Оқушылардың танымдық іс-әрекетін дамытуға этникалық қарым-қатынастың психологиялық әсері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1 ОҚУШЫЛАРДЫҢ ТАНЫМДЫҚ ІС.ӘРЕКЕТІН ДАМЫТУҒА ЭТНИКАЛЫҚ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАСТЫҢ ЫҚПАЛЫН ЗЕРТТЕУДІҢ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ 1.1 Қарым.қатынас . этникалық топтар дамуының психологиялық алғышарты ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.2 Танымдық іс.әрекеттің ерекшеліктерін этникалық қарым.қатынас негізінде қарау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13
2.3 Шешендік сөздер, мақал.мәтелдер оқушылардың танымдық іс.әрекетін дамытып тәрбиелеудегі . халық психологиясының айнасы ... ... ... ... ... ... ... ... .21
Бірінші тарау бойынша тұжырымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26

2 ТАНЫМДЫҚ ІС.ӘРЕКЕТТІҢ ДАМУЫНА ЭТНИКАЛЫҚ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАСТЫҢ ӘСЕРІН КОНСТАТАЦИЯЛЫҚ ЭКСПРИМЕНТ АРҚЫЛЫ ЗЕРТТЕУ

2.1 Оқушылардың танымдық іс.әрекетінің дамуына этникалық қарым.қатынас шеңберінің әсері (ата.аналары және мұғалімдері, қатар құрбылары) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
2.2 Оқушылардың танымдық іс.әрекеттерінің даму деңгейін зерттеудің нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
2.3 Бастауыш сынып оқушыларының танымдық іс.әрекеттерінің дамуына этникалық қарым.қатынастың әсері ... ... ... ... ... ... ... ..44
2.4 Зерттеу нәтижелерін статистикалық өңдеу көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... ... ..48 Екінші тарау бойынша тұжырымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .53

3 БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ТАНЫМДЫҚ ІС.ӘРЕКЕТІНЕ ЭТНИКАЛЫҚ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАСТЫҢ ӘСЕРІН ДАМУЫТУ МЕН ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ ЭКСПЕРИМЕНТТІҢ ОРНЫ
3.1 Педагогтың бастауыш сынып оқушыларының этникалық қарым.қатынас ерекшеліктерін қалыптастыру жұмысының психологиялық мазмұны ... ... ... ... 54
3.2.Оқушыларда этникалық қарым.қатынастың қалыптастырылуын ұйымдастыруда психологиялық тренингтердің маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ..57 Үшінші тарау бойынша тұжырымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...62

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 64
        
        әл - Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
дамира
Оқушылардың танымдық іс-әрекетін дамытуға этникалық қарым-қатынастың
психологиялық ... ... ... ... ... іс-әрекетін ДАМЫТУҒА этникалық қарым-қатынастЫҢ
ЫҚПАЛЫН Зерттеудің маңыздылығы
1.1 Қарым-қатынас – этникалық ... ... ... алғышарты
ретінде.....................................................................
......................................................7
1.2 Танымдық іс-әрекеттің ... ... ... ... ... ... оқушылардың танымдық іс-әрекетін
дамытып тәрбиелеудегі – ... ... ... ... ... ... іс-әрекетТің дамуына этникалық ... ... ... ... ... ... танымдық іс-әрекетінің дамуына этникалық қарым-қатынас
шеңберінің ... ... және ... ... Оқушылардың танымдық іс-әрекеттерінің даму деңгейін зерттеудің
нәтижелері..................................................................
................................................29
2.3 Бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... этникалық
қарым-қатынастың
әсері.......................................................................
44
2.4 ... ... ... ... ... тарау ... ... ... ... танымдық ІС-ӘРЕКЕТІНЕ ЭТНИКАЛЫҚ ҚАРЫМ-
ҚАТЫНАСТЫҢ ӘСЕРІН ДАМУЫТУ мен ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ ЭКСПЕРИМЕНТТІҢ ОРНЫ
3.1 Педагогтың ... ... ... ... ... қалыптастыру жұмысының ... ... ... ... ... ... маңыздылығы ..........................57 Үшінші
тарау ... ... ... ... даму ... соның ішінде
Қазақстан Республикасын ... ... ... оның ... ... сана мен ... ... келтіру және өркениетті елдер
қатарынан орын алу-ұлттық мәдениетімізді қалыптастырудағы басты шарттардың
бірі. Олай ... ... ... қарым-қатынас арқылы дамыту қажеттігі
туындап отыр. Қазіргі кезде қоғамдағы қарқынды өзгерістер жыл сайын ... ... ... ... ... ... жаңа ... мен
әлеуметтік сұранысын қамтамасыз ету мақсатында жеке ... ... оның ... ... ... дербес шешім
қабылдауға бейім ұрпақты тәрбиелеу – бүгінгі ... аса ... ... ... ... тақырыбының өзектілігі. Қарым-қатынас - білім мен мәдениеттің
компоненті, оның бөлінбейтін ... ... ... ... ... ... ... жолы. Оқушының танымдық іс-әрекетін
дамыта отырып, ... ... ... қарым-қатынас орнатуына,
рухани адамгершілік құндылықтарының қалыптасуына, жүйелі ... ... ... ... ... ... мәселесі жөніндегі маңызды пікірлер М. ... ... М. ... т.б. ... көрініс тапқан.
Шет ел және отандық психологияның зейіні ең алдымен ... ... ... аян. Оларды зерттеуде көптеген ғалымдардың
еңбектері бар, олар: Б.Г. Ананьев, А.А. ... Э. ... Г.А. ... ... Б.Ф. ... Л.А. ... К. ... М.
Форверг, А.У. ... және т.б. ... ... қарым-қатынас психологиясының жалпы методологиялық ... ... ... ... нәтижелері көрсетілген.
Қазіргі таңда, әсіресе, жалпы білім беру ... ... ... мен оқыту, тәрбиелеу ісінің ұтымды жақтары ашылып жатқанымен,
жастардың қабілетін, оның басқалармен ... ... ... ... үңіле бермейді. Сондықтан біздің зерттеуіміздің негізі оқушылардың
танымдық іс-әрекетін қарым-қатынас арқылы дамыту мәселесі болып отыр.
Сонымен, Қожа ... ... жас ... ... тәлім-тәрбие беріп,
ұлттық қасиеттерін жетілдіріп дамытуға бастауыш ... ... ... ... Ол өз еңбегінде бұл ... ... ... ... өмір сүру ... мен ... ... әлемдегі орны мен мақсаты
туралы және оның болмысын нақтылайтын тиянақты жауаптар табады. ... ... ... ... ... ұлтшыл, еліне жеріне деген
сезімдері оянады, - деген болатын.
Ал әлеуметтану ғылымында «этнос» ұғымына: «этникалық – ... ... ... ... белгілері, сондай-ақ біршама қалыпты мәдениет
және тіл белгілері, мінез-құлық, қоғам және басқа ұлттың және ... ... ... ... ... бірлестігі, одағы» деген
анықтама беріледі. Тарихи этнологиялық бағытта «этника» ... ... және ... ... ... ... ерекше әлеуметтік
жүйе туралы сөз қозғалғанда қолданылады. ... ... ... қамтамасыз ететін ішкі механизмдері бола отырып, бір ғана
ұлттың ерекшеліктерін анықтау бұл ... ... ... мен ... ... ... ... барша өкілдеріне тән анықтаушы ... ... ... ... ішіндегі жекелеген топтарға тән
мінездік, коммуникативтік, құндылық-бағдарлық, әлеуметтік-саяси ... ... ... ... ... ... байланысты және балалардың жеке тұлға
ретінде дамуында қарым-қатынастың алатын орны, маңызы, даму ерекшелігін
анықтауға арналған А.В. ... Д.Б. ... Л.И. ... ... Х.Т. Шерьязданова, Ж.Қ. Әубәкірова және т.б. ғалымдардың;
сонымен қатар, кіші ... ... ... өз ... ... ... ... мәселелерін зерттеуге арналған
Е.О.Смирнова, М.И. ... В.С. ... ... ... ... ... ... дамуы және т.б. арналған шетелдік және отандық
ғалымдардың зерттеу жұмыстары Б.Г. ... Г.А. ... А. ... ... Т.В. Драгунова, И.С. Кон, Д.Б. Эльконин, А.Е.
Войскунский, Қ.Б. ... С.М. ... С.Қ. ... ... А. ... С. Елеусізова және т.б.
ғалымдардың; этностық қарым-қатынас мәселелеріне байланысты Т.А. ... ... В.Ю. ... Ю.В. ... ... О.Б. ... С.М. ... Б.Ә. Әмірова, Л.К.
Көмекбаеваның және түрлі аумақтардағы ... ... ... ... Л.А. Алиева, ... Фан Тхи Ким ... және т.б. ... ... көрініс
тапқан.
Осындай еңбектердің негізінде екінші сынып оқушысының ... ... даму ... этникалық қарым-қатынас шеңберінің әсер
ету мәселесін қарастырып, оның теориялық негіздерін терең ашып, жаңаша құру
бағыттарын айқындау ... ... Бұл ... ... ... балаға этникалық қарым-қатынастың әр түрлерімен таныстыру ... ... ... мән ... ... ... мен ... арнайы ұйымдастырылған бағдарламалармен жұмыс жасауы ... ... ... ... есте ... ұлттық салт-
дәстүрдің әсерін психологиялық дамытуға мазмұндық және ... ... ... ... ... ... ... орай,
бастауыш мектепте оқушылардың танымдық іс-әрекетінің ... ... ... ... жолмен зерттеп, бекіту, жұмыстың
көкейтесті ... ... ... ... ... ...... сынып оқушыларының танымдық іс-әрекетінің
жалпы дамуына этникалық қарым-қатынас шеңберінің әсерін (мұғалімдерінің,
ата-аналарының, қатар құрдастарының) ... ... ... ... ... – бастауыш сынып оқушыларының танымдық іс-әрекетінің
жалпы дамуына этникалық қарым-қатынастың әсері.
Зерттеу пәні – ... ... ... ... ... психологиялық-педагогикалық жағдайы.
Зерттеудің ғылыми болжамы: оқушылардың танымдық іс-әрекетінің ... ... ... ... ... ... ... мақсатына бағыттала отырып жүргізілсе, онда баланың
жалпы дамуында этникалық қарым-қатынас шеңберінің ... ... ... ... төмендегі жеке болжамдармен нақтыланады
1.Зерттеуге алынған оқушыларға ... ... ... ... ... ұстанымдар мен заңдылықтарға қызығушылықтарын
тудыратын болсақ, онда ... ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік туады.
2. Оқушылардың этностық-мәдени сәйкестілігін ... ... ... ... ... ... ұлттық мәдени
құндылықтар мен ... ... алуы мен ... ... сәйкес құрылған психологиялық жұмыстар жүргізілсе, онда оның әр
түрлі ортадағы бірлескен іс-әрекеттегі ойлаудың түрлері жүйелі болады.
3. Оқушылардың ... ... ... арнайы
ұйымдастырылған психологиялық жұмыстардың кешенді бағдарламасымен ... ... ... ... ... ... ... оқушыларының әлеуметтік жеке ерекшеліктерін, мәдени
құндылық бағдарын, тіл ... ... ... онда танымдық іс-
әрекеттерінің негізінде этникалық ... ... ... болады.
Зерттеудің міндеттері
1. Кеңестік және қазақстандық зерттеулердегі этникалық қарым-қатынастың
психологиялық маңыздылығын ... және ... ... ... ... дамуына әсерін философия, педагогика және ... ... ... ұштастыру;
2. Этникалық қарым-қатынасты дамытуда, және бастауыш сынып оқушыларының
танымдық іс-әрекеттері арасындағы өзара ... ... ... ... ... ортаға қалыптасуындағы танымдық іс-әрекетіндегі
педагогтардың этникалық қарым-қатынас туралы мәселені оқу-тәрбие процесінде
бекіту, ... ... ... белсендіру, мақсатты жүйелі
қолдану жолдарын анықтау.
4. Екінші сынып оқушыларының жалпы дамуына ... ... ... ... ... ... ... арқылы дәлелдеу.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы
- Оқушылардың ... ... ... ... қарым-
қатынастың психологиялық әсері мәселесіне қатысты философия, педагогика
және психология ғылымдары ... ... және ... зерттеу еңбектері талдауға алынып, оқу процесіндегі танымдық іс-
әрекетті дамытудағы этникалық қарым-қатынастың ерекшеліктері анықталды.
Оқушылардың танымдық ... ... ... ... ... ... компоненттерін, өлшемдерін,
көрсеткіштерін ... ... ... этникалық қарым-қатынастың
танымдық процестерге әсерін негіздеу және оқу-тәрбие жұмысында ... ... ... ... ... рет ... ... практикалық маңыздылығы
Жалпы қарым-қатынастың ... ... ... ... ... ... адамды ең жоғары құндылық
ретінде танитын ізгіліктілік, демократиялық және ... ... ... ... ... және ... ... білім теориялары,
оқытушылардың бастауыш сынып оқушыларымен этникалық қарым-қатынас жасауын
арттыруға байланысты ... ... ... кешенді
ұйымдастырылды.
Зерттеу әдістері. Зерттеу жұмысы - екінші сынып оқушыларының танымдық
іс - әрекеттерінің даму деңгейін зерттеу:
1) Горбов кестесі;
2) ... ... ... ... есте ... ... арналған әдістеме;
4) «Есте сақтаудың ерекшеліктерін анықтау» әдістемесі;
Зерттеу жұмысы- екінші сынып ... ... ... ... қарым-қатынастың әсерін зерттеу:
5) «Тілтабысқыштық деңгейін бағалау» тесті;
6) «Мәдени құндылық бағдарын анықтау» тесті;
Розенбаум корреляциялық коэффициент критерийі»; ... ... ... ... ... сынып оқушыларынан жалпы саны – 125
сыналушы қатыстырылды.
Ғылыми нәтижелердің дәлелділігі мен негізділігі ... ... ... ... ... дәлелденуімен, тәжірибелік-эксперимент
жұмысының жоспарлығы ұсынылып отырған әдістеменің тиімділігімен, сондай-ақ
зерттеу ... мен ... ... ... статистикалық талдау әдістемелері арқылы тексеру және практикаға
ендірумен қамтамасыз етіледі
Дипломдық ... ... ... ... ... 3
тараудан, қорытындыдан, кестелерден, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен
тұрады. Жұмыс көлемі 66 бетті құрайды.
оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... маңыздылығы
1.1 Қарым-қатынас – этникалық топтар дамуының ... ... ... жатқан өзгерістер, ... ... ... ... ... арақатынастардың, әскери шиеленістердің
көбеюі конфессионалдық және ұлттық ... ... ... ... ... этностар арасындағы қарым-қатынаста
шиеленістік жағдайларға соқтыратыны белгілі. Осы ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері, тұрмыс-тіршілігі, салт-
дәстүрі, құндылық бағдары, ... ... ... және ... қарым-
қатынас мәдениет негіздерін қалыптастыру маңыздылығы артады.
Әлеуметтік ғылымдардың өзекті ... бірі ... ... ... зерттеу болып табылады. Еліміздің әр түрлі аумақтарында
жүргізілген, кеңес этносоциологтарының зерттеулері көрсеткендей, түрлі ... ... ... ... ... ... ... шешуші деңгейде кеңестік қоғам дамуының жалпы факторларының
әсеріне ... Осы ... ... бір республика, елді мекендерге ... ... ... басымдығы да қатар тұрады (1,55 б.(.
Ұлтаралық қарым-қатынас мәселесі қазіргі ... ... ... ... ... ... қызығушылығын
оятуда. Қарым-қатынас - әрбір политұлғаны дамыту үшін ... ... ... ... ... ... пайда болуы мен дамуы
мүмкін емес. Ұлтаралық және жалпы ... ... ... ... Д. Карнеги, С. Дерябо, А.А. Леонтьев, С.А. ... ... Ю.В. ... Л.Н. ... М.И. ... М.С. ... В.А.
Кан-Калик, Х.Т. ... Қ. ... ... С.М. ... және т.б. көптеген ғалымдар елеулі табыстарға,
жаңалықтарға қол жеткізді.
Тұлғаның ... ... ... олардың тұлға ретінде
қалыптасуының маңызды факторы ... ... ... ... ... және ... ... қаруландырудың жолдарын
анықтауды қажет етеді. Бұл мәселелердің маңыздылығы мен оны ... - ... ... ... бірлескен іс-әрекеттің
маңызды құралы ретінде қарым-қатынас арқылы ... ... ... ... Осы ... қазақтың белгілі ғалымы
С.М. Жақыповтың мазмұны бойынша танымдық және формасы бойынша бірлескен-
диалогтық ... ... ... ... ... ... және ... өзара бір-бірімен байланысуы
мен түйісуі барысында жүзеге асатындығы туралы негіздемесіне сүйендік.
Егеменді елімізде ұжымдардың көпшілігі өздерінің ... ... ... ... ... жағдайда жеке адамдардың өзара қарым-
қатынастарына әсер ететін ұлттық ерекшеліктер, дәстүрлер, адамдардың мінез-
құлық нормалары көрініс табады. Сол себептен полиэтностық ... ... ... ... тән ... ... ерекшеліктер полиэтностық аудитория жетекшілерінің
талаптарына сай ... ұлт ... ... қамтамасыз етеді. Әр
түрлі ұлт өкілдерінің педагогикалық іс-әрекетке бейімделу процесін 3 сатыға
бөлуге болады:
Біріншіден, бастапқы ... ... ... ... ... кедергі жасайды, немесе әрі
қарай жақсы дамуына ықпалын тигізеді. Егер де олар ... ... ... онда ... ... ... мазмұның қайта
құру керек. Этнопсихологиялық ерекшеліктерді, олардың нақты ... ... ... ... түрлерін анықтау үшін және міндетті
түрде ұжымдағы ... ... білу үшін ұзақ ... қажет болады;
екіншіден, мұғалімдер мен ... ... ... ... тіл ... ... ... бастайды және оқушылар өз
белсенділіктерін көрсетеді; үшіншіден, ең соңғы кезеңде ұлтың ... ... ... ... ... ... бастайды.
Ендеше, оқушылардың этнопсихологиялық ерекшеліктері пән мұғалімінің
белсенділігінің ұйтқысы болуы да ... ... ... ... моральдық және мінез-құлық ... ... өмір сүру ... ... ... ... бар
екенін, ешқашан естен шығармауымыз керек.
Бүгінгі күнде біздің еліміз экономикалық дамудың өте күрделі дағдарыс
кезеңін ... ... ... Бұл ... ... ... өзгеруіне себеп болуы мүмкін. Ал сол ... ... ... ... әр түрлі этностық қауымдардың
өкілдерімен байланыста бола алса, біраз уақыт өткеннен ... ... ... ... арнайы дағдылары мен іс-әрекеттеріне ие болады
Қарым-қатынас – бір адамның басқа адамдармен ... ... ... ... арнайы формасы. Қарым-қатынасқа ... өзі ... ... ... түсу ... ... ... қарым-қатынас мақсаты → өзімен қарым-қатынасқа түсетін адамның
тұлғасын бағдарлау;
- ... ... ... не ... ... ... сөздерді таңдау→сөзді жеткізу және өзін ұстау;
-жауапты қабылдау → кері байланыс ( баға беру, тиімділігін ... ... ... ... ... өңдеу.
Адамның басқа адаммен тиімді қарым-қатынас жасауында осы ... ... ... ғана қол ... ... Ал қарым-
қатынастың сәтті болуы үшін адамдардың бірін-бірі түсінгені, ... және ... ... ... маңызды. Тұлғаның танымдық іс-
әрекетін қарым-қатынас арқылы басқа да ... ... ... ... олармен әрекеттесуі, дербестенуі оқу-тәрбие ... ... ... ... ... іске ... жеңе ... тәжірибе жинақтау, бірлесе еңбек ету, қарым-
қатынас жасау біліктеріне ие болу ... ... ... ... ... ... ... ететіндей ұйымдастырылған болашақ
маман иелерінің бірлескен танымдық ... ... ... ... ... ... ... жағдайларында басқа да
маңыздылармен оның мінез-құлық ... ... ... ... ... ... оның жүзеге асу мүмкіндіктері -
орталық құрылымдарының бірі. Белгілі бір стильде және ... ... бір ... қатынас құруға дайындығын қамтамасыз ететін, тұлғаның
коммуникативті нұсқаулары коммуникативті қасиеттердің психологиялық базисі
болып табылады. Қарым-қатынас ... ... ... ... ... бөлу қажет. Себебі, ... ... бұл ... әлі де ... Бұл ... ... ... болмаса
да, өзіндік ерекшеліктердің ... ... ... ... ... байқалуда.
Біздің көзқарасымыз бойынша, бұл жағдайда ... ... ... ... орынды. Психологиялық сәйкестік бағытындағы
зерттеулерде ... ... ... өзара әрекет, қарым-
қатынас процесіне ықпал ету мәселелері кеңінен қарастырылады. Осы салада
қызмет ... ... ... ... «... ... сәйкестікке
(сәйкессіздік) байланысты өз кезегінде тұлғааралық қарым-қатынас ... ... ... ... ... тек жаңа
сұрақтар ғана туындайды, ал қарым-қатынастағы өзіндік ... ... қала ... ... уақытта психологиялық сәйкестік мәселесіне
қатысты бір де бір тәсіл, «сәйкестік» түсінігіне ... ... ... ... ... және ... да жоқ. ... сәйкестік мәселесіне қатысты кең таралған құрылымды, ... ... ... ... ... ... өзара
әрекеттегі (қарым-қатынастағы) сәйкестігі психологиялық ... ... ... қол ... ... беретін өзіндік
ерекшеліктерді айқындау жүзеге асырылады.
Аталған тәсілдің ... ... ... ... мен ... ... (әлеуметтік-экономикалық статус, білімі, мамандығы);
2. Әлеуметтік-психологиялық (құндылық бағдар, мақсат пен көзқарастардың
ортақтығы);
3. Психологиялық (тұлғаның мінезі және басқа да ... ... ... ... ... ... т.с.с).
Осы орайда, бізді қарым-қатынасқа түсушілердің ... ... ... ... ... диагностикасының
қажеттігі қазіргі уақытта психологиялық кеңес беру ... ... ... ... ... ... қиындықтарының барлығы
көбінесе өз алдына оның коммуникативті нұсқауларымен алдын-ала анықталатын
ретсіздіктермен байланысты. Кез ... ... ... ... ... ... ... объектінің күрделі болуы оның жүйесінің де
маңыздылығын жете түсінуге бағдарлайды. Адам психикасын белгілі бір жүйесіз
зерттеу мүмкін емес. ... ... ... ... да
нақ осы жүйе. Бөлек-бөлек тұрғылар, байланыспаған жеке тұлғалар адам туралы
біртұтас елес тудырмайды. Адам өз рухани ... ... ... ... соғұрлым психикалық құбылыстарды бақылаудың нәтижелері дәлірек
болып, олардың әр түрлі жүйелері мен ... ... ... кең ... әдістемелердің көпшілігі белгілі бір
мөлшерде оның коммуникативті нұсқауының кейбір ерекшеліктерін ... ... және Е.В. ... ... ... негізіне қарым-
қатынастың үшкомпонентті құрылымы туралы түсініктер енгізілген: 1) адам
өз серіктестерімен өзара ... ... ... ... 2) адам ... ... қарым-қатынас орната алатын, басқа
адамдардың қалайтын позициялары, 3) адам ... ... ... ... ... тереңдігі. Осы үш ... ... ... ... ... мүмкін: а) шынайы -
күй: шын мәнінде бүгінгі күні олар ... ә) ... ... өзі ... үлгі ретінде қалай көруді қалайды [2, 5-6 б].
Адам мамандығы, жынысы, ұлты ... кім ... ... үш ... ... бірлігінде болады. Олар: еңбек, таным және қарым-
қатынас. Еңбек іс-әрекеті ... ... ... мазмұнын құрайды. Осы
байланыстар және қатынастар қарым-қатынас арқылы жүзеге асырылады, ... ... ... ... ... адамдар арасында қызметтерді
үйлестіру және бөлу мүмкін бола бастайды. Кейбір мамандықтар үшін ... ... ... ... ... ... ... (лектор, актер,
мұғалім) [3, 26 б].
Ал В.С. Агеевтің ... адам өзге ... ... ... ... қойылған жаңа мәдени қойнау алдында ерекше қиындыққа тап ... ... ... ... ... ... ... заң, ереже
және т.б. болып табылады, бірақ барлығы тек бейресми, дәстүрлі каналдар,
«әлеуметтік көрсеткіштер» арқылы тасымалданады. ... ... ... ... ... ... ... айырмашылықтарын түсінбеу, әрине,
дезадаптацияға, этносаралық өзара ... ... ... оның ... ... ... ... аспектілерінің
бұзылуына әкеп соғады [4,42 б.].
Қазақстан жағдайында этнос пен ... ... әр ... ... ... А. ... Г.К. ... Ж.К.
Каракузова, Ж.О. Артықбаев, ұлттың табиғатын А. Айталы т.б.; ... ... Қ.Б. ... С.М. Жақыпов, М. ... ... және ... ғалымдар З.Фрейд, Л.С. Выготский,
А.Н. Леонтьев, К.К. Платонов, Б.Г. Ананьев, Л.С. ... ... М.С. ... Г.М. ... А.Г. ... және т.б. қарастырған
[5, 4 б.].
Көп жағдайда ... ... ... ... этникалық өзіндік санаға және ұлттық мінез-құлыққа тікелей
байланысты болады. Ұлттық-психологиялық ерекшеліктер тек адам ... ... ... әсер етіп қана ... ... ... бір құрылым және мазмұнмен қамтамасыз етеді. Ал оның үшінші, ... ... ... ... ... өзара әрекеттесу және
мінез-құлық процестері өзінің ұлттық ерекшеліктеріне тән ... ... ... ... ... оның ... емес, тілінен, сырт
көрінісінен, жүріс-тұрысынан, сөз мәнерінен, мінез-құлқынан, әдет-ғұрпынан,
тіпті әзілінен, басқа да ... ... [6, 11 ... тұлғаның дамуындағы қарым-қатынасты екі жақты сипатта қарастырып,
анықтама беруге болады. Бірінші, қарым-қатынас - іс-әрекеттің жетекші түрі,
жеке интимдік мінез; қарым-қатынас заты ... ... ал ... ... құру және ... ... (Эльконин Д.Б., Драгунова
Т.В.). Екінші, қарым-қатынас - іс-әрекеттің ... түрі және ... бар, оның ... ... ... қатынасында түрлі
жағдайларды меңгереді (Фельдштейн Д.И.).
Қарым-қатынастың өзіндік ерекшелігі: басқа адамның индивидуалдылығына
үнемі субьект, тұлға ретінде бағытталуы. Ол ... ... ... бір - ... ... ... Сондықтан қарым-қатынас -
үнемі екі жақты. Қарым-қатынаста ... ... ... ... ... ал ... үшін тек сөзді мәнді етіп, айтушының ойын толық
жеткізуге көмектеседі. ... мен ... ... ... ... ... ... ықпал етеді. Осы екі жақтық байланыс ... кері ... ... ... ... үшін ... ... қалай
ұғынып, қабылдап, түсінетіндігі маңызды. Осыдан О.М. Копыленко түсіну
процесінің кем дегенде үш ... ... ... ... ... ... мәнін түсіну немесе түсінгенді ... ... 3) ... ... Бұл - ... ... ... құрылымы.
Мұнда қабылдау түсінуден ерекшеленеді:
І. қабылдау (түсінік жоқ) – 1) сөздік ... оның ... ... ... ... 2) сөздік белгіден таныс элементтерін
бөлшектеу (фонетикалық қатар, таныс сөздер) және ... ... ... ... екенін анықтау мүмкіндігі.
ІІ. Қабылдау және ... ... - ... ... кезеңіне
жетелейтін, сөзге қарағанда (мысалы, сөйлем) мәтіннен ірі ... ... ... - ... ... ... ірі ... (пікір), яғни мәнді ерекшелей білу, жаңа ақпарат алу [7, 45 б] ... ... ... ... асқанға дейін, келесі әрекеттің
мазмұны мен көлемін орнатуды, қатысушылар және т.б ... ... ... іс- әрекет мазмұны мен көлемін анықтауды біз ... қою деп ... С.Г. ... ... ... алдын-ала
ұйымдастырудың бұл сәттері оның болашақ қатысушылары, сол сияқты сол топқа
енбейтін адамдармен ... ... ... [8, 29 б].
ХХ ғасырдың 60 жылдары Американ психотерапевті Э.Берн трансакты талдау
теориясын ұсынған. «Трансакты талдау» ... ... ... ... сипаттайды, ал қарым-қатынас барысында олардың ... ... ... Оның концепциясы мен қарым–қатынасқа ... ... ... анықтауға болады. Бұл оның белгілі бір
анықталған стильде тұлғалардың ... ... ... ... ... үш ... ... «Ата-ана», «Ересек» позициясын
ұсынды. Ол әрбір жеке тұлға дамуының біртіндеп ... ... ... ... ... ерекшеліктерін көрсетеді. Осыған байланысты қарым-
қатынас позициялары пайда ... Осы үш ... ... ... өмір
ағысында өтеді. ... осы ... ... ... ... ... және т.б., бір сөзбен айтқанда, қарым-
қатынасында көрінеді.
Н.Қ. Тоқсанбаева осы трансакты анализ арқылы (түрлі ... ... ... ... ... ... қайсысы болса да оларды төрт
қарым-қатынас типінен шығарып алуға болмайтындығын атап өткен. Ал ол қарым-
қатынастың төрт ... ... ... ...... ... және ... индивидтілігіне
қызығушылықпен қарау жатады.
2. Жүйелікті – мөлшерлікті аналитикалықты ұстанған, ... ...... төмен, серіктесіне көңіл бөлмейді.
4. Қақтығысшыл – түрлі ауытқуларға ... ... ... де ... ... [9, 18 ... ... жақтары: қарым-қатынастық тұлғалар арасындағы
пікір алмасу, бір-біріне әсер ету, ... және ... ... ... ... түсінісушілікті қалыптастыру, белгілі ... бар ... ... етеді. Сондықтан қарым-қатынас іс-әрекеттік
тұрғысынан алғанда, бұл – бірлескен ... ... ... және ... алмасуды, өзара әрекеттің, басқа адамды қабылдау
мен түсінудің ортақ стратегиясын өндіруді ... ... ... ... мен ... ... көп жақты процесі.
Л.С. Көмекбаеваның пікірінше, тіл – ... ... ... ішіндегі маңызды фактордың бірі.
Қазақстан көпұлтты ... ... ... ... факторларды да ескеріп отыру маңызды [10, 13 б].
Әлеуметтік психологияда «толеранттылық» ... ... Ол, ... қандай да бір айырмашылықтарға – этникалық, ұлттық, діни, нәсілдік
және тағы басқаларға шыдамдылық ретінде түсіндіріледі. ... - сол ... ... ... ... ... толеранттылық бір жағынан, іс-әрекет сферасы «адам-адам»
шеңберіндегі өзара-әрекеттестік болып табылатын ... ... ... ... ... (көрсеткіш) ретінде, екінші жағынан, жүйе
құраушы қызмет атқаратын, оқыту процесінде құрастырушы ... ... ... ... ... ... феноменологиясы қарым-
қатынас субъектісінің өзіндік дамуына негіз болатын ішкі ... бірі ... ... Яғни ... ... ... конструктивті шешімге бағытталуы толеранттылықтың басты
қызметі ретінде түсінілуі мүмкін. Сол мезетте ... ... ... ... ... сыйластық, қабылдау, ашықтық, көңіл бөлу
және т.с.с негізінде жағымсыз ... ... ... ... түсу және
түсінуге дайындық болып табылады [11, 12 б].
Ойымызды қорытындылағанда, қарым-қатынас адам ... ... ... өз бетінше белсенді әрекет ету формасы ретінде ... ... ... ... тәжірибелік әрекеттерге кіріктіріледі, себебі белсенді,
жан-жақты қарым-қатынассыз ол мүмкін болмас еді. Адам ... оның ... оның ... ... ... ... мүлде мүмкін емес.
Сонымен қатар, «коммуникативтік кәсіп» субъектілерінің, яғни соның ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасай
білу құзыреттіліктерін дамыту мәселесіне баса ... ... ... ... ... ... Абай ... «адам өміріндегі ең ғажайып нәрсе –
оның басқа ... ... ... ... - ... ... өте ... екендігінің дәлелі.
1.2 Танымдық іс-әрекеттің ... ... ... ... ... этнос психологиясының мәселелері назарға жиі алынып,
оның ... ... ... жүр. ... ... ... жағын
қарастыруда ұлттық ерекшелігін, тұрмыс тіршілігін ... ... ... ... белгілеу өте қиын.
Н. Елікбаев өзінің ”Ұлттық психология” атты еңбегінде: ”Ұлттық ... ... ... ... пен ... ... халді жеткізе аламыз”, деген ойы назар аударарлық. Тіл ... ... ... ... ... тіл ретінде этностық
бірдейлік бейнеленеді. Біз ”этностық тіл”, ... ... ... тіл”,
”екінші тіл”– ұғымдарына жеке тоқталғанды жөн көрдік. Осы ұғымдар бөлек
жағдайларда әр түрлі мағынаны ... ... не ... ... да
мүмкін.
“Этностық тіл” - этностың белгісін білдіретін тіл, ... ... тіл осы ... ... ... Ол ... этнос мүшелерін
байланыстырып, олардың арасында және әртүрлі таптар мен ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық қатынасты
қамтамасыз етеді. Этностың кейбір өкілдері өз ... ... ... да ... бірдейлік жүйесін нығайтуға этностың символ рөлінде
сақтап қалады.
“Ана тілі” - сөйлеу өзара ... ... ... қалыптасқан тіл.
Бұл тіл, әрине, анасының, әжесінің, отбасының тілі. Осы ... ... ... өз ... әлеуметтік-этностық ортасындағы салт-
дәстүрлері және құндылықтарымен танысуымен бірге жүреді. Көпшілік жағдайда
“ана тілі” – ... ... ... ... бірліктің тарихи дамуы – көптеген ғалымдардың пікірі
бойынша, ұлттық психиканың көрінісі мен қызметі, оның ... ... және ішкі ... ... және ... ... өмір ... тасымалдануы заңды құбылыс болып
табылады.
Этникалық бірліктің жасы – ... ... ... ұзақ
қалыптасу куәгері, оның даму келешегінің болашағы немесе деградациясы.
Ұлтаралық қатынастардың сипаты және ондағы тарихи ... ... және ... санаға, басқа ұлтқа қатынасындағы сезім көріністерінің
динамикасына әсер етеді.
Этникалық бірліктің мәдени дамуы – ... ... ... ... ... ... ... арнайы эстетикалық, моралдық
және адамгершілік тұрғыда қабылдауы.
Этникалық бірліктің тілі мен ...... ... ... және ... ... ... ерекшеліктерінің
көрсеткіші.
Этностық бірлік өкілдері, әдетте, мына белгілермен:
- тарихи дамуы;
- территориясы;
- ... ... ... ділі бар адамдар жиынтығы болып түсіндіріледі.
Этникалық бірлік өкілдерінің өзінің тұтастығын сезінудегі оның көрінісі
- «біз» деген түсінік.
Профессор Қ.Б. Жарықбаев «этностық топ – тілі мен ... ... ... сақтаған этникалық қауымдастықтың оқшауланған бөлігі» деп анықтама
береді.
Р.Г. Абдуталипов өзінің «Адам. Ұлт. Қоғам» атты еңбегінде, ... ... ... ... ... аумағының қажетті
атрибуты бола тұрып, өз ... сай ... ... ... ... ұлтаралық қатынастардың адамгершіліктік, моралды-саяси мәнінің арнайы
көрінісі болып табылатынын көрсетеді (12, 143 ... ... ... ... ... тілге тиек еткенде, қарым-
қатынас процесі міндетті түрде «топ», «ұжым» «политоп» деген ... ... ... ... байланысты отандық психология негізін
қалаушы ғалымдардың пікірінше: «адам ылғи топппен ... өмір ... Ал ... түрлері сан алуан. Топтар макро, микро, ресми, бейресми,
формалы, формасыз, ұйымдасқан, ұйымдаспаған, жасанды, табиғи, референттік
болып ... ... ... (12, 69 ... ... Ю. ... сондай-ақ Кожахурь Г.С. өздерінің ұлтаралық
қатынастарды зерттеуге байланысты ... ... ... ... ... болуына байланысты өз ойын былайша білдіреді: «сауда-
саттық және ... ... ... ... ... ... қатынастар, адамдардың өзіндік ұлттық психикалық ерекшеліктерінің
бекуіне әсер етті. Капитализмнің дамуы, яғни ұлттың ... ... әр ұлт ... ... ... тән ... ... болды» (13, 6(
Сонымен қатар, тұлғаның дамуы мен қалыптасуында қазақ халқының тарихы
мен ... ... ... ... (М.М. Мұқанов, Қ.Б.
Жарықбаев, С.М. Жақыпов, С.Қ. Бердібаева, Л.К. Көмекбаева т.б.) жоғарылап,
оны ... ... ... ... келеді [14, 28 б.].
Қарым-қатынас сипаттамаларының басым бөлігінде ... ... ... ... те) ... ... басқа адам (немесе басқа адамдар):
оның санасы, себептер жүйесі, сезімдік сфера, орнатулар мен ... ... мына ... ... ... ... - іс-әрекеттің ерекше типі, коммуникациялық
іс-әрекет;
- екіншіден, қарым-қатынас – кез-келген іс-әрекеттің іске ... ... ... ...... ... іс-әрекеттің нәтижесі.
Анықтамалардан қарым-қатынастың адам өмірінде қаншалықты ... ... ... ... ... ... ... түсінігі
«өндірістік қарым-қатынас» түсінігіне қарағанда неғұрлым кең ... ... ... ... ... ... ... мағынасында қолданылғандығы туралы ойға негіз бр
екендігі анық, себебі «Неміс идеологиясының» кейбір ... ... ... ... деп ... ... ... және қарым-қатынас формалары арасындағы» қайшылықтар туралы оқи
отырып, біз өндірістік ... ... ... ... деңгейіне
сәйкестігі туралы заң екенін болжай аламыз. ... ... ... ... идеологиясында» «өндірістік қарым-қатынас»
түсінігі де кездеседі. «Өндірістік ... ... ... ... бар ... ... ... керек, оның астарында
К. Маркс және Ф. Энгельс әлеуметтік қатынастар жиынтығын меңзеген, яғни тек
өндірістік қарым-қатынастармен ... ғана ... және ... ... түсініктері «Неміс
идеологиясында» қандай ара қатынаста? Қазіргі ... ... ... ... қоғамдық қатынас актуализациясын білдіретіндігі, индивидтер
түсетін қандай да бір қарым-қатынастың шынайы болмысы. Ал мұндай жағдайда
«қарым-қатынас ... ... ... ие және ... ... ... ... ретінде қарастыруға болады. [15, 12-13 б.].
Әлеуметтік психолог үшін ... ... ... көптеген сұрақтарды
қамтиды: белгілі типтегі топтар мен ... ... ... қызметінің мақсаты мен міндетін, әрекет сипатын, мотивін, ұжымдағы
мүшелердің ... ... ... ... ... , ... пікірлерін,
дәстүрі мен салттарын зерттеу керек.
Осы сұрақтарды жан-жақты зерттеу бірлестіктің тұлғаға әсер ... ... мен ... ... яғни ... ... ... детерминациясын айқындап қана ... оның ... ... ... ... береді [16,113 б.].
Адамдардың арасында практикалық және рухани бірлескен іс-әрекет ... ... ... қоғамдық қатынас ретінде анықталады. Бұл -
өндірістік, ... ... ... ... қатынасын қамтитын
жеткілікті үлкен категория. Қоғамдық қатынастың ... ... ... ... ... ... негізінен, барлық басқа
қатынас формаларын анықтайды. Психологиялық қарым-қатынас қай ... ... ... және ресми емес ... ... ... қоғамда санкцияланып, құжатпен бекітіліп, бақыланады. Ресми емес
қатынас қоғаммен қабылданады және қолдау табуы ... ... олар ... ... ... ... ... және жеке болып
бөлінеді. Іскерлік қатынас оқу және ... ... ... ... ... ... көбінесе, бірақ жиі
емес,қызметтік инструкциялармен бекітіледі. Осыдан келіп, олар ... ... емес ... ... Кез ... ... ұйымда, адамдар арасында ресми
қызметтік инструкцияға сәйкес келмейтін іскерлік қатынасты көруге ... - ... жеке деп ... ... ... ... ... бірлескен оқу және ... ... ... ... ... ... және формальды емес қатынас өзінің
спецификалық белгілілері бар, олар қарым-қатынас ... ... ... емес ) орындаулар деңгейлерімен байланысты анықталады.
Өндірістік ... ... ... 3 ... де ... болып келеді [17,
150 б.].
Этнопсихология өзі жеке дара ... бола ... ру, ... ... психологиялық даму, жетілу ерекшеліктерін қарастырады. Ендеше,
халық - территориясы мен тіл бірлігі, ортақ ... мен ... бар ... ... ... ... ... салт-дәстүрін, тұрмыс-тіршілігін
динамикалық түрде дамыта отырып, өз ... ... ... ... ... ... және оның құрылысын көрсететін
әлеуметтік психологиялық факторларды ... ... ... ... ... ... мен қызығушылықтар жүйесі;
2. Этникалық бағыттар мен құндылықтар;
3. Этнос психикасының белгісі;
4. Этникалық сезімдер мен көңіл-күйлері.
Осы этникалық психологияның құрылымындағы этникалық ... ... ... ... ... орны мол. Этнопсихологияның қалыптасуында
өзіндік маңызы бар және өте ... ... ... ... ... болып есептелінеді. Этникалық сезім тек ... ғана ... ... ... ... ... ... бірге, басқа да ұлттардың мүдделеріне қатысты эмоционалды ұлттық
қатынастар болып табылады.
Этнопсихология қоғамдық сананың компоненті ... ... ... ... ... ... және қасиеттерді біріктіре
отырып, сол ұлттың мінезін, ... ... ... ... – этнопсихология ұғымынан гөрі шағын, соның
компонентіне енетін түсінік. Ол – ... ... ... ... ... емес, тек әлеуметтік-психологиялық құбылыс. Ұлттық сана-сезім
өз ұлтының әлеуметтік этникалық мәнін түсіну, ұлтаралық қатынастарда қандай
жағдайға ие ... ... ... ... ... үлесі барын ұғыну, әрі
өзге халықтармен бірдей бостандықта өмір сүріп, мәдениетін т.б. жағдайларды
жете түсіну болып ... ... ... ... ... ... ... ықпалын тигізіп отырады. Ұлттық дәстүрлер олардың
ерекшеліктеріне сәйкес сол ... ... ... ... ... даму мен ... құбылыстарын қайталау заңдылықтарының нәтижесі
ұлттық дәстүр негізінде ұлт өкілдері кейінгілерге жүріс-тұрыс әдептерін,
әрекеттерді, ... ... ... ... ... ... ... ережелерін мұра етіп отырады. Қарым-қатынас ... ұлт ... өз ұлт ... жете ... ... шиеліністер туғызады. Мәселен, ағылшындар кез келген ұлттық
дәстүрлерді пір тұтады. Тіпті кейбір ... ... ... негізінде
шешуді қалайды. Адамдар ... ... ... көріністің
түрлері мен ... ... ... ... Жақыповтың «Танымдық іс-әрекетінің қалыптасуындағы этникааралық
фактор» ... оқу ... ... ... ... ... үрдісінің дамуына ұлттық ... әсер ... ... қатар, этникалық психологиялық негізгі ұлттық стериотип
мәселесін Искакова М.А., Жарықбаев Қ.Ж., Машурова Г.С. Мин Л.В., Логинова
Н. А., ... А.И. және т.б. ... ... ... ... гуманитарлық танымда қоғамдық және индивидуалдық сананы
және мінез-құлықты манипуляциялау аз ... екі ... ... ... ... көзі - ... рефлексия. Мінез-құлықтық
тұрғыдан өзін-өзі қабылдауы. ... ... ... ішкі ... ... және ... іс-әрекеттің маңызын өзі туралы қорытындылар
жасау үшін қолданады. Сонымен ... ... ... ішкі ... ... жиі ... (мысалы, ойлар мен сезімдер) және
бақылаулардың мазмұнын өзі туралы қорытынды ... үшін ... ... ... ... ... ... жоғарыда
көрсетілген төрт компоненттен тұратын психологиялық ... ... [18,48 ... ж. ... ... ... саясаткер этника топтарын
бейнелейтін-әлеуметтік стереотип жаңа ... ... М.А. ... этникалық стереотиптерді зерттеуге ... ... оқу ... алғаш рет студенттерге эксперимент жасалды.
Эксперимент нәтижесінен кейін қазақ және орыс ... авто ... ... М.А. ... орыстарда қазақ гетереострипіне
қарағанда, орыс стереотипіне бағытталған қазақтардың позитивтілігінің басым
екенін ... ... ... ... стереотипін зерттеуде
М.А. Логинованың еңбегінің маңызы зор. 2001-2002 жылдары ... ... ... ... стериотипті әлеуметтік-
психологиялық зерттеу стериотиптің ... ... ... ол ... 54 жеке ... ... ... нәтижесінде этностериотип трансформациясы болды.
Психологтар жеке тұлғаны зерттеуге қатысқанда, ең ... ... көп ... және ... тәртібінде пайда болуымен
кездеседі. Егер біз жеке тұлғаның психологиялық портретін салуымыз ... онда ... ... ... ... жасауымыз керек. Осыған
байланысты Эриха Берннің жеке тұлғаны ... ... мәні ... ... ... мақсаты мынадай: «адамды оқыту, қарым-қатынасқа
түсуіндегі мінез-құқтын ... ... ... ... ... ... ... туралы мәселе әлеуметтік психологияның әр
түрлі бағыттарында қарастырылған. Біршама толыққанды зерттеуге ол трансакті
сараптама ... ие ... Бұл ... ... ... ... те,
серіктестікі де) біріншіден, жүргізуші эго-күймен және екіншіден, тұлғаның
қатынасының ... ... ... Э.Берн және оның ізбасарларының
еңбектерінде үш эго-күй туралы түсінік ... Бала (Б), ... ... (Е), олар әр ... оған ғана тиесілі арнайы мотивтерімен және
қарым-қатынас әдістерімен байланыстырылатын жетілген тұлғаның қалыптасуының
жүйелі сатысы ретінде қарастырылады. Оның ... ... ... ... және генезисінің ерекшелігіне қарай қарым-қатынастың әр ... ... ... Осылайша Б «табиғи» және «әлеуметтік орта
әсерінен бейімделген» болуы мүмкін, ал ... Б өз ... ... ... ... қысымға қарсы, бүлікшіл» және
«айналасындағыларды ... ... ... ... қатар, «табиғи» Б
мінез-құлқының әр түрлі әдістері ... А ... де әр ... ... тән: ... (авторитарлы), жұмсақтықтан
патологиялық қатігездікке дейінгі түрлері бар, «тәрбиелеуші» (қамқорлық
көрсететін) және ... Е ... ... ... ... ... оның қалыпты қызмет етуінен («үйлесімді Е»)
мүмкін болатын ауытқулардың қатары көрсетілген. ... ... ... ... ... шекарасы бар Е» (шизоидті
сипаттарға жақын), «колтаминирленген ... ... ... сипаттар) және
т.б. [19, 166 б.]. Трансакті анализ бойынша әдебиеттер де бар Б, А және ... әр ... ... ... біз бұл ... ... ... төрт типінің бірінің басым түсуі
жөнінде болып жатыр деген қорытындыға келдік.
Тұлғаны ... ... ... ... деңгейде оның
коммуникативті нұсқауының кейбір ерекшеліктерін белгілейді, алайда, қазірге
дейін диагностиканың негізгі объектісі ... ... ... және ... ... ... ... толтырарлық әдістемелер
жоқ.
Біз зерттеп, дайындаған әдістің негізіне коммуникативті нұсқаудың
үшкомпонентті құрылымы туралы ... ... Ол ... қамтиды:
1)адам өз серіктестерімен қарым-қатынас орнататын өзіндік позициялар,
2)терең қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік бар басқа адамдардың ... ... адам ... ... қарым-қатынастың тереңдік деңгейі.
Коммуникативті нұсқаудың бұл үш компонентінің әрқайсысы модальділікті
есепке алумен ... ... ... ... ... олардың бүгінгі таңдағы шынайылығы қандай және
б) қалайтын жағдай: адам оларды болашақта, идеалда ... ... ... [20, 162 ... алдымен, тұлғаның психологиялық ерекшелігін қарастырғанымыз
жөн. «Тұлға» деген-белгілі бір қоғамда орны бар, дүние таным қабілеті бар,
қажеттілігі, ... ... ... ... ... ... өзгертуге ықпал ете алатын жан. Жеке ... ... ... ... екі ... ... бар. Оның ... әрбір
адамның құрылымы мен жеке басындағы даралық сипаттар. Бұл - ... ... ... теориялық мәселе. Екіншісі – сол типтерден
туындайтын және жеке басқа бағынышты ... ... Бұл ... осы
заманғы психологиялық айрықша ... деп ... ... ... факторларға негізделеді.
Тұлға түсінігі психологияда ең негізгі мәселе болып ... ... ... ... ... көп ... жоқ. ... те, біраз зерттеу
жұмыстары жүргізіліп, ендігі кезекте сіздерге осы ... ... ... ... ... ғылымының құрылымдық дәрежелерінің бірі .Тұлға
дегеннің не екенін түсініп, оның психикалық құрлымының ... ... ... үшін ... ұсынған адамды толық сиппаттайтын
ұғымдарды классикалық дәптерінен бұл ұғымды «индивид-іс әрекет ... ... ... деп қарастырамыз [21,3 б.].
Психологияда тұлға түсінігін анықтауда осы ... ... ... Бұл ... қиындық тудыратын мәселе тұлға тақырыбын барлық
гуманитарлық пәндер ... ... ... ... ... ... ... жолын таңдадық.
Ең бастысы, тұлға ... жеке ... ... ... формасын
айқындау арқылы енгізу болып табылады. Тұлға туралы әр түрлі ... әр ... ... ... ... әр ... қарастыруы
мен байланысты.
Тұлға түсінігін қоғаммен байланыс орнатушы бүтіндей әрі өнерпаз субъект
ретінде түсіну бізге тұлға мәселесі мен ... ... ... жаңа ... ... ... жатқызуға болады. Мәдени және
әлеуметтік формаларды жасаудағы индивид рөлі оның ... ... ... ... ... ... ... өмірге ендірудің өзі
өнімділікті кеңейтеді.
Қоғамдық өмірді жаңартушы және құрастырушы формасын ... жеке ... ... ... Э.В. ... ... ... қарастырылған. Шынайы
индивид өз істерінде ... ... ... істе ... ... ретінде таныла алады. Тұлға басқа адамдарға жаңа жұмыс
эталонын ұсынады. Бұл тұлға бостандығымен ... ... ... қалған стереотиптердің шеңберінен шығып, қиындықтарды өз қабілетімен
шеше білу қасиеттерін дамытады. [22, 65 б.].
Жеке ... ... жеке ... әр түрлі қалыптасу аспектілері
қандай жағдайда бір-бірімен ... ... ... ... қатар, тұтастай жекеменшікке өз қызығушылықтарын білдіреді. Мысалы,
тура қабылдауды оқыту жеке тұлғаны ... ... ... бірақ оған
жеке тұлғалар өздерінің қабылдау қабілеттерімен ерекшеленеді және ... ... жеке ... ... қандай байланысы бар
деген мәселені түсіну жатады. Жеке адамды танып-білу тек қана психологиялық
процестерге ғана ... ... осы ... ... ... Бұл ... өз ... қалай байланысатынын түсіну үшін,
көбінесе әрбір процесті жеке қарастырады. Адамдар тұтастай ұйымдастырылған
күйде ... ... ... біз ... дәл ... ... ... [23, 524 б.].
Субъектінің негізгі ерекше белгілері тек индивидқа ғана тән болмайды,
сондай-ақ, әртүрлі ... тобы ... ұжым ... да болатыны
анық. Осыдан А.А. Леонтьевтің «біртұтас субъект» ... ... ... осы ... адам ... ... ... Оның
модальдығының бастысы не? Онда ... ... ... ... ... ... ... жазушы, әртіс, суретші,
композитор елесінің саналы шығармашылық қызметінің нәтижесі ... ... ... ... ... ... қарым-қатынаста болады. Сондай-ақ,
бұл елестер, яғни шығармашылық квазисубъектілер ... ... ... өмір бойы ... ... яғни ... ... Гамлеттің, Дон-
Кихоттың, Наташа Ростованың образдары өмір сүреді [25,43 б].
Осы принциптерді ұстану, шын мәнінде күнделікті жағдайларда ... ... ... ... ... ... негізде
ұйымдастырылса, ашық және өзара сенімді ... ... ... ... ... ... толық қол жеткізуге болатыны
дәлелденген. Егер күнделікті оқу тобында мұғалім оқу ... ... ... ... ... онда ... ... оқушы тұлғасы
бірінші орынға қойылады, ал оның айналасында оған ... ... ... ... ... ... ... қатынастар жүйесі құрылады.
Осындай тұжырымнан – «Тұлғаның резервті мүмкіндіктерін белсендендіру әдісі»
шыққан [26, 39 б]. ... ... ... ... ... ... бір-бірінің киімдеріне, сөйлеген сөз мәнеріне, ... Ал, ... ... болатын болса, өздері білмейтін сол
этностың тілін, салтын т.б. ерекшеліктерін танып білуге, оны өз ... ... ... республикамыз көп этносты болғандықтан,
қарым-қатынастағы өзара әрекет нәтижесі қандай да болмасын ... ... ... оқу ... тұрмыс-тіршілігімізде
байқалады, яғни қарым-қатынаста тұлғаның ... ... ... ... сөздер, мақал-мәтелдер оқушылардың танымдық ... ...... психологиясының айнасы
Бүкіл халық ұстанатын тәліми нормаларды адамның жан ... ... ... мәні зор ... ... бір ... психология. Ғасырлар бойы жинақталып, жүйеге түскен ұлттық дәстүр,
салт-сана, әдет-ғұрып, ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... ... ... ... дене тәрбиесі, т.б. халықтың жан-
дүниесі, өзіндік мінез-құлқы, іс-әрекетінің ішкі астарлары сөз ... ... ... мен ... ... ... тез өзгеріп,
не жоғалып кетпейтін ұлттық бітісі, мезгіл мөлшерімен алғанда ... ... әр ел, ... ... өз егемендігін алған кезде әр ұлттың өз
тілі негізі болып ... ... ... ... ... мазмұны да
өзгерістерге ұшырайды. Көп этникалық аудиторияларда мұғалімнің ... ... ... және ... бір-біріне әсерін, өзара әрекет
етуін ескеруге ... ... ... ... оқу ... ... ... бізге әйгілі оқытудың «репродуктивтік теориясының»
мәнінің жоғарылауын көрсетеді.
Қарым-қатынас ... ... ... ... тіл орындайды, ал оның
нәтижесі немесе ... сөз ... ... Ә.Ж. ... ... тіл грамматикасының ұғымдарын меңгеруі, бір қырынан қарағанда,
оқыту әдісінің тиімді жолдарын педагогикалық тұрғыдан білім беру ... ... ал сол ... ... ... әрекет ретінде ішкі факторға
айналуы психологиялық процесс болып саналады. Мұндай әрекет оқыту мен білім
беруде баланың дүниетанымдық ... ... ... ... [27, ... ... мәдениетті, еңбекшіл де іскер, жаңалықтан шошымайтын,
ұстаздыққа жалықпайтын, бойында халықтық білімге негізделген ізгілікті
қасиеттері бар ... ... бір ... ... ұстаз тәрбиелеу - бүгінгі
таңдағы басты міндет.
Қазақтың халықтық педагогикасының ... көзі - ... ... ... олар - ... мәдениетінің басты саласы. Халықтық салт-
дәстүрлерде тәрбиенің ... ... ... ... ... өнер, дін, үлгі қарым-қатынас, іс-әрекет анық көрініс береді.
Сондықтан жас ұрпақты оқу-тәрбие процесінде олардың танымдық ... ... ... қабылдау т.б.) дамытып,басқара білуіміз қажет.
Психологтар пайымдауы бойынша, тәрбиелеу үрдісінде жұқтыру, ... ... ... бола ... Сондықтан оқушыларды қазақ
менталитетінің негізі ретінде этникалық сана мен ... ... ... ... ... – этномәдениеттілік қасиеті,
еліктейтін іс-әрекеті, сендіретін ақылы, ақылды сөзі болу керек.
Топшылай келе, халықтық педагогика негізінде оқу-тәрбие ... ... ... ... ... ұстаз:
- өзінің сөйлеу тілін кәсібіне сәйкес жетілдіруге;
- ана тілінің тұнығына үңіліп, ... өз ... ... ... ... ... ... кезінде көңіл бөлінбеген
ұлттық тәрбие олқылығының орнын толтыруға;
- кез-келген пән аясында оқушыларға қазақ тілін жетілдіре ... ... беру ... ... ... ... психологиясын
ескеруге;
- ана тілі, өз ұлтының тарихы, ... ... ... ... тұлғасын табиғатына үйлесімді дамытып, болашақ қазақ зиялылырын
тәрбиелеуге;
- ұлттық қасиеттерді танытып, ... ... ... ... ... ауыз әдебиетін,
өнерін, әндерін, мақал-мәтелдерін, ертегі, ... ... ... ... т.б.) жас ... ... ... оқушылардың танымдық іс-әрекетін дамытуға кең қолдануына парыздану
керек.
Ұлттық дәстүр мен ... адам ... ... ... ... ... ... екендігін әр кездері ғұмыр кешкен ғұламалар
ерекше атап көрсеткен еді. Халықтық ...... ... және
жеке тәжірибесінен, өмірдегі ... ... ... ... жүйесі. Бұл-адами мінез-құлқының көптеген
жақтарын ... ... ... ... тән психикасы жөнінде біршама мәнді
мағлұматтар беретін ілім-білімдердің ... ... ... ... ... ... Шоқан Уәлиханов еді.
Еліміздің Президенті Н.Ә. Назарбаев 1999 ... 15 ... жаңа ... ... мен ... атты халыққа
Жолдауында «Жиырмасыншы ғасырдың бас жағында біздің сан ... ... рет ... ... ... алып ... нақты әлемдік
мүмкіндіктер туды». Ол мүмкіндікті тудырғандар «Алаштың» ардақты азаматтары
еді»,–деп, А. ... М. ... Ж. ... Дулатовтың т.б. тарихта алатын орнына әділ баға берді [28, 5 ... ... ... ... және ... еңбектер жазуда,
өз ұлтының салт-санасын үңіле зерттеп, сан ғасырлық ... бар ... ... педагогикасы мен психологиясына терең ғылыми ... ... олар ... халқының ғасырлар бойы қалыптасқан әдет-ғұрпы,
салт-дәстүрі мен ... ... жас ... ... ... ... ... көрсетті. Сол мақсатта олар ... ... мен ... және ... ... ... ... және әдеби шығармалар жазды.
Енді сол қазақ ... ... ... ... ... ... туралы педагогикалық-психологиялық ой-
пікірлеріне тоқталайық.
А. Байтұрсыновтың бүкіл өмір жолындағы басты идеясы - қазақ ... ... ... тұрмыс жағдайын жақсарту, ол үшін халықты жаппай
сауаттандыру, оқыту ... ... ... өзінің ұлттық идеясын
насихаттайды.
«Ол барлық ... ... ... ... ... дамуына,
мектеп, ағартушылар ісінің жанданып кемелденуіне бағыттады. Ол ауыл
мектебінде, семинарияда бала ... оқу ... ... жетілдіру саласында
көп ізденді.», - дейді профессор С.Қалиев [29, 41 б.].
Ахмет Байтұрсынов ... ... атты ... ... ... - ... даналығы, тәрбие негізі екенін ерекше бағалап, оның
түрлерін былай жіктеді: ертегі, аңыз-әңгіме, өтірік өлең, үгіт ... ... ... ... ... сөз, ... ... мәтел, той бастар, жар-жар,
неке қияр, бет ашар, жоқтау, жарапазан, бата, жын шақыру, құрт шақыру, дерт
көшіру, ... ... [30, 74 б.], - ... болатын.
Осы ауыз әдебиетінің жанрларын А.Байтұрсынов бастауыш мектептегі
оқушыларға ұлттық ... ... ... «Әліппе», «Оқу
құралы»(хрестоматия), «Сауат ашу» т.б. оқу ... кең ... ... ... ... ғылымы саласынан өзіндік
пікірімен дараланады.Мұндағы «Сөз толғау», «Жан ... «Жан ... ... ... ... ұғым-түсініктері танымдық іс- әрекеттердің
мәнін, қалыптасуын көрсетеді.
Ғалымның тілмен сөйлеу психологиясы жайлы ... де аса ... ... - деп, ол: - ... ... ... ... меңзеуін
меңзегенше, көңілдің түйінін түйгенше айтуға ... Сөз ... ... ... сөз мағына жағының күштілігімен жағады.Тіл дәлелдігі
деп ойлауға, ұғымға сөз ... ... ... ... ... ... өте пәрменді тұжырым.» [31, 53 б.] болып табылады.
А. Байтұрсыновтың танымдық ... ... ... ... ... ... «Әліппе – таңбалар жұмбағы» дейтін еңбегінде елеулі орын
алған. ... ол араб ... ... ... ... ... тез
жазып, миға қонуы жеңіл екендігін психологиялық тұрғыдан дәлелдеді. Оның
пікірінше, қабылданатын заттың бейнесінің ... ... ... ғана емес, сонымен бірге, адам миының қыртысындағы күрделі қозу және
тежелу процестері арқылы да қамтамасыз ... ... ... ... ... идея, танымдық іс-әрекет туралы ой пікірлері
оның «Педагогика», «Бастауыш мектепте ана тілін оқыту жөні», «Сауатты ... ... мен ... ... ... [32, 12 б.].
Сонымен бірге, Мағжан өз еңбегінде психология пәніне оны барынша зер
салып ... және ... бұл ... өз білімдарлығын
байқатады.Оның жан қуаттары жайлы ... дала ... мен ... және өз ... ... зиялыларының туындыларын ... ... ... ... жайлы ол: «Білу яқи ақыл, сезім яки ... ... ... деп үш ... ... ... ... табиғи үйлесімін
Абай тұжырымдарымен және оларды ежелгі Шығыс ғұламаларының гуманизмімен
үндестіре отырып, тарихи ... сөз ... ... ... (қазіргі түйсіктер деп аталады – Қ.Ж.) «көру»,
«есту», ... ... ... «ет сезімі» деп алты айырыммен ... ... ... ... ... ... назар аударады [33, 25 б.].
Танымдық процесс - зейіннің дамуы үшін әсердің күшті, жеке, ... жаңа ... ... мен ескі ... байланысуын және оның болашақ
әсерге даярлану есебінде болуын талап ете ... оқу ... ... зер ... ... қатар, «Ақыл көріністері»
(қазіргі терминологияда – ойлау –Қ.Ж.) ... ... оның ... ... Һәм тоны деп ... ... жақсы оқуы үшін, оның ойлау қабілеті де жақсы болу ... ... ... ... болуын зерттей келе, ой шығару үш түрлі жолмен
болатынын: 1) дедукция, 2) индукция, 3) аналогия деп ... ... осы ... ... әрі ... ... ... баланың саналы азамат болуы үшін осы
ұғымдардың ... ... ... ... еріксіз және ерікті деп екіге ... өз ... ... ... болу ... бала өмірің
қажеттілігіне, ертегілердің, ойынның, ойыншықтардың бала ... ... ... ... «Баланың қиялын, фантазиясын тәрбиелеу
жолдары» ... ... ... тәрбиеге, ұлттық психологияға аса
құрметпен қарайды да, қазақ ... ... ... ... ... екенін пайымдай келе, әлі де болса балаға ұлттық тұрғыдағы қиялының
дамуына төмен жағдай жасап отырғандығын айтады [34, 52 ... ... ... ... «...жанымызда бар суреттеулерден
қайрат жұмсап өзіміз тілеп ... ... ... ... қиял, яки фантазия
деп аталады».
Өзінің осы ойын әрі қарай ... ... ... ... « ... ... тәрбие көрген жоқ, әлі таза, әлі бала, біз жылдар,
күндер өткен соң, ... ... ... ... ... ... ... бір жарық жұлдыз болатынына иманымыз ... ... ... ... ... ... ... отырып, қиялына қанат бітіру
еді...
Ж.Аймауытовтың «Психология» атты кітабында, негізгі категориялар жайлы
мәліметтерді ғылыми ... ... ... ... ... пен ... қасиеттерінің ерекшеліктері, жануарлар мен
адамдардың дағдысы, соқыр сезімдері талданады. ... ... ... нерв ... ... ... ... ми бөліктері, сезім
мүшелерінің (көз, құлақ, иіс, ... т.б) ... ... ... ... ... мол мәліметтер беріледі. Ол сезім мен түрлі дене
құбылыстарының психологиялық ерекшеліктерін халықтың ... ... ... түсіндірсе, түйсік пен қабылдау, ынта мен ілтипат, ... қиял ... ... шығармашылық тәжірибеге сүйене отырып баяндайды.
Түйсік пен қабылдау, перне ... ... мен ... ынта
мен ілтипат, ес пен елес, қиял мен ... ... ... ... психологиялық негізгі қисындары, түйсік - Бебер-Фехнер
тұжырымдаған физикалық заңы, Г.Гельмгольдің резонанс (жаңғырық) теориясы
және ... ... т.б. төл ... ... нақышымен жақсы
түсіндіріледі.
Қазақтың ағартушы-педагогтарының ... ... ... ... ... іс-ірекетті қалыптастырудағы алатын
орны мен маңызы ерекше.
Тұлғаның танымдық іс-әрекетті ... ... ... асатындығын С.М.Жақыпов еңбектерінен көреміз. Ол үшін ... ... ... ... мақсатты қайта құру процесіне жағдай
туғызады, ал осы кезде қарым-қатынастың вербалды емес ... ... ... ... мағына беріліп, қарым-қатынасқа түсетін
субъектілердің «мотив-мақсат» қатынасын қайта құруға мүмкіндік береді [35,
12 б.].
Ал, Е.В. Зинченко ... ... ... негізгі
психологиялық мәселелердің бірі деп қарастырады. Ол ... күйі мен ... ... ... қалыптасуына ықпал
ететіндігін айтып өтті. Оның тұжырымынша, тұлғаның танымдық іс-әрекеті ... ... әрі ... ... іс-әрекет ретінде ұғынатын болсақ, онда біз үшін
аксиома болып, біріншіден, оның интенционалдығы (өзіндік мақсатының ... ... және ... ... мақсатта, өзіндік мотивтерінің саны);
екіншіден, оның нәтижелілігі – белгіленген мақсатпен қол жеткізген ... ... ... ... бәрінен бұрын айтылатын қарым-қатынас
актысының ағымы мен нәтижесін міндетті әлеуметтік ... ... ... ... Осы тұста, А.А. Леонтьевтің «Қарым-қатынас»
психологиясы атты ... ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, қарым-қатынас психологиясының
позициясын анықтау үшін, ... ... ... ... ... Бұл осы ... ... тиісті орнын табу керектігін көрсетті.
Мұндай категориялардың мәнісі: 1) іс-әрекет, 2) өзара әрекет (интеракция),
3) қарым-қатынас, 4) ... ... 5) ... ... ... ... ... «Шешен нені, қайда, қалай сөйлеуді алдын
ала жақсы білуі тиіс», «ел ... қол ... қиын ... сөз ... ... ... ... қалай сөйлеудің небір түрлерін, ... ... ... «Дау ...... дейді қазақ. Ал бітімге
жету үшін адамдықты, шындықты айта ... ... ... күші ... ... үйіріп алып кететін шешендік сөз қашан да керек болған.
Жалпы, бейнелі сөз, шешендік өнерге деген құрмет, сөйлей-сөйлей шешен
болады т.б. осы ... ... ... ... ... ... табанды
еңбек пен маңдай терді төгумен ғана миға қонатынын жақсы түсінген («Оқу
инемен ... ... ... оқу табысты болу үшін ынта мен ерік-
жігер, ынтызарлық пен құмарлық қажет ... ... ... ой, ... біліп қой», «Ықылас пен ынтымақ, бітер іске болсын тап» ... ... жан ... ... ... да толып жатқан
жақтары бейнеленген. «Білімнен асар байлық жоқ», ... ... ... халықтық пайымдар өз алдына бір төбе. Осы ... ... ... ... ... ... ... ұнамды әдет-ғұрыптарға
баулу, үлкенді сыйлау, зеректік пен ойшылдыққа, ... пен ... ... жайындағы мәселелер сөз ... ... ... үшін ... мәнін зор екені белгілі.
Бірінші тарау бойынша тұжырымдар
Әлеуметтік ғылымдардың өзекті мәселелерінің бірі ... ... ... ... болып табылады. Еліміздің әр түрлі аумақтарында
жүргізілген, кеңес ... ... ... ... ... арасындағы қарым-қатынас процесі, олардың арасындағы қатынастардың
қалыптасуы шешуші деңгейде кеңестік қоғам ... ... ... ... ... белгілері оның құжатынан емес, тілінен, сырт
көрінісінен, ... сөз ... ... ... ... басқа да қылықтарынан байқалады. Этникалық қарым-қатынас
ұлттық сана-сезімде, ұлттық ... ... ... ... көңіл-
күйде, ұлттық салт-дәстүрлерде, әдет- ғұрыптарда көрініс береді.Оқу
процесін ұйымдастыру ... ... ... ... ескеру
өзекті болып отыр, өйткені білім алушылардың бірлескен таным ... ... ... ... да ... қалыптасуына әсер
етеді. Бірлескен таным іс-әрекеті жағдайындағы ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерінің көрінісі – жалпы ақпарат
қорының субъективті-мағыналы мазмұнының шарты болып саналады.
Қарым-қатынас шынайы ұжымдық ... ашық және ... ... ... ... ... іс-әрекетін дамытуға
этникалық қарым-қатынастың ... ... ... ... ... ... ... дамуына этникалық қарым-қатынастың әсерін
констатациялық экспримент арқылы зерттеу
2.1 Оқушылардың танымдық іс-әрекетінің дамуына этникалық қарым-қатынас
шеңберінің ... ... және ... ... ... өмірі көптеген рухани және ... ... Адам ... ең ... қажеттіліктердің бірі қарым-қатынас
болып табылады. Қарым-қатынас ұғымы баршаға ... және ... ... яғни біз ... ... шығармашылық және тағы
басқа жалпы қызығушылықтардың төңірегінде ... ... ... ... ... ... және қатынастарын, таныс
немесе бейтаныс адамдармен кездесулерін, жеке ... ... ... ... ... бірі – қарым-қатынас. Қарым-
қатынасқа түспей тұрып жеке адамды толық ... оның ... ... ... білу мүмкін емес. Тарихи – ... ... және ... ... әлеуметтік заңдар тұлғаның
қалыптасуын анықтайды. Тұлға, ... пен ... ... ... ... ... ... нақты жағдайын қарастыра келе,
оның қоғамдық қатынастар жүйесіндегі, ... ... ... ... ... болмайтындығын тұжырымдады. Тұлғаға қоғамдық тұрмыс
пен қоғамдық қатынастың ықпалы қоғамдық сана, идеология және т.б. ... ... ... ... индивидуалдылығы тікелей емес, жанама
түрде жүретіндігін айтады [38, 118 б.].
Тұлғаның дамуы мен қалыптасуы оның ... ... ... қатынасының
нәтижесі болып табылады. Яғни баланың жеке басы ... ... ... «ата-аналар-балалар», «педагогтар-балалар», «балалар-балалар»
және т.б қарым-қатынастар жүйесінде оның қарым-қатынас сипатын нақты
зерттеу қажеттігі ... ... ... А.Н. ... ... ... ... жүйесін
толығымен айқындайтын және психикалық дамуда ... орын ... ... сәйкес түрлері мен жетекші іс-әрекеті туралы пайымдаған [ 39,
535 б.].
Адамның психикасы үздіксіз ... ... ... дамиды. Кеңес
психологтарының А.Н. Леонтьев, Л.С. Выготский, С.Л. ... ... ... ... ... ... ситуациямен, яғни оның
қоғамдағы орны, ... және ... ... жүйесінде
аңықталады. Дамудың әлеуметтік ситуациясы кездейсоқ құрылмайды, бала ... ... ... ... ... ... Бір жас
кезеңінен екіншісіне өту дамудың әлеуметтік жағдайының ... ... ... ... бала - «ойын ... яғни ... ... ... ... Оқушы - басқаша қарым-
қатынас жүйесінде болатын «білім алушы ... ал ... ... ... қарым-қатынасқа түсуші-«кәсіби маман иесі».
Сонымен қатар, басқа адамдармен тікелей қарым-қатынаста /тұлғааралық/,
қарым-қатынасты қажет ету - ... ... ... ... ... адамдармен қарым-қатынас орната отырып, адам танымдық жаңа
әсерлер, жаңа ақпараттар қажеттілігін ... Осы екі ... ... ... ... ... ... оның
психикалық дамуын анықтап, бірлескен іс-әрекетте ... ... ... [40, 4 ... ... болсын зерттеу жұмыстары бірнеше кезеңдерден
тұрады. Олай болса, зерттеу ... ... ... ... ... және ... ... жолдарына, өңделу
ерекшеліктеріне кеңінен тоқталамыз.
Кез- келген психологиялық экспериментті ... ... ...... ... әдістемелерді дұрыс таңдауға тікелей
байланысты. Осы тұста, бірқатар психолог-зерттеушілер, «зерттеу әдістемесі
– бұл әдісті ... ... ... ... мен тәсілдердің (олардың
жүйелілігі мен ... ... ... ... ... ... және өңдеудің қалыпқа келтірілген ережелері» деген анықтама ... 297 ... ... барысында тәжірибе кезеңдеріне байланысты
төмендегі зерттеу әдістері пайдаланылды:
Зерттеу жұмысы - екінші сынып ... ... іс - ... ... ... Горбов кестесі;
2.«Корректуралық сынақ» тесті;
3.Сөз-мағыналық есте сақтауды анықтауға арналған әдістеме;
4.«Есте сақтаудың ерекшеліктерін ... ... ... ... сынып оқушыларының танымдық іс-әрекеттерінің
дамуына этностық қарым-қатынастың әсерін зерттеу:
4.«Тілтабысқыштық деңгейін бағалау» тесті;
5.«Мәдени құндылық бағдарын анықтау» тесті;
Зерттеу ... ... ...... ... статистикалық
өңдеу
1) Розенбаум корреляциялық коэффициент критерийі;
2) Хи-квадрат Пирсон әдістемесі.
Осыған байланысты, Алматы қаласындағы 137 ... орта ... ... ... оқушылары арасында жүргізілді.
2.2.Оқушылардың танымдық іс - ... даму ... ... және ... ... процестің бұл бір сатыдан екіншісіне өтуде
ақпараттық интеграциясы мен трансформациясы іске ... ... ... іс-әрекет шарттарында сол тұлғаның білетін ақпараттары ... және ... ... ... өтетін танымдық процеске ... ... ... ... та ... Ең ... мұнда біршама жоғары
тиімділік және қарым-қатынас жағдайындағы танымдық процестер динамикасының
ерекшелегі анықталады.
Сурет 1 - ... ... ... ... іс - ... ... зерттеу мақсатындағы арнайы зерттеу моделі
Осы модельге сәйкес, оқушылардың зейін процесіне ... ... ... ... ... ... ... процесте жеке
адамның қасиеті болып саналмайды. Сөйтсе де, ол ... ... ... ... ... ... тікелей қатысты
болып, оның қызығуын, бағытын көрсетеді. Сөйтіп, ол адам іс-әрекетінің
сапалы әрі ... ... ... қарым-қатынас арқылы айналасындағы дүние жайлы мәлімет ... пен ... ... ... адамзат жасап шығарған ... ... (42, 35 ... ... ... психикалық іс-әрекетінде зейіннің алатын орнын
ерекше атап көрсетіп: «Зейін адам санасы арқылы қорытылатын және одан
өтетін барлық ойды аңғартатын адам ... ... ғана ... ... ... Оның бұл пікірі психологияда өзінің өміршілдігін
дәлелдеп келеді. Қарым-қатынаста зейін көлемінің бір мезгілде бірнеше іске
бөле алуының адам үшін ... ... ... ... ... ... ... зейіннің көлемін қарастырдық.
Мақсаты: Зейін қозғалысының көлемін анықтап, бағалау.
Жабдықталуы: Горбов кестесі-төрт кесте көлемі - 35х35 см, ... ... ... орналасқан 1-ден 25-ке дейінгі сандар жазылған
(Ә. 1), секундомер және нұсқау керек.
Ескерту: Зерттеуші, біріншіден, сыналушының тапсырманы орындауға ынтасы
бар ма, соны ... алуы ... ... ісі ... ... ... ... кестеде 1-ден 25-ке дейінгі сандар жазылған. Реттік саны бойынша
сандарды тез және дұрыс тауып, нұсқаумен көрсетесіз. Осылайша, ... ... ... ... ... ... хаттамаға жазып отырады.
Зейін көлемін зерттеу үшін Горбов кестесінің (Ә. 1) бірінші нұсқасы
пайдаланылды.
Әдістеме нәтижесі бойынша алынған мәліметтер хаттама ретінде
құрастырған кестеге тіркелді (Ә. ... ... ... ... Күні ... ____8___________ Жынысы_____қыз_________
Кесте 6 - Зейіннің қозғалыс көлемін бағалау
|№ |Кесте ... ... ... кеткен уақыт, секунд |
|1 |1 |30 сек. |
|2 |2 |29 сек. |
|3 |3 |21 сек. |
|4 |4 |19 сек. ... | |99 сек (1 ... 39 ... ... ... төрт ... ... сандарды іздеуге кеткен уақыты
есептелді. Зейіннің көлемінің қозғалысын жалпы өлшеулік көрсеткішпен
анықтау үшін тапсырманы орындауға кеткен уақытпен салыстырып, оны арнайы
кестемен салыстырады. Өлшеулік ... ең ... 19 ... ... ... ... 23 ... көрсеткіштері анықталынды және
нәтиже көрсеткіштері төмендегі кестеге енгізілді:
Кесте 2 - Зейіннің қозғалыс көлемін бағалау бойынша алынған тәжірибелік топ
оқушыларының нәтижелері
|№ ... коды ... ... ... ... іздеуге кеткен|
| | ... ... |
| | |1 |2 |3 |4 |
|1 |А 1 |30 |30 |29 |16 |
|2 |А 2 |33 |29 |23 |19 |
|3 |Ә 1 |44 |30 |25 |21 |
|4 |Б 1 |32 |29 |25 |15 |
|5 |Б 2 |31 |19 |16 |20 |
|6 |В 1 |37 |30 |18 |22 |
|7 |Ғ 1 |27 |28 |21 |20 |
|8 |Д 1 |30 |27 |20 |19 |
|9 |Д 2 |45 |36 |34 |24 ... |Е 1 |43 |32 |20 |26 ... |Е 2 |29 |32 |19 |30 ... |Ж 1 |30 |29 |21 |19 ... |З 1 |41 |33 |32 |26 ... |И 1 |29 |33 |31 |20 ... |И 2 |45 |46 |39 |32 ... |Қ 1 |33 |29 |27 |31 ... |Қ 2 |36 |41 |29 |35 ... |М 1 |35 |30 |32 |27 ... |М 2 |39 |29 |31 |30 ... |М 3 |42 |32 |36 |32 ... |О 1 |50 |38 |27 |31 ... |С 1 |46 |41 |30 |23 ... |Т 1 |52 |36 |32 |21 ... ... ... ... ... оқушыларының зейін
көлемін зерттеу үшін Горбов кестесінің (Ә. 1) төрт нұсқасы бойынша ... ... ... ... ... жасалынып, төмен
көрсеткіш берген қатысушылардың нәтижелері бойынша жеке кесте жасалынды.
Суретте бейнеленгендей, бақылау тобының ... ... ... тәжірибелік топ оқушыларының нәтиже көрсеткіштерінен әлдеқайда
аз, яғни 1 минут көлемінде болып отыр.
Кесте 3 - Зейіннің қозғалыс көлемін ... ... ... ... және ... топтары оқушыларының нәтижелерін салыстыру кестесі
|№ |Оқушы коды ... ... коды ... ... |
| ... ... ... |(бақылау тобы) |мөлшері |
|1 |А 1 |105 |А (б) |61 |
|2 |А 2 |104 |Ә (б) |59 |
|3 |Ә 1 |120 |Б (б) |68 |
|4 |Б 1 |101 |Ғ (б) |78 |
|5 |Б 2 |86 |Д (б) |55 |
|6 |В 1 |107 |Д 2 (б) |63 |
|7 |Ғ 1 |96 |Ж (б) |60 |
|8 |Д 1 |96 |Ж 2 (б) |66 |
|9 |Д 2 |139 |И (б) |68 ... |Е 1 |121 |К (б) |78 ... |Е 2 |110 |Қ (б) |60 ... |Ж 1 |99 |Қ 2 (б) |54 ... |З 1 |132 |Л (б) |64 ... |И 1 |113 |М (б) |70 ... |И 2 |162 |М 2 (б) |60 ... |Қ 1 |120 |М 3 (б) |59 ... |Қ 2 |141 |Н (б) |69 ... |М 1 |124 |О (б) |73 ... |М 2 |129 |Р (б) |58 ... |М 3 |142 |С (б) |69 ... |О 1 |146 |Т (б) |75 ... |С 1 |140 |Т 2 (б) |60 ... |Т 1 |141 |У (б) |60 ... ... топ ... ... қозғалыс көлемі 1 минут 20
секундтан жоғары болып отыр. Демек, тәжірибелік топ оқушыларының зейінің
қозғалыс көлемі -өте ... ... ... яғни ... ... зейін тұрақтылығына кері әсерін тигізуі мүмкін.
Осыған орай, зерттеу жұмысымыздың келесі кезеңінде ... ... ... ... ... № 2.
Мақсаты: Зейіннің тұрақтылығын анықтау.
Жабдықталуы: «корректуралық сынақ» тестінің стандарттық бланкісі (А.1)
және секундомер.
Сурет1 – Зейіннің қозғалыс ... ... ... ... ... және бақылау топтары оқушыларының нәтижелерінің салыстырмалы графигі
Бланкіде ... ... ... ... ... ... ішінде
«к» және «р» әріптері бар, барлығы - 2000, әр қатарда - 50 әріптен
құралады.
Жүргізілетін жолы: арнайы ... ... ... жеке ... ... ... орындауға қолайлы орналасуын қадағалап отырамыз. Ол
үшін сыналушының жұмысты орындауға ынтасы бар ма, соны біліуіміз керек. ... ғана ... ... болады. Сонымен қатар бала өзін емтихан
тапсыратындай сезінбеуі керек.
Сыналушылардың ... ісі ... ... ... Сіздерге
берілген бланкіде алфавиттік әріптер берілген, әр жолды ... ... ... (р) ... ... тауып сызып отыру қажет. Тапсырманы тез және дұрыс
орындауға тырысу керек. Сыналушы тапсырманы зерттеушінің берген әмірінен
кейін бастайды. 10 ... ... ... ... табылған әріпті сызып
жұмысты тоқтатамыз.
Алынған мәліметтер хаттама ретінде құрастырылған кестеге тіркеледі.
Сабақ хаттамасы (А. ... ... ... Күні ... ... ... ... тұрақтылығын бағалау нәтижесі төмендегідей болды:
Кесте 4 - Зейіннің ... ... ... |Көрсеткіштері ... |
|1 | 10 ... ... ... ... саны |32 |
|2 ... жазылған әріптер саны |25 |
|3 ... ... ... ... |45 |
|4 ... ... ... о/о |55,5 % |
|5 ... ... ... |25 |
|6 ... ... ... ... ... |1 ... сандық мәліметтердің негізінде әр сыналушының дұрыстық және
өнімділік (нәтижеліліктің) нақтылығын мына формуламен анықтаймыз:
K= m/n *100%
(1)
мұндағы K – ... n – сызу ... ... ... ... m – жұмыс
уақытында дұрыс сызылған әріптер саны.
Зейіннің тұрақтылығының интегралдық көрсеткіштерін алу мақсатында
олардың нақтылығын бағалау және өнімділігін тиісті балдармен көрсетуді
арнайы кестенің ... ... ... интегралдық көрсеткішін есепке алуда мына формуланы
пайдаланамыз:
А=В+С
(2)
мұндағы А – зейіннің тұрақтылығы, В және С - ... ... ... балдық бағалау.
Зейіннің тұрақтылығы бойынша басқа қасиеттерінен айырмашылығын
анықтауды арнайы кесте бойынша ((А. 5) ... ... ... ... ең ... 19 ... бағалауды көрсетеді.
Жалпы нәтиже көрсеткіштері бойынша тәжірибеде жүргізілген алты
мектептер бойынша ортақ ұпайлары шығарылды. Нәтижелер төмендегі кестеге
тіркелді:
Кестеде берілгендей, №1, 3, 5 орта ... ... ... ... 0-ге тең ... шықса, № екінші, төртінші және алтыншы
мектептердің нәтижесі 1-ге тең, яғни ... ... ... ... ... ... келесі кезеңінде оқушы зейінінің ... Осы ... ... ... ... бойынша зейіннің
аударылуын зерттеу ... ... 5- ... нәтиже көрсеткіштері бойынша мектептердің ортақ ұпайлары
|№ |Көрсеткіштері ... |
| | ... ... бойынша алынды) |
| | |1 о/м ... ... ... ... ... ... ... |Достық |қарбыз ... ... ... ... ... ... |
|достық |Қарақат |дидар ... ... ... |
|альпенист |Барабан |білім ... ... ... ... ... әр 10 минут сайын қайта жаңғыртылып отырды. 1
қатардағы ... есту ... 2 ... ... көру ... және ... ... жазбаша (диктант сипатында) түрде жүзеге асырылды.
Нәтижесі бойынша төмендегі кесте жинақталды:
Кесте 6- Есте сақтаудың ерекшеліктерін анықтау ... ... ... ... - 98 ... |
| | ... топ ... тобы % |
| | |% |(31 ... |
| | |(27 ... | |
|1 – ... бойынша |Төмен |46,4% |54,5% |
| ... |34,5% |33,9% |
| ... |19,1% |11,6% |
|2 ... ... ... |22,8% |60,4% |
| ... |34,1% |28,1% |
| ... |43,1% |11,5% |
|3 – ... ... ... |38,3% |43,7% |
| ... |41,4% |37,6% |
| ... |20,3% |18,7% ... ... ... бойынша эксперименттік топ оқушылары да
бақылау топ ... да, ... ... ... ... бойынша
эксперименттік топ «жоғары» деңгей бойынша 43,1 пайызды берсе, бақылау
тобында керісінше «төмен» ... ... 60,4 ... ... Ал ... ... ... ортақ көрсеткіштерін есептей келе, тәжірибеге
қатысушылардың нәтиже көрсеткіштері «ортадан төмен» деген ... ... ... ... ... суреттен де бақылауға болады:
1. Зерттеуге алынған оқушылардың білім алатын тәсілдерге назар ... ... ... ... ... онда ... ... және көлемін, тұрақтылығын анықтауға ... 2 – ... ... ... анықтау» әдістемесінің нәтиже
көрсеткіштері
Алынған нәтиже көрсеткіштері бойынша, 2-сынып оқушыларының есте сақтау
ерекшеліктері әлі де толық қалыптаса қоймағандықтан, ... ... және ... ... ... шараларды жүргізу қажетті
деген тұжырым жасалынды.
Зерттеу жұмысымыздың келесі кезеңінде оқушылардың есте сақтау (көру
және есту арқылы) ... ... ... ... ... ... есте ... көлемін анықтау.
Нұсқау: "Балалар, қазір мен сендерге 10 сөз оқимын. Сендер сол сөздерді
есте сақтап, қағазға жазуларың керек. Мұқият ... ... ... ... ... ... балық, вагон, гүл, доп, жауын, зымыран,
ине, көлеңке. (Сөздерге жақсылап мән беретін болса, бас әріптері ... ... - ... ... ... жұмысын жүргізуші оқушыларға берілген 10
сөзді (арасына 10 секунд ... оқып ... ... ести ... ... ... ... оқып біткен соң, оқушыларға "Бастаңдар!" деген
нұсқау беріледі. Оқушылар есінде қалған сөздерді ... ... 3 ... беріледі.
Нәтижесін өңдеу: Хаттамашы оқушылардың дұрыс жазған сөздерінің санын
есептейді. Мына ... ... ... ... ... ... А-дұрыс жазылған сөздер саны, В-
берілген ... ... 137 орта ... ... ... ... ... 7 - Әдістеме бойынша зерттеу нәтижелерінің ортақ көрсеткіші
| № |Оқушының аты-жөні ... ... ... ... %|
| | ... саны ... |(В/А*100%) |
| | |(А) ... саны | |
| | | |(В) | |
|1 |А 1 |10 |5 |0,5 % |
|2 |А 2 |10 |6 |0,6 % |
|3 |Ә 1 |10 |3 |0,3 % |
|4 |Б 1 |10 |7 |0,7 % |
|5 |Б 2 |10 |5 |0,5 % |
|6 |В 1 |10 |5 |0,5 % |
|7 |Ғ 1 |10 |8 |0,8 % |
|8 |Д 1 |10 |5 |0,5 % |
|9 |Д 2 |10 |4 |0,4 % ... |Е 1 |10 |6 |0,6 % ... |Е 2 |10 |6 |0,6 % ... |Ж 1 |10 |5 |0,5 % ... |З 1 |10 |5 |0,5 % ... |И 1 |10 |5 |0,5 % ... |И 2 |10 |7 |0,7 % ... |Қ 1 |10 |3 |0,3 % ... |Қ 2 |10 |4 |0,4 % ... |М 1 |10 |4 |0,4 % ... |М 2 |10 |3 |0,3 % ... |М 3 |10 |5 |0,5 % ... |О 1 |10 |6 |0,6 % ... |С 1 |10 |5 |0,5 % ... |Т 1 |10 |5 |0,5 % ... ... бойынша зерттеу нәтижелерінің ортақ көрсеткішін
шығардық. Ортақ ... 50,8 ... тең ... шықты.
Осы реттілікті сақтай отырып, қалған мектеп оқушыларының да ортақ
көрсеткіштері есептелінді. Нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың есте сақтау
көлемін дамыту шаралары жүргізілуі қажет деген тұжырым жасалынды. Себебі,
қарым-қатынас жасау адамның ... ... есте ... ... ... ... жинақтауға, содан қорытындылар жасап ары қарай әрекет ... ... ... ... жұмысымыздың осы кезеңінде жасалынған ... ары ... үшін ... ... «Есте сақтаудың (есту және көру арқылы)
түрлерін анықтау“ әдістемесі жүргізілді.
Зерттеу жүргізу үшін 2 ... етіп ... жеке ... ... ... ... сөздерді 4-5 секунд кідіріспен оқып
шығады (есту арқылы есте ... Оқып ... соң, 10 ... кейін
оқушылар есте сақтаған сөздерін жазады, жазып болған соң 10 минут демалады.
Екінші бағанды оқушы өзі іштей оқып шығады да, ... ... ... ... сөздерін жазады (көру арқылы есте сақтау).
Тәжірибеге арналған сөздер екі бағытта берілді:
|Бірінші бағыт ... ... ... ... есте ... |Көру арқылы есте сақтау |
|Кеме ... ... |Ит ... ... ... |Аяқ ... ... ... ... ... |Қол арба ... ... ... құс ... ... ... ... ... ... жеке есептелініп, содан соң жиынтық
көрсеткіштері төмендегі хаттамаға тіркелінді:
Кестеде көрсетілген нәтиже көрсеткіштеріне қарасақ, мектептердің ... есту ... есте ... ... санына қарағанда көру арқылы
есте сақталған сөздер саны әлдеқайда көбірек болып шықты. Оны төмендегі
суреттен де анық ... ... 3– Есту көру ... есте ... ... көрсеткіші
Демек, екінші сынып оқушылары ауызша айтылған ойларға қарағанда, өз
көздерімен көрген нәрселерді есінде әлдеқайда жақсы сақтайды деген
қорытынды жасауға ... Бұл ... ... ...... ... ... дамуына этникалық қарым-қатынас шеңберінің әсері (ата-
аналары және мұғалімдері тарапынан) мол болуы мүмкін, ... ... кіші ... ... ... ... ... ықтималдығы
жоғары болуы мүмкін.
Зерттеу жұмысымыздың келесі кезеңінде оқушылардың ойлау процестеріне
бақылау мен тәжірибелік жұмыстары жүргізілді. Ойлау – дүние құбылыстары мен
заттарын, олардың әр ... ... мен ... ... ... ... арасындағы ой-ең күрделісі болып есептеледі. Ойлау
әрқашан бір мәселені шешуге бағытталады. Мәселені шеше отырып, адам бір
нәрсені білгісі, сырын ашып түсінгісі ... ... ... ету қажет болады.
Оқушының ойлау іс-әрекетінің маңыздылығын анықтауға арнайы
әдістемелерді пайдалану ұсынылады:
«Ерекше сөз» әдістемесі сөз-мағыналық ойлауды, көрнекі-бейнелік ойлауды
анықтауға арналады.
Жабдықталуы: «Ерекше сөз» ... ... ... ... ... бөліп, талдап, қорыту қабілетін бағалауға мүмкіндік
береді. Әдістеме 15 сериядан тұрады, әр серияда 4 сөз бар (Г. ... ... ... ... ... (Г. 2) ... ... баламен жеке жүгізіледі. Ол үшін, ең алдымен, баланың жұмысты
орындауға ынтасы бар ма, көңіл-күйі қандай, біліп алуымыз керек.
Сыналушылардың атқаратын ісі ... ... ... ... ... 4 ... үшеуі әйтеуір бір жағынан бірдей түсінік береді. Ал
бір сөз осы ... ... ... Сіздер қатардағы сөздерге мағынасы
жағынан келмейтін сөзді тауып, астын сызып көрсетіңіздер». Тапсырманы тез
және қатесіз ... ... ... ... ... ... бір-екі
мысалмен жұмыс істеп көрсетуге болады, бірақ эксперименталдық бланкідегіден
басқасын алу керек. Бала жұмыс ... ... ... кейін,
бланкідегі сөздерден ерекше сөзді өз бетінше тауып сызады. Зерттеуші
баланың тапсырманы орындау барысын және уақытын хаттамаға тіркеп ... ... ... балдық көрсеткішпен анықталады: кілтке тура
келсе (Г. 1), дұрыс жауап болып есептеліп, 2 ... ал ... емес ... 0
балмен есептеледі.
Тапсырманы орындауға кеткен уақыт пен оны ... ... ... 2)) ... ойлаудың интегралдық көрсеткіші (А), өнімділігінің
көрсеткіштерінің қосындысы (В) және уақытқа теңестіру балдары (Т) ... ... ... ... ... арасындағы өзгешеліктерін анықтау үшін
оларды өлшеулік көрсеткіштермен анықтаймыз. ... ... ... 19 балдық бағалаумен есептеледі.
Қарым-қатынас және ойлау процестерінің құрылымдарында көптеген ортақ
ерекшеліктер бар. Оны О.К. ... ... ... ... ... ойлаудың таным теориясы, логика, психология, әлеуметтану және
т.б., бірқатар ғылыми ... ... ... ретінде қарастырды.
Сурет 4 – Образдық, вербалды-логикалық ойлау нәтижелері
Бұл тәсілдердің көптүрлілігі мен зерттелетін обьектінің күрделілігі
«ойлау» ... ... ... ... ... обьектісінің кейбір
сипаттамаларын ғана тіркеуге ... ... ... ... жиі
қолданылатын үш терминді ерекшелеуге болады: а) ойлау - білім ретінде (ой-
сезімге қарағанда, ұғымды ... ... ...... ... ... білім меңгеріледі (білімсізден
білімге ауысу танымы ретінде);
в) ойлау – адам қабілетінің бірі ... ... ... ... ... индивидтің танымдық іс-әрекеті ретінде
қарастырады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... байланысты: шешілетін мәселенің күрделілігі, адамдардың
ақыл-ой ... және ... ... бірлесіп мәселе шешушілер
мотивациялары, тұлғалық ерекшеліктері және т.б. тұрады.
Егер ... ... ... ... ... және өз ... ... шоғырланған этникалық өзіндік
санасын оятып, өз ұлтына, тіліне, тарихына, ... ... ... ояту және басқа ұлт өкілдеріне сыйластық, түсіністікпен ... ... ... ... есте ... ... ... тренингтер дұрыс ұйымдастырылып ... онда ... ... ... ортада басқара алуына тиімді фактор
бола алады.
1. Егер оқушының ... ... ... ... ... ... ... отырса, онда танымдық ... даму ... ... ... ... ... ... этникалық қарым-қатынасты арнайы
ұйымдастырылған ... ... ... ... ... ... ... маңыздылығы артады.
3. Екінші сынып оқушыларының әлеуметтік жеке ерекшеліктерін, мәдени
құндылық бағдарын, ... ... ... онда ... іс-
әрекеттерінің негізінде этностық қарым-қатынастың әсерін анықтауға болады.
Сонымен, танымдық іс-әрекетті қарым-қатынас процесін зерттеуші ... ... ... ... ... деген еңбегінде
тұжырымдалған «қандай да танымдық процеске, ол қабылдау ... да, ... ... ойлау болса да, оқыту процесі қатысады, ол ... ... ... ... операция ретінде кіреді, я болмаса іс-әрекет бойынша
қайта құрылатындығы» туралы пікірін басшылыққа ала отырып, ... ... ... ... ... деңгейінің
белсенділігіне, жаңа ұғымды игеруге дайындығы, тапсырмаға көңіл бөлуге,
ортаға бейімделуіне, мінез-құлқының қалыптасуына, ... ... ... ... ... ... табылатындығын дәлелдеуге тырыстық.
2.3 Бастауыш сынып оқушыларының танымдық іс-әрекеттерінің дамуына ... ... ... ұйымдастыру жағдайында тұлғаның этникалық ерекшеліктерін
ескеру өзекті болып отыр, өйткені ... ... ... ... дамуымен қатар басқа да қасиеттерінің қалыптасуына әсер
етеді. Бірлескен таным әрекеті жағдайындағы ... ... және ... ... этникалық ерекшеліктерінің көрінісі – жалпы ақпарат
қорының субъективті-мағыналы мазмұнының шарты болып ... ... ... нақтылау үшін, моноэтникалық және полиэтникалық оқу
топтарындағы ... ... ... ... әр түрлі болатындығын
айта кеткен жөн. Осыған орай, таным әрекетіне ... ... ... ... ... ... топтарға қарағанда
полиэтникалық топтардың нәтижелілігін байқауға болады.
Демек, екінші сынып оқушыларының танымдық іс-әрекеттерінің дамуына
этностық ... ... ... ... ... ... да тікелей байланысты болмақ. Осыған орай, екінші сынып
оқушыларының ата-аналарының өзге ұлт ... ... ... ... В.Ф. Ряховскийдің «Тіл табысқыштық деңгейін бағалау»
тестінің ... ... ... төмендегідей нәтиже көрсеткіштерге
жеттік ( келесі сурет):
Сурет 8 - В.Ф. Ряховскийдің «Тіл табысқыштық деңгейін бағалау» тестінің
нәтижесі
Қарым-қатынас ... жеке ... ... ... ... ... ... (бұйығылық, ұялшақтық,
сенімсіздік) меңгеру. Олай ... ... ... ... ... зор ... ... Зерттеу жұмысымызда В.Ф.
Ряховскийдің «Тіл табысқыштық деңгейін ... ... (42, 200 ... ... ...... өзге ұлт ... өзара
тілтабысқыштық деңгейлері қандай деңгейде екендігін анықтау. Тест 16
сұрақтан тұрады және оның ... тест ... ... көруге
болады. Тест екі тұрғыда қолданылды:
1) топ ... ... ... ... топтардағы этностардың тілтабысқыштық деңгейлерін бағалау.
Тыңдаушыларға алдын-ала келесі нұсқау ... Тест ... ... ... көмектеседі. Берілген сұрақтарға
«иә», «кейде» немесе «жоқ» деп жауап қайтару қажет.
Нәтижені бағалау төмендегідей жүргізіледі:
- «иә» - 2 ұпай;
- ... - 1 ... ... - 0 ... ... 7 ... ... ұпай – коммуникативтілігі өте төмен. Топтық жұмысқа ... ... Бұл тек ... ғана ... ... де зиянын тигізетіні бар адам.
25-29 ұпай – тұйық, жалғыздықты ұнататын адам. Жаңа ортаға ауысу деген
сияқты ... ... ... билейді. Дегенмен, өзіне көңілі толмайды.
19-24 ұпай – қарым-қатынасқа барынша ... ... ... өзін ... ... Дегенмен, топтағы басқа адамдармен қарым-қатынасқа түсуде
өзін абайлап ұстауға ... ... ... маңғаздық танытып
жататын сәттері кейде болып тұрады.
14-18 ұпай – коммуникативтілік ... ... ... ... ... таныта біледі, тіл табыса алады.
Жаңа адамдармен таныстыққа қуанады, ... шулы ... және тым ... ... онша ... ұпай – ... адамдар өте коммуникативті. Кейде тіпті шектен де
шығып кететін кездері болады. Қызыққыш, көп ... ... ... ... ... ... да жауап қайтарып отырады. Өзін көпшілік
назарының ортасында болғанды ... Тез ... тез ... ... болуды естен шығармағаны абзал.
4-8 ұпай – ... ... ... ... ... ... ... аса белсенділікпен қатысады. Шешімін білмейтін істермен де
шұғылдана беруі мүмкін. Жұмысты аяғына дейін ... еркі ... ... басшылары тарапынан көп жағдайда сенімсіздік танытатын
жағдайлар болып тұрады.
3-одан төмен ұпай – ... ... ... да басқалардың әрекетіне
араласқанды ұнататын адамдар. Құзыретіне жатпайтын ... ... ... ... ... ренжіп, көп жағдайда шектен шығып жатады.
Мұндай адамдармен қарым-қатынасқа түсу басқаларға оңай еместігін ... ... ... ... ... коммуникативтік
құзыреттіліктерінің төмен деңгейлік көрсеткіштері №1, 4, 7, 11, 13, ... ... ... ... қатар, аталмыш тесті тыңдаушылардың
этникалық ... ... ... деңгейлері анықталды. Талдау
нәтижелері бойынша анықталған мәліметтерге ... ... ... ... ... да ... ерекшеліктерге байланысты болатынын
көруге болады.
Ғалымдар адамның жан дүниесінің сырын, қоршаған ортаға бейімделіп ... оның ... ... білуге деген ұмтылысын жоғарғы деңгейдегі
сезімдерімен тікелей байланыстырады. Осы сезімдердің бірі – ... ... ...... туған жерге, өскен елге, ана тіліне, ұлттық салт-
дәстүрлерге деген ... ... (43, 50 б.(. ... ... ... ... ... және жаратылыс
құбылыстарының сол ұлт өкіліне тартқан ерекше табиғи сыйы. ... ... ... секілді адамның жеке басының қанағаттану, шаттануымен қатар,
керісінше, негативті әсерлерімен де байланысты, ... әсер ... ... ... ... ... ... келесі кезеңінде ата-аналардың
мәдени-құндылық бағдарын анықтау мақсатында, және екінші сынып оқушыларының
басқа ұлт өкілдерімен ... ... ... ... ... мәдени-құндылық бағдары қаншалықты әсер ететіндігін анықтау үшін
Дж. Таусендтің «Мәдени құндылық бағдарын анықтау» тесті ... ... ... ... ... 37,4 %- ы ... 35,8 %- ы қазіргі мәдениетті ... ал 26,6 %- ... ... ... ... білдірді.
Сурет 9 – Дж. Таусендтің «Мәдени-құндылық бағдарын анықтау» тестінің
нәтижесі
Демек, екінші сынып оқушылары толықтай ... ... ... ... аумағында өмір сүруі мүмкін деген болжам
жасалынды.
С.М. Елеусізованың айтуы бойынша, ... ... ... ... ... түрлері мұғалім мен шәкірт ... ... пен ... ... отбасындағы ата-аналармен балалар
қатынасы, ... мен ... ... ... мен ... туыстар
арасында, үй иесі мен ... ... ... сан қилы ... ... ... ... рөлі мен ісін, міндеті,
қызметі мен іс-әрекетін білдіреді. Міне, әлеуметтік өмір ... ... ... ... ... ... ... дара
бейнесі мен мінез-құлқының ... ... мен ... [44, 8 б.].
Н.Қ. Тоқсанбаева «қарым-қатынастағы өзара ... ... ... ... бір ... ... ... бейнесін, ақпараттың
жинақталуын және ортақ мақсаттар мен нақты хабарлар негізінде ... ... ... ... ... ... мен
қарым-қатынастың арқасында тұлғаның белгілі бір рухани ... ... ... қалыптасатындығын тұжырымдайды [45, 125 б.].
Сонымен, жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... жұмысымыздың келесі бөлімінде
статистикалық өңдеу әдістемелері арқылы ... және ... ... ... ... ... өңдеу көрсеткіштері
Ғылыми техникалық прогрестің дамуы ... ... ... ... ғылымынан да сандық және сапалық көрсеткіштерді талап етуде.
Әдетте, қандай да нәтиже көрсеткіштеріне қол жеткізу оңай іс емес ... ... да ... ... ... ... ... жасау
мәселелеріне бүгінгі таңда айрықша көңіл бөлінуде. Математикалық өңдеу –
зерттелушіден ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Математикалық өңдеу әдістері қарапайым болуына байланысты зерттеу
барысында алынған нәтижелер де соғұрлым ... ... және ... ... ... ... ... бірі – эксперимент
(латын тілінен аударғанда «тәжірибе»). Эксперимент бастамасы – қоршаған
орта құбылыстарын танып білу, ... ... ол ... білу ... ... ... ... Эксперимент ғылым дамуының әр түрлі
салаларында өз ... ... ... ... ... ... ... үшін жүргізіледі. Теория нақты ... ... ішкі ... ... ... ... ... элементтері
логикалық тұрғыда бір-біріне бағынышты болады. Тәжірибелік эксперименттің
нәтиже көрсеткіштерінің тиімділігін зерттеуде, ... ... ... зор. Осы ... «математикалық статистика көп жақты
пән... математикалық ... оқып ... ... алдымен, қарапайым
математикалық статистика негіздерін білу керек. [46, 10 ... ... өз ... білікті психологтың кез- келген теорияны
ойлаудва адам ... ... ... ... ақ ... ... ... бөліп қарауға негізделуі теориялық болжамдарды
анықтауға арналған [47, 23 б.].
Статистикалық болжам - ... ... ... ... ... ... тұжырым. Кез-келген ғылыми болжам статистика
тіліне аударуды қажет етеді. ... ... ... ... ... үшін
ғылыми зерттеудің болжамдары анықталды. Әдетте, ғылыми зерттеу ... ... ... үшін ... ... А.Д. ... ... тексеруде ғылымилық әдістемені пайдалану
зерттеуші әрекетінің арнайы жүйелілігін қажет етеді [48, 93 ... ... ... ... ... ... зерттеу болжамының
айқын, нақты және мақсатты құрылуына байланысты болады.
Осыған орай, яғни ... ... ... бағдарламасы
негізінде, зерттеу жұмысының негізгі болжамы келесідей айқындалды. ... ... ... ... ... ... шеңберінің әсерін
статистикалық анықтау нәтижелері негізінде дамыту шаралары ... ... ... оқушыларының жалпы дамуына этникалық қарым-қатынас ... әсер ... ... ... ... ... ... төмендегі моделі жасалынды
(сурет - 11):
Сурет 11 - Зерттеу бағдарламасының моделі
Зерттеудің негізгі болжамына орай жеке ... ... ... ... оқушыларының жалпы этникалық қарым-қатынас шеңберінің
дамуына өз ... ... ... ... ... Екінші сынып оқушыларының жалпы этникалық қарым-қатынас шеңберінің
дамуына оқушылардың жеке бас еркіндігіне ... ... ... ... ... сынып оқушыларының жалпы этникалық қарым-қатынас шеңберінің
дамуы ... ... өз ... ... ... ... ғылым дамуының әр түрлі салаларында өз маңызын
жоғалтпайды. Жалпы эксперимент ... ... ... ... үшін
жүргізіледі. Теория нақты бөлшектер туралы білімдердің ішкі қайшылықсыз
жүйесі болып табылады. ... ... ... ... ... болады. Тәжірибелік-эксперименттің ... ... ... ... ... ... ... нәтижелерін статистикалық өңдеу мақсатында екі математикалық
өңдеу әдістемесі қолданылды. Олар:
1. Розенбаум корреляциялық коэффициент критерийі.
Розенбаум корреляциялық коэффициент критерийі – ... ... ... ... екі ... алға жылжулар сыналушылардың
екі тобында тәуелсіз алынған көрсеткіштер болып табылады. ... ... ... ...... бір ... маңыздылық
деңгейіне қарай екі ... ... ... орай дара ... ... ... ... критеридің критикалық мәні
бағытталған және ... ... ... ... әр ... анықтама беруге болады. Розенбаум корреляциялық
коэффициент критерийінің формуласы:
Qэмп = S1 + ... ... ... ... ... ... ... әдістемесі ретінде Хи–квадрат әдістемесін таңдадық. Аталмыш әдістеме
эмпирикалық функциялардың ... ... ... тексеруге де
пайдаланылады. Сонымен қатар, әдістеме болжамның бірнеше мүмкін мәндерінің
нақты ... ... ... ... ... ... болжам – Н0 / p (А1) = p (А2) = 1/2 яғни, p1 = p2 = ½ Х
2 ... ... ... ... ... ... мүмкіндігіміз туындайды.
Осыған байланысты тәжірибелік диагностикалық нәтижелерге статистикалық
талдау жүргізуге алынған ... ... ... бірқатар
өлшемдер бойынша таңдалды. Олар:
- әдіснамалық ұстанымдарға сәйкестілігі;
- әдістемелердің нақтылығы;
- түсініктілігі;
- қарапайымдылығы;
- өңдеуге ыңғайллығы;
- әдістемелердің өзара бірін-бірі ... ... және ... ... ... ... бойынша алынған нәтижелердің шынайы
және нақты болуына айтулы септігін тигізді деуге болады.
Зерттеудің алғашқы – ... ... ... ... ... әсері" жалпы көрсеткіштері ... ... ... Розенбаум критерийі бойынша жүргізілді.
Бастапқыда екінші кезең бойынша ең ... ... ... оқушылардың
дамытушы экспериментке дейінгі нәтиже көрсеткіштері алынды.
Статистикалық талдау ... 2 ... ... деңгейі 1 таңдаудың белгі деңгейінен аспайды;
Н1: 2 таңдаудағы белгі деңгейі 1 таңдаудың белгі деңгейінен асады.
Келесі кезекте ... ... ... ... ... формула бойынша есептелінді.
Бірінші қатардың максималды саны: S1=6. Ал екінші қатардың ... S2=5. Qэмп ... ... ... = S1 + S2= ... ... ... кестесі бойынша n1= 26; n2= 25:
7 ( p≤0,05)
Qкрит = 9 ( ... ... ... ... ... көбірек болса,
соғұрлым Q мәнінің көлемін көрсетеді. Біздің жағдайда Qэмп ≥ Qкрит. Яғни,
Н0: 2 ... ... ... 1 ... ... деңгейінен аспайды
болжамын қабылдауымызға тура келеді. Мәнділік төмендегідей сипатта болды:
Q0,05
Q0,01
... ... 11 ... 12 – ... ... іс-әрекетіне жалпы этникалық қарым-
қатынастың әсері " нәтиже көрсеткіштерінің мәнділік аймағында орналасуы
(дамытушы эксперименттен кейін)
Сонымен, Н0 болжамы қабылданады. Осыған ... ... ... іс-
әрекетіне жалпы этникалық қарым-қатынастың әсері " нәтижелеріне байланысты
дамыту шаралары тиімді деген қорытынды жасалынды.
11 - «Оқушыларының ... ... ... ... ... " ... нәтиже көрсеткіштерін өңдеу кестесі ... ... ...... топ |2 ...... тобы ... коды |Нәтиже көрсеткіші|Сыналушының коды |Нәтиже көрсеткіші |
|Т001 |95 | | ... |95 | | ... | | | ... |94 S1 | | ... |94 | | ... |87 | | ... |85 |Б001 |84 ... |84 |Б002 |83 ... |84 |Б003 |82 ... |82 |Б004 |82 ... |81 |Б005 |76 ... |80 |Б006 |71 ... |80 |Б007 |69 ... |76 |Б008 |65 ... |72 |Б009 |62 ... |71 |Б010 |60 ... |70 |Б011 |60 ... |70 |Б012 |60 ... |62 |Б013 |56 ... |60 |Б014 |55 ... |60 |Б015 |55 ... |58 |Б016 |52 ... |56 |Б017 |52 ... |53 |Б018 |51 ... |51 |Б019 |51 ... |51 |Б020 |49 |
| |49 |Б021 |43 |
| | |Б022 |41 |
| | |Б023 |37 S2 |
| | |Б024 |31 |
| | |Б025 |20 ... ... ... ... бойынша дамытушы экспериментке
дейінгі және дамытушы эксперименттен кейінгі ... ... ... төмендегі жиынтық кестеге толтырылды:
Кесте 12 – Оқушылардың ... ... ... ... ... | |
| ... ... ... |
| ... мән ... ... |
| | ... мән | |
| ... ... = 7 ... = 13 ... = 9 ... | | | ... ... | | ... әдістемесі |х 2 = - 38,76 |х 2 = 57,12 |х 2 = 3,8 ... ... ... ... екі категория бойынша да
экспериментке дейінгі эмпирикалық мәндері теориялық бірліктерден ... ... ... ... дамытушы эксперименттің
нәтижелілігін ... ... ... эмпирикалық мәндердің өсу
динамикасынан анық көруге болады.
Екінші тарау бойынша тұжырымдар
Баланың қалыптасуында атқаратын негізгі факторлардың бірі – ... Оның ... ... ... және ... ... ... оның рухани-адамгершілік қасиеттерін, дамуын, жетілуін және
индивидуалды-психологиялық ерекшеліктерін білуге мүмкіндік туғызады. Ұлттық
ерекшеліктердегі ... ... ... және ... ... заңдар баланың қалыптасуын анықтайды. Ақпаратпен
алмаса ... ... бұл ... ... сынып оқушыларының
танымдық іс-әрекеттерінің дамуы, этникалық қарым-қатынастың әсері, нақты
тәжірибелік ... және ... ... ... ... ... берілетін білімді ұлттық ерекшеліктерге
назар аударып ұстанымдар мен заңдылықтарға қызығушылықтарын ... ... ... іс-әрекеттегі ойлаудың түрлері мен зейінінің
қасиеттерінің жүйелігі анықталды.
Сонымен ... ... ... ... ... ... және өз ... салт-дәстүрлерінде шоғырланған
этникалық өзіндік санасын оятып, өз ұлтына, ... ... ... ... ... ... есте сақтау (көру және есту арқылы)
қабілеттерін анықтау мен есте ... ... ... ... ... ... ... даму деңгейлерін нақты анықталынды.
3 БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ танымдық ... ... ... ... ... мен ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ ЭКСПЕРИМЕНТТІҢ ОРНЫ
3.1 Педагогтың бастауыш сынып ... ... ... ... жұмысының психологиялық мазмұны
Адамдардың бір-бірімен қарым-қатынастары олардың индивидуалды
ерекшеліктерімен де ... ... ... ... пен ... ... адамдардың өзара жағымды қатынастарының
орнығуына ықпал етеді. Сонымен қатар, мінез ... ... ... ... да бар. Олар – ... ... және ... Адамдардың өзара қатынасына өзінің тұлғалық
және коммуникативті сапаларын дамыту арқылы да тиімді ықпал жасауға болады.
Олай ... оқу ... ... ... ... орнатудың сыртқы
және ішкі факторлары бар. Сыртқы - олар ... ... ... ... ... Ал ... психологиялық
ерекшеліктері. Біз зерттеу жұмысымызда ... ... ... ... ... ... ... такт,
бақылағыштық, шыншылдық, бедел, эмпатияға қабілеттілік. Педагогтың осындай
педагогикалық ... ... ... оқу ... процесінде
оқушылармен, әріптестерімен бірлескен іс әрекетте тиімді ... ... ... жаңа материалды оқушыға меңгерту мен ұғындыру біріншіден
педагогтың кәсіби шеберлігі, өзін-өзі ... мен ... ... Ал ... ... ... ... оқушының мінез-құлқында, іс-әрекетінде мейірімділік, адамгершілік
сияқты жағымды көріністерді ыталандыру;
- оқушыларға түрлі ... ... ... ... ... (сөз, ... жест, ораторлық шеберлік) жағымды ықпал ету;
- оқушыға кәсіби білімі мен өзіндік тәжірибе процесі негізінде сауатты
біліммен ... ... ... ... жаңа ... ... бейнелі, мәнерлі
баяндау.
Математика
Ал есеп ойындары- ... ... ... ... ететін және
мазмұны мен шешуі негізінен тұрмыс – тіршіліктің, мал шаруашылығы ... ... ойын түрі ... есептеледі. Ұлттық ойындарды балаларға
санау қабілетін арттыру мақсатында қолдану тиімді. Ол үшін осы ... аз, көп ... ... ... мен ... жаттықтыруда «Санамақ»
ойыны қызығушылық тудырды. Бұл ойынды алғашқы ондықты оқып-үйрену кезеңінде
толық пайдалануға ... Есте ... ... ... және ... ... Әріптерді
дұрыс байланыстыруға машықтау.
Бір дегенім-білеу; Екі дегенім-егеу;
Үш дегенім-үскі; Төрт дегенім-төсек;
Бес дегенім-бесік; Алты дегенім-асық;
Жеті дегенім-желке; Сегіз ... ... Он ... ... ... ... ... дамыту мақсатымен «Кім
жылдам?» ойыны ұйымдастырылды. Ол үшін шеңбер сызылады да, ол ... ... ... бөлікке бір-бірден жеміс суреттері қойылады.
Балалар сол жемістердің атын атап ... ... Екі ... ... ... әдебиетінің басқа түрлеріне қарағанда, ... ... ... мен өзгешеліктері бар. Ең ... ... ... ... ... ... образ арқылы берілген логикалық ой қорытындысы
болып келеді. Ол адам өмірінде, тұрмыс-тіршілікте, қоғамдық жағдайларда
кездесетін ... ... ... мәні бар оқиғаларға ... ... ... ... есебінде қолданылады. Халқымыздың тәлім-
тәрбиесін халық ... ... ... қолдансақ
бастауыш сынып оқушыларының ынтасы артып, түсініктері молайып, еңбек ету
қабілеттері дами түседі. Мақал-мәтел – ... сөз. Ол - ... ... ... ... ... ... бір не екі тармақтан тұратын,
алдыңғы жолдарында пайымдап, соңғы жолдарында ... ой ... ... ... жанрлардың бір түрі, ғасырлардан екшелеп жеткен
терең ... ... аясы кең сөз ... ... көбінесе өлең
үлгісінде , кейде қара сөзбен де ... ... ... жоқ ... қайырымы жоқ елден без»), аллитерацияға («Етігін шешпей ер шыңаймас»),
ассонансқа (« Қатты жерге қақ тұрар, Қайратты ерге бақ ... ... тура және ... ... қолданылады. Ауыспалы мағынадағы
сөздер ішкі астары бар, тұтас бір ойды білдіреді. ... ... қол ... ... бас ... «Ырысқа қарай ұл өсер, Қонысқа қарай мал өсер», «Ел
- ырыстың орманы, ер – ырыстың қорғаны», «Ер жігіт үш ақ үй ... үш ... ... - ... негізгі түйіндеуін кесіп айтатын, бір-бірімен кереғар
шендестіруі жоқ, қорытындысы тұспалды, қысқа да нұсқа нақыл сөз. ... ... ... ... ... ... келеді сөз үстемелене келіп, мақалға
айналады. Мысалы, «Қаңбақтан көшсең, дөңбекке» - мәтел. «Қаңбақтан қашсаң,
дөңбекке ... - ... ... ... ауыспалы, астарлы мағынада
қолданылады.
Ұлттық ойындардың көбі сөйлеуге негізделген, оның мақсаты балаларға
дұрыс ... ... ... ... түсінікті етіп сипаттай
білуге, шешендікке, тапқырлыққа баулу.
Дүние тану
Қазақтар «Балаңды өз тәрбиеңмен тәрбиелеме, өз ұлтыңның тәрбиесімен ... ... ... ... сіңген атадан балаға жалғасып келе
жатқан, ұлттық тәрбиесі өзге ... ... ... тән
қасиеттерді көрсетіп тұратындығын жокқа шығара ... ... да әр ... ... ... да бір ... тоғысып, ұлттық
рухтағы ұрпақ тәрбиесіне көмегін тигізеді. Мақал-мәтелдерден халықтың ... ... ... ... мол ... тапқан. Онда халықтың
ғасырлар бойғы тәжірибесі негізінде пікір айтылады. ... ... ... ... ... ... ... береді. Мақал-мәтелдердің
тақырыптары халықтың әлеуметтік, шаруашылық, рухани өмірінің бар саласынан
туындаған. ... ... ... қайнар көзі десе болады. Мысалы, «Қойдың
сүті қорғасын, қойды соққан оңбасын», «Жылқы - малдың патшасы» т.б. мақал-
мәтелдер малдың ... ... ... ... т.б. ... сөз етіп,
ата кәсіпті қадірлеуге, ұстануға үндейді. «Ерлік білікте емес, ... т.б. ... ... ... ... ерлікке баулуды
көздесе, «Еңбек ер атандырады», «Еңбек түбі – ... және т.б. ... ... ... ... ... Өнерді пір тұтқан ата-бабамыз
«Өнерді үйрен, үйрен де жирен», «Өнерлі жігіт озар», ... қолы ... ол ... ... ... екенін кейінгі ұрпаққа сездіруді мақсат
еткен.
«Ұшты-ұшты» ойыны балалар арасында үнемі қызығушылық тудырды.
Мақсаты: ой ... және ... ... ... ... басты артықшылығы жедел ойлай білуге баулитындығы, заттар мен
жануарларды ... қана ... ... ... ... ... ... білуге баулиды.
Айталық, бастаушы – қарға ұшты, алма ... ... ... ... ұшты ... деген сөздермен балаларды шатастырады. Ұтылған бала ән немесе ... ... ... адам ... ... үшін маңыздылығын, жақсы
қасиеттерді марапаттау, адамгершілікке баулу ерекшеліктерін, ата-ана ... ... ... ... ... ... жатқа
айтқызу, топтық сөз жарыстарын ұйымдастыру, мазмұнын қара ... ... ... пікірлерін айтқызу секілді әдістерімен дүниетанымын кеңейту
мен меңгерту оқушылардың ұяттық сана-сезімін оятары сөзсіз.
Дене тәрбиесі. Мұғалім және ... ... ... ... ... процесі ретінде дене шынықтыру сабағында ұлттық ойындарды
қолдану тиімділігінің жалпы және әр ... ... ... - ... ... ... және тб. ... ойындар дене шынықтырып күш –
қуатты шыңдай түсуге ең ... өнер ... ... ... ... ... ... ойын үстінде әр алуан ... мен ... ... ... ренжу, мақтан ету, риза болу, қызғану, ренжу) және
бүкіл сезімдердің ойындағы ұтысқа немесе ... ... ... не ... ... ... Әдетте ойын үстінде команда мүшелері арасындағы
қарым-қатынастар қалыпқа келеді: жеке табыстар кейінге ... ... ... бәрі де ... ... ... ойлай бастайды. Дегенмен, ойын
барысында қарым-қатынастың жағымсыз жағы да туындауы мүмкін. Балалардың
бәсекелес топты ... ... ... ... ... әрекеттерге
итермелейді. Мысалы, қарсыластары ұтқан жағдайда ыза, қызғаныш пайда болып,
кез келген, тіпті әділетсіз әдістер ... өз ... ... жеткізудің
жолдарын іздестіреді.
Халық арасында «Айгөлек» ойынының екінші түрі ... ... Ел ... көп ... бұл ... ... мен ... мен бойжеткендер ашық аспан астында ойнай береді. .
Сонымен, қарым-қатынас - ... ... ... ... бірлесіп шешім қабылдауы, басқаны түсіну және қабылдауы және
басқа ... ... ... күрделі әлеуметтік үрдіс.
Ой-өрісі кең дамыған, тәжірибесі бар адамдар өз қатынастарын меңгере
алады, бірақ бұл көптің қолынан келе ... іс, ... көп ... ... ... ... түзуші адамдардың өздері де түсіне
бермейді, ал түсінбеген ... ... ... ... ... Адамдар
арасындағы, тіпті кейде бір ... да ... ... ... түрі міне ... Бұл қатынастардың бәрі өмірдегі адамдардың
бір-біріне беретін бағалары мен ... әр ... ... ... ... өзара байланысқан ойы мен сезімінде
көрініс береді [51, 45 б. ].
3.2.Оқушыларда этникалық ... ... ... ... маңызлылығы
Бала тұлға ретінде қалыптаспайынша (шамамен 5 жасқа дейін), оның ата-
анасымен қарым-қатынасы ... ... Ол ... ... ... ... қабылдайды, себебі басқа өкімет оған мүлде таныс емес, ал
жеке әлсіздігі өте ... ... ... өте келе ... ... ... Бұл ... бала өзін отбасы мүшесі ретінде сезініп
қана қоймай, сонымен бірге, үлкен ойынға қатысушы болады.
Көп ... ... ... ... ... ... ... санаға және ұлттық мінез-құлыққа тікелей
байланысты болады. Ұлттық-психологиялық ерекшеліктер тек адам ... ... ... әсер етіп қана ... ... ... бір ... және мазмұнмен қамтамасыз етеді. Ал оның үшінші, ... ... ... ... ... ... әрекеттесу және
мінез-құлық процестерінің өз ұлттық ерекшеліктеріне тән ... ... ... ... тұлғаның немесе этникалық топтың ұлттық-психологиялық
ерекшеліктері толық түрде ... ... және ... ... бағытталған және еңбек құралдарының
көмегімен жасалатын ... ... ... - ... ... және мінез-құлықта көрініс береді.
Сергіту сәті: « Жіп пен ұршық» этюды
Мақсаты: жеке бұлшық еттерді жаттықтыру. Екі адам ойнайды. ... ... жіп ... ал ... - осы ... ... иіреді.
«Ұршық» жартылай бүгілген таяқтан тұрады. Кеуде бөлігі біршама алға
қарай иілген, басы домалақ.
« Ұршық» біртіндеп ... ... Қол ... «и» дыбысын қосып
орындайды. Әрбір жіп жіберген сайын «ұршық» ирлене түседі. «И» ... рет ... ... есте сақтау процестері мен өзіндік санасы
жақсы жұмыс істейді. Балалар орындарымен ауысады.
Жоғарыда аталған, ... ... сана – ... ... ... ... ... даму барысында этностың тілі, жалпы территориясы,
салт-дәстүрлері жойылуы мүмкін. Этникалық ... сана бар ... ... ... ... ... Ұлттық топта өзіндік сананың болмауы мүлде
мүмкін емес. Себебі этникалық сана ... тек қана ... ... ... ... ... сана ретінде қарастырылады. Осы ұғым жалпы
әлеуметтік факторлардың, сол сияқты мәдени факторлардың да ... ... ... ... ... ... топтың өз мемлекеттігін
құруға деген ұмтылысымен, яғни ... ... ... Осы ... өзіндік сана ұлттыққа ауысуы мүмкін. «Ұлттық мінез ...... ... (стереотипы). Олар адамның әр түрлі
жағдайдағы мінез-құлқын анықтайды» .
«Сөзді ... ... ... ... қорын тексеру және байыту. Шыдамдылыққа,
бір бірін тыңдауға, сөзді ... ... ... ... Кез ... бір ... ... Оқушылар
кезекпен жалғастырады. Ең соңғы оқушы әңгімені аяқтайтын сөз айтады. Келесі
кезекте өздері әңгімені бастайды, ал мұғалім аяқтайды.
Жаттығу «Не ... нені ... ... тиянақтау, ойды аяқтау, қорытындылай білу, баға беру.
Сабақтың ... ... ... ... ... ... Мұғалім бүгін
сабақта не алғанын айтады. Мысалы: ... мен ... ... ... .... ... деп сөзді аяқтайды. Осылайша ... ... ... ... Көріп есте сақтауды, зейінді дамыту. жаңа жол 5-6 ... ... ... - ... ... ... арысынан
біреуі жүргізуші болады. Қалған 4-5 бала «паравоз» ... ... ... 1 ... ... ... соң ... қарап, балалардың
есімдерін тәртіп бойынша айтып беру керек. Осыдан соң балалр ауысады.
Нұсқау: Балардың атын есінде сақтаған баланы мадақтау керек. ... ... 4 рет ... керек. Келесі сабақта тағы да жүргізуге болады.
Келесі бір ... ... ... ... ... ... маңызы зор, бір этностың этникалық
санасы, екінші этностың ол туралы конституциялық ерекшелігін ғана емес, ... ... ... яғни сол ... туралы оң, теріс
немесе бейтараптық бағасын көрсетеді. Бұдан біз полиэтникалық ... ... ... ... ... ... санасында
белгілі бір этнос жөнінде жаңсақ нанымдардың пайда болып, өзара әсер мен
өзара әрекет арқылы ... ... ... бір-бірімен амандасып болғаннан соң, күш, қуат жинау үшін:
«Тығылған кім, тапшы» ойынын ойнауға болады.
Балалар шеңберге тұрып, уақытша тығылып тұратын ... ... Ол ... ... ... Оның ролі - ... қимыл көрсету. Оны балалар
толығымен қайталау керек.
Бала келіп шеңбердің ортасына тұрып, ... ... ... орындап
жатқанын, балалардың кімге еліктеп жатқанын табуға тырысады.
Егер ол ... ... ... ойын ... ... жаңа ... қайталанады.
Қазіргі кезде ұлттық құндылықтарды жандандыру мен ... ... ... ... ... ... бар? ... үшін, тұлға дамуында
ол қандай қызмет атқарады деген сауалдар ... ... Бұл ... ... ... ұсынуға болады:
біріншіден, этностық өзіндік сана ұлттылықты сақтап қалудың, оны одан
әрі өркендетудің амалы болып табылады;
екіншіден, ... ... сана мен ... ... ... ... үшін, оның тұлғалық дамуы үшін үлкен мәнге ие. Ұлттық
сәйкестену немесе өзін белгілі-бір ұлттық топпен ...... ... ... ... ... ... әлеуметтік-
психологиялық процестерінің бір түрі. Ол адамға қауіпсіздік сезімін, ... ... ... өзін ... ... қауымның мүшесі ретінде
саналуына, өз этносымен тұтастығын ... ... ... және ... ол ... ... өзін-өзі еркін жүзеге асыруына қолайлы
жағдайлар туғызады;
үшіншіден, ұлттық өзіндік сана тұлғаның жекедара, шығармашылық дамуына
да ... ... ... ... халықтың қоғамдық санасында
бекітілген ұлттық құндылықтар мен ұлттық мүдделер табылады. Бұл жағдайларда
мотивациялық-фондық ұлттық-психологиялық ... ... ... өте ... ... мен ... ... өте белсенді түрде
көрінеді;
төртіншіден, позитивті этностық жаңсақ ... ... ... ... ... ... ... ортада
бағдарлана алуының, этносаралық үйлесімді өзара қарым-қатынас пен ... ... ... ... ... ... болып табылады.
«Қандай текемет?» жаттығуы
Мақсаты: көріп, есте ... ... ... ... ... ... ... оңай фигура құрастырамыз. Балаға осы ... ... ... ... соң ... ... қойып, оны қайта құрастыруды
ұсынамыз.
Бұл жұмысты фигураны түрлі-түсті қаламнан құрастыру арқылы қиындатуға
болады. Бала таяқшалардың ... ... түс ... есте ... оны
өздігінше орындауы керек.
Басқа вариант: баладан фигура ... ... ... ... осындай таяқшалар санынан фигура құрастыруды тапсыру.
Бұл жаттығу тек көріп есте сақтауды емес, сонымен қатар, санауды ... сәті ... ... ... фонды құру, үрейді жою және өз-өзіне сенімділікті
арттыру.
Ойын ... ... ... ... да бір әнді айта ... ... ... ... алып ... Есікке әкеліп, табалдырыққа тұрғызады,
содан соң ... ... ... ... өлең айта ... мысық Ананас
Сен бізді үш жыл ауладың!
Сен бізді үш жыл ауладың,
Көзіндегі жіпті шешпей-ақ!
Соңғы сөздерді айта ... ... ... ... кетеді. Мысық
ойыншыларды ұстай бастайды. Барлық балар мысықтың айналасында жүріп, оны
ызаландырады: қолдарын тигізеді, киімінен тартқылайды, ... ...... ... ... 25-30 секунд арасында 10 қиын сөзді көрсетеді. Содан
соң айтып тұрғанды қағазға жазады. Сөзді кім дұрыс жазса, сол ұтады.
Ал ... ... ... ... ... – белгілі бір сыртқы
түр-келбеттің ортақ белгілері, сондай-ақ біршама қалыпты мәдениет және тіл
белгілері, ... ... және ... ... мен ... ... тобының тарихи қалыптасқан бірлестігі, одағы» деген анықтама
беріледі.
Тарихи этнологиялық бағытта «этнос» ұғымы ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік жүйе туралы сөз
қозғалғанда қолданылады. Аталмыш ... ... ... ... ішкі механизмдері мен этнос мүшелерінің мәдени келбеті
мен мінез бітістерінен көрініс береді.
Жаттығу. « Ұлттық ... ... ... есте ... 50 сөз ... Ол оқылу ретімен сақталуы
керек. Экранда көмекші сөздер бар. Сіз сол көмекші сөздер мен айтылған
сөздер арасындағы байланысты ... ... ... сөз есте сақталады.
Бірінші сөз - ұшақ. Экрандағы екінші сөз - ескек. Сіз ... ... ... бұлттағы судағыдай ескекпен жүзетінін елестетіңіз.
Ассоциация бейнесі сізге қандай болмасын ұзақ сөзді ... ... ... үшін ... ... ... жүзім, темекі, бұлт, мысық,
сылдырмақ, көйлек, қалта, агрессия, ... ... ... ара, ... тарақ, көңілді, қаймақ, тышқан, шырмауық, сотқар, қыш, балық, мойын,
бәсекелестік, таразының тастары, монша, емтихан, қалып, телефон. ... ... мен ... ... ассоциациясын нөмірлеп жазыңыздар.
Егер сөздің ассоциациясын таба алмасаңыз, қағазға жазбаңыз. Жазып ... сөз ... ... ал сіз ... есте ... ... Сол сөздердің дұрыстарын санап шығыңыз, ол сіздегі тестің
нәтижесі болып саналады.
Жаттығу. «Тоғыз-құмалақ»
Бұл жаттығуды іске асыру үшін сізге ашық хаттар ... ... ... ... ... жағалай отырады. Тоғыз құмалақ тастары таратылып
беріледі, оны қарапайым түрде түсіндіреміз. Жүргізуші әркімге үсті теріс
қаратылған ... ... ... ... ... ... ... суретті алдына қойып, әңгіме айтады. Ол ертегі, фантастика, әзіл-
ысқақ, түс болуы мүмкін, не де болса суреттегі бейнені қосып ... ... ... соң, көршісіне береді. Ол өз суретін ашып, әңгіме ... Одан соң ... ... ... ... ... шығады. Әркім
өз әңгімесіне суретті қосып айтады. Қойылған суреттер бәрі бітпейінше ұзара
береді. Жүргізуші суретті қайта төңкеріп, сол ... есте ... ... ... ... ... ... сайын, есіне
түскендерін әңгімелейді.
«Қазақстандық жалпыұлттық идея: мәні, ... ... атты ... авторлары «этнос» терминін екі ... ... ... ... ... ... Бір ... өз елінің ауқымынан тысқары жерлерде тіршілік етуші
сол этностың барлық топтары жатады. Ал этноәлеуметтік организм ... ... ... ... ... ... « ... сандық»
Барлық қатысушылар жарты шеңбер болып тұрады, жүргізуші қатысушыларға
қарама-қарсы тұрады. Әркім жүргізушіге өзі ұнататын түсті айтады. Жүргізуші
бәрін есінде сақтап, ... ... ... тез ... ... қайта қарап әркімнің түсін айту керек. Келесі кезекте басқа ... Ол ... ... ... түсі ... ... сол адам ... Солай
жалғаса береді.
Жаттығу «Көкпаршы» ойыны.
Мақсаты: Кеңістік бағытты, көзбен есте сақтауды, есту қабілеті мен
зейінді дамыту.
Ойыншылар ... ... ... ... Ол ... ... оның көзін байлайды. Оған жақын жерге ойыншық лақты тастайды.
Ойыншылардың бірі ... ... ... ... ... ол
сөзбен оны лаққа тура апару үшін қалай жүру ... ... ... ... (Вексілердің тестінен алынған, өзгертулер
ендірілген).
Мақсаты: зейіннің көру-қозғалу координацияларын, ... ... ... 10-ға ... ... бар ... таратылады. Барлығы он саннан 5-
10 қатар. Арнайы белгіленген сандарды ... ... үлгі ... ... ... ... ... қойып шығулары
керек.
Жаттығу. « Кішкентай адамдар» түзету үлгісі.
Қолдары мен ... ... етіп ... ... ... адамдардың
суреттері бар бланкілер ұсынылады, әр қатарда 9 адамнан орналасқан.
- қоршаған ортаны байқату, аңғарту (табиғатпен, адамдардың қоғамдық және
өндірістік еңбегімен ... ... ... үлкендермен қарым-қатынас әңгіме өткізу, кездесу ұйымдастыру;
- арнайы тілдік жаттығулар өткізу;
- сыныпта және сыныптан тыс оқу (әңгіме мазмұнын талқылау және ... ... ... тек ... ... ғана ... қоймайды,
сыныптан тыс жүргізілетін әр түрлі шаралар ... ... ... теледидар хабарларын тыңдағанда оларға көптеген жаңа
сөздер ұшырасады.
Үшінші тарау бойынша тұжырым
Қазақстан Республикасында болып ... ... ... ... ... ... беру мен тәрбие ісінің мазмұнын
түбегейлі өзгертуді қажет етіп отыр. ... ... ... Назарбаев:
«Жастарымыз салт-дәстүрімізді көздің қарашығындай бағып ... ... үміт отын ... ... ... озық ой ... ағып ... тиіс»,- деген.
Қоғамдағы қазіргі кездегі өзгерістер ... ... ... ... ... ... пен ... қол жеткізу ғана емес, солардың
негізінде жас ұрпақтың ... өз ... ... ... ... ... ... қалыптастыру болып табылады. Әрине, кез келген
жаңа ақпаратты беру-ұтымды ұйымдастырылған ... яғни ... ... ... Бүгінгі күн талабы тұрғысынан қарасақ, оқытудың
басты ...... ... ... мен ... білім алу қызметтерінің
біріккен түрі және сол ... ... ... да ... ... Сондықтан әрбір жаңа материалды оқытқанда, балалардың оқу-
танымдық-психологиялық қызығушылығын арттырудың маңызы зор. Олай болса, осы
мақсатта жүргізілген ... ... ... ... оқушыларының
этникалық қарым–қатынасын қалыптастыру «педагог ( ... ( ... ... ... береді. Мақсатымыз-ұлттық ерекшеліктерімізді
негізге ала ... ... ... ... этникалық қарым-қатынасын
қалыптастыру. Ол үшін төмендегі тұжырымдарды ескеру маңызды:
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі кезде танымдық іс-әрекет процестерін ... ... ... ... ... алу, оқу ... негізінде
ұйымдастырылуын талап етіп отыр. Зерттеу ... осы ... ... ... ... деңгейге дамыту механизімін ашу ... ... - ... ... - ... феномен болып
табылады, қоғам мүшелерінің балалардың арасындағы ... ... ... ... ... олардың бойындағы зейін
қасиеттерін, ойлаудың түрлерін, есте ... ... мен ... ерекшеліктерін дамыту және қатысушылардың екі жақтылық
белсенділігімен ... ... ... әсер ету ... ...... белсенділігін ең алдымен жоспарлаған деп
сызып көрсету ... ... ... ... ... ... ... сияқты қарым – қатынас процесін қарап шықтық. Сонымен
қатар, танымдық іс-әрекет ... ...... ... етуші
факторы ретінде:
1. Бір жағынан, танымдық ... ... ... ... ... қарым – қатынасқа әсер етеді, анықтайды, оның
құрылымын өз мазмұнымен талдайды, ... ...... процесінің
өзіндік жүйесі, оның қарқындылығы, яғни ... ... әсер ... ...... ... ... сипатталады.
2. Біздің зерттеуімізде, екінші сынып оқушыларының мектептегі ... ... ... ... ... нәтижесінде танымдық
іс-әрекетке ықпал ету фактор ретінде қаралды. ... ...... ғана әсер етіп ... ... ... ... компонентінің
қолдану әрекеті,этникалық қатынастың әрекетін анықтайды, ... ... ... ... ... ... ... өзінің тұлғалық
қасиеттерін және эмоциялық күйлерін басқару арқылы әлеуметтік ортаға
қалыптасуы ... ... ... ойлау әрекеті нәтижесінің жақсаруы этникалық
қарым – қатынас ... ... ... сондықтан қолданылатын
информациялық әрекеттестікті іске асырады, білім ... ... ... оның ... ... ойдың айтылуын көрсетті.
Сонымен, қорыта айтқанда, оқушының алдыңғы өзінде бар тәжірибесіне
сүйене отырып, ... ... ... ... ... ... және этникалық қарым-қатынас процесі арқылы
балада жаңа ғылыми жүйелі білім қалыптастыруға болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Оганджанян Р.С. ... ... ... ... в мононациональной среде // Психологический журнал. - 1989. -
Т. 10, №1. - С. 49-55.
2. Ивашов А.Н., ... Е.В. ... ... коммуникативных
установок личности // Вопросы психологии. - 1991. - №5. - С.5-6.
3. Ханина И.Б. ... ... ... ... автореф. ...
канд. психол. Наук. – М., 1985. - 22 с.
4 Агеев В.С. Перспективы развития этнопсихологических ... ... ... – 1988. - Т. 9, №3. - С. ... Айтжанова Р.М. Жалпы білім ... ... ... ... ... педагогикалық шарттары: пед.ғыл.канд. ...
автореф. - Қарағанды, 2005. - 29 ... ... Н.А. ... ... ... на взаймодействие
и поведение людей в организации (на ... ... ... и ... ... ... дис. … ... психол. наук.: 19.00.05. – М., 2002. -
368 с.
Якобсон С.Г., Шоластер И.Н., ... В.Г. ... ... ... при ... ими ... ... // Вопросы психологии. - 1970. -
№1. - 29 с.
8 ... Н.Қ. ... Н.С. ... ... ... қарым-қатынастың ролі // Вестник КазНУ. Серия психологии и
социологии. – 2003. - №2 (11). -125 ... ... Л.К. ... ... ... санасының
психологиялық ерекшеліктерінің көрінісі: психол. ғыл. канд. ... дис. ... 2002. – 13 ... ... Г.С. ... толерантности в межличностном общении
// Вопросы психологии. - 2006. - №2. – 12 ... ... Н.И. ... ... в психологическом
исследовании личности: автореф. … канд. психол. Наук. – М., 1985. - 22 ... ... О.М. ... ... и ... речи // ... рече-мыслительной деятельности. - Алма-Ата, 1977. Вопросы
исследования рече-мыслительной деятельности // ... ... ... - ... 1977. – 100 с.
13 Корятев Б.И. Учение – процесс творчиский. - М: Просвещение, 1988.
- 158с.
14 Джакупов С.М. ... в ... ... ... ... ... ... – М., 1985. - 22 с.
15 Болбочану А.В. Влияние общения со взрослыми на ... ... ... ... у ... ... ... // Вопросы психологии. - 1983.
№2. – С54-77. Руденко И.Л. Стиль общения и его детерминанты: ... ... ... ... – М., 1985. - 22 с.
16 Бодалев А.А. Личность и общение. - М.: Педагогика, 1983. - 123 с.
17 ... Л., ... М. О ... ... деятельности и
социального отношения // Психологический ... – 1990. - Т. 11, №5. – ... ... В.Н., Тышковский А.В., ... А.В. ... ... ... ... ... // Психологический
журнал. – 1990. - Т. 11, №2. – 10 ... ... Н.Қ. ... ... ... // Білім
беру жүйесінде адам ресурстарын ... ... ... ... конференция материалдары. – Алматы, 2005. -
345 б.
20 Серікжанова С.С. Этносаралық қатынастарды нығайтудағы ... ... ролі // ... ... – 2007 . - №2. – Б. ... ... Қ.Б. ... негіздері. - Алматы, 2002. – 415 б.
22 ... Ю.В. ... ... ... - М.: ... 1983. - 58 с.
23 Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен
тарихы. – ... ... 1998. – 13 ... ... Қ. ... ... ... көмекші құрал. - Алматы,
1993. - 196 б.
25 ... С.М. ... ... ... ... -
Алматы: Қазақ университеті, 2004. - 312 с.; ... А.Р. ... ... ... ... ... ғыл. канд. ... автореф. - Алматы, 2009. – 28 б.
26 Рыжков В.В. К построению теоретической схемы анализа ... // ... ... - 1980. - № 1. - ... ... Е.Г. ... как фактор развития личности. – Киев: «Наукова
думка», 1981. – С.12-13.
28 Крутова Е.М. Объединения людей в ... и их ... ... ... – 1971. - № 6. – С. ... Обозов Н.Н. Межличностное общение. - Л.: Издательство Ленинградского
университета, 1979. – 150 с.
30 Знаков В.В. Макиавеллизм, манипулятивное поведение в ... // ... ... - 2002. - №6. - С. ... ... А.Н., ... Е.В. ... исследования коммуникативных
установок личности // Вопросы психологии». – 1991. - № 5.- ... ... Б.Г. ... ... ... в-2х т. / под ... Бодалева и др. - М.: Педагогика, 1980. - 288 с.
33 Платонов К.К. Структура и развитие ... - М., 1975. - 45 ... ... В.В. ... и теоретические проблемы о понятии
личности в современном ... // НИИ ... ... АПН ... ... 1975. – ... ... личности: Теория и исследования / Пер.с англ.
М.С. ... / под ред. В.С. ... – М.: ... ... – 607 ... Соколов Н.А. Конкретно-психологическое изучение личности. - М.,
1989. - С.141-143.
37 Каган М.С. Мир ... ... ... ... - ... ... литературы , 1988. - 65 с.
38 Алдамұратов Ә.Ж. Оқушылардың грамматикалық ... ... ... ... ... ... - Алматы, 1993. - 21 б.
39. Иващенко Ф.И. Труд и ... ... ... ... для ... ... 1987. -94 с.; ил.
40.Божович Л.И. Личность и ее развитие в ... ... ... ... М.П. ... психологиялық қызмет жүйесінің мазмұны.
Тараз. 2002 жыл, 25, ... ... Н.С., ... А.І., ... З.Н., Әлеуметтік
психология.//Жоғарғы оқу орнының студенттеріне ... оқу ... ... Алматы, 2007,-243, 137-б.
43.Оганджанян Р.С. Некоторые вопросы формирования этнических стереотипов в
мононациональной среде.// Психологический ... Том 10. №1. 1989. с. ... ... А.В., ... С.Л. Особенности этнической идентичности
подростков в этнически ориентированных ... ... ... 2005. №6. с. ... Н.Н. О культуре ... ... ... ... 1997.  № 3.  С. 233; Он же. ... ... межнационального общения в ... ... 1994.  № 5.  С. ... ... ... в схемах и комментариях, СПБ.:
Питер,2003ж.,-286 с.:ил.
47.Абдуталипов Р.Г. Человек. Нация. Обшество. –М.: ... 1991. ... Ю. И. ... национальной психологии на поведение казахов в
конфликтных ситуациях: ... по ... -179 ... В.А. Психология общения: Учебное пособие для студ.
ВУЗ. -2-е изд., ... ... ... ... ... Б.Ф. методологические и теоретические проблемы психологии. М.,
1984. -271 с.
51.Войскунский А.Е. ... ... ... ... по ... -М. 1990. ... мақсаты
Зерттеу объектісі - екінші сынып оқушыларының танымдық іс - ... ... ... ... ... бағыттары
Қарым-қатынаста зейінді зерттеу
Қарым-қатынас барысында есте сақтауды зерттеу
Қарым-қатынас барысында ойлау процесін зерттеу
Негізгі зерттеу болжамы - екінші ... ... ... іс ... даму деңгейі ата-ана және айналасындағы ересектер мен қатар
құрбылары арасындағы қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... жұмысының мақсат-міндеттері
Негізгі ғылыми болжам
екінші сынып оқушыларының жалпы этникалық ... ... ... ... ... ... ... жалпы этникалық қарым-қатынас шеңберінің дамуына
ата-аналардың әсері
екінші сынып оқушыларының жалпы этникалық қарым-қатынас шеңберінің дамуына
мұғалімдердің әсері
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... - 58 оқушы Бақылау тобы % (27 оқушы)
Барлығы - 57 оқушы Эксперименттік топ % (23 ...... ... ... бойынша
1 – қатар бойынша
жо?ары
орташа
т?мен
жо?ары
орта
т?мен
жо?ары
орта
т?мен
70,00%
60,00%
50,00%
40,00%
30,00%
20,00%
10,00%
0,00%
18,70%
37,60%
43,70%

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ем – дәмдік тамақтану14 бет
Бастауыш сынып оқушылардың таным процестерін дамыту жолдары13 бет
Информатикадан оқушылардың іс-әрекетін бақылау мен бағалау негіздері58 бет
6-7-жасар балалардың таным белсенділігін дамыту динамикасы, ерекшеліктері8 бет
"көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні"12 бет
"шжбм жағдайында оқушылардың іс-әрекетін ұйымдастырудың өзіндік ерекшеліктері"5 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет
«Ақсай» ХБК ЖШС-нің маркетингтік іс-әрекетін бақылау61 бет
«Мектеп жасына дейінгі балалардың қабылдауды дамытуға арналған психологиялық әдістеме қолдану мүмкіндіктері»32 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь