Әкім Тарази повестеріндегі кейіпкерлердің адамгершілік әлемі

КІРІСПЕ

I. ҚАЗАҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ АДАМГЕРШІЛІК, МОРАЛЬ МӘСЕЛЕСІНІҢ ЗЕРТТЕЛУІ
II. ӘКІМ ТАРАЗИ ПОВЕСТЕРІНДЕГІ КЕЙІПКЕРЛЕРДІҢ АДАМГЕРШІЛІК ӘЛЕМІ

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Әдебиет ғылымының бүгінгі әдеби процесті
зерттеп, тексеруі – ... ... ... ... ... ... ... жаңа нышандары пайда болып, оның даму ... ... ... ... ... Бұл орайда адамның қоғамдық санасының
жемісі – көркемөнер шығармалары жаңа ... тың ... ... Ал ол үшін ... ішкі ... өсу ... қарастырып,
көркемдік – эстетикалық табыстарының мән – маңызын ашу керек.
Сондықтан қазақ ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір проблемасын объектіге алып,
зерттеуді мақсат еттік. Бұл – ең ... ... ... және
адамгершілік мәселесі. Аталған тақырып бойынша өз ... ... ... ... ... ... Тек аз ... кейіпкерлердің адамгершілік әлемі жөнінде диссертациялар
мен монографиялары бар. Кейіпкер және адамгершілік мәселесі - ... ... ... Кейіпкер әдеби-эстетикалық категория болса,
адамгершілік – моральдық – ... ... Бұл ... ... ... жөні жоқ. Өйткені ... ... ... болмайтыны
сияқты, кейіпкердің де адамгершілік қасиетінсіз мәні болмас еді.
Тақырыптың өзектілігі. Әдебиетте қазіргі ... және ... ... өте ... ... ... ... Кейіпкердің
адамгершілік сипаты, моральдық болмысы қашанда әдебиет өнерінің ... ... ... Адам ... ... ... көп ... мәнімен
суреттеліп, оның жеке тұлғасы жан –жақты ашыла түсуде. Оның іс-әрекеті,
қоғамдық және жеке өмірі ... сай ... ... ... ... ... өзі кейіпкер образының әдебиеттегі көркемдік рөлін,
этикалық – эстетикалық ... ... ... анықтайтын құбылыс.
Бұл – сондай-ақ суреткерлер талантымен бейнеленетін дара характерлердің,
нанымды да, жанды образдың дүниеге келуі ... ... сөз ... ... адамгершілік критерилерге назар аударсақ :
- жақсылық ;
- әділдік ;
- шындық ;
- адалдық ;
- мейірімділік ;
- ... ;
- ... ;
- ... ;
- ... ;
- парыз
сияқты қасиеттер шығармаларда тиісінше сөз болып келеді.
Кейіпкердің рухани жан – дүниесі гармониялық тұтастыққа алынып, терең
психологиялық ... ... өте ... Бұл сайып келгенде халықтың
адамгершілік санасының өсуіне, этикалық нормалардың қалыптасуына байланысты
алынса, көкейдегі мақсаттың да ... ... ... қасиет –
кейіпкердің биік рухани табиғатын танытпақ. Қайсібір тарих - ... ... ... ... ... тілегінің өсуіне орай этикалық
нормалар да жетіліп, дамып, байып отыратыны заңды. Бұл ... ... ... ... ... жаңаша моральдық – этикалық нормалар
пайда болып, ескі мен жаңаның ара жігі айқындала түседі. Ал ... өзі ... ... ... даму мен ... ... ... болып
саналады. Заман өзгерісі адамдардың ... ... ...... ... әсер етпек. Осыдан келіп,
әдебиеттегі кейіпкердің де жаңаша бейнеде, рухани түрлену ... ... сай ... орайда мына жайларды атап айту керек :
- адам мен адамның ;
- адам мен қоғамның ;
- адам мен ... ;
- адам мен ... ;
- адам мен ... ;
ара қатынасы, байланысы және қайшылығы көркемдікпен көрініс табуы қажет.
Қазіргі әдебиет, соның ішінде Әкім Тарази ... жеке ... мән ... оның ... да, көркем бейнеленуіне күш салып ... ... жан – ... мен ... қалыптасуын шебер де, көркем
түрде суреттеу әдебиеттің маңызды міндетіне айналған. Әрбір жеке тұлғаның
өзін-өзі көрсетуі мен ... ... ... ... ... ... баса назар аударылып отыр. Жеке ... ... ... ... ... үңіліп, тың шығармалар беруде. Мұндайда
адамгершілік идеалды ашу ... ... ...... автор
идеясын жүзеге асырушы тұлға болумен ... ...... ... ... ... ... екені белгілі. Алайда ол өзінің
дербес әрекетімен көрінетін, өмір сүру ерекшелігін ... өз сөзі ... ... ... ... паш ... толыққанды бейне екенін атап айту
керек. Салыстырмалы түрде алғанда басқаға бағынышты емес, ... ... өз ... ... ... ... иесі ... саналады. Бүгінгі
өмір шындығын көркем шындыққа айналдыруда суреткерлер жан – ... ... ... өзі алға ... ... пен ... ... түсу кезек күттірмейтін мақсат.
Әкім Таразидің көптеген повестерінде қаһарман, кейіпкер проблемасы
үлкен мәнге ие ... ... ... ... бар ... ... – жақты характер қырларымен тұшынтатын кейіпкер керек. ... ... ... ... оқырман үшін мүмкіндік туып отырған уақытта
кейіпкер образына қазақ жазушыларының да селқос қарауына хақысы жоқ. ... ... ... ... ... ... ... қоғам қайшылықтары
шығармада қаншалықты дәрежеде көрінгені ешбір елеусіз нәрсе емес. ... ... пен ... ... ... ... ой мен танымның
қаншалықты шебер берілгені барынша назар ... ... ... ... терең бойлап, жаңа қаһарманның бойындағы бұған дейін
білінбеген, осы ... ... ... ... көре білу және ... парыз. Сөйтіп, бүкіл адамзатқа ортақ, құнды мәселелер идеялық
арқау етіп көтерілуі тиіс. Бұл кейінгі ... бес ... тек ... ... ... ... да ... халықтар әдебиетінде онан сайын күшейе түскен
тенденция. Осыған орай зерттеуші Г.Фридлендердің: «Сонымен көркем шығарма
өзінің табиғатында ... ... пен ... паш ... ... ... және ... болған әрекетті көрсетеді»- деп түйіндеуі
көкейге қонады [1, 91].
Әдебиеттегі жағымды кейіпкер типі-өзінің бұрынғы ... ... ... ... ... ... таныту үшін алатыны белгілі.
Мұның өзі толымды характерлердің туып, ... ... ... ... жаңа ... ... әрі ... дамуын көрсететін тұлға. Оның
азаматтық белсенді позициясы ел, халық ... ... бен ... ... ... негіз болмақ. Жағымды кейіпкер өмірдің құнды
жақтарын танытып қана ... ... ... ... көз ... ... және қоғамның алға басуын көркемдік оймен айқындай
түсетінін де айтуымыз керек. ... ... ... ... ... ... қасиеттері бейнеленеді, өз кезіндегі реальды тарихи процестің ... ... ... ... ... ... ... кейіпкер өз
заманына байланысты алынады. Қоғамның тарихи дамуы, өмір ... ... ... ... да ... әсер етеді.
Алайда жағымды кейіпкерді эстетикалық идеалды бейнелейтін жалғыз ... деп ... ... Егер олай ... ... ... пайда
болады да, көркемдік құны қалмайтыны түсінікті. Бұрын әдебиетте мұндай
кейіпкерлер де кездескен. Ондайда ... ... ... ... ... екі ... ... әдетке айналды. Соның салдарынан ... ... адам ... тым ... етіп ... өмір өз ... көрсетіп, қайшылық-тартыстардың жігі жатқызылып, жылтыр күйінде
беріледі. ... ... ... ... тоқырау жылдарында өріс алды.
Сайып келгенде, кейіпкерлердің жағымды немесе ... деп ... ... Адам ... ... ... бейнеленуін қажет
етеді. Өмірде адамдар тағдыры қашанда күрделі. Кез-келген суреткер соны аша
білуі қажет. ... жеке адам ... ... ... көп ... ... болуы табиғи жәйт. Әрбір тұлға дара да, қайталанбас
индивидуалды болып келеді. Қаһарманның, кейіпкердің жеке ... ... ... ... ... Оның ... ... танытатын қасиеті
аңғарылады. Өмір күрделі болумен қатар, онда сондай-ақ тынымсыз күрестер де
жүріп жататыны да ... Онда ... та, ... те ... ... сол ... сол орайда алынып көрсетіледі.
Адамгершілік! Бұл сөздік қорымыздағы сөлі ... мәні ... ... ... ... сөз. Сөз ғана ... адамның ең асыл
қасиетін анықтайтын бірден-бір аяулы ұғым. Ұғым ғана ... ... ... ... төрт тоғандап, ұстап тұрған ең ұлы ... ... жеке дара ... қана ... ... да, заманның да, адамның да
құдіреттілігін танытатын ең ұлы күш! ... ... ... не нәрсеге де құдірет даритындығы мәлім.
Осы ұлы күш – адамгершілік қасиет жеке адамның ғана ... ... ... да ... ... Ал, оның ... бір ... бойындағы
аздығынан айналасындағы адамдарға ғана емес, қоғамға да тиетін кесірі көл ... Олай ... ... бір ... ... көп ... тиетін зиянның
шексіз болатындығын еске алсақ, адамдық қасиеті тапшы бір адамнан көп адам
зор зардап ... ... ... да ең ... адам ар – ... ада,
адамгершіліктен жұрдай адам.
Біз бұл зерттеуде ... ... ... ...... ... орай алып қарастырдық. Өйткені, сол арқылы
кейіпкердің нақты ... ... ... да, поэтикалық – көркемдік
бейнелеу ... ... ... зор ... ... ... ... үстінде көрініп, терең көңіл – күй сынақтарын бастан кешіруі ... ... ... ... ... ... береді. Неге десеңіз,
әңгіме тек жақсылық пен жамандық туралы ғана емес, сонымен бірге осынау
кереғар, ...... ... пайда болу себебі неде екенін де
суреткерлер ашып ... ... ... Ал оның терең жан – ... мен ... ... ... құбылыс. Сол үшін де
жағымды – жағымсыздық қасиеттің өзі шығармада ... ашық ... ... мен ... желілер арқылы күшейтіліп көрсетіледі. Бұл сондықтан
бізге де әдебиеттегі адамгершілік проблемасын ... ... ... ... сөз ... ... мәселесі өмірде де, өнерде де үлкен ... үшін қай ... да ең ... ... ... белгілі.
әдебиет пен моральды бір- бірінен бөліп қарауға ... ... ... ... ... мақсаты – адам игілігі болса, ар-
ождан,адамгершіліксіз шығарма жалпы өнер туындысы ... ... ... ... ... «Ең ... екеуін өзара қарсы қоюға
немесе оларды бір-бірінен бөліп қарауға болмайды. Шартты түрде алып ... ... ... мен ... диалектикалық тұтастығындай өзара
байланысты әрі ... ... Бұл ... ... түрдің орнында болса, ал
мораль мазмұнның міндетін атқарады»,-дейді [2, 46].
Бұл күрделі де маңызды ... ... Әкім ... шығармалары
негізінде зерттеуді мақсат тұттық. ... ... ... ... көркем тартыс болған көрнекті қаламгер шығармашылығының
бірнеше ... аса ... ... ... ізденістер жасап, қаһарманның, кейіпкердің
азаматтық позициясында көрінетін іс-әрекетімен ... ... ... ... ... ... етіп қойды. Мұның өзі адам өмірін
шығармада құрғақ сипаттамай, ішкі ... ... ... ... түрде суреттеуге ықпал етті.
Әдебиеттің ішкі даму ... ... ... ... халық
күткен, олардың көкейінде жүрген кейбір ... алға ... ... әдеби-тәсілдерді қолдана отырып жалпы адамзаттық мақсат-мұраттарды
шығармаларына арқау етті. Уақыт пен ... ... ... мен ... мен ... байланыстыра қарап, жаңа көзқараста көркем туындыларды
дүниеге әкелді. Халықтық тұрмыс-тіршілік қаламгер шығармаларының көркемдік
болуын әрлендіре түсті.
Адамгершілік ... ... ... ... ... ... күшейеді деп сенеміз. ... үшін ... ... ... ... ... ... дүниеге әкелуі-күрделі творчестволық
процесс екені белгілі. Сондықтан типтік бейнелер бір ... туа ... ... уақыт керек және кейіпкерлер ... ... ... ғана
толымды шықпақ. Типтік бейне көркемдік идеяға қатысты түрде ... ... ... мәні де ... ... Адам образын күшейтетін оның
характер қырлары. Бұл характер орайда ... ... мәні бар. ... ... мен ... ... ... тұлға ретінде суреттелуде
принциптік шарт болып саналады. Шығармада қаһарманның ішкі және ... ... ... ... ... әсіресе сюжеттік даму
барысында характер қырлары да ашылып отырады. Қоғам мен ... адам ... ... және ... ішкі психологиялық, драмалық қайшылықтары
шығармада әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... Мұның барлығы кейіпкердің мінезі арқылы, оның іс
әрекетінде танытатын құбылыстар. Өмірде ... ... ... ... ... жүктейтіні белгілі. Кейіпкерлер болса үнемі осындай үдеден
шығуға тырысып, қиындық үстінде көрінуі шындыққа жақын. Бүгінде ... ... ... ... ... оның ... тағдырына
да ортақтас болып келуі-маңызды мәселеге айналып отыр.
Замандас қаһарманның арман-мұраты, мінез-құлқы, ... ... ... ... ... алғанда ғана құндылығы артпақ.
Ізгілікке құштарлық, жамандыққа төзбеу, адамгершілік жауапкершілікті сезіну-
ерекше қасиеттер болып табылады. Сөйтіп кейіпкердің ішкі ... ... роль ... Әкім ... ... ... туралы арнайы
зерттеу жұмысы жоқ. Тек қана бір-екі романы ... аз ғана ... ... мен ... Жұмыстың мақсаты қазақ
әдебиетіндегі повесть жанры, соның ... Әкім ... ... ... қаһарман тұлғасын берумен оның адамгершілік болмысының суреттелуін
арнайы зерттеп байқау. Осындай мақсаттардан шыға ... ... ... ... ... ... бүкіл адамзатқа тән, ортақ рухани парасат
мәселелерінің, биік адамгершілік идеалдың жазушы ... ... ... шама шарқымызша пайымдау.Бүгінгі күні онан сайын ... ... ... ... көз ... творчествосындағы оған дейін айтылмаған жаңаша ойларға,
кейбір әдеби ... тың ... ... ... ... да
парыз;
-жазушы повестеріндегі адамгершілік мәселесінің мәнін ашуға
негізделген көркем тартыстың ... ... ... ... ... ... ... айқындау;
-повесттерде кейіпкерлердің адамгершілік әлемін танутудағы автор
шеберлігін пайымдау;
-көркемдік әдіс-тәсілдерге ... ... ... ... ... ... монолог, диалог, ішкі монолог, ишара-белгі, ой ... ... тағы да ... ... ... ... айқындау;
Осыған орай зерттеу обьектісіне өзіміз қарастырып отырған мәселерге
байланысты повесттерді ... ... ... ... мен ... ізденістеріне ой жіберіп, сонымен бірге, ... ... да ... ... ... ... ретінде қазақ прозасындағы адамгершілік,
мораль мәселелерінің зерттелуі жайында бірнеше зерттеуші ... ... ... ... С.Әшімбаевтың «Шындыққа
сүйіспеншілік», Т.Бегниязовтың «Кейіпкердің адамгершілік ... ... ... ... ... ... С.Қалқабаеваның «Әзілхан Нұршайықовтың прозасындағы адамгершілік
ізденістер» және Әкім Таразидің белгілі «Дауа. Жеті. Қырық жеті», «Әулет»,
«Аяз бен ... ... ... «Жадыра» повестерін алдық.
Зерттеу әдісі. Әкім Тарази шығармашылығының қазақ прозасындағы алатын
орны, қаламгер шеберлігін ... ... ... ... ... ... жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысының міндеттеріне сай жұмыс
кіріспеден, негізгі бөлім екі ... ... ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
I. ҚАЗАҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ АДАМГЕРШІЛІК, МОРАЛЬ МӘСЕЛЕСІНІҢ ЗЕРТТЕЛУІ
Сағат Әшімбаев өмір мен ... ... ... ... ... парызы етіп санаған. Оның бұл мақаласында адмгершілік, ... ... ... қарастырған.
«Әдебиет пен мораль арасындағы табиғи байланыс және ... ... ... ... ... ... ... айтылып келген. Ең
бастысы екеуін өзара қарсы ... ... ... ... ... ... Шартты түрде алып қарар болсақ, бұлар мазмұн мен ... ... ... ... әрі ... ... Бұл
жерде әдебиет түрдің орнында болса, ал мораль мазмұнның міндетін атқарады.
Сондықтан да, әдебиетті ... ... ... ... ... айнасы деп қана қарауға болмайды. Жазушы өз шығармасында өзі өмір
сүріп ... ... ... атмосфераны реалиастікпен суреттеу арқылы
әлеуметтік өмірдің тынысын танытады. Соған орай типтік характерлер жасайды»
-дейді[2, 46 ]. Сыншы ... ... ... ... ... қарастырады. Оның кез-келген романында буржуазиялық қоғамдағы тозығы
жеткен моральдық қайшылықтар, сол ... ... ... ... ... және ... ... сол-
негізгі кейіпкерлер іс-әрекеттерінің логикалық мотивировкасы, сол дәуірдің
антигуманистік моралінен туындап, өрбіп жатқанын көрсете білгенін айтады.
Сағат Әшімбаев әдебиетті белгілі бір ... ... ... ... өсуінің шежіресі емес, керісінше өз заманының саяси-
әлеуметтік жағдайына сәйкес моральдық және ... ... өсуі ... кері ... мен кемелденуінің таразысы әрі айнасы соған сәйкес
нағыз жазушы жан сүйсінтер жақсылықпен қатар кейбір адамдар бойына ... келе ... ... ... өнердің эстетикалық заңдарына
сүйене отырып көркемдік ... ... деп ... ... ... ... ... пен Әуезов творчествосымен дәлелдейді. Яго, ... ... тек ... жағанан ғана бір-біріне қарама-қарсы антиподтар
емес. Хауа Ана мен Адам атадан ... ... ... ... ... пен жаманшылықтың, парасат пен кесапаттың типтік символы санамызға
сіңісіп кетті. Сондықтан да әдебиет қоғамдық құрылысты ... ... ... пен ... ... ... ... сондай-ақ жалпы
моральдық атмосфераны қалыптастыратын ... ... ... ... ... мен ... ... дамуы адамдар санасын
өзгертудің субьективтік факторлары ғана. Адамның моральдық ... ... ... ... ... ... әдебиеттің рөлін ешқандайда сыртқы күштер ауыстыра
алмайды. Әдебиеттің аса ... да ... ... да осында жатыр. Олай
болса совет ... ... мен ... ... ... пен қара ... ... ойлауға (эгоизм), тоғышарлыққа, аярлыққа,
жексұрындық пен сұрқиялыққа қарсы тәрбиелеудегі ... ... ... де ... Осы ... «өз заманындағы рухани кесепат
атаулыға ең алдымен ... ... ... ... ... деген сөзін
айта кеткеннің жөні келіп ... бұл ... ... ... ең алдымен адамгершілік және
мораль мәселесін орыс ... ... ... Моральдық
проблемалар... Немесе адамгершілік және ар-ұждан мәселелері...
Ол ең алдымен, етек-жеңін ... ... ... ... елдердің
әдебиеттерінің өткені мен бүгінгісін шет пұшпақтай қарай ... ... асыл ... ... XIX ... ... ... бастайды
оның «Өлі жандар» атты еңбегінде-Чичиковтың сайқымазақ ... ... ... өліп бара ... күні өтіп бара ... ... Россияның сол
заманғы азғындауын, тоғышарлықтың иеленуіне түсіп кеткендігін көз алдымызға
елестететіні трагоколикалық жыр емес пе?!
«Өлі жандар»-орыс өміріндегі ... ... ... ... ... ... жоқ үздік үлгісі. Сондай-ақ, Гогольдің «Шинель» повесін
қарастырады. «Шинель» повесі де ... ғана ... қай ... жалпы адам баласының бойындағы кездесетін моральдық азғындаудың ... да ... ... ... аярлық мінезді әшекерлеудің әлем
әдебиеті бойынша озық үлгісі деп ... ... ... жан
Акакий Акакиевич сияқты сорақы типтер, тоғышар пенделер бүгінде кездеспейді
деп айту ... бар ... ... ... ... аспаса, ал оның
бүгінгі ағайындары бар мақсаты да қарақан бастың ... ... ... ... ... ... оңай олжа ... бөсіп ішкенге күйсеп жегенге
мәз болу, борбиып ісінген ... ... ... сап, ... шел
басқан отсыз, ойсыз көздерін қара көзілдірікпен тасалау. Олардың әңгімесі
қайткенде баю мен ... ... өмір ... ... ... әртүрлі
маркасы туралы даурыға сөйлеуден аспайды.
Гогольден кейін Салтыков-Щедрин мен Гончаровтар да көтерген ... ... ... ... ... ... талдайды. Гончаровтың «Обломовы» ... ... ... ... ... ... ... көрсоқыр
жандардың трагедиясын айқара ашып берді.
Одан кейін, Чеховтың прозасын да ... ... ... Оның әсіресе
атақты «Құндақтаулы адам», «Ионыч», «Әдебиет пәнінің мұғалімі» тағы ... ... ... ... Бұл ... замандастары бойында
әпжыландай оралған тоғышарлық мінездер, моральдық жат қылықтар, ... ... ... әжуаланатындығын тайға таңба басқандай сызып
көрсетті. Мысалыға, Беликов сияқты тоғышар типтерді алады. ... ... ғана өмір ... Бір ... ... ... - өзі жүрген
«тыныш» өмір сүретін адам сияқты, ал ... олай ... Оның ... ... тұрып, сол қоғамның мүдделерінен өз ... ... ... да ... ... ... ... та жасай
алмайды, керсінше олар бүкіл жаманшылық атаулының тууына, етек ... ... ... ғана ... ... ештеңеге селт етіп
немесе жаны ауырып мазасы кетпейді, тек ... ... ... ғана өмір ... Олар – ... жасымайды, тасымайды, тек
өздерінің шимырт тірлігімен жер ... ... мәз. ... ... жоқ, азаматтық ар атына әділетсіздікке, зұлымдыққа қарсы ... ... ... жол ... адалдық пен адамдық ... ... ... да ... ... игі іске бара ... ... сырты адам, іші надан типтердің қауіпсіздігі осында жатыр. Сондықтан
да ... ... ұлы ... ... тұлғасын заңғар биікке көтеріп
тұр.
Әкім Тарази А.П.Чехов әңгімелерін дүниежүзі бойынша әрі кең ... көп ... және оның ... ... ... ... жазады. Жазушы, кез – ... ... ... алып ... кемел жазушысының творчествасына
үңілмейік, мораль тақырыбына, адамгершілік ... ... табу ... ... ... көзі – ... екені баршаға
мәлім. Демек, азамат дегеніміз шынайы ... ... емес ... ... жер ... ... ... құруы - әскердің, атом
бомбаларының күші емес, әлемнің әйгілі гуманист жазушыларының рухани күші
деп біледі.
Сыншының ... ... бір ... ... ... жалпы совет
әдебиетіндегі адамгершілік, мораль ... ... ... ... ... Ф.Абрамовтың, И.Друцэнің, В.Аксеповтың, В.Шукшиннің,
В.Распутиннің, Ю.Трифоновтың, тағы ... ... ... ... Әсіресе, Юрий Трифоновтың «Айырбас», «Күн ... ... ... тоғышарлық трагедия реалистікпен суреттелгенін көрсетеді. Тағы
бір айта кететін жайт, ол адамды моральдық тұрғыдан жан – ... ... ... ... «Ақ ... ... ... «Сотников»
повестерінде де айырықша деп бағалады. Зұлымдық пен сұрқиялық әрекеттердің
бастауы – адам ... ... ... жан ... ... «Ақ ... оқу үстінде сезінесің дейді және ... ... ... ... ... пен ... ... пен
қызғаншақтық, күншілдік пен есепқұмарлық, көрсеқызарлық пен дүниеқоңыздық,
арамдық пен сараңдық, пайдақорлық пен жалақорлықтың мәнін ашып береді.
Ал, ... осы ... ... ... ... ... қазақ
әдебиетіндегі әсіресе, проза саласындағы адамгершілік, мораль тақырыбындағы
жазылған көптеген әңгіме, повестер ... ... ... ... ... ... ... қалған «Өскен өркені», З. Шашкинның «Теміртауы»,
Т. Ахтановтың «Бораны», Т. Әлімқұловтың ... ... І. ... мен «Ғашықтары», Ә. Нұршайықовтың «Махаббат қызық мол ... ... ... ... ... жалғыз үйі», М.Сүндетовтың «Ескексіз қайығы» сияқты ... Осы ... ... ... ... адам ... ... мен моральдық сұлулығы, сондай-ақ өмірде кездесетін ... ... мен ... ... де ... ... ... шешімдерін тапқан болатын ... ... ... ... ... Ә.Нұршайықовтың,
І.Есенберлиннің, Ғ.Мүсіреповтың романдарындағы кейіпкерлер әлеміне көбірек
тоқталып өтеді. Әр жазушының әр кейіпкерін әр ... ... ... ... ... ... ... мансапқұмар,
жалған азаматтық, қоғам мүддесіне жаны ауырмайтын, жеке ... ... ... ... сырты жылтыр, іші сырдаң сыпайы Тахауидің
Қасболат образын ашады. Ал, ... ... ... да ... пысықай ретінде көрсетсе, Ілиястың Ақбаянын да мәз етпейді.
Оның адамға тән емес жат ... аша ... ... ... ... аулақ ұстауын айтады. Бұл да жастарды, әсіресе, оқырман ... ... бір ... деп ... ... ... қазақ романистерінің үлкені де, кішісі де өз
шығармаларында коммунистік мораль ... ... ... мен ... ... айқара ашып, сынап отырғандығы ... деп ... ... өзі ... жағынан қарағанда замандастарымызды
гуманистік мораль рухында тәрбиелеудің ең тамаша жолы дегенге кеп саяды.
Осы ... ... ... ... ... жазушымыз
Ғ.Мүсіреповтың мораль тақырыбында соңғы кездері жазып, жарияланып жүрген
дүниелерін ерекше бағалайды. Ғабиттың кейінгі ... ... ... ... немесе астарлап болсын, адамгершілік мәселесі. Ар
тазалығы, жан тазалығы, жан сұлулығы дәріптеліп суреттелуімен қатар ... ... ... ... ... ... ... пен төсек, екі жүзділік, тоғышарлық тағыда басқа ... ... ... ... ... мораль проблемасы, адам бойындағы
қордаланған ... жат ... ... ада ... ... ... жас та жасамыс біраз қазақ прозаиктерінің ... ... келе ... айта кетуді жөн көреді. Дәл осы
мәселелерге ... ... ... ... ... ... және ... Ә.Таразидің «Келіні» мен «Өртін», Ш.Мұртазаевтің
«Тұйық шарбағын», С.Мұратбековтың «Күсен-Күсекесі» мен ... ... ... ... ... мен ... ... «Қош бол атасы» және басқалардың осы ... ... ... қилы-қырлы сан тарау соқтықпалы-соқпақсыз
өмірдегі мекен-тұрағы, мінез-құлқы, ... бар ... ... ... ... ... ... нанымды көркем ситуациялар арқылы
бейнеленгенін аша айтады.
Сонымен бірге, ... ... ... ... ... ... Ә.Таразидің «Өртін», Ш.Мұртазаның «Тұйық
шарбағын», С.Мұратбековтың «Үскірігін», Қ.Найманбаевтің ... ... ... ... ... сай ... ... жеткен іс-әрекеттер
суреттерін көрсетеді.
Қысқасы, С.Әшімбаев: «Нағыз жазушы ... ... өз ... ... ... ... бейнелеушісі болуымен қатар, өмірдегі
келеңсіздікті батыл айыптаушы, ... ... ... гуманистік моральдың
насихатшысы әрі оны берік қалыптастырушы қайраткер азамат екенін ұмытпаған
жөн. Сонда ғана ... мен ... ... ... парызы
өтелмек!»-деп қорытындылайды [2,51].
Келесі бір қарастырайын деп отырған зерттеуші жазушы ... ... ... ... атты ... еңбегі.
Төрегелді Бекниязовтың бұл еңбегі кіріспе, екі ... ... ... ... ... қазіргі кейіпкер және оның
адамгершілік бейнесінің өте ... ... ... ... ... ... ... зерттеуші ғалымдардың еңбектеріне тоқталып өтеді. Ол
адамгершілік ... ... ... ... жақсылық әділдік, шындық,
адалдық, мейірімділік, азаматтық ізгілік, парыз сияқты топтарға бөліп,
санамалап ... ... ... ... ... халықтар әдебиетіне де көңіл
бөліп, жазушылардың осы заманғы ... ... етіп ... образын сомдауын, олардың тікелей адамгершілік болмысына ден
қоюын айтып кетеді. Мысалы, ... ... ... ... Ф.Искандеп, Ф.Абрамов, М.Авижюс, Ю.Трифонов, В.Распутин,
В.Белов, Г.Матевосян, В.Быков секілді қаламгерлер ... ... ... ... ... ... зерттеушілердің М.Бахтин, Т.Якшенко, Л.Тинзбург,
В.Адухтина, Т.Бровиан, А.Влосенко, ... ... ... әр ... ой ... ... ... Ал, адамгершілік
мәселесі туралы Ф.Кузнецовтың «Размышление нравственности» (1979),
В.Гусевтің ... и ... (1989), ... ... ... литературы» (1986), А.Гусейновтің «Золотое
правило нравственности» (1979), И.Скаковтың (Нравственные уроки ... ... ... ... (1977) ... ... атап айтады.
Сонымен қатар, әдебиеттегі замандас бейнесі туралы ... ... ... де назар аударады. ... ... ... ... ... келбеті», Ш.Елеукеновтың «Замандас
парасаты», С. Байжановтың «Замандас туралы толғау», Ж.Ысмағұловтың ... деп ... ... ... Және ұлы ... ... роман және оның геройы» деп аталатын ... ... ... Т.Бекниязов қазақ прозасының, соның ішіндегі (қазақ) повесть
жанрының қалыптасуын, осы жанрда кейіпкерді ... мен ... ... ... ... ... ... еңбектерін
қарастырады және повесть жанры туралы кейбір анықтамаларға, зерттеушілердің
ой-тұжырымдарына назар аударып, оның бұрынғы кезден бастап-ақ пайда ... ... өте келе ... жетілгендігін көрсетеді. Оларға алдымен орыс
ғалымдары әрісін ... ... ... В.Тимофеевтің
еңбектерін мысал етеді.
Одан кейін қазақ әдеби ... ... ... ... ... аздығын баса айтады. Тек А.Байтұрсыновтың, Қ.Жұмаділовтің.
З.Қабдоловтың еңбектерін көрсетеді. ... ... ... ... ... ... да, осы ... шығармалар туралы бірқатар
зерттеулер жүргізген ... ... ... ... ... ... ... көркемдік ізденістер жөнінде, ... ... ... ... кейбір теориялық ... ... ... ... ... ... С.Ақашева жанрлық-
стильдік ерекшеліктер жөнінде тоқталып өткен.
Т.Бекниязов неғұрлым жаңа повестерді алып ... ... ... ... екі ... және ... тұрады. Бірінші тарауын
«Кейіпкердің адамгершілік бейнесі» деп алып, ондағы повестерді ... ... сан ... ... ... ... Әбіш Кекілбаевтың, Мұхтар Мағауиннің, Оралхан
Бөкеевтің, Дүкенбай Досжановтың суреткерлік ізденістеріне, кейіпкер мен
оның ... ... ... ... ... ... ... нақты шығармаларына талдау жасайды.
Екінші тарауын «Кейіпкер мінезінің адамгершілік ... деп ... ... ... ... М.Сүндетовтың, Б.Қойшыбаевтың
повестеріне тоқталып өтеді. Ондағы ... ... ... ... тәсілдермен ашылатынын көрсете білді. Қаһарман бейнесі оның
характерінсіз ... ... ... ... ... ... ... арқылы қаһарманның санасын, адамшылық тұлғасын да сомдады.
Сонымен қатар, бұл ... ... жас ... ... ... бұл диссертациялық еңбегін жазу барысында алдына бірнеше
мақсат-міндеттер қоя білді. Олар мына төмендегідей:
Зерттеудің мақаты мен ... ... ... ... жанры
бойынша бүгінгі қаһарман тұлғасын беру. Сексенінші жылдардағы әлі зерттеле
қоймаған қазақ повестерінің даму ... көз ... ... қатар,
зерттеу обьктісіне қарастырып отырған мәселерге байланысты шығармаларды
іріктеп ... ... ... мен ... табыстарына, ізденістеріне
ой жіберіп, қайсыбір кемшілік тұстарына да тоқталып өтеді.
Енді, бірінші тарауына тоқталып өтсек, онда ... ... ... ... ... ... берген. Көптеген ғалымдардың
шығармаларындағы кейіпкерлерге талдау жасайды.
Ертеден-ақ халықтың арман-мақсатын, мұң-мұқтажын көтерер ... ... Бұл ... ... ауыз ... кең өріс алады.
Келе-келе жазба әдебиет оны ары қарай ... ... ... ... ... ұмтылу, өмір үшін күрескерлік құбылысы-
әріден келе ... ... ... ... Уақыт өткен сайын адам
өзінің зор болмысымен мүсінделе ... Ол ... ... пен ... жалғасы.
Т.Бекниязов орыс әдебиетінде В.Астафьевтің «Қайғылы детектив»,
Ю.Бондаревтің «Ойын», Ф.Абрамовтың ... ... ... В.Быковтің
«Карьер», В.Беловтың «Бәрі де алда», В.Распутиннің «Өрт» деген шығармаларды
және ... ... ... алып ... ... ... ... ең көкейкесті проблемаларын көтерген деп ойлайды.
Айталық, ... ... ... ... қиын жағдайы, жан күйзелісі
азаматтық ісі суреттеледі. Биіктен бас қаһарманын ... ... не ... шейін айтып өтеді. Бас ... ... ... ... Иван Петрович Егоров. В.Распутиннің бұл туындысыда
публикациялық стиль нышаны байқалғанымен, негізінен жазушы сол ... ... ... ... ... ... танытқандығын аша айтады.
Одан кейін қазақ әдебиетінің ірі ... ... де ... ... Және ... салыстырады. Мысалы, жоғарыда талдап өткен
В.Распутиннің туындысы мен О.Бөкеевтің ... ... Бұл ... мәселесі төркіндес. Мұндағы «Сайтан көпір» кейіпкер үшін «Өрттен»
кем емес. Бірақ, О.Бөкеев ... ... ... ерте
жазылғандығын ескертеді.
Жазушы, қаһарманның адамгершілік проблемасы-тек О.Бөкеев шығармасында
ғана емес, қазақ ... ... да ... ... ... ... төгетін обьектісіне айналғанын жазады.
Ал, сондай жазушылардың қатарына Дүкенбай Досжановты және ... ... Бұл екі ... де ... ... ... мейлі повесть
жазсын өз кейіпкерлерінің адамгершілік бейнесін, жомарт жанын, парасат
биігін сөз ... ... ... ... ... орта шенінде қатар
шыққан «Тілегімді бере гөр», «Сәйгүліктер» деп ... ... ... Олар тек қана ... ... емес, көптеген шет елдерде де
танымал дейді. Мысалы, Д.Досжанов ... ... ... ... аударылған. Ал, Қ.Жұмаділовтің Қытай Халық Республикасында және
кейбір Орта Азия республикаларында туындылары шығып жүр ... ... тағы бір ... яғни ... повстерінде
халықтық көркем тілге әу бастан ерекше көңіл бөліп келе жатқандығын ерекше
атап өтеді. Соның айғағындай повестің ғана емес, оның ... ... ... ... танытатын тілдік бояулардың қанықтығы анық.
Т.Бекниязов тіл туралы айта келе, классиктеріміз Абай, Ыбырайдан
бастап, ... ... ... ... ... ... ... С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин
шығармаларында да халық тілінің бай қорының бар екенін жазады.
Мысалы, М.Әуезовтің ... ... ... оның тілдік потенциялы кім-
кімді де бей-жай ... Ал, ... ... тілі де
өзгеге ұқсамайтын, өзіндік мәнерімен ғана ... ... әр ... ... ... өзіне тән табиғи жарасымын
табады, баяндауы өте көркем. Ә дегеннен сыдыра жөнелмей ... ... ... бойынша әркім өз концепциясын ұсынады. Ал ... ... ... ... ... ... ... туатыны ақиқат.
Адам образы туралы жаңа ұғым-түсініктердің, ... ... ... ... болмайды. Ұнамды, ұнамсыз болу себебін, оның
функциялық қызметін ... ... ... ... абзал. Өмірдегі әлдебір
қиын ситуациялардың әсерінен адамның теріс жолға түсіп кетуі ... ... ... ... бар ... ... ... жолға түсу жоқ
емес. Ол айналадағы адамдар ... ... ... ... ... ... ... да көп дейді. Олай болса, кейіпкер диалектикасын да
осы тұрғыдан қарап, оның тұлғасын нанымды ... ... жөн. Оның ... ... ... жете ... бар ... болмысын
дүниеге әкелу керек. Ақырында ұнамды, ұнамсыз ... ... ... ... ... ... және ... шеберлігіне
тығыз байланысты болып кететіні сөзсіз.
Сонымен қатар, зертеуші мұндай жағдайда О.Бөкеевтің «Сайтан ... ... бере ... ... ... және ... басқа поветерінен көрер едік дейді. Әр жазушының кейіпкері ... ... ... ... ар, ... түскенде
қаһармандардың жан-дүниесі әр қырынан көрінетіні рас.
Зертеуші сексенінші жылдары бұрынғыға қарағанда әдебиетте миф, ертегі-
аңыз, фантастика ... ... онан ... ... түсті деп
дәлелдейді. Мұның мысалы ... да ... ... ... ... ... көрінеді. Қазақ жазушылары: Ә.Кекілбаев,
М.Мағауин, Д.Досжанов, Ә.Тарази, О.Бөкеевтерді жатқызды.
Т.Бекниязов бұл ... ... ... ... ... М.Мағауин, Қ.Жұмаділовтерге қазаргі қазақ повесінің ... үлес ... ... ... деп баға ... ... ... мүмкіндіктерін пайдаланып, сондай-ақ, дәстүр ... ... жаңа ... бет ... ... ... М.Әуезов,
Б.Майлиннің, С.Мұқановтың, ... ... тағы ... ... әдебиетінде салып кеткен көркемдік шеберлігін ... ... ... түрде қабылдап және оны ... әрі ... іліп ... ... дер ... бір атап айтарлығы, жазушылар біз қарастырып отырған
қаһарман мен ... ... ... де өз шеберлігін тәуір
көрсеткен. Олар адам ... ... ... ... ... ... және моральдық-эстетикалық тартыстар мен әрекеттерге байланысты
ашады. Бұл ретте авторлар сюжеттік желілерді кейіпкердің ... ... ... ... ... композиция құрады.Негізгі кейіпкерлер
тағдыры мен өмірі осылайша шығарманың тұтас мазмұндық ... ... ... ішкі жан-дүние толқыныстарына байланысты алынумен
бірге, әртүрлі тартыстардың түйінді-түйінді тұстарында да ... ... ... бір ... Ондайда қайсарлық пен батылдық,
адалдық пен әділдік, болашақ күндерге деген үміт-сенімді көруге ... бәрі жай ғана ... ... ... әдеби-эстетикалық,
концептуальды ой түюі мен идеялық шешімінің көрініс табуы деп қараған жөн.
Сөйтіп, жақсылық пен жамандықтың, ... пен ... ... ... ара ... ... отырып, ұлағат пен өнегеге мегзеу-
суреткерліктің көкейкесті мұраты болса ... деп сөз ... ... ... ... ... «Кейіпкер ... ... ... көрсетеді. Ол бұл тарауында соңғы жылдары
жазылған повестерге тоқталып ... ... ... Д.Досжанның, Қ.Жұмаділовтың, ... ... ... ... процесін зерттеу үшін әрине, ... ... өте ... ... ... ... әдебиетімізден,
яғни, Абай, Ыбырайдан бастап, бүгінде ... ... ... ... ... XXғасырдың басындағы алыптарымыз Ш.Құдайбергенов,
А.Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов мұраларын ... алып ... ... ... ... ... ... туралы
жазған көркем шығармалары дәстүрінде бүгінгі қазақ әдебиеті дамып, ... ... ... С.Сейфуллин, Б.Майлин, М.Әуезов, ... ... ... ... әдебиет көкжиегін бүкіл
әлемге мәшһүр еткенін айта ... Ол әр ... ... екі үш
шығармасына талдау жасайды. Ондағы кейіпкерлердің ... ... ... ... ... ... ... «Дауа. Жеті.
Қырық жеті», «Әулет» шығармаларындағы кейіпкерлердің характерлерін
талдайды.
Жазушының бұл ... екі ... да ... ... ... туған жерді, ата-жұртты қадірлеп, ұлттық, халықтық қасиет-
дәстүрді жоғалтпау, сонда ғана жер ... ... адам ... ... ... ... ұрпақтар жалғастығы, өмірдің мәңгілігі,
тәрбие төркіні, мінез-қасиеттердің атадан балаға ұласататыны ... ... ... одан ... Оралхан Бөкеевтің «Қар қызы» повесін талдайды. Өйткені,
нақ осы ... ... ... ... ... шынайы
суреттелген. Повестегі негізгі үш кейіпкер: Нұрлан, Бақытжан, Аманжандардың
образын көркем бейнелейді. Мысалы: Нұржан ақылды жігіт. ... ... ... ... ... ... бай жазушы дей келе, оның повестерінің көркем болуы
соның ... ... ... ... ... теңеу, эпитет,
метафора мол ұшырасады. ... ... бұл «Қар ... ... талдай отырып,
қара көк аспан гауһарға шомылып тұр; қыз алтын ... ... ... ұқсайды; сезім жетегіндегі ару өң мен түстің екі арасындағы бейкүнә
масаң ... еді; ... ... ... аударады.
Бүгінгі өмірден шығарма жазып, замандас образын сомдап жүрген
жазушының ... ... ... ... ... шығармашылығна
тоқталып өтеді. Мағзұм Сүндетовтың прозалық ... да ... ... ... ... бір төбе. Осы бір төбе повестердің ішінен «Гармония,
симметрия және Марат» деп аталатын повесін алып талдайды. Ондағы ... ... беру ... бір ... Оның ... ә ... ... Марат мінезінің біраз сырларын ... ... Оның ұяң , адал ... екеніне көзімізді толық жеткізеді.
Одан кейін, Б.Қойшыбаевтың «Киелі мұра» деп аталатын повесіне тоқталып
өтеді. Бұл шығармада осы күнгі ... бас ... ... ... ... ... бақытқа жететіні туралы сыр толғайды. Негізгі кейіпкер
ерлі-зайыпты жастар Абылай мен ... ... де осы ... ... ... мұра боп келе ... ... бергенін айтады.
Ол бұлардың ұрпақтары үшін ... ... ... ... ... сақтайтын «киелі мұра».
Одан кйінгі келесі бір жазушымыз Қуаныш Жиенбаевтың «Теңіздегі бір
тамшы» деген ... да айта ... ... ... ... ... бағатын қыз. Повестің бүкіл оқиғасы осы қаһарманның
көзқарасымен, ой-түсінігімен баяндалады. ... ... ... ... өгей шеше- Қатпа, оған еріп келген кішкене бала Жамансары мен
Ұлбосынның ара қатынасы ішкі ... ... ... ... ... ... ... екінші бір шағын повесі-«Сынақ мерзімі» деп аталады. Мұны ... ... ... Шығармада ауыл-мәселесі егін, су проблемасы
көтеріледі. Бұл көркем шығарма фон ... ... ... бүгінгі күн тынысын сезе білетіні байқалады. Лирикалық
баяндауларда негізгі ... ... мен ... Бұл ... ... бірге өскен. Әділхан өз еңбегімен іскер: адамгершілікпен ... ... ... ... лауазымға қол жеткізеді екен. Ең ... ... Оны ... ... Ол Әділхан жеткен табыстарды көре
алмайды. Т.Бекниязов Қ.Жиенбаевтың повесін талдай отырып, кейіпкерлердің
адамшылық қасиетін көрсетуді жөн ... ... ... ... Жәнібек
Кәрменовтың «Махаббат әні» повесі. Бұл- жастар сүйіспеншілігіне арналған
повесть. Повесть жап-жақсы оқылады. Күрделі ... жоқ. ... ... бар. Оқушысын тарта біледі.
Ауылға демалысқа келген жазушы жігітке Манарбек ... досы ... ... ... ... келуі Манарбектің қызға деген алғашқы жігіттік
сезімін баяндап беруіне ... ... ... Дана ... ... ... оны ұнатады. Бірақ араға үшінші кейіпкер –суретші Қалкен келіп
қосылады да, ... ... ... жолы болмайды. Шығарма жүгін
көтеріп тұрған оқиға негізі, характер қақтығысы осы ... ... ... ... ... ... ой-сезімін, өмірге көзқарасын ішкі психологиялық драматизмге құра
білді.
Одан кейін тағы да осы Ж.Кәрменовтың «Боз айғырдың ... ... ... ... жылқышы жігіт Кәрім, оның әйелі Толқынның
тағдырын суреттеп сол ... ... ... этикалық мәселеден сыр
қозғайды. Жас жұбайлар жарасымды келісім таппай, жеңіл ... ... ... ... ... әкесі қарапайым бейнеткеш жан болса,
Толқының әкесі өзін ... ... ... бас ... ... тартысы да осындай теңсіздік мінез-құлықтан туындайды.
Менсінбеушілік, көлденең пайданың ... ... ... алынған. Ар тазалығы алға тартылады. Толқын ферма меңгерушісі
Тілеужанға жем бола ... ... өзі мал ... әрең ... ... оқып ... Кәрім мен
оның әке-шешесіне іштей тілектес ... ... Ал ... ... ... ... жымысқы істеріне зығырданың
қайнайды. Көптеген ... соң, ... ... ... ... ... ... былай береді:
«Жазушы өз шығармасы арқылы оқырманға әр кез көкейкесті ... ... үлгі ... Онда да ... ... ... салу ... емес, осы
ретте Жәнібек қаламының қалыптасып қалған еркін тынысын аңғардық. ... ... ... ... ... тарауды қорытындылай келе, қаһарманның адамгершілік
қасиетін-олардың характерін де айқын білініп отыратынын байқаймыз дейді.
Бұл ... ... ... ... М.Сүндетовтың, жас
қаламгерлер ... ... ... ... ... характерлерін ашуда, адамгершілік мәселесін
қозғауда характердің рөліне айрықша мән береді.
Қорытынды бөлімінде, ... ... ... үлкен міндеттің
тұрғанын айтады. Олар бұған дейін ... ... ... ... ... ... мен ... өтпелі кезеңнің, қыр-сырына тереңдеп
бойлайтын жаңадан шығармалар беруі керек. Бұл халық алдындағы борыш ... ... ... әрі ... ... ... тұрғыда
және тың көзқарастар мен суреттелуі қажет ... ... да бір ... ... ... ... болсақ, ол Гүлназ
Оразованың «Нығмет Ғабдуллин прозасындағы кейіпкерлердің ... деп ... ... Бұл ... әдеттегідей, кіріспе, негізгі бөлім,
қорытындыдан тұрады. Кіріспеге жұмыстың жалпы сипаттамасы, мақсаты мен
міндеттері, ғылыми ... ... ... ... ... ... ... диссертацияның құрылымы кіреді. Негізгі бөлімінің
бірінші тарауына Нығмет ... ... ... және ... ... Ал ... тарауында «жазушы романдарындағы
кейіпкерлердің адамгершілік әлемі» тақырыбы ... ... ... Оразова әдебиет пен моральды бір-бірінен бөліп қарауға
келмейтін, бір-бірімен ... ... ... егіз ұғым деп ... орай кез-келген көркем туындының мақсаты- адам ... ... ... ... ... жалпы өнер туындысы болмайды.
Ол осы күрделі де маңызды мәселені жазушы ... ... ... зерттеуді мақсат тұтады. Көркем туындыларының басты
арқауы адамгершілік болған көрнекті қаламгер шығармашылығының елу ... ... бар ... ... ... Нығмет Ғабдуллинің өмірбаянына аздап
болса да тоқталып ... ... ауыр ... ... қатар еңбекті де атқару тек
Нығымет Ғабдуллинің ғана емес, сол кезең ... ... де ... еді. Сол ... ... әлеміне көптеген ақын-жазушылар, сыншылар,
өнер ... ... ... ... кейінгі әдебиетіміз дами түсті.
Оның кадрларының ... жыл ... ... берді, шығармаларының сапасы арта
берді. «Қазақ прозасының соңғы он бес жылдағы зор табысының бірі ... ... ... ... ... ... Қабдолов,
Бауыржан Момышұлы, Сапарғали Бегалин, Сейтжан ... ... ... ... ... Соқпақбаев, Темірғали Нұртазин, Нығмет
Ғабдуллин сияқты талантты жазушылардың шығуы» [4, 3].
Зерттеушінің ... ... ... ... ... ... ... сол замандастың рухани әлемін, ұлттық
мінезін кейіпкерлердің ... ... ... ... тағы ... ... арқылы терең аша отырып бейнелесе, «Замандас келбеті» ғылыми
зерттеу ... ... ... оның ... ... ... сөз етеді. Бұл зерттеуінде қазақ ... жаңа ... ... ... ... ... пен ... шығармадағы тартыстың
құрылу сипаты, қаһармандардың адамгершілік әлемі, ұлттық келбеті ... ... ... ... жасайды. Олай болса, біз жазушыны
әдебиетіміздегі замандас бейнесін, оның адамгершілік ... ... ... ... ... әрі ... тұрғыдан зерттеуші деп қарауымызға
болады.
Оның Г.Оразова «Ғабит Мүсірепов-драматург» ... ... ... ... ... ... еңбегін зерттейді.
Бұл кандидаттық диссертацияның тақырыбы болып басталған көп жылғы ... ... ... қатар, зерттеуші суреткердің «Қыз Жібек»
пьессасынан бастап, ... ... ... ... драмалық
туындыларының табиғатына да зер салады. Драмалық тартыс, кейіпкер, ... ... ... тағы да ... бұл ... ... ... көрсетеді. Сонымен қатар, жазушы мен театр арасында ... бары ... ... ... ... кейінгі зерттеуіне арқау қылған «Шығарма арқауы-шындық» (1968)-
атты еңбегі. Бұл еңбекте прозадағы, драматургиядағы жасалған жаңа қадамдар,
шығарма ... ... ... ... тұлғасы туралы мәселелерді
қарастырады. Зертеуші монографиялық еңбекті- ғалымның ... ... ... көзі деп қарастырады.
Сонымен қатар, Нығмет Ғабдуллинің мұндай бесаспаптығы, яғни ... ... ... ... бір ... ... ... ғалымдық
қасиеттердің тоғысып келуі, оның қаламынан туған шығармалардың олардың
бітім-болмысына игі ... ... ... бұл ... еңбегінің «Н.Ғабдуллин повестеріндегі
тартыс және кейіпкер даралығы» деп аталатын бірінші тарауында ... ... ... ... ... «Сарғайған жапырақ»
повестеріндегі ... ... және ... ... ... ... ... ғылымында көркем тартыс туралы ... ... ... еңбектердің тарауларында, жекелген зерттеу
мақалаларында диссертациялық ... бұл ... ... екен. Солардың ең алғашқыларының бірі деп Мұхтар Әуезовтің
«Драматургия заңы ... ... ... (1953) атты ... ... бұл ... негізінен драматургиядағы тартыс туралы ой
бөліскенімен, ... ... ... ... ... ... ... деп бағалайды. Сонымен қатар, С.Ордалиевтің ... ... (1975) атты ... ... ... де ... Ал, ... тартыстың мән-жайына арналған Нығмет Ғабдуллинің «Замандас
келбеті» (1972) атты еңбегі екндігін айтады.
Нығмет ... ... ... ... ... ... ... бірсыпыра ғалымдардың монографиялық еңбектерінде сөз
етіп отырған тақырыпқа орай ... ... ... ... ... Мысалы: Р.Бердібаевтың «Роман және заман» атты ... ... ... ... ... ... зерттеуі,
С.Қирабаевтің Нығметтің творчествалық ... ... ... ... қатар, көркем шығармадағы замандастарымыздың бейнесі, ... ... ... ... бейнеленуі туралы біраз ғылыми зерттеу
еңбектерінде айтылғандығын көрсетеді. Олар, М.Атымовтың «Қазіргі қазақ
романдарындағы ... ... (1983), ... ... ... (1973), ... «Әдебиет және дәуір» (1972), Р.Бердібаевтің
«Қазіргі қазақ ... ... ... (1968), ... ... (1977), ... ... суреттері» (1968),
З.Қабдоловтың «Жебе» (1977), Б.Майтановтың «Қаһарманның рухани ... ... ... қаһарманы» (1981), Қ.Тұрсыновтың «Замандас
тұлғасы» (1985) тағы басқа да зерттеулер мен монографиялық ... ... ... ... ... ... ... көкейтесті
мәселелер жөнінде, өмірдегі шындық пен ... ... ара ... тағы ... да сөз қозғалса, көркем туындыларында ол адамзат
қоғамының қай ... де ... ... проблемасын көтереді.
Адамгершілік мәдениеті төл әдебиетімізде жан-жақты қарастырылған.
Зерттеушінің ... ... төл ... ... оның ... шығармаларында бейнеленуі, маңызы жөнінде
диссертациялық қорғалған жұмыстар бар. Мысалға, Т.Бегниязов ... ... ... және ... ... (1992) ... ... адамгершілік әлемін бейнелеудегі ... сөз ... ... ... ... ... ... «Т.Ахтанов прозасындағы адамгершілік ізденістер»
(2003) диссертацияларында ... ... ... ... ... ... ... суреттеген шығармаларға ... ... ... ... қатар, осы ғылыми жұмысында жазушы Нығмет Ғабдуллинің
шығармаларындағы ... ... ... ... ... көркем тартыс және басқа да көркемдік тәсілдер арқылы
бейнеленуіне, идеялық тұрғыдан маңыздылығына ... ... ... ... ... ... мынандай мақсаттар мен
міндеттерді қояды: замандастың рухани әлемін бейнелеуде 60-80-ші жылдардағы
әдеби процестегі жазушы Н.Ғабдулиннің ... ... ... ... шығармаларында кейіпкерлердің адамгершілік қасиеттерін саралайтын
әр-түрлі көркемдік тәсілдерді ... ... ... ... ... негізгі бөлімнің бірінші таруына тоқталатын болсақ,
жазушы Нығмет ... ... ... ... ... ... болмысын танытудағы көркем тартыстың маңызын көрсетуде ең ... ... ... ... ... мысалға алған. Бұл аталған
туындыда көркем тартыс кейіпкер болмысын терең ашқан. Шығарманың идеялық
мазмұны ... ... ... ұтымды. Н.Ғабдуллин бұл
шығармасында кешегі соғыс кезіндегі ауыл ... ... ... ... ... ... орамал» повесі Ұлы Отан соғысы тақырыбында
жазылған, адамгершілік проблемасы-оның бүкіл ... ... ... повесіндегі негізгі кейіпкер-Қалима бейнесі. Қалима
повесте іс-әрекеті арқылы мінезі, жалпы ... ... ... ашылған
образ. Ал, екінші кейіпкер оның махаббаты-Досан. Досан соғыс ... жиі ... ... ... ... ... әр-түрлі саласында түрлі жағдайларда
сынға салады, олардың парасатын, интелектілігін, адамгершілік қасиеттерін
психологиялық тереңдікпен ... ... ... ... ... ... кіргізеді. Повестің «Сын» аталғандығынан да болса керек, ... ... алға ... «Сынның» негізінен көтерген мәселесі-
замандастарымыздың рухани әлемінің тапқырлығын, сол арқылы қоғамның кеселін
айқындау еді. ... ... ... ... ... ... ... қарама-қарсы топтың өкілдері керек. Міне, автор осы ... екі топ ... ... тартысын шебер құра білген. ... ... ... ... әрі ... ... ... байыпты қарастырып жүрген автордың өзі бұл мәселе хақында әр-түрлі
көзқарастардың, алуан-алуан ұғымдардың, қилы-қилы ... ... ... тарыстардың өз заңы бар екендігін көрсетеді.
Г.Оразованың зерттеуінше «Сын» повесіндегі тартыстың ең ... оның ... ... Бұл ... бас ... өте ... тер төкпей, қиналмай ғылыми атақ алып жүрген
адамдардың бірі деп ... Ол ... ... ... ... қатар, зерттеуші замандастарымыздың адамгершілік әлемін немесе
рухани жұтаңдығын арқау еткен қысқа ... ... ... ... ... ... ... құлыным»,
Т.Әбдіковтің «Қыз Бәтіш пен Ерсейт», М.Мағауинің «Қара қыз», Т.Әлімқұловтың
«Қақпақыл» повестерін жатқызады. ... ... ... ... пен ... да ... ... өсуімен қатар менмендігі де
қатар өскен жандар. Зерттеуші автордың кейбір ... ... ... адамшылықтары өше бастайтынын осы кейіпкерлер арқылы
көрсете ... сөз ... ... пен ... Байғалимен үндес
жандар.
Зертеуші Ғабдуллинің соғыс ... ... ... ... ... ... ... жанрда жазылған «Кестелі орамал», «Оралу»
повестері, оған қоса «Жігер» романы бар екені белгілі. ... ... ... ... сол ... өмір ... ... «Оралу» повесінде тылдың жайы бейнелене отырып, майдан қасіреті,
адамдар қайғысы да қоса ... Бұл ... жаңа бір ... ... ... ... ... мінездері сыртқы
ортамен тығыз байланысты. Қоғамдағы ауыр ... ... ... ... әсер ... ... анық көрінеді.
Соғыстың адам басына салған трагедияларын арқау ... ... ... ... ... ... да әдеби қорынан мол ... ... ... ... ... ... кейбір олқылықтардың
барлығын да көрсетеді. Мысалы, Есенжолдың өлімі нанымды ... ... ... адам бола тұра, Күләннің арбаға салып, қасына алып
жүруі қисынсыз дейді. Елдегі ауыр ... ... ... нағашы
әжесінің уақытша баға тұрғанында ештеңе жоқ. Егер, зерттеуші автор ... ... ... санаған болса, повестегі бар тартысты тудырған
ситуациялық жағдайды Сақып ананың ... ... ... айтуы нанымды әрі
деталь қызметінің ... дәл ... бас ... өз ... ... ол сөзді есіне алса ұтымды болар еді дейді.
Одан кейін Н.Ғабдуллинің «Айығу» ... де ... ... тартыс
ашық түрде емес, көбіне бас кейіпкер Хасенің жан ... ... ... ... ... ... ... бөлімінде бас кейіпкердің
оқиғаны өзі баян ететінін айтады.
Осы диссертациялық еңбекте махаббат, ... ... ... да ... ... Солардың бірі-С.Елубаевтің «Ұлыстың ұлы
күні» повесі. Мұндағы бас ... ... ... мен ... ... Одан ... ... тақырыбына жазылған шығарма-«Сарғайған
жапырақ». Бұл-психологиялық повесть. Оның бас ... жолы ... ... ... ... Осы Маржангүл сияқты қыз
тағдыры А.Мекебаевтің «Жар жағалаған қыз» ... де ... ... ... та сезімге беріліп, қуғанымен алданғанын білгенде қайғыға
батады. Ал, Б.Мұқайдың «Жедел жәрдем», ... ... ... ... сүйіспеншілік, адамгершілік мәселелері қатар ... ... ... ... ... ... ... сияқты адал махаббатты аңсаған қыз.
Г.Оразова зерттеу еңбегінің бұл тарауында ... ... ... ... ... ... жапырақ», «Айығу», «Белгілер, іздер»,
повестеріне тоқталып, ондағы кейіпкер болмысын ашуға бағытталған көркем
тартыстың ... ... ... тырысады.Талдаудың барысында
көбіне автордың өзі басынан өткерген ... ... ... ... мәселелерге ғана қалам тартқандығы және көкейіндегі көрікті ойын
дәлме-дәл қалпында оқырманға жеткізе ... ... ... қорытындылай келе, Нығмет Ғабдуллин повестеріндегі
құрылған көркем тартыс арқылы ... ... ... ... және әр-қайсысының іс-әрекеттері, өмір сынына кез болған сәттердің
шама-шарықтары арқылы олардың өз ... ... ... ... ... ... қоса қаламгер повестеріндегі нәзік
лиризмнің де сыры ерекше. Оқиғамен қатар өріліп, ... ... ... сыр ... Зерттеушінің айтуынша бұл пайымдаулар
жазушы шығармаларын ерекшелендіріп, шынайыландырып ... да осы ... ... ... ... ... ... жазушы романдарындағы
кейіпкерлердің адамгершілік әлеміне тоқталып өтеді. Бұл тарауды ең ... ... ... ... ... ... «Не ... романындағы Лопухов пен Кирсанов ... ... ... арнаса, келесі бір «Қызықсыс тарих» шығарасынада ғалымның қайғылы
тағдыры туралы әңгімеленгенін ... Ал, ... ... «Ақ ... ... осы ... ең үздік деп санайды.
Сонымен қатар, орыс әдебиетінде ғылым ... ... кең, ... жанрлық шығармалар өте көптігін айта келе, оларды толық тізбелеп
шығу мақсат емес ... мен ... ... өзара қарым-қатынасынын көптеген
философтарды, ғалымдарды да толғандырды. ... ... ... ... ... ... ғылыми –публицистикалық көптген туындылар
дүниеге келген. Осы адамгершілік мәселесін ғылым өкілдері арқылы көтерген
жазушы ... ... ... ... романын алып талдайды. Бұл
романның көркемдік, әрі идеялық мәні зор. Бас ... ... ... ... ... ... ... ғылымдарының кандидаты, доцент.
Романдағы бүкіл оқиға барысы Әділбектің образы арқылы өрбиді. ... ... ... адамгершілікті, адалдықты тазалықты суреттейді.
Зерттеуші Г.Оразованың ... ... ... ... ... ... мәселесінің, кейіпкерлердің рухани
әлемінің көркем тартыс және басқа да көркемдік тәсілдер арқылы бейнеленуіне
идеялық тұрғыдан ... ... ... төл ... ... айқындауды негізге алған еді.
Қорытындысында жұмыс барысында айтылған пікірлердің, ... ... бір тағы да ... еңбек Салима Қалқабаеваның «Әзілхан
Нұршайықов прозасындағы адамгершілік ізденістер» деп ... Бұл ... ... үш ... және сөз түйінінен тұрады. Монографиялық
еңбектің алғысөзінде әдебиет пен моральдың ... ... ... бар
екендігін көрсетеді. Көнеден көш тартқан ауыз ... ... ... ... ... ... ... ең әуелі адамның ой-арманы,
арманын, ізгі мұраттарын жақсылық үшін зұлымдықпен күресін, ... ... ... ... ... ... қара
күшімен алысқан қаһармандарды ... ... ... ... ... ... үшін шайқасқан Алпамыс, Қобыланды, Ер ... ... ... ... ... ... адам ... рух пен
ізгілік нәрін сепкен Бұхар жырау, Төле би, ... би, ... ... ... ... жырлары мен шешендік сөздері, нақыл
өсиетері жоғарыда айтылған тұжырымның дәлелсіз еместігін ... ... ... ... қазақ халықтарының классикалық әдебиеттеріне
жүгірсек те мораль, адамгершілік ... ... ... ... ... ... мен ... Мольер мен Бальзак, Гете мен ... ... мен ... ... пен ... өз ... сұлулығын, жоғары адамгершілік сапаларын әспеттеу ... ... ... өз ... моральдың көкейтесті жақтарын сөз ... ... ... ... ... ... мәселелерін ту
етіп көтере отырып жетілгендігін көреміз.
Сонымен ... ірі ... жол ... ... ... ... ... зерттеу тенденциясы-күні бүгінге дейін созылып келе жатқан күрделі
әдеби құбылыс екенін баса ... Бұл ... ... ... этикалық,
мейлі эстетикалық көзқараспен қарасын, әйтеуір адам ... ... ... ... болмысын қоғамдық өмір шындығы мен ... ала ... ... ... ... ... ... ізденістерді сөз етіп, ... ... ... ... ... ... И.Друце, Г.Матевосян, В.Лама,
Ш.Айтматов, И.Байтемірова, Т.Сыздықбеков, А.Мұхтар, Ш.Рашидов, Б.Кербабаев,
Б.Құдайназаров, А.Айтжанов, К.Шәмшиев сияқты жазушылардың ... ... ... ... ... ... бейнелеудің көркемдік
тәсілдері жетіліп, ізденістер аясының кеңілгендігін көрсетеді. ... ... ... ... ... «Сенімін»,
З.Қабдоловтың «Жалынын», Т.Әлімқұловтың «Ақ боз атын», ... ... ... ... «Көк мұнарын»,
Ә.Нұршайықовтың «Махаббат, қызық мол ... ... ... ... ... жатқызады. Бұл
шығармалардың қай-қайсысына да ... ... ... ... болмысты жаңа қырынан ашу жолындағы ізденістер тән. Бұдан адамның
күрделі табиғатын зерттеу көркем әдебиеттің қай ... де ... ... ... бейнесі мен оның рухани әлемінің әдебиетіміздегі көрінісіне
қазақ әдебиет зерттеушілері де бірқатар еңбектер ... ... ... негізінен қоғам мен қазіргі адам ... ... ... ... ... әр алуан көрінісін ғылыми
тұрғыда талдаған дейді.
Монографиялық ... ... ... ... кейіпкердің сезім
шынайылылығы сөз болады. ... ... әр ... ... ой-
сананың, эстетика мен этикалық нормалардың даму дәрежесін білгіңіз келсе
көркем әдебиетке жүгінеріміз хақ. ... онда ... ... ... бейнеленіп, адамның жан-дүниесінің сыры шертіледі. Осындай
мұрат жолында ізденіс танытып, замандас бейнесін жасау арқылы ... ... ... ... ... баршылық. Оларға қазақ ... ... ... ... ... ... «Қалың
малын», С.Торайғыровтың «Қамар сұлуын» жатқызады. Бұл романдар арқылы
төңкеріс алдындағы ескі ... ... ... ... пен ... үшін күрескен жастардың бейнесін жасау дәстүрі кеңес үкіметі
жылдарында да қызу ... ... ... ... Қазан дүрбелеңі
тұсындағы кедей өмірін, әлеуметтік арпалыстарды суреттейтін С.Сейфуллиннің
«Тар жол ... ... ... ... ... ... 30- ... заман өзгерісі мен жаңа ... ... ... сөз ... М.Дәулетбаевтің «Қызылжарын»,
І.Жансүгіровтің «Жолдастарын», Б.Майлиннің «Азамат Азатович», Ғ.Мұстафиннің
«Өмір не ... ... ... ... ... ... ... дәлел етеді.
Осы заман тақырыбына бару, замана ерлерінің ... ... ... ... ... арттырып, әдебиетіміздің өрісі
мен тақырыптық ... ... ... ... үлгі ала ... ... ... күн тақырыбын шығармаларына арқау ... ... ... адамының жан дүнинесіне, ... ... ... ... үңілетінін көрсетеді.Зертеуші 60-
жылдардың басында М.Әуезов «Өскен өркен» ... биік ... ... Нил ... ... ... ... үлгі
тудырғанын айтады. Ұлы ... ізін ала ... ... ... ... «Ақ боз ат», ... С.Шаймерденовтің «Болашаққа жол» атты романдарында парасатты
замандас бейнесі жасалғандығын көрсетеді.
Зертеушінің пайымдауынша, ... ... өз ... ... ... ... алғашқы шығармаларынан-ақ
замандастарының асқақ ... мен сыры мол жан ... ... ... ... шеберлігін таныта алады. ... ... мол ... ... ... мен ... «Ескі
дәптердегі» ... мен ... ... пен ... ... ... ... арманшыл жастар ... ... ... гөрі ... қызығып опық жеген Ботакөз, қызықшылықпен ... ... ... ... ата-дәстүрді ұмытқан Әсем, оған қол ұшын берген
Ақан образдары ... ... ойға ... ... мінез танытатын
кейіперлер.
Адамның ішкі сұлу сезімі-махаббат психологиялық тереңдікпен, ұлттық
мінезге сай етіп ... ... ... мол ... ... ... күннен бері оқырман қауым жүрегінің төрінен орын алып келеді.
Зерттеушінің ... ... осы ... ... ғана ... ... ... алыпты. Сондай-ақ мерзімді басылымдарда отызға жуық пікірлер жазылып,
бірқатар әдеби-сын еңбектерде тілге тиек етілген. Осы зерттеу ... де ... ... баға ... ... ... білдірілген.
Шығарманың бас кейіпкерлері-кешегі солдат, бүгінгі студент Ербол мен
инабатты сұлу бойжеткен Меңтай, ал негізгі ... осы ... ... ... шынайы сүйіспеншілікке құрылған. Екі жастың жүрегін тербеткен
махаббат әуенін ... ... ... келе ... халқымыздың «Қыз
Жібек», «Қозы Көрпеш-Баян Сұлу» сияқты ғашықтық жырлары мен «Қамар ... ... ... мал» ... қазақи сүйіспеншіліктің
ұлттық дара сипатын көрсету дәстүріне жүгінгені әр кез байқалып отырады.
Зерттеуші ... ... ... ... ... да сұлу ... ... ұлттық мінезге сай етіліп берілген роман деп
көрсетеді. Осы аңқып тұрған ... ... ... ... мен Ербол
болмысын, мінез-құлқын сипаттаған тұста қоюырақ көрінеді. Меңтайдың
инабаттылығы, ... ... ... ... ... тән
үйлесімділікпен суреттелген. Сондай-ақ Ербол да ... мен ... да, ... да ерлікке әзер ер-азамат ретінде ... ... ... оралып, романтикалық күйде жүрген солдатты топ
студент қыздардың ішіне тап қылып, төрт жыл ... ... ... ... ... бара жатқан қырық ... ... ... ... есі кеткен Төлегендей күй ... ... ... сипаттама бергізетін тұстары, ... ... ... өте ... ... ... Жарасымды жеңіл
юмор мен жазылған осы ... езу ... ... отырып оқисың.
Романның мұндай жетістіктері ондағы махаббат дастанының ұлтық өрнекпен
өріліп, сұлу жарасымдылық ... ... ... «Бес ... ... ... ербол замандастарының мінездері де тағдырлары да ... осы ... ... ... ... жиынтық образдар жасауға
ұмтылған. Мысалы, қалжыңқой, қу ... ... ... ... ... ... мен ... сабырлы да ақылды қыз Майра, ер мінезді Тана, уәдеге
табансыз Сәлима, надандау Бүркітбай, ... ... ... ... ... ... ... иелері. Зерттеуші
жазушыны осы тұстағы жақсылы-жаманды қасиеттерді осы кейіпкерлер арқылы
жинақтап көрсеткен деп баға ... Өз ... асыл ... мен ... ... шоғырландырған.
С.Қалқабаева жазушы суреттеуінде Ербол сырт көзге жуас, жасықтау, тым
қарапайым болып көрінгенмен, ол-майданда ер, еңбекте ... ... ... ... ... ... жаны да, ары да таза табанды ... ... ... басында Ербол ұяң, ұялшақ, ынжықтау ауыл баласын
елестетсе, соңында еңбекке ... ел ... ... ... ... ... танылады. Оны ширатқан еңбек пен өмір. Рас, Ерболдың өмір
жолы оңай болмады, тіршіліктің талай ... ... тура ... оқу ... ... жұмыс істеді. Ерболдың адамгершілігін сынға алған
махаббат болды. Оның ... ... ... ... толы ... емес, азабы мен сағынышы мол мағыналы махаббат болды.
С.Қалқабаева әдебиетімізде ... ... ... «Өскен
өркен» романындағы Ілияспен салыстыра суреттейді. ... ... ... ... ... ... ... да жаны таза пәк аруы болса, Ілиясқа
да Айсұлу-сағымдай мұнартқан перизаты. Меңтай Ербол жанының ... ... ... ... іштей елітіп
жүрсе, Айсұлу Ілиястың мейірім толы жүзін, әдеп қылық, десті сөздерін
жүрегіне ... Екі ... қос ... ... ... сезімдерін
жеткізе алмай жүргенде ғашықтықтың әсем әнін бұзып араға Тұмажан мен Сағит
сияқтылар ... Бұл ... ... ... ұғымы таяз. Сондай-ақ
зерттеуші Т.Жармағамбетовтің «Нәзік бұлттар» повесіндегі ... ... ... да ... ... ... Олар әрбір істі ұят
безбеніне сала білетін арлы жігіттер.
С.Қалқабаева романда Ербол ... ... ... ... түсуге себепкер болып тұрған басты бір кейіпкер бар дейді. Ол-көркіне
мінезі сай, әдепті қыз Меңтай. Зерттеуші оның ... ... ... ... ... танылатындығын көрсетеді. Әдептілік пен арлылықтың
әдемі ... ... осы ... бір ... екі беті ... ... отырады. Меңтай көркін С.Қалқабаева классикалық ... ... ... ... Ғайша, Жамал, Ақбілек, Тоғжан мен Әйгерім
сынды шынайы достық пен махаббаты ... ... ... мен ... ... ... ... отырып, көз алдына елестетеді. Әрі
оның М.Әуезовтың «Өскен ... ... да ... ... ... маржанындағы» пәк жанды Мәрзия, Т.Ахтановтың «Махаббат мұңындағы» ұяң
мінезді Ләззат, ... ... ... ... биік,
сезімтал Инеш сынды қазақтың ұяң да арлы қыздарының бейнесін толықтыра
түсетін кейіпкер ... ... бұл ... еңбегінде Ербол, Тана, Заман-үшеуінің
арасындағы достық, адалдық, ... ... ... ... ... ... ... қауымға жеткізеді. Шығармада
Жомартбек те адал достықты қастерлейтін жан ... ... ... ... ... ... әр түрлі мінез құлықтарының жасалғандығы
деп түсіндіреді.
С.Қалқабаева Әзілхан Нұршайықовтың «Ескі дәптер» деп ... ... де ... ... ... ... жүрек
түпкіріндегі нәзік қырларды шертетін мұндай құдіреттің тек Ә.Нұршайықов
шығармаларына ғана тән екендігін айтады. Бұл ... да екі ... ... махаббаты, жүректерінің үндесе соққан дірілі, уыз ... ... ... ... ... ... жабырқау күндерін қатар кешіп,
балалар үйінде тәрбиеленген, кейін «өмірдің бір ... ... да ... Кабира мен Әлкен. Екеуінің осы өмір жолы ... ... ... ... ... ... көрсетілген. Зертеушінің
пайымдауынша екі жастың осы есею ... ... ... ... ... лирикалық стильмен жазылған. Жалпы лирикалық ... мен ... ... ... оның ... ішкі ... рөль атқарады. Зерттеуші «Ескі дәптерді» О.Бөкеевтің «Қайдасың, қасқа
құлыным?» атты повесімен салыстырады. Бұл екі ... ... ... мен ... ... жайын жыр еткен.
Зерттеуші Ә.Нұршайықов шығармаларының басым ... ... ... Басты кейіпкерлері-адамгершілігі мол, жаны сұлу жастар,
оқиғасы-солардың тағдырлары, ал ... ... ... ... қорытындысында С.Қалқабаева Ә.Нұршайықов шығармаларын саралап,
салмақтап көрсетеді. Одан түйетініміз, ... ... ... ... ... саз дүниелер. Еңбектің екінші тарауына көшсек, мұнда
деректілік пен ... ... сөз ... ... тарихи тұлғалардың
болмысын шынайы түрнде көркем бейнелеу үшін жазушы өмірлік деректі игерудің
ұтымды жолдарын ... ... ... ... хат, ... ... сүйене отырып, яғни деректілік негізде жазу. Нақты
шындықты ашудың бұл жаңа көркемдік әдісі қазіргі әдеби үрдіс пен тән ... ... Ол, ... 60-70 ... ... ... ... орын алған.
Мәселен, А.Чаковскийдің «Блокада», Стаднюктің «Соғыс», Богомоловтың «Қырық
төртінші ... ... ... ... ... М.Ғабдуллиннің,
Ә.Сәрсенбаевтің, С.Бақбергеновтың, Ж.Жұмаханотың шығармалары деректік
негізде жазылған дүниелер. Бұл ... айта келе ... тек ... тақырыбында шығарма жазумен шектелмейді, әскери тақырыптарда да
шығармалар жазатындығын айтады.
Ә.Нұршайықов қаһармандарының рухани күшін ... ... ... ... ... ... ... Сол арқылы адамдық болмысын, ерліктің мәні
мен ... ашып ... Осы ... ... «Махаббат жыры» мен
«Ғажайып адам» деректі повесі Б.Полевой, М.Шолоховтың повестерінде ұқсас
келетіні рас. ... бұл ... ... ... ... көркем
туындысы. Повестің мазмұны жазушы мен бас кейіпкер Әділжан атынан баяндалып
отырады. Кей тұста ... өзі де ... ... ... ... «Повесть мақсаты-соғыстың адам тағдырына тигізген
зардаптарын жеке ... ... ... ... жауынгерінің асқақ рухын,
өмірге, еңбекке деген құштарлығын таныту»,-деп повестің мақсатын айқындап
береді [5, ... ... ... ... ... береді:олардың табиғат болмысы мығым, рухы асқақ, мақсат-мұраты
айқын,сенімге берік болып ... Не ... кім ... ... ... ... сүйене отырып, адам жанының тылсым ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
құнды да өнегелі дүниелер болып ... ... ... ... пен ... ... ... Бұл роман-сұхбатында гвардия ... ... ... ... ... ... ... әлемін жария етті. Осындай тарихи ... ... ... шынайы қалпында көркем сөзбен ... ... ... ... ұзақ ... сырлас болғанын көрсетеді.
Үшінші тарауда Ә.Нұршайықовтың прозасының жанрлық-стильдік
сипаттары қарастырылады. ... ... ... ... ... жаңа ... ала келген жазушының бірі-
Ә.Нұршайықов ... баса ... ... өз ... тұрғысынан,
жаңаша әдіс-тәсілмен шешеді. Шын мәнінде Ә.Нұршайықов- адам характерін
сонылық ... ... ... ... Сөз ... адам
баласының бойындағы асыл қасиеттердің бірі-адамгершілік болса, осы асылды
жырлап, ... ... мен ... толы жан ... ... ... шығармалары құндылығын ... ... ӘКІМ ... ... КЕЙІПКЕРЛЕРДІҢ АДАМГЕРШІЛІК ӘЛЕМІ
Әдебиеттің асыл парызы, оның халық алдындағы міндеті үнемі зерттеліп,
зерделеніп келе ... ... ... ... ... ... жұлдызын
белгілейтін негізгі принцип-оның адамды жырлайтын халықтығы, ... ролі ... ... Бұл қай ... ... оған ... қуат, жаңа
серпін беретін. Жер жүзінің өнер ... аса биік ... ... тұтып, алда тұрған күрделі проблемаларды жүзеге
асыруға ықпал етеді.
Іргелі де, өмір өзі алға тартқан келелі іс-қимылдар ... ... ... ... ... небір зор ізденістер өздігінен жүзеге асып,
өздігінен атқарыла бермейтіні ... Ол үшін ... ... ... белсенді позициясы қажет. Сондықтан да қоғамды алға ... ... ... күш иесі тек ... өзі ... қала ... заманнан-ақ халықтың арман-мақсатын, мұң-мұқтажын көтерер
кейіпкерлер тұлғасы сомдалған. Бұл әсіресе, халық ауыз ... кең ... ... жазба әдебиет оны әрі қарай дамытып әкетті. Әдебиеттегі
мұндай ... ... ... өмір үшін ... ... келе жатқан дәстүр жалғастығының жемісі еді. Адамның тынымсыз
тіршілігі әдебиеттің таусылмас тақырыбы ... ... ... ... ... ... тың образдар әдебиеттің мерейін өсірер,
оның әсерін арттырар факторға айналды. Уақыт өткен сайын адам ... ... ... ... ... ол ешбір жансыз монумент емес, саналы
күрескер ... ... ... Достоевскийдің, Шолоховтың,
Әуезовтың, Айтматовтың шығармаларында өмір өткелдерін танытатын ... ... ... ... ... Олар ... ... өмірдің өзінен ойып алынған тұлғалар еді.
Әдебиеттің адамға қандай ұлағат-тәрбие бере ... ... ... жоқ. Міне, осы ретте көркем шығарма идеялық-эстетикалық құрал болып
отырса, оның мәні де зор. Ал, ол ... өз ... ... Оны
көрер көз бен сезер жүрек керек. Оның астарынан, ... ... ... ... адам ... ... Ол өзінің тер төккен еңбегі арқылы қоғамдық-
әлеуметтік игі ... ... ... ... қорғауға, бейбітшілік
нығайтуға үлес қосушы тұлға.
Өмірде ... адал ... көп ... сөз жоқ, тек ... терең суреткерлікпен аша білу қажет. Айналып келгенде адам
факторының шешуші ... табу ... Рас, олар ел ... ... жүр, ... жүр. ... ... қаламгер үшін таптырмайтын обьекті болуға тиіс.
Ал оны жинақтау, типтендіру, даралау сияқты көркемдік-поэтикалық шарттарды
үлкен творчестволықпен игеру ... ... кең ... мол ... ... ой ... ... талант қашанда қажет. Материалды
таңдап, таразылап ұсыну жөн. ... ... ... ... сөз жоқ. Замандас образын жасау оңай емес. Мұның өзі талмас
ізденісті қана ... ... да ... етеді.
Қазіргі қазақ прозасының өзіне көз салсақ, Ә.Нүрпейісов, ... ... ... ... тағы ... ... шындығына сай өрілген. Бүгінде замандас келбетін танытар
бейнелерді көптеп кездестіруге болады. Бұл ... ... ... ... яғни, олардың шығармаларында да ... ... ... ... он ... дүниеге келген бірқатар авторлардың роман,
повестерінен осыны ... ... ... ... ... М.Мағауин, Қ.Жұмаділов, Д.Досжанов, О.Бөкеев, ... ... ... ... қаламгерер бар. Бұлардың
туындыларында замандастарымыздың болмысының ... ... ... сомдалған. Ондай қаһармандар мейлі өндірісте жүрсін, мейлі ауыл
адамдары болсын, әлде интеллегент өкілдері ме, ... ... ... сездіреді. Әрине, бұл авторлардың бәрі бірдей жаңа кейіпкер сипатын
толық сомдай білген десек, артық айтқандық болар. Бірақ осы ... ... ... ... сөз ... ... Ал бұл
авторлардың ізденістері әлі де толыға түсетініне сенсек, әдебиет ... ... ... көз жетеді.
Әр дәуірдің өз көркем шындығы бар. Жаңа заманға тән ... ... ... ... қолтаңба мен суреттеу тәсілдері туады.
Сондықтан да халыққа ұсынар көркем туынды уақыт талабынан кенжелей ... Өмір алға ... ... ... ... ... жаңаша дамуы
қажет. Жақсы шығарма тек бүгіннің ғана емес, болашақтың да шығармасы. Бірақ
мұндай дүниелер бір ... бір ... туа ... рас. ... ... ... ... орындалмайтынын да білеміз. Ол күрделі творчестволық
процесс, ақыл-ой нәтижесі болып ... ... ... ... ... нәтижесінде біраз
жетістіктерімен танылып отыр. Әсіресе кейіпкер мен ... ... ... ... ... ... тың қолтаңбаларымен көрініп келеді.
Кейіпкерлер образы ... ... ... мен ... ... ... парасат хақында дүние танымдық көзқарастарын ... ... ... жазған повестерімен көркем проза потенциалын
толықтыра түскен ... ... ... М.Мағауин,
Д.Досжанов, Ә.Тарази, О.Бөкеев творчествосы қандай зерттеулерге де негіз
бола алады.
Характер туралы мәселе ... ... ... атыс-шабыстан
басталмай, қаһарманның ішкі жан-дүниесімен ... ... ... ... ... көзге түседі. Сол арқылы ... ... ... ... ... ... иесі ... Мұндайда реніш те, қуаныш та, жақсылық та, жамандық та қоса жүруі
мүмкін. Міне, осы ... ... ... ... қаһарманның рухани әлемі
арқылы, оның мінез қырларын да, әрқилы ашып көрсетуге тырысты. Енді ... ... ... ... ... шығармалардағы көркем характер
де өзінің бар шындығымен суреттеледі. Бұл ... ... еді. ... ... ... жақтарынан мақтай бермей, оның бойындағы пендеге тән
«кемшіліктерін» де ... әрі ... айту ... ... ... үлгі етерлік қаһарманның іс-әрекеті алдымен оның
ішкі жан-дүние толқынысымен тығыз байланысты. Мұның өзі психологиялық ... ... ... ... адам ... ... орын
алатынын көрсетеді.Ал сол адами-рухани дүниені келістіре суреттеу ... ... ... ... Бұл жәйт ... да әдебиеттің келелі
проблемасы болып келеді.Ал адамның ішкі ... ... ... ... ... ... ішінде повесть жанры бұл жетістікті тез
іліп алып кетті. Қаһарман характерін, оның адамгершілік және рухани әлемін
сонылықпен ... ... ... ... ... Ә.Таразидің
бірқатар повестерін жатқызуға болады. Жазушы көбіне-көп Қаратау өңірінің
тыныс-тіршілігін, ондағы адамдардың өмір-тұрмысын, ... ... ... арқау етіп келеді. Бұл орайда: «Өзінің көркемдік
зерттеу обьектісінен айнымайтын ... ... ... ... ... ... ... романдардың, пьессалардың
негізгі тақырыптық өрісі-адамгершілік мәселесін ... ... ... сарыны-авторлық мұратпен сабақтасып жатады»-деп ... ... ... ... ... Таразидың соңғы кезде жазған шығармасының бірі «Дауа. Жеті. ... деп ... Бұл ... ... саны ... көп ... Бас
қаһарман Бұрахан Боранбаевичтің харектері, мінезі ... ... Оның ... ... замандас-кинорежиссер ретінде алынған.
Рас, режиссер Бұрахан Боранбаевичтің өнердегі қадамы сәтсіз емес. Ірі
қаладан ... алып ... ... ... ... да ... үлгерген.
Әзірге ол дүниелер ауызға да ... жүр. ... ... еті жастағы
режиссердің осыған дейін тындырғаны. Повесть атауындағы «қырық ... ... ... ... ... байланысты шартты түрде алынған. Ал,
«жеті» ... ... ол ... жеті ... ... ... ... орай беріліпті. Кейіпкердің өмір жолы кейде авторлық шегіністер
арқылы оның өткен кезеңіне ... ... жеті мен ... ... ... жыл өмір Бұрахан Боранбаевичтің өсу, есею, азамат болу
жолдарын көз алдыңызға әкеледі. Осынша мерзімді қамтып ... оның ... ... Ол ... ... ... айқындалып,
толысқанын, эволюциялық қалыптасу жолдарынан өткенін аңғарамыз. Адам
характерінің ... бір ... ... ұзақ ... ... ... ... мінез қалыптасуы оның азамат ретіндегі тұлғасының
сомдалуын да паш етсе ... ... ... ... өткен өмірі
параллельді түрде қоса өріліп отырады да, ондайда бір-бірімен салғастыра
отырып беріледі. Сондықтан ... ... ... тыс ... бір ... ... сияқты көрінгенмен, жалпы логикалық тұтастық
бұзылмайды.
Бұраханның балалық шағы соғыс кезінен ... ... ... ... ұмтылыс бәсең тартпайды.
«Жылдар өтер. Көкөзек, Қараөзектің балалары ер жетер, сонда сол, сабақ
сайын ... ... ... ... ... Омар ... ... бар білімі
екі-ақ кластық екені анықталады. ... оған ... ... ... ... ... кімдер оқытпады!»-деп басын шайқап күлер де ... ... бұл ... ... Омар ... ... менен оқыған
балаларды қарашы, анауым колхоз бастық, ... ... ... ... ... жазушы!»-деп шырт түкіріп отырар! Жылдар өтер,
жылдар өтер...»[6, 195].
Бұраханның бірде аяқ астынан жиналып, ... досы ... ... жолға
шығуы оқыс оқиға болғанымен, себеп-салдары жоқ емес ... ... ... ... ... ... ... жүрген Бұраханның бұлай ерекше мінез
танытуы, оның іштей ширығуынан туған-ды. Творчество адамы ... ... ... ... Әлгі характер ширығуы да нақ осыған байланысты еді.
Бұрахан Боранбаевич жаңа бір серпіліс жасап, ... ... ... ... ... ма ... әйтеуір көңіл-күйінде бір мазасыздық
барына сөз жоқ.
Бұлар астанадан ... ... ... ... жол ... ... ... оны досы Әлиге айтпаған. Бірақ көңіл түпкірінде сақтаған
бір сыры бары өзіне аян.
Кейіпкердің туған жерге ... зор. ... ... ... Оны ... күш те сол ... ... құшағында, балалық шағын
өткізген ел іші кімге де ыстық ... ... ... ... ... Тарази де сол әуеннен алыс кете алмаған. Оның бас ... ... жер ... оның ... ... туралы шынайы фильм түсіріп, бір
перзеттік парызын өтемек. Повесте ... ... ... орындала
қоймауы ішкі қайшылықтар туғызып, мінезінің қандай екенін аша түседі. Туған
жерге келген соң да қосымша ... ... ... Ол ... туған әпкесін
баяғы бала кезінен көрмеген. Әпкесі үйлі-жайлы болып кеткелі қашан...Жұмыс,
қызмет деп жүріп қырық жылдай жүздеспеген ... ... ... ... ... ... да білмейді екен. Бауыр адам үшін бұдан асқан
сорақылық болар ма! Нақа бір ... ... ... адамгершілігі
осындайда көрінбес пе! Қанша іздесе де әпкесі таптырмайды. Бұрахан баяғы
өзі жалаңаяқ ... ... ... ... Оқыған мектебінің, тұрған
үйлерінің орнына келеді. Бірақ, олардың қазір орны ғана қалған. Еске ... шақ, ... ... ... ... ... көз алдына келіп тұрып
алады. Бүгінде ауылының баяғы өзі ... ... жоқ, ... ... ... жас келеді.
Ол туған жерінде талай кісілермен жолығып, әңгімелесіп көп ... Бала кез бен ... ... ... ... ... ... оған
қымбат. Соңында көңілге түйген ой-мақсаты айқындалып, Асаталға келеді.
Сонда қалған Әли досы мұның шаршаңқы ... ... ... ... ... –ей, ... қайттым!-деді. –Бірақ тапқаным аз
емес! Аз емес!»
Бұл жаққа келген аз ... ... ... яғни, кейіпкердің
бастан өткерген көңіл-күйі талай жылдарға жүк болғандай. Осы бірнеше ... өзі ... ... ... ... мінезіне әжептәуір өзгерістер
енгізіп, мүлде бұрынғыдан да парасатты, ойлы кісіге айналғандай. ... ... ... ... ... арылып, енді оның өзі ... ... бір ... ... пайда болғандай. Бәрін тереңнен
ойлайтын, күрделі бір мінез тапқандай. Расында қай кезде де ... ... ... ... ... Оны ... тану мүмкін емес. Сондықтан да өзінің
терең психологиялық туындылары мен осы ... ... ... ... ... ... жазушы Ф.Достоевский былай деп толғанады: «Адам жұмбақ.
Оны шешу керек. Егер шешсең, уақыттан ұтылдым деп ойлама. Мен осы ... ... ... адам болғым келеді». Адам баласына туған жер
құдіретінің әсері бөлек. ... соны ... Ол енді ... асуды болса да алатынына сенімді. Ол өз көңіліне осылайша бір
«дауа» тапқан. Автордың повесть атауындағы «Дауасы» да осы ... ... ... ішкі монологтардан да қаһарманның ... ... ... ... ... ... шын ... сондай болмаса керек! Шын суреткер өзіне ... ... ... тастайды! Бәрін қайта бастайды. Ең құрыса: бәрін
қайта бастадым деп ойлайды! ... ... ... деңгей, көркемдік
даңғылды одан әрі жалғай білген жан ғана, одан әрі ... ... жан ... суреткер санасын! Әйтпесе, Алматың ... ... ... ... ... шамалы, тазалайтын кез жеткен тәрізді, мысалы, ... ... ... мәрте ашылмай ма? Ал бүгін әлемдік тартылыс заңын-
Ньютонның биномын бір ашылған жаңалықты күн ... ... ... ... Немесе ақындарды алайық... Біреуі бір теңеу тапса, соны ... ... ... ... ... ... Жоқ, көркемдік
саласында да ғылыми тазалық шарт. Жоқ, жолдас, тоқта, мынауың ... ... бұл ... ... ... жолдас, Гомер жолдас, Әуезов жолдас
ашып қойған дейтін бір ... ... ... ... ары ... ... ақиқат үшін жаны ашып, мазасызданады.
Өзінің айтқан кредосы бар. Бұл оны адастырмайтын ... әрі ... ... ... танытатын құбылыс. Көкірегінде нағыз
оты бар адамның жаратылысы! Мұндай адамдарды өмірде ақ ... ... ... Олар ... көнбейді де . Өйткені олардың жан-дүниесі
сенімді, рухы күшті, ... ... ... ... тағы бір кейіпкер, Бұраханның ағасы-Қасымның
бейнесімен сондай күлкілі жайларды ... Бұл бір жағы оның ... ... Ол ... үш рет колхоз бастық болып, үш рет қызметтен қуылған
адам. Соның бәрінде ылғи өзінің ... ... ... жүгінейік:
«Жастықтың әсері мен, әлде қыстан малын аман алып ... ерке ... ... ... ме, кім білсін, әйтеуір сол арада қара жігіт (Қасым) мен
сөйлеймін деген сыңайын ... ... ... ... ... Таразидың енді бір шығармасы «Әулет» деп аталады. Бұл шығарма
алдыңғы аталған повестке ... ... ... ... ... «Әулет» бір семья мәселесіне арналған. Жалпы, жеке семья
мәселесіне арналған көлемді шығармалар Европа әдебиетінде бұрыннан бар. ... ... бұл ... әлі ... ... қойған жоқ. Көтерілген
күнде де ... ... ... ғана ... жүр. ... семьяны шығармаға
бірыңғай арқау ету бізде жаңалық іспетті. Біраз персонаждың ... ... оның ... ... ... ... ... ретінде алынған.
Екеуінің образы көп жайды көтеріп тұр. ... қарт жасы ... ... Енді соны тойламақ. Бұл өзі шынында өніп, өскен әулет. Бұларды жұрт
арғы атақты ата-бабасының есімімен қадір ... ... ... ... Десе ... ... Пірәли қарттың өзі де үбірлі-шүбірлі, ... бір қыз ... ... ... ... институтын
бітірген. Балалары кілең сайдың тасындай ... ... елге ... етіп
жүргендер. Сөйтіп, Пірәлидің семьясы былайша үлгілі семья. Оның өзі ... ... ... ... ... ... ... қалпына
келтіру, бәрі де ұстаздық кәсіптегі мұның өз басына ... ... ... ел біледі, жұрт біледі.
Осындай бақытты семьяның ... ... ... ... ... боламыз. Шығарманың мұндай кульминацияға жетіп, ... ... ... ... ... ... Оқиға бір аптаның
ішінде аяқталғанымен, осы бір аптаға ... бұл ... сырт ... ... жәйттар болып жатқан. Повесть тарауларындағы дүйсенбі,
сейсенбі, сәрсенбі, бейсенбі, жұма деп аталып келуі Пірәли қарттың ... ... Олар ... ... болғанымен бірте-бірте азып-тозуға,
моральдық тұрғыдан бүлініп бітуге таяу екен. Ер-азамат деп жүрген ұлдары
барға масығып, ... ... ... ... жағынан азғындап, семья
арын аяққа таптап, жеңіл жүрістерге салынған. Содан әкелерінің ... ... ... де сыры ашылып, жылтыр масканың ар жағындағы ... анық ... ... әке тойына дейін-ақ құлауға шақ тұрған
әулет ... ... ... әшкере етеді. Қайсыбірі семьядан жолы
болмайды. Соңында ол автомашинамен аварияға ... ... ... да, енді
өткіземіз деп жұртқа хабарланып қойған ... ... ... ... орнына, қаралы жиын өтеді. Бұл-үлкен трагедия.
Әңгіме бір семья туралы болғанмен, оның ... ... ... ... Адамгершілік ар таразыға түседі. Бір семья ... ... ... ... ... ... ... Былайша, бір семья өмірі
көп жәйтті қамти алмайтын, тар өрісті болып көрінуі ... ... ... ... ... еді. Жеке ... арқылы да белгілі бір кезеңнің,
уақыттың шындығын көз ... ... ... ... ... да ... Онда кейіпкерлердің өз ортасына тән мінез қайшылықтары
шебер ашылады. ... ... ... ... бейнелеу құралдары
өзара әсерлі қиысады. Көз алдымыздан бірнеше адам ... елес ... ... ... ... ... күйреуге ұшырап жатса,
енді біреулері адамдық характерін шыңдап, тұлғалана түседі. Солардың бірі-
Сағат. Ендігі жерде осы Сағат, сосын ... да ... ... ... жақсы өмірдің қарлығаштарындай әсер қалдырады. Сағат
сияқтылар ғана ... ... ... ... ... Оның да жастығына
қарамастан, характер қақтығыстарынан өтіп, ақыр соңында дұрыс адамгершілік
жолды таңдауы, шығармаға романтикалық леп ... Ол ... ... ... ... Бұл оның көп ... ... жақсы-жаманды көріп
өскендігінен болса керек. Оның үстіне Пірәли атасының ұлағатын ұстанатын да
осы Сағат. Атасының да ... ... ... ... Сондықтан қарттың
Сағатты ертіп ата-бабасы мекеніне келіп, ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуына, іштей рухани бекінуіне айрықша
әсер етеді.
«Ендеше мен саған Сағат деп ... мен ... ... Қараспанның дәл өзі деп қараймын. Кешегі күні дәл осы жерін, осы
елін ... деп ... шейт ... кеткен Қараспан батырдың өзі деп
білемін! Елің, жерің үшін қылатын ендігі сенің ... қару ... ... ... алып қазу ... оның несі ... ... жаумен
Қаратуда соғысса, оның Пірәли деген жалғасы Берлинге дейін жауды қуып барып
қайтқан. ... де ... ... қарағым. «Химзаводтың» оқуына түсем деп
жүрген көрінесің... Бетіңнен жарылқасын. Тек қана ... кім ... ... ... деп ... ... ... қарағым!»[7,36].
Осылай деп, Пірәли қарт ұлттық, халықтық дәстүр хақында толғанады. Ал
бала жігіт Сағат ... ойша ... ... «Ата, ататай, маған сенің жолыңды
берсін, мен-сен болуға ант етемін!»-дейді. «Саған да ант етемін, ... ... бұл ... мәрт ... ... келе ... көз
жеткіземіз.
Қорыта келгенде, аталмыш шығармадан басқа келген бақтың қадыр-қасиетін
түсінбесе, бағаламаса бір-ақ сәтте азғындыққа ұрынуға болатынын, ал ... ... ... ... ... ... ... негізгі идеяға
айналдырып, автор көп ... ... ... біз ... ... да ... түпқазық-рухани күш беретін туған жерді,ата-жұртты
қадірлеп ұлттық, ... ... ... ... ғана ... кәдімгі адам қалпында өмір кешетініңді мезгейді. Ол үшін, әрине,
жәйдан-жай емес, адамшылық ... ... ... ... ... ... Және характер атаулының бірден пайда болмай, жүре келе,
өмірді тани келе, түрлі қайшылық-қиыншылықтарды жеңу ... ... ... ... жалғастығы, өмірдің мәңгілігі, тәрбие төркіні,
мінез-қасиеттердің атадан балаға ұласатыны повестерде негізгі ... ... ... ол ... туындының көркемдік мәні
айқындалады. Шығарма болмысын танытудағы ... ... ... Әкім ... «Аяз бен ... ... сюжетіне негіз болған тартыс
арқылы да көз жеткіземіз. Аталған ... ... ... ... ... ... ал кейіпкердің рухани дүниесі шебер бейнеленген
шығарманың идеялық мазмұны жоғары, ... ... ... ... ... қаламгер ретінде көркем бейнелеп, әрі зерттеуші
ретінде зерделеп ... Әкім ... бұл ... ауыл ... жас ... ... еңбек жолы, қарапайым еңбек адамдары,
алмағайып кезеңдердегі адамдар ... ... ... ... ... ... ... пәктігі, төзімсіздік, қулық сияқты мінездері
де қатар өріле суреттеледі. Сонымен қатар, біртіндеп ... ... ... ... Осы орайда повестің құрылымдық сипаты жөнінде мына
жайды айта кеткен жөн. ... ... ... ... құра ... ... ең ... Аяз бен Бибінің үйленуінен басталады.
Оған себеп-сол баяғы кәрі ... ... ... ... ба» ... ... Петре дейтін досы бар-тын, екеуі үйге ... ... ... түк ... шкафтың ішін де ақтарды, кереуеттің астын ... бір үзім ... өзге ... ... ең құрыса айран да қалмапты.
Ыза боп далаға ... ... ... біздің үйді жылан жалап кетіпті ғой.
-Жаласа жалаған да, маған ... ... Жаңа әлгі ... ... ... ... ... жайпап кеткен екен ғой...
-Апыр-ау, ылғи өстіп аш қалдырады!
-Маған неғыл дейсің?
-Бірдеңе пісіре салсаңыз қайтер ... ... ... аузы жұлынып кетсін. Әйда, төпеді ... ... ... он минуттың ішінде ... ... ... ... ... ... -Әй, мен ... саған тамақ пісіріп отыратын
қолым төртеу ме? ... түрі ... әлі ... ... ... ... ... «Апа, көмектесіп жібер» деп маған жүгіреді. Мынау ініңнің шаруасын
істеймін бе, малдарыңды қараймын ба, ... ... бе, ... ... бе, ... ... маған! Өнесі-ей! Қатын ал деп қанша айттым,
жүрісің мынау, жылда енестүтке барасың, шоңқиып қалдым!-деп қайтып келесің.
Не ... жоқ, көше ... ... не тындырдың, кәні айтшы. ... ... соң ... не ... не қайыр. Мен саған күң емеспін,
сәбет үкіметі күңдікті жойған, ... ... так ышто ... ... да, ... құрт. Тамағың да тоқ болады сонда, киімің де бүтін болады.
Өнесі-ей!
Аяз тыңдап-тыңдап тұрды да, ... ... ... ... бір
түкірді.
-Сен кемпірді ме, сен кемпірді зар қақсатпасам осыдан көр де тұр!-
деді.
-Е-е, зар қақсат! ... ... ... ... ... кездескен біреуін жетелеп келмесем, Аяз атым
өшсін!
-Әпкел, әпкел! Жетектеп кел, ... ... ... ... ... іс-әрекеті арқылы мінезі, жалпы адамдық болмысы ... ... ... Шығарманың өн бойындағы Бибіге тән мінез, іс-
әрекет арқылы қазақ әйеліне тән ұлттық келбетті ... ... ... ... да көреміз. Артынан іздеп келген Аяз бен
Петре екеуін үйге кіргізіп, қонақ етуі, ... ... ... ... ... баруы Бибінің қызығарлық қасиеттері.
«Үйден Бибі шықты. Таң қалған жоқ.
-Ә-ә, келіпсіздер ғой. Келе алмас деп ... ... ... мен шәй ... ... ... тұрыңыздар. Телевизор
қарайсыздар ма, әлде...-қыз төргі бөлмеге ... ... ... ... ... алып ... -әлде ... альбом көре тұрасыздар ма?»[8,8]
«Бұл үшеуі клубқа барды. Бибі билетті өзі ... ... лық толы ... ... қатарда ғана бес-алты орын қалыпты үшеуі соған келіп ... ... ... бір ... осы ... де ... Шығармадағы кейіпкерлердің характерлерін танытып, даралап тұрған
көркем тартыс негізінен Аяз бен ... ... ... ... ... адам ... танытуды көздеген. Мұны төмендегі ... ... ... Бәтимадан Аяз бен Бибінің жайылым ауыстыратынын естіген Ораз
жетіп келіп:
-Иә, бұ қалай?
-Көшетін болдық
-Отырған ... су ... ... ... да ... ... ... Сарыжазықта.
-Жоқ, сен ондай сөзді қой-ешқайда көшпейсің!
-Көшем десе көше салатын, қонам десе қона салатын заман жоқ бүгінде!
-Неге?
-Мен рұқсат етпеймін.
-Қалайша?
-Солайша! ... ... Осы үш ... старшайы мен екенімді
білмейді екнсің ғой! Білмесең –біліп қой!
-Сонда мен ... ... ... как же! Бағынасың! Ешқайда көшпейсің. Мына ... отын ... ... қақың жоқ.
-Көшемін.
-Көшпейсің.
Ораз сөзінен таймады; Аяз бен Ораз кешке дейін тіресті»[8, 39-40].
Бұл үзіндіден Аяздың қайтпас қайсарлығын және жасы ... ... ... отырмыз. Ал Ораз болса іші тар, ... ... ... ... тағы бір ... Аяз бен ... өрши түскенін аңғарамыз.
«Қадірбек пен Ораз бір шөлмекті тең бөлді. Жайшылықта даурығып тұратын
Қадірбек елпектеп жер-көкке сыймай ... ... ... ... бен Аяз оңаша қалған. Ораздың көзі қанталап, жалпақ ... ... ... ... ... Аяз ... ... де: «Тиссін» деп түйді,
«тиіссін, ... ... ... ... ... өзін екі ... ... Ораз Аяздың кеудесінен ғана келеді, семіріп кеткен, тез ... ... ... деп ... Аяз. «Өзі тиссін, ар жағын көріп алайын!»
Қадірбек ұзап кетпей-ақ ... ... ... ... ... сен әлі ... ... бала?
-Қитығып жүрмін.
-Шауып аларсың.
-Шауып алам.
-Тіреп тұрған аспанды тастап жібер!
-Тастап жіберем.
-Сен жалаңаяқ неге қоқыраясың?
-Сен құсап арамдықтан семіргенше, жалаңаяқ ... да адал ... ... ... ... болдың ба?
-Сыйламаймын, сондықтан «сен» деймін.
-Өлер бала молаға қарай жүгіреді.
-Қолыңнан келгенін ... ... ... ғой сорлы бала?
-Өзің жоқ болып кетпе!
-Жазатын арызыңды жаз!
-Жазамын!
-Газетке жазасың ба?
-Газетке жазам.
-Қайтпайсың ғой бетіңнен?
-Қайтпаймын.
-Көріп алдым.
-Мен де ... ... ... повесте диалогтың атқарып тұрған қызметі ерекше. Повесте Аяздың
рухани әлеміндегі күйзелістер, ішкі қайшылықтары ... ... ... ... ... шығарманың идеясын танытуға ұтымды
қолданған. Оқиға сюжетіне негіз болған бұл тартыс әр ... ... ашып ... ... ... іс ... ... адамдардың характерін танытып береді. Аяздың бейнесі толық
ашылған. ... ... Ал, Ораз ... өз ... өз басының амандығын,
елге жағымпаздығын көрсетіп қояды.
Ақыры повестің соңында Аяз бен Ораздың жан-жалы тыныштықпен ... ... ... ... ... ... Аяз бір ажалдан қалды. Жүз метр
жүріп тоқтаған машинаның бункеріне кіріп, темір тістерге ... ... ... алып ... ... Аяз, өзіне қарай тістердің аранының ашылып
келе жатқанын байқады. Ойбайға басып, ... ... ... ... ... басы ... Ауруханада емделіп, протез жасатып, біраз жүрген соң
ақсақтығы білінбей кетті, соған қуанды.
Тән жарасы жазылған сайын, жан жарасының аузы ... ... ... рульде отырған Ораз болса, «оның бункерге кіргенін білмей қалдым!» деп
амал тауып құтылып кетеді. Елге келген ... ... Ораз ... тақау
қонып, желкесінен қыдиып қарау еді. Ұлан-асыр той жасады, бірақ, Ораз бұл
үйге келе алмады. Бір қызығы ертеңгісін ... Ораз күн ... ... кетіпті. Үкінің көзіндей боп бақырайып жұрты ғана қалды. Аяз ... ... ... ... Ораз ... ... шапқылап крес салды. Екеуінің
қазргі ұсқыны жау қашырған батырдан кем емес еді. ... соңы ... ... таңқаларлық жәйт емес. Мұның барлығы ... ... ... ... мына ... айтпай кетуге болмайды. Алғаш Аяз бен Петре
Бибіні іздеп берған кезде үшеуінің ... ... ... ССР ... лауераттарының концертін көріп тамашалауының өзі повестің бір
жетістігін ... ... сол ... ... ... ... ... бар екендігінің дәлелі еді. Олар жәй артистерден емес, Қазақ ССР-
нің еңбегі сіңген артистеріміз- Асанәлі Әшімов пен ... ... ... ... Әкім ... «Аяз бен Бибі» повесіндегі адамдар психологиясы
терең ашылған десек қателеспейміз. Көріп ... әр ... ... ... мәселенің кеңінен сомдалуына қызмет етіп тұр. ... ... ... ... Ең ... ... ... мінездерінің
табиғаты шынайы сомдалған.
Махаббат, ғашықтық, сүйіспеншілік тақырыбындағы шығармалар ... ... бар. ... ... Таразидің «Ләйлі»
повесі. Мұндағы бас кейіпкер-диірменші Ақмырзаның немересі-Ләйлі және оған
ғашық ... ... пен ... ... көп ... ... ... қызметке арнаймын десе, біресе ақын болсам ба дейтін. Ол алты ... ... ... ... ... Әсіресе, махаббат жайлы көп іздеп
оқитын және махаббат жайлы өлеңдер шығаратын. Мирас өлеңдерін Ләйліге арнап
жазатын. Ол ... ... ... ... ұйқы жоқ. Көзі ... кетсе-соны көреді. Түсінде ол
өмірдегідей жадырап, жарқылдап жүрмейді. Ұяң. ... ... ... құшақтап жылап отырады. Қайғыдан өңі сұп-сұр. Қолын созады. Қолын
созып қараңғыға шегіне береді.
Мирас та жүрегі ... ... ... ... дымқыл болып қалады.
Айғайлай ма екен. Бір рет оянса, мамасы бас жағында мңдайын сипап отыр.
-Не ... ... ... ба? ... ыстық қой. Ауырып қалдың-ау!-
дейді. Мирас қатты қысылды. Мамасы сезіп қоймады ма екен, бұл ұйықтап жатып
оның атын атап қоймады ма ... ... ... ... ... ... ішкі қайшылықтары
айрықша бейнеленген. Оның әсіресе көңіл-күйін ... рөлі ... ... тек ... ... ... жазуға бел байлайды. Бір сәтте идея да,
суреттер де түйдек-түйдегімен, тізбек ... ... ... Бұл
роман жай роман емес, Ләйліге арналған роман. Көзін жұмса көретіні Ләйлі
деген сөз оралады. Кітап ... ... сөз ... ... ... деген
сөз құрайды. Тіпті мектептегі қара партаның беті теңбіл-теңбіл: «Ләйлі,
Ләйлі»,- деп жаза ... оны өзі де ... ... ... ... -деп ұлы ақын Абай ... Әкім ... «Өрт» повесінің құрылымын махаббат төңірегінде құра
отырып, жас кейіпкерлердің сүйіспеншілік ... ... ... ең ... ... ... ... көрсетеді. Сол арқылы ... ... ... бас ... ... көзі ашық, көкірегі ояу, оқыған
адам. Автор сомдаған бұл кейіпкердің болмысына қарап, ғылым үшін, жастардың
терең ... ... ... етіп ... ... ... ғылымдағы
тазалықты ұғуға болады. ... ... ... ... ... ... тек ... повесінде ғана алған жоқ, ... ... ... ... ... повестерде де кездестіреміз. Повестегі
бүкіл оқиға барысы ... Люда ... ... ... ... Зураға үйленуінен бастап өрбиді.
«Студенттік романтика бір жылға әрең жетті. Ә дегенде мектеп ... ... ... ... ... ілігіп, «Жаңа жолдағы» Құлдыбаев-
ай!»-десіп қалған. «Әнші керек болса,әнші, пысықтығы және бар, жанып ... ... деп соны ай». ... ... ... мектептегі бес жүз бала
Мирас десе ішіп отырған асын жерге ... ... ... оқыту
жүйесінен келген комиссиялар мақтап қайтады. Мұғалімдер газетіне екі-үш
мақала жариялап ... ... жаңа ... ... ... ... ... жазушы Тәкебайдан хат алды. Әңгіме ұнапты. ... ... ... жаза бер» ... Бір өзі екі ... басқарады:
әдебиет үйірмесі, көркемөнерпаздар үйірмесі.
Люда екеуінің арасында жылт етіп оянған бір ... ... ... ... барып-ғайып болған. Күз бойы екеуі ... рет ... ... ... Екі рет те таңды көзімен атырған. Люда өліп-
өшіп аймалай беріп еді:
-Жаным-ай, қадіріңді білмейтін біреуге қор боласың-ау!-деген.
-Әттең, мен сенің ... ... ... бұл ... мән ... ... күні таң ... қоштасар шақта Люданың ағыл-тегіл жылағанына
да мән бере қоймаған. Оқу басталысымен Мирас Люданы ... күн ... ... Енді ... аудан орталығында мектеп-интернатта істейтін тәрбиеші
жолдасына телефон соғып ... ... еді, ... ... ... жоқ. Е, жарайды, менен тәуір біреуді тапқан шығар деді де
қойды. Ауық-ауық есіне ... іші ... бір ... та ... сабақ, тәрбие, кеш болса-сауық, үйірме жұмысы. Ойланып
толғанатын уақыт аз. Ақыры Люда ... ... та ... ... ... бір ... әр қызға бір ұрынып жүрді де ақыры өзі ... ... ... ... ... ... ... үйленген кезінде жағдайы төмен болды. Тұрған үй екі
бөлмелі, жалдамалы там. Үйінің ... ... Бар ... ... пен
ағаш стол. Жора-жолдастары мен қатынасатын, ерулікке, дәнег шақыратын
мүмкіндігі болмады. Ал, ... ... ... жоқ, ... білім алмаған.
«Зураға қызмет табу да қиынға түскен. Он жылдық бітірген ... ... ... ... түгі жоқ. Айтатын жалғыз әні «Қамажай» ол
да қалған. ... ... еді, орын бос ... ... секретарь керек
боп, сонда тұрған. Ауданнан, облыстан ... ... ... ... ойдағы-қырдағы малға алып кете бергенсоң, «қой, қалқам, сен дүние
таппай-ақ ... ... ... айтуға мәжбүр. Зура тағы да үйде отырып
қалды. Әрі ұят, әрі тұрмысқа да әсері тимей ... Жас ... ... түсінді ме, қалай, мектеп директоры бес бірінші класты қайта ... ... қып, ... орын ... ... ... повесте автор жас шаңырақтың иелері Мирас пен Зураның ішкі ... ... ... көрсетіп қана қоймай, олар өмір сүріп
жатқан ортаны, түрлі ... ... ... ... үшін тер
төккендерді де, білімсіздерді де сомдаған.
Мирас пен Зура ... ... ... ... ... ... Отырған баспаналарын да иесі босат деп мазалады. ... ... ... азын-аулақ қаржыларына осы тамды сатып алды. Жаңа үй ... ... ... ... ... ... да жақсарды.
«Алпыс бірінші жылдың күзінде Мирас жалдап отырған тамның иесі, өзінің
жаңа үйін сатып аудан ... ... ... иә өзің сатып ал, иә босат, басқаға сатамын!-деп Мирасты
мазалай бастады. Бұл кезде Зура ... ... ... азын-аулақ қоры
бар еді, екеуі ары кеңесіп, бері кеңесіп «бұл ... аз ... та, ... та өз ... болсын»-деп тамды арзанға сатып алған.
Алпыс екінші жылғы аудандық оқу бөлімі несие ... ... ... сол
жаман тамның алдына үй сала бастады. «Бұл аулада аз тұрсақ та, көп тұрсақ
та» жұрт көргенде ұялмастай ... деп, үй ... мол ... Алты бөлме.
Верандалы. Екі қабат мезанинасы бар. Бұл ауылда мұндай үй екеу-ақ. Сырты
биік ... ... Ауыл ... дөң ... ... ... там-енді асхана боп қалған. Алғашқы көшіп келген жылы-ақ алма, ... ... еді, үй ... ... ... кезде дөң үсті ... ... ... төртінші жылы Мирас пен Зураның қолы ұзарып қалған кез еді, ірі-
қаралы, ұсақ ... ... ... те ... ... ... ... Ешкім тартпаса да пианино және бар. «Зияны жоқ, тұрсын,
балар өскесін ... Енді тек ... ... ... ... ... пен ... «Жаңажол» құтты мекен болды. Осында келгелі семьялар
да өсті, бір қыз, бір ұлы бар. Бұрын көп тұрақтамаспыз ... енді ... ... соң, ... ... ... алмайды. Сіңісіп «осы жерлік»
боп кеткен»[10, 79].
Мирас белді жігіттердің бірі боп есептеліп қалған. ... ... ... да ... ... ... ... жерге қоя сала үндері
жұмсақ ... ... ... ... ... ... ... орнына үміткер болатын. Бірақ, әне шешіледі, міне шешіледі деп
жүргенде Кошка яғни, Қашаубай пысықтық ... ... ... ... ... Осы сәттен бастап Мирас пен Зураның арасында кикілжің
басталады. Ендігі үміт ... ... ... жеме-жемге келгенде Қашаубай
мақұлдап жүріп өз ағайны Шаманға тоқтайды.
Бұл жердегі біз Мирас пен ... ... ... ... ... тек өз пайдасын ойлаған, сатқын екенін көрдік. Мирас
пен Қашаубай ... ... ... ... ... өз туысын завуч
қылған. Қашаубайдың адамгершілігі жоқ, әділетсіз екенін көріп ... ... сол ... ... ... да сезіліп тұр. Яғни, бардың
билеп, жоқтың талпынысы су сепкендей басылып жүргенін анықтайды.
«Әсіресе, ... ... ... ... ... ... алды. Манауратып алып
бара жатқан бір ұйқы. Салқын еденге көрпеше төсейді. Жастық тастайды. Содан
ал кеп бырылда. Шашы дудырап, беті ... көз алды ... ... ... ... аяқ, жалаң төс далаға шығады. Есік алды ... ... ... ... орындыққа жайғасып-ап, қобырап ... ... ... бедірейіп отырғаны.
Бүгінде солай отыр еді, шарбақ сыртында баяу келіп жеңіл машина
тоқтағандай ... Әлі ... ... бсы ісіп отырған қалпы, не екенін
аңғара да алмаған. Дарбаза жабық-ты, біреу есік ... Бұ кім ... ... кіре бер, есік ... ... Үні пәс ... ... екі кісі кіріп келе ... ... ... ... жуан ... Ши ... Аудандық партия комитетінде
істесе керек-ті. Екіншісі ұзын бойлы, жалаң бас. Өте таза киінген»[10, 81].
Бұл іздеп келгендер ... ... мен оның орыс ... ... ... көп оқитын. Енді өзімен бетпе-бет шүйіркелесіп отыр.
Тәкебай-жаны жайсаң, кең пейілді, адамгершілігі мол ... ... ... ... ... ... ... ықыласын білдіріп
кеткені. Тәкебай жазушының Мирастың әңгімелерін оқуының өзі Мирасқа ... ... Оның ... ... ... Енді ... ... бермек. Ал, қызғаншақ Кашка көреалмаушылық ... іші ... ... бір ... ... балағаттап боқтаған. Енді
директор кім ... ... ... Апта өтпей алғашқысында менсінбеушілік
танытқан Кашка енді мұның алдында тұр. ... ... ... ... ... жұмыстан қумады, қатардағы мұғалім боп қалдырды.
Повестің соңында Мирастың үйі ... ... ... ... ... осы. ... жеңіл жүріске салынды, Зура екі баласымен төркініне
кетті.
Мұнда да әрбір деталь, ... осы ... ... ... ... тұр. Көркем тартыс табиғи шешімін тапқан. Ең бастысы адам тағдырының
күрт өзгеріп, әрбір детальдың мінездерінің табиғаты шынайы ... ... ... ... ... кейіпкерлерін өмірдің әртүрлі саласында түрлі жағдайларда сынға
салып, олардың парасатын, адамгершілік қасиеттерін психологиялық теңдікпен
көрсетуге ұмтылаған жазушының бұл ... ... ... тақырып,
тартыстың мәні, кейіпкерлер характернің суреттелуі тұрғысынан сәтті шыққан
туынды екенін танимыз.
Соңғы талдағалы отырған повесіміз-«Жадыра» деп аталады. Бұл ... ... ... Повесте кейіпкерлер саны көп емес.Мирас бір
лагердің бастығы болып сайланады. Ол алғашқы кезде жаңа ортаға үйрене ... ... ... жүрді. Оны алға жетелеген Қашаубай болатын. ... ... ... ... істейді. Мирасқа жол көрсетіп, жөн айтатын да осы.
«Тәтті бір сезімнің құшағында жатыр екен. Жер солқ ете ... ... Жаңа ғана ... ... түсті қимағандай... жоғалтып алды. «Ах не
еді?» Не де болса енді есіне ... ... ... ... ... ... қалды ғой!-Аяқ жағында
физрук Қашаубай тұр екен. Төсектің ... ... ... ... ... ... адам жұрттан бұрын оянар болар еді!» [11, 23].
Повестің кейіпкері ... жасы ... ... Осы лагердегі
Мирастың бірінші танысқан адамы, әрі жанашыры. Ол барлық ақыл ... ... ... Жұмыстың қыр-сырына дейін Мирасқа үйретіп отырды.
Лагермен таныстырып, жұртпен табыстырып, «өйт, ... деп ... ... де осы ... Оны мына ... ... ... күндік кесте бойынша іске кірісіңіздер деп айтыңыз,-
дейді. ... ... ... ... ... ... музыкант, дәрігермен азпазшы,
завхозбен жеке-жеке танысып, тоқтап-тоқтап сөйлесіңіз. Тәрбиешілермен-
тәрбие ... ... ... музыкантпен-ән-күй жайлы ... ... ... Мирас сөйтті.
-Тәрбиешілер тұрған жерге өз аяғыңыздан бармаңыз. Мына сіз түнеп
шыққан шатыр, ... ... ... осы ... ең ... Осы ... әрі кеңсеңіз. Қазір сіз сонда барып отырыңыз мен ... ... Сіз жас ... Сыр ... қойсаңыз бұлар басынып алады.
Сондықтан сөйлегенде қабақ шытыңқырап аспай-саспай сабырлы ... ... ... ... мына ... де атап өткеніміз дұрыс. Олар:
лагерге таяу ... ... және оның ұлы ... Одан ... ... ... қарт, жалғыз ұлы Нұрлан және әйелі-Лиза. Үшіншілері бұл екі
үйден ... тау ... ... атақты сері Досан. Бұлардың барлығы
ұнаған. Коллективі де қызық екен.
Мирастың алғашқы ... ... ... ... ... бір қалыпты. Асып
та, тасып та кетпейді. Балалар тоқ. Көңілді. Үлкендер жағы қолдан келгенше
өз ... ... ... үшін осы ... ... бәрі ... тәртіп-темір. Сонымен қатар, Мирас тек қана лагер өміріне емес
ауылдың да ... ... ... алды.
Повестегі тағы бір кейіпкер-Люда. Кашканың айтуынша Люда нашар адам.
Люда ең алғаш Мирасты көргенде ... ... ... ... өте ... көңілді жүреді.
Жалпы алғанда, Әкім Тарази барлық повестеріндегі кейіпкерлер есімдері
мен мінез-қылықтары ұқсас болып келеді. ... ... ... ... ... ұқсас болса, Кашка образы да
осы шығармаларда кездеседі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Біз зерттеу обьектімізге алған диссертациялық ... мен ... ... ... ... ... әлемі хақында,
бүкіл адам баласына ортақ осы проблеманы суреттеуде жан-жақты қалам тербеп,
өмірдің түрлі ... ... ... етіп көрсете білдік. Диплом
жұысының ... ... ... ... және оның адамгершілік
бейнесін қалай танимыз деген мәселеге ой жібердік. Осыны жинақтап, түйіндей
айтсақ, негізінен кейіпкерлердің шығармада өз ... ... ... ... ... ... еді:
-әділдік үшін күресуші кейіпкер;
-интеллектуалды кейіпкер;
-ұлттық мінез танытушы ... ... ... ... диссертациялық еңбектерде және Әкім Тарази
повестерінде ... ... ... да ... ... Бұл ... тіршілік ету ортасына, рухани жаратылысына, ... ... ... болмақ. Мысалы, олардың жан-
дүниесін алып қарасақ та, іс-әрекеттеріне ... ... та ... Мінездері мен ойлау парасаты бөлекше, ... ... ... ... де, ... ... ... да бір-біріне
ұқсай бермейді. Бірақ, олардың қай-қайсысы да ең ... ... ... өз ... айырылмақ.
Зерттеушілер зерттеген кейіпкерлер мен қаламгер сомдаған ... ... ... замандастарымызды кездестіреміз. Жазушы Әкім
Таразидің шығармашылығында өзі өскен ауыл, орта, ел, жер, ... ... ... ... ... кер тартпалықтар кейіпкерлер арасындағы
көркем тартыс, ... ... ... ... ... ... ... кездесетін барлық адамдар психологиясы бар
десек қателеспейміз. Сол өмір ... адам ... ... ... қолдануда, көркемдік шешім табуда, тақырып таңдауда, ... ... ... ... ерекшелігі аңғарылады. Әр ақында
немесе жазушының ... ... ... ... бір
ерекшелігі болатын болса, Әкім Тарази ... ... ғана ... ... ... ... барлық тақырыпты,
тек адамгершілікті насихаттауға ... дер ... ... қай
заманды, қай тақырыпты алса да, адамгершілікті сөз ... ... ... та, ... ... қайшылықтар да,
сезім толқулары да, пікірлері де ... ... да ... ... ... ... повестерін талдай отырып, бүгінгі прозаның қаншалықты
өскенін де пайымдау қиын емес. ... ... ... ... повесть жанрының да толығуына ... ... ... ... Әкім Тарази жаңа тақырыптағы, жаңа мазмұндағы ... ... ... туындалары көркемдік шеберлік тұрғысы, мазмұн байлығы
жағынан толық ... бере ... ... ... ... сөз ... стилі де бөлек. Шығармаларын оқып
отырғанда жазушының өз шеберліктерін, көркемдік-поэтикалық қуатын ... сай, ... те бір ... ... қалмайтындығы белгілі. Осыған
орай Әкім Таразидың де әдебиеттің әр кезеңіне өзіндік ерекшелік ... деп ... Оның ... ... де ... ... заңды.
Жазушының повестерінде жадағай сипаттау емес, кейіпкердің ішкі жан-
дүниесіне үңілу басым. Әрбір ... ... ... ... ... де
айқындала түседі. Ондайда, психологиялық анализдер жасалады, ... ... ... ... ... барлық болмысмен, жан-жақты
суреттеліп типтік тұлғасымен көрінеді. Бұл орайда жазушының ... ... ... ... көп рөль ... Тарази шығармаларында сюжет пен композицияны шебер құрып, оқиға
дамытуда, кейіпкерлер арасындағы ... ... ... ... да ... бейнесінің де бар қырынан ашылып, жан-жақты көрінуіне
кең мүмкіндік туады.
Сюжет пен бірге өрістейтін ... ... ... ең бір ... ... Ал, ... ... жазушының шығармаларында монолог пен
диалогтың да рөлі айрықша. Әкім кейіпкерлерінің сөзінен парасат ... да қиын ... ... өзі ... ... де ... түседі.
Сондай-ақ баяндаулар мен тіл қолдану Әкім Тарази ... ... ... алға ... ... ... ауыл проблемасы, ондағы тұрғындардың
күн-көрісі сөз болады. Мысалы, ауылдың адамдарынан өзінің о ... ... ... ... Әкім ... ... өзін түр-түрге
бөліп сипаттайды. Қарт кейіпкерлер болса-өмір тәжірибесі мол көзқарасы мен
характері қалыптасқан, жастарға сүйеніш, ... ... ... Ал, ... ... жас ... әлі ... тәжірибесі аз,
содан да кейде қателіктерге ұрынып жатады, бірақ ізденісі мен іс әрекеті
тынымсыз ... Енді ... ... келсек, олардың білім-білігі
жоғары, соған орай өмірлік көзқарастары, ... ... ... ... ... кейіпкерлер. Осындай кейіпкерлер-персонаждардың ортақ
адамгершілік парасатпен ... мен ... бар ... ... ... ... ... адамгершілік мәселесі кез-келген көркем
шығарма табиғатына арқау ... ... ... оның ... ... ... шығуы-ерекше жайт. Әдебиеттегі биік эстетикалық-
адамгершілік идеялдың халық үшін берері аз емес. Өйткені адам мен ... ... ... ... те басқаша болуы мүмкін. Қоғам
мен адам арасындағы байланыстардың рөлі айрықша ... адам ... ... емес.
Әкім Тарази әлі де қаламын ұштап, соңғы жылдардағы түбегейлі өмір
өзгерістері мен ... ... ... қыр-сырына терңдеп бойлайтын
жаңадан шығармалар береді деген үміттеміз. Бұл ... ... ... ... елдегі үлкен әрі демократиялық жаңарудың ... ... және тың ... мен ... ... ... ... бүгінгі әдебиетіміздің өкілі Әкім Таразидің
повестеріндегі кейіпкерлер әлемі заманға сай ... ... ... ... өз бақытын іздеуші және мәнді өмір үшін күресуші жандар.
Олар өзін-өзі ... ... ... ... ... мол типтік
образдар. Әкім Таразиді өз заманының суретшісі ... те ... ... Тарази шығармашылығы төңірегінде зерттелген еңбектер жоқ. ... осы ... ... ... ... жөн деп ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Фридлендер Г.М. Методологические проблемы литературоведения. -Л, 1984.
-с 91
2. Әшімбаев С. ... ... ... 1993. -621 ... ... Т. ... ... проблемасы. -Алматы, 1997. -164 б.
4. Оразова Г. Н.Ғабдулин прозасындағы кейіпкерлердің адамгершілік әлемі.
Филол. ғылымд. канд. ... ... алу үшін ... ... 2001. -120 б.
5. Қалқабаева С. Әзілхан Нұршайықов прозасындағы адамгершілік ізденістер.
-Алматы, 2004. -166 б.
6. Тарази Ә. ... ... ... жеті. // Қорқау жұлдыз. -Алматы, 1991. -285
б.
7. Тарази Ә. Әулет. // Жұлдыз. 1985. -30 б.
8. Тарази Ә. Аяз бен ... // Қиян ... ... 1976. ... ... Ә. Ләйлі. // Көкжиек. -Алматы, 1980. -146 б.
10. Тарази Ә. Өрт. // Көкжиек. -Алматы, 1980. -146 ... Ә. ... // ... -Алматы, 1980. -146 б.
12.Тарази Ә. Жаза. -Алматы, 1998. -349 б.
13. Тарази Ә. Жаңбырлы түндер. -Алматы, 1988. -236 б.
14. Нағметов А. ... ... және ... ... 1985. ... Есенберлин І. Адамгершілік жыры. - Алматы, 1949. -71 ... ... С. ... ... ... мақалар, портреттер.
-Алматы, 1985. -249 б.
17. Майтанов Б. Қаһарманның рухани әлемі. -Алматы, 1987. -232 б.
18. Исмақова А. ... ... ... ма?! // ... ... 1989. -88
б.
19. Сарболаев Б. Шындықпен бетпе-бет. // Қазақ әдебиеті. 1982. -21 мамыр.
20. Адамгершілік-басты тақырып. // ... ... ... 1998. -№ 9.
-64 б.
21. Тарази Ә. Құйрықты ... ... 1966. -225 ... Ғабдуллин Н. Замандас келбеті. Қазіргі қазақ прозасы жайындағы зерттеу.
-Алматы, 1972. -244 ... ... Г. ... ... ... ... әлемі.
Автореферат. -Алматы, 2001. -28 б.
24. Асылбекұлы С. Адамгершілік ... // ... ... ... ... Тартыс және характерді шыңдау. // Қазақстан жоғарғы мектебі. -Алматы,
1999. -118 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдеби тек.драма.эпос.лирика10 бет
Р. Мұқанова "Шатыр астындағы мен"4 бет
Сюжет4 бет
Тараздан шыққан тарландар4 бет
XIX ғасырдың екінші жартысы XX ғасырдың басында Қазақстандағы әкімшілік құрылыс пен құқық5 бет
XVII-XIXғғ патша үкіметінің әкімшілік саяси реформалары.25 бет
«Жануарлар әлемін пайдалану мен қорғаудың құқықтық режимі»25 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Іnternet әлемі22 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь