақындық ақ көңілмен, поэтикалық нәзік ... ... өлең ... ... отырып, шеберлікпен суреттейді. Ал ... ... ... салдым өмір тереңіне,
Құлашым жетсе дүние көлеміне.
Әлпештеп мені өсірген-Ұлы Отан,
Жарасам сол ... ... ... ... ... жарасам, қайнар бұлақ білім шыққан Отанымның керегіне
жарасам. Осыдан ақынның Отанына деген ... ... ... Ал
енді «Отаным» деген өлеңінде:
Отаным-достықтың Отаны!
Мен саған ерікті мүшемін.
...Ей, қазақ,
Аттан түс, қонақта!
Жақынын, жат емас ... ... ... елімде,
Халықтар мәңгілік дос-бауыр...\34,152\-деп ақылгөй
бабаларымыздың ... ... яғни ... ... дос ... ... айтады.
Ақынның «Отан туралы» өлеңінде:
Отан!
Отан!
Бәрәнен биік екен,
Мен оны мәңгілікке сүйіп өтем...\35; 168\ -
деп жырласа енді бірде таулар, сулар, ... ... ... ... ... тағы бірде
Сүйемін мен жерімнің топырағын, тасында
Сүйемін думанды елімнің кәрісін де жасын да,
Сүйемін, өскен ... ... ... ... ... Отанын сүйуді борышым деп санап өткен
болтын.
Мұқағали өзінің бақыт іздеп, оны таба алмай жүрген ... адым ... тұр еді ... ... ... ... өткізіп алып
уақытын. Сансырап, шаршап жүргенде, біреу тап ... ... да ... айлы
бүтін, аты тың... бақыт дегенің өмір кешу ғой білгенге, келуде ... ... ... ... өміріне, өз ісіне баға беріп, үлкен байсалдылықпен
ой тоқтатады. Бірақ, ол өзін ... деп ... «Ең ... ... ... ал екінші бақытым- ... ... ... бар
үшінші Отан деген» -деп бақыттылығына – ... ... ... бетке
ұстайды. Шынында да адамзат үшін- Отан ... ... Отан ... ... ... ... өз үйі де ... ордасы емес
пе?Сондықтан Отанды сүю, Отанға еңбек ету өз отауыңды ... ... ... ... Бірақ жаратылысында бар сезімталдық,
алғырлық, жауға деген ыза -кек, ... ... ... ... Отан ... ... ... жерін қорғауға, отан
сүйгіштікке тәрбиелейтін жырлары ... ... ... ... оның тіл ... ... ... достық қарым-қатынасы жайлы
толғайды.Қазақ жерінде өмір сүріп жатқан басқа ұлт өкілдерінің ... мен ... ... ... ... ... арқылы қазақ
халқының ұлттық мінезін танытады.Ақын жырларында қазақ халқының үлттық
мінезіне тән ... ... ... ... ... ... бойынан табыла бермейтін ... ... ... «Ата-
орыс, аға-өзбек, бауырым» деп ... ақын өзге ұлт ... ... ... асыл ... қасиетінің жоғары деңгейін
көрсетеді.
Бүгінде біз Мұқағалидың ұлттық ой-санамызды оятқан, жанымызды
ұрандай ұйытқан жырлары ... ... ... ... ... келешек келбетін көңіл айнасынан көре ... Оның ... ... ... қамығуға, жиреніп жек көруге, табан тіреп ... ... ... ... ... ... ... оның
әр адамына деген махаббаты.
«Бізде туған жер туралы әнде, өлең де аз емес. Ал соның ... ... ... ... жазған өлеңдерінде өзгеше жылу, сыршылдық, ... ... ... бар. ... ... та толқи тебірене
әндеткіміз кеп тұрады. ... ... жер ... ... сырт ... ... жер байлығын жалпылай атап, жағдай тамашалау жоқ та, іштей
сүйсіну, құштарлану, толғану бар» деп ой ... ... ақын ... ... жерге байланысты өлеңдері: «Апырай-ай, туған
жер-ай», «Дөңгелек жер», ... жер ... ... ... «Осынау шуақ шашқан кең өлкеде», «Туған елге», «О, туған
ел», ... ... ... ... ... жер ... ... көруі, сезінуі, жырлауы
өзгеше. Ешкім аңғара қоймаған тұстарын, ... ... ... ... ... ... жерге сен болмасаң, келмес едім.
Кіндігімді байлаған қазығым-ай,
Сен болмасаң, бұл маңды көрмес едім...\37;67\-деп жырласа
Қасым Аманжоловтың «Туған жер» өлеңіне ... ... ... неткен ұлы жер едің!
Нендей күйге жүрегімді бөледің?
Сенде тудым сенде өстім мен,
Сенде өлсем арманым жоқ бұл дүниеде-дер едім...\38;24\ деп
ақын ... ... ақын ... ... ... ... жоқ деп ... Ал
Мұқағали туған жерін теңдесер де ешкім жоқ, сен болмасаң бұл ... ... деп ... Осы жолдары арқылы Мұқағали қазақ лирикасын өзгеше бір
көркемдікпен кестеледі. Ақынның нәзік жүрекгі, алау сезімі ... ... мен біте ... кетеді. Суреттеуден гөрі сезім басым. Ақынның
туған жерге деген бар ... жыр ... ... Мұқағали! Бірін айтсақ, екіншісі еске түседі. Қазір бұл
мекен қазақ ұғымындағы қасиетті ... ... ... ... ... ойлар» атты мақаласында. Расында да, бүгінде ... ... десе ... ... еске ... Бір ... ақын жырымен өте
тығыз байланысқан. Қарасаз жерінің қасиетті өлкеге айналуы да ... ... ... ... алып ... ... да ... қасиеттілігінен.
М.Мақатаевтің туған жер туралы жазылған жырларының жөні бөлек. Ол
қасиетті қазақ елінің бар алабын аралап, ... ... жыр ... ақынның өлеңімен суреттеген өлкелерді бір көруге ынтызар болып,
сырттай ғашық боласың. Бұл сөз құдіреттің әсері немей ... ... ... алқа ... бақ, ойымды орман қамқа жерім.
Ақынның аманат бір жырындай-ақ,
Аңсаймында тұрамын Арқа желін.
Туған жерге тәңіріндей табынып, оны ... ... ... бір ... жаны ... ... ... барды сергітіп, ғажайып
күйге бөлері сөзсіз:
Жақсы атаңды демессің сүйем десем,
Табынатын тәңірім, ием де ... ... күн кешу қиын ... ... ... ... ...\38;49\.
Ақын туған жері Қарасазға арнаған өлеңінде;
Мен бақыттымын,
Бақытты жерде туылдым.
Айналайын ... ... ... ... ... қан тамырым емеспе?
Қасиетті тұрағым,
Қасиетті суының!- \39;42\
деп туған жерінің алтын бұлағын «менің ... қан ... ... ... ... ежелден қасиет тұтқан қанға теңеуі де тегін емес. Қазақ халқы
кіндік қаны тамған жерді қасық қаны ... ... ... ... ... қадір-қасиетін терең сезінуі, тебірене жырлауыда ... осы ... ... ... ... ... шыққан бұлақ
нәрсе көзін ашатын қазақ даналығын пір тұта жырлауы, адам ... ... ... де ақын дарлығын танытады.
Қыл парасаты толық сана сезімі сергек ... адам үшін ... ... де, ... ... да, асыл ... ... ана тілі,
туған жері. Осы бақытты қастерлеген ақын ... «Үш ... ... ... деп ... Жан дүниесін жыр баураған ақынға туған жердің әрбір
қойнауы, әрбір тасы ыстық ... ... ... ... желі ... ... лебіндей әсер етіп ақын жүрегінен жыр жолдарына айналып
туған жерге деген ... ... ... жер, ... ... ... естен,
Болсам да ойы сараң, үміті өшкен.
Сүйемін, шын сүйемін өлкемді мен,
Себебі, балапанмын сенен өскен,-\40;54\-
деп ... ... ... ... көзі ... ... ... басылатын
туған жері, өзін оның шаттығы мен күйігіне ортақпын деп есептейтін ақын
«Көз жетпес көк ... ... ... да» деп назданып, еркелі сұлудай
сылаң қаққан ... де жер ... ... ... артық көреді, еш
нәрсеге де айырбастамайды. Керек ... ақын ... ... елім деп соққан
жүрегін жұлып беруге де бар. Бұл ... ғана тән ... тән ... Туған
жерге елге құрбан болардай ант ете сөйлеу тек азамат ақынның ғана ... ... кең, ... ... тасың найза» деп суретті ... сала ... ақын ... қар ... алып тауды ақ ... ... жері ... ... да асыл ... ... ... қас шеберлігін танытады.
Мақатаев лирикасының өн бойында қазақ ... ... ... ... ... жер ... ерекше шабытпен жырлаған
тақырыптарының бірі. Ақынның туған жерге арналған әрбір өлең жолдары ... ... ... бай ... мен ... ... ... сұлулыққа толы әсем табиғаты арқылы қазақ жерінің ұлттық қасиетін
танытады. ... жер ... ... ... ... Туған жердің байлығы
табиғат ананың шексіз жомарттығымен ... Ақын ... ... көк ... ... биік ... ... құлай аққан өзен
сулары мен, сылқ етіп тілсіз тасқа төсін ... ... ... ... ... самал желмен суреттейді.
М.Мақатаев,қазақ поэзиясының табиғат ... ... ... ... поэтикалық әлем ашқан жаңашыл ... ... оның ... ... барлық ақынның перзенттік парызы.
Мұқағалидің ... ... ақын ... ... жер ... ... ... перзенттері, жырға айналған ... ... ... «Мен ... ... ... ... далам», «Рахмет далам» өлеңдері арқылы ақын суреттеуіндегі құлан
дала сипаты, ондағы еңбек шаттығымен рахаты. ... ... ... ... ... ... мол өнімді астықтан тауып отырған.
Ақын:
Ақ далам, айхай далам, сағым далам,
Бір бұлдыр жоқ-ау көзгк шалынбаған
Аспан ... ... де ... ... ... сабыр бар-ау,
Ақ далам, айхай далам, сағым далам!\41;52\-деп тебіренуі
арқылы Мұқағали ... ... ... бір көркемдік пен ... ... ... алау сезімі туған өлкесінің тағдырымен біте ... осы ... ... гөрі ... ... ... ... Тауда өскен ақынның бұл
тақырыпта бөлісер сыры аз еместігі. Тау мінезі мен ондағы табиғат ... ... ... ... баули түсетіндігі. Оны ... ... «Тау бір ... ... тау ... «Ей ... өлеңдері
дәлелдейді. Ақын табиғаттың әсемдігін жырлай отырып, өзінің сол табиғатқа
деген қатынасын білдіріп ... ... алып ... Ана ... мен ... ... еміп ер ... алып қыранның қанатынан.
Талайды да талай шыңды астым,
Тастағы гүлмен мұңдастым.
Қарағайлармен құрдаспын,
Тайсалмай өзім ... ... ... бар ма ... ... ... ... бірде еркіндейді, табиғатқа поэзиялық құштарлықпен
қарап, оған ... ... ... ... ... ... ... мен жаратылғам
Бұлт бүркеніп,жай отын ала туғам.
Күн алғашқы сәулесін маған шашып,
Маған ... ... Қара ... жырласа,Т.Молдағалиев:
Назарыңды тауға бұрсаң, бұлтаңдамай тегіс бұр,
Алатауым көрінбесе,онда менде көр соқыр,
Тауды сүйген ұлан ... ... ... ... ... ... ... сүйген ұлан болсаң,маған көрші ... ... ... ... ... ақыны екені аңғарылады.Ал,алып жүректі
Мұқағали ақын-«үйім-халқым» деп ... ... ... ... ... ... басына үйірілген бұлт ақын жүрегін
ауыртады.Арайлап ... күн нұры ақын ... ... ... таңғы шағы даақынға жақын,сол шықтай мөлдіреген ... ... ... ... ... ... ... шықтым,алғаш ұқтым биіктіктің не екенін,
Жұлдыздардың тұр қасында менің туған мекенім»
Өз тауымда арманымды күнде қуып жетемін,
Осы ... ұға ... ... не ... ... ... келеді өлеңінде:
Тауым менің несібеме тиіпті ерік,
Мендегі шаттық бөлек,күйік бөлек
Ақсақалдар:-Таудай бол-дейтін маған,
Таудай болғым ... биік ... ... ... тауға
шығып биіктіктің не екенін ұқтым десе,Мұқағали ақын Тау менің ... ... ... ... ... үшін биік ... ... екі ақынның ... ... ... ... ақын ... ... деп ... Сырын ұғар сырласы
тұрғысында қарайды. Табиғат пен тұтастық Мұқағали даналығының әрі ажырамас
бір ... әрі ... ... өзінің поэзиялық күшін туған жер
табиғатынан алады, өзінің сөзін де соған ... ... ... ой ... ... шеберлігімен дүние таным биіктігінен көрінеді. Оның өлеңдері
ұйқас
ырғаққа ғана емес сезімге, толғанысқа құрылады.
Жыл ... ... ... әлі күнге дейін үзілмей ... осы ... де ... ... ... ... Көктем туралы:
«Біздің көктем», «Таудағы көктем», «Айхай, көктем», «Біздің үйге ... т.б. Қыс ... ... Қыс ... күн», «Қар жауып тұр»,
«Анау аспан, мынау-бақ» т.б.
Ұлы Абайдың жылдың төрт мезгіліне арналған ... ... ... беріліп, адам баласымен байланыстырыла жырланады. Бұл
дәстүр М.Мақатаев поэзиясында жалғасын тапқан. Ақын ... ... ... де ... ... төрт ... қазақы кәсіп, салт-
дәстүр мен, ... ... ... ... ... ... Абайдың атақты «Қысына» деген өлеңінде
ұқсастық байқалады.Екі ... өмір ... екі ... да табиғатты
суреттеу шеберлігі ұқсас.Ұлы Абай қаһарлы қыс мезгілін ... шал ... қыс пен ... байланыстыра шал мен ... ... ... алысы-үскірік, аяз бен қар,
Кәрі құдаң қыс келіп әлек салды. \43;43\-деп қыс
қаһарын кәрі ... оның долы ... ... ... теңей отырып қыс
мезгілінің жаратылысын ашып бейнелесе,
М.Мақатаев бұл ... шал ... ... ... ... ... қалды-ау децсің
Ақ таяғын тоңға ұрып, әппақ бөркін,
Ашулы шал бір сілкіп алды-ау ... ... ... шал ... мен ... ... Ұлы Абай жырдың
басынан соңғы тармағына дейін қыс мезгілін суреттесе, М.Мақатаев ... ... ... ... ... Қыс ... өтіп бара ... жырланса, көктем мезгілі жас жігіт бейнесінде сондалады. Ақын қыс
пен көктем ... ... қыс ... ... кете ... ... актісіне, қасарысып қыңыр шал қол қоймайды» деген жыр
жолдары арқылы аңғартады.
Ақын ... екі ... ... адам ... ... ... тапқырлық танытқан екі мезгілдің арпалысынан ... ... ... ... ... ... қыс мезгілі өзінің құлпырған жастық
бейнесімен ысыра түскен көктем мезгілінің іс-әрекеті арқылы өмір ... ... Абай ... ... ... ... халқыны әрі
саясаткерлік, әрі ата-бабамыз ұстанған салтының бірі-аң ... ... ... ... Қансонар атауының өзі аң аулауға лайық табиғаттың ерекше
бір сәтін білдіреді.
Қансонарда бүркітші шығады аңға,
Тастан түлкі ... ... ... тату ... ... киім аңшы ... ... салтты бейнелі сөздермен сомдай жырлауынан аңшы ... ... ... ... ... өз поэзияларында ары қарай жалғастыруда
шеберлік танытады. М.Мақатаев:
Күн аяз.
Қаңтарда ма, ... ... ... ... ... ... қапталдарға,
Қарайсың ақ қағаздай жатқан қарға...\46;120\-деп қысқы
табиғаттың көрнісін сипаттайды.
Ұлы Абай өлең жолын бірден аңшыны сипаттаудан бастаса, ... ... ... ... бейнелеуден бастаған Мұқағалида
табиғатты суреттеуде көркемдік, дәлдік бар. Қазақ халқында аң ... ... ... айтылады. Қатты бораннан кейінгі шайдай ашылған
күнге шағылысқан әппақ, таза қар, оның үстіндегі аң ... ... ... ... ... ... қыран бүркіт, бәрі де, жыр
жолдарында өз ... ... ... ... ... осы
шеберлігі арқылы табиғат көрнісін дәл тани алады.
Ал Қ.Мырзалиев «Қансонарды» табиғатты сипаттаудан емес, бірден
тартыс, ... өмір мен ... ... неме ... ... ... оттай лапылдап,
Барады қашып бір жалын...\47;362\
Қаһарлы бүркттен қулығын асырмаққа жан ... ... ... бейнесі
арқылы өмір мен өлім арасындағы тартысты суреттейді. Ақын Қ.Мырзалиев түлкі
бейнесін ... ... отқа ... оның характерін ашып көрсетіп отыр.
Қорыта айтқкнда, М.Мақатаев қазақ поэзиясындағы
дәстүр ... одан әрі ... әрі ... ... ... ... үлгі ала ... сол үрдісті 60-70 жылдар поэзиясында әрі ... ... ... ... ... ... ... жер табиғатқа арналған
өлеңдерінде туған жердің небір тамаша сұлу да әсем ... ... ... көркем шындықпен поетикалық терең оймен, эстетикалық тұрғыдан шебер
бере ... ... оқи ... ... азық, тәрбиелік әсер алып,
ақынның ақиқат жыр дүлділі екеніне ... ... ... ... ... кедесетін тақырыптардың бірі-достық туралы.
Мұқағали бұл ... ... ... ... ... ... ... өте қастерлеп, төбесіне көтере жырлайды. Осындай
тақырыптарға жазғанөлеңдерінде өздік ақындық ... сай ... ... ... ойын ашық та ... түрде бейнелейді.
М.Мақатаевтің қайсы өлеңдер жинағын алып қарасақ та достыққа байланысты ... ... ... ... ... айтар болсақ:
«Дос болам ... ... ... бір ... т.б.
Мысалы:
Достыққа жүрмін,
Достыққа жүрмін құмартып!
Өлгелі жүрмін,
Өзіме-өзім мін артып...
Жауыздың барып жанына уәзір болғаның,
Достардың барып, ... ... мың ... бір ... ... ... ... өтем!
Жолы бөтен демеймін, жөні бөтен,
Достық деген-адамның көрігі екен,
Достық деген ақылдың ... ... ... ... достық-бір жүрекпен соғады
Бірақ, жүрек қос кеуде.
Осы шумақтарда ақын достықтың құдіретін махаббаттай да жоғары санап,«Нағыз
достық-бір ... ... ... ... ... бұрын ешкім
айтпағ ... ... ұлт ... ... өзі мойындап, жыр тарланын лайықты
тұғырына көтеруі де сондықтан. Бойға біткен табиғи дарынына қоса орыс ... ... ... ... тынымсыз ізденген ақын болмысы ішкі әлемін
соншалық байытқаны мен, қазақы сипатын ешқашан да өзгерткен ... ... мол ... ... өз ... ... күллі адамзатқа ортақ
әлемдік үлгілерімен жаңғыртты. Ең бастысы, қара өлеңді дара ... ... ... ... күші мен ... ... деп ... ол
ұлттық мінезі мен, табиғатпен астасқан мәңгілік жанды жаратылысы мен ... ... ... ойды жаулайды. Оқырман елітіп, жыр әлеміне кіріп
сөз маржанынан сусындап, рахаттанады. Бәрін өз сырындай ... ... ... ... ... ... Ұлт өзін-өзі танып, рухын
көтере алса қаламгер үшін бақыт деген сол. Тау өзені оның суы тастан ... ... шаша ағып ... Мәселен мұнда ғана емес. Өзен жағасындағы екі
ұрпақтың іс-әрекеті мен көз қарасы қалыптасқан. Бірі ата ... ... ... «мал ... ... ... ... ыстық пен суыққа
шыңдалып, тәжірибе жинаған шаруақор әке. ... жаны бар ... ... оны таяқтап бағындыруға бейім бала шопан. ... ... ... антарылған
отарға қосыла алмаған серкені ... ... ... ... Оның ... шопан қарттың ... ... Осы ... ол ... ... «Сен қылмаған
ерлікті мал қыла ма?» деп ... өзі суға ... Оның ... де ... Мал ... ... жан ... толғандыратын нәрсе өлеңге деген құштарлық емес,
ұлтының рухына, мәдениетіне, өнеріне деген шынайы ... ... ... ... екен, болашағына, дамуына көлеңке түспесе
деген ой. «Қазақтың қара өлеңін қазақтың ғасырлар бойы бірге жасасып, ... оның ... жан ... түрлі тебіреністерінің күйттеп келген
өнері, рухы емес пе? Ұлт бар жерде өлең бар. ... ... ... сол ... мен ... ... ... ондай тіршілікке не қасиет, не маған
қалмақ?! Өнерді ерлікпен ... ... ... ... ... ... ... тірілту. Рас ол өнер иесінің бойындағы халықтық мұраға деген
шынайы ... таза ... ... ... ... ... деген-ердің ісі.
Ақынмын деп қалай мен айта аламын,
Халқымның өзі ... ... ... ... қара ... ... ... қайтарамын.- деуінде ыстық жүрек,
шын ықыластан шыққан таза ниет, маңдай тер көрінеді. Ұзақ ... ... ... ... батырған, толғаныс, тебіреніс үстіндегі ақын бейнесі
келеді көз алдыңа. Халқының асылын аршып, жаңарта ... ... ... шебер
мүсінші, құм астында қалған керемет ғимараткөзіңе. Қалайда өнердің ... ... ... үшін ... ... үшін ... ... мүлт кетіп
отырған жоқ. Өлеңнің шыншылдығыда осында.
-
Қорытынды бөлім
ХХ-ғасырдың 60-шы, 70-ші жылдардағы әдебиеттің ... ... ... көркемдік талаптар бойынша өзінше үн қатып, қуатты
лирикасын алға тартып, қоғамдық ... ... жеке ... ... ... ... ... М.Мақатаев поэзиясының әсері
осы тұста басымдау болғаны талас ... ... ... ... ... халықтың мәртебе мерейін өсіретін ұлттық мақтанышы. Талантқа жасалған
тағзым-халыққа жасалған жақсылық екенін ел ... ... ... ... ... ... артынан мол мұра, қисапсыз рухани қазына
қалдырған, ұлттық мәдениетіміздің бір туар ... ... ақын ... ... өзге ,өзекті арнаға бұратын кез жетті. Өзі өлсе ... ... ... рухани мұрасы бар Мұқағали ақынның екінші өмірі енді
басталды. Ақын Мақатаевтің өзі өлсе де ... ... ... мәңгі
бірге жасайтын ғұмырлық ғибраты өмірлік өнегесі мол ... ... ... қор екені ақиқат. М. ... ... ... ... айқын көрінеді. Ал ұлттық бояуы әсіресе, ақынның
«беташар», «Тау ... т.б. ... ... ... ашудағы маңызы сөз
болды.
М.Мақатаев поэзиясынан байқалған ауыз әдебиетінің дәстүрлі арналары да оның
өлеңдерінің ұлттық ерекшелігінің бір қыры ... бұл ... ... Ақын ... ауыз ... ... ... Абай
поэзияларының дәстүрімен сабақтас салыстырыла отырып ұлттық болмысы
айқындалды.
«Туады ,туады нағыз ақын,
Тілінен бал менн у ... деп ... да, ... да үміт ... ... қалайын ғасырымды,
Келер ұрпақ өзінше өлеңдетер...»-деген ақынның ... ХХ ... ... ... ... үшін өлмес мұраға айналды.
М. Мақатаевтың ... ... ... тума ... екі ... бар. ... өмірі, екіншісі-
мәңгілік өмірі. Мұқағалидың шектеулі өмірінің күні батқанымен, онымәңгілік
шығармашылық өмірінің таңы ... күні ... ... Бегманова Қ. С.
« М. Мақатаевтың шығармашылығының ұлттық сипаты»
Алматы-2006ж.
2.Хамидуллаев .К.
М.Мақатаевтың ақынд шеберлігі Кондидаттық диссертация , Алматы 1993 ... ... ... А. ... ... 1998 ... ... 1995ж.
5. Хамидуллаев К:
М.Мақатаевтың ақындық шеберлігі Кандидаттық дис. ... ... ... Каз НУ ... ... ... ... 2001,№2
8 «. Жас ғалым-2005» атты ... ... ... еңбектері Тараз-2005ж
9. Жетісу №72001 12 маусым.
10. Жетісу 2003 10маусым.
11. Асқар Оразақын
«Қаза әдебиеті» 2007№6
12. Сақшы 2001ж 7 ... 2001 ... алаш 2000 ... Заң ... ... ... айдыны №34(80)
18. Парасат №4.2006
19. Жұлдыз №2 2001
20. Қазақ тілі мен ... №6 ... ... ... ... ... ... 1992ж.
24. Жырлайды жүрек 1994ж.
25. Өмір-өзен» алматы1994ж.
26. М.Мақатаев 1,2,3том жинағы Алматы ... М. ... 2том ... Алматы 1993ж
28 Т . Молдағалиев ІІІтомдық 3том ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұқағали Мақатаев шығармашылығындағы дінмен үндестік және Аллаһты тану84 бет
Мақатаев мұқағали (мұқаметқали) сүлейменұлы4 бет
Жыраулар поэзиясындағы көркемдік ерекшеліктер5 бет
Оқушыларды отансүйгіштік интерноционалдық тәрбиелеудің теориялық мәселелері20 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
Expo 2017 – ел мәртебесінің асқақ рухы5 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
«М.Мақатаевтың» портреті38 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь