Күләш Ахметованың лирикасындағы стиль және бейнелік мәселесі

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 4.9

I тарау
К.Ахметова лирикасының идеялық . көркемдік ерекшелігі
1.1 К.Ахметова лирикасыдағы тақырып пен көркемдік шешім ... ... 10.23
1.2 К.Ахметованың махаббат лирикасы ... ... ... ... ... ... ...24.31

ІІ тарау
Ақын лирикасындағы стиль және бейнелілік мәселесі ... ... ... ...32.44

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45.47
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ...48.50
        
        Мазмұны
Кіріспе –––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– 4-9
I тарау
К.Ахметова лирикасының идеялық – көркемдік ерекшелігі
2.1 К.Ахметова лирикасыдағы тақырып пен көркемдік шешім––––––––10-23
2.2 К.Ахметованың махаббат ... ... ... ... және ... ... ... 45-47
Пайдаланылған әдебиеттер –––––––––––––––––––––––––––––––-–––48-50
Кіріспе
Әдебиеттің тегі бейнелеу тәсілінің үш түріне қарай жіктелетіні әдебиет
теориясынан белгілі. Бірі – автордың өз атынан ... ... ...... ... (лирикалық түр), үшіншісі – ... ... ... ... ... ... ... жанр
болса, соның барлығының атқаратын қызметі – өмір ... әр ... ... ... ... ... ... тигізу. Осы жағынан алып
қарағанда, әр жанрдың, әрине, өзге ұтымды жақтары бар. Көркем әдебиеттің
негізгі саласының, ... бірі – ... ... ой мен ... ... ... Оған тартымды күш-қуат дарытатын терең оймен суарылған,
нәрленген жалынды сезім әсерсіз, құрғақ қағида-тұжырымдар арқылы ... ... ... дүние, адам тағдыры туралы үлкен толғаныстан
тумаған жай сезімшілдік лириканы жандандыра алмайды. ... ... ... да, ... ... да бар. Академик Зәки
Ахметов «Лирикалық шығармада ... ... жеке ... ... ... ... ... туындылар жеке адамның жан-дүниесін,
толғанысын, тағдырын бейнелеп, сол арқылы бүкіл ортаны, ... ... ... ... тереңдігіне бойлай білуді қажет ететін ... ... ... оның өзге ... ... ... ... зерттелеген. Атап айтқанда, Л.Гинзбургтің «О
лирике», М.Гринбергтің ... ... «Три ... ... ... ... ... и разума», М.Поспеловтың ... ... ... В.Бузниктің «Лирика и время», Л.Г.Фризманның «Жизнь
лирического жанра», Полкиннің «Лирика как искусство ... ... ... лирика мәселесі кеңінен сөз болса, қазақ әдебиеттануында
да осы жанр төңірегінде жазылған ... ... ... ... да ... А.Байтұрсыновтың «Ақ жолынан» бастап, Ж.Аймауытовтың
«Мағжанның ақындығы ... ... ... ... ... ... ... мәселелері және Абай поэзиясының
тілі», Е.Ысмайловтың ... ... ... ... «Қазақ лирикасындағы тақырып пен көркемдік ... ... ... көркем сөз», З.Қабдоловтың «Сөз өнері»,
С.Қирабаевтың «Әдебиет және ... ... ... ... сөздің
теориясы», Б.Кәрібаеваның «Қазіргі қазақ лирикасының поэтикасы», ... ... ... және ... т.б. көптеген еңбектерде қазақ
поэзиясы, лирикасы жүйелі түрде талданып, зерттелініп келеді.
Қазақ поэзиясындағы сапалық күрт ... ... ... ... 60-
жылдардан басталады. Поэтикалық даму шексіздігінің әр тұсынан бір толқын
көтерген қуатты жарылыстар мен дүмпулер ... боп ... ... ... ... де сол тектес бір «қопарылыс» мезеті еді. Оның тарихи
себептері саяси, ... ... ... бар. Бұл өзі
социалистік Құрылыс ауқымындағы демократияның сәл де болса кеңейе ... ... ... деп ат ... ... жеке адамға, оның
жан дүниесі мен рухани ділгірлігіне ... ... ... ... ... ... ... тұспа-тұс келген, сонымен тікелей
байланысты құбылыс болатын. Жеке бастың ... ... ... қайта
жандануы лириканың да кібіртігін жазып, тұсауын шешті. ... ... өз ... ... бастады. Дүниеге кәдімгі ет пен ... ... ... ... ... ... ... кейіпкер
арқылы адам жанының тереңі, қасиет-қуаты пердесіз ... ... ... осы жаңа дәуір О.Сүлейменов, Қ.Мырзалиев, Т.Молдағалиев,
С.Жиенбаев, ... ... ... ... т.б. ... тығыз байланысты /2.63/.
60-90 жылдар аралығындағы қазақ әдебиетінің ұлттық көркем өнердегі
терең тамыры нәзік арқаудан нәр ... ... ... бет-бағдары болатын.
Бұл жылдар аралығындағы лирика шын мәнінде тасты жарып шығып гүл ... ... ... тартқаны рас /3.106/. Шынында да осы жылдары
поэзиямыздың жаңа дәуірі ... ... ... С.Жиенбаев,
Қ.Мырзалиев, Т.Молдағалиев, Т.Айбергенов, К.Ахметова, т.б. өздерінің
ақындық таланттары ... ... ... үлкен серпіліс, жаңа өрлеу
кезеңін ала келді. Осы буын жасаған ... ... ... ... ... бірі – ... – күрделі құбылыс. Орыс әдебиеті теориясын зерттеуші Н.А.Гуляев
талант жөнінде : «Это – ... ... сил и ... ... ... ... эстетическую сторону писательского труда,
образную, эмоциональна ... ... ...... /4.106/. Ал ... ... талант – ана сүтімен
бойға даритын туа біткен қасиет. Ақындық та солай. ... ... ... ... оның ... ... ... .
Қалыптасқан ұғым бойынша, лирика дегеніміз – ақынның ойы мен сезімінің
ұштасып келіп тұтас көрінуі. Лириканың ... де, ... ... ... ... ... де – ақынның өз көңіл-күйі. Н.А.Добролюбов өзінің
И.Никитин өлеңі ... ... ... ... орай мынадай тұжырым
айтады: «Лирикалық өлеңде, – дейді сыншы, – ақын ... ... ... белгілі бір құбылыстан алған тікелей сезім-түйсігін айтып береді.
Бірақ мұндағы нәрсе – сол ... өзі де, оны ... ... ... ... ... сол ... әсерге іштей ұйып, құлай ықылас қоюында» /5.112/.
Осы жылдар поэзиясының ізін басып, өнердегі өзіндік мінезімен алдыңғы
топтан көрінетін К.Ахметова ...... ... ... басты
арқауы да. Бұл орайда «Ақын қуанса, шын қуанып, мұңайса, шын ... ... ... ... бір ... ... отыратыны лирикалық кейіпкерінің жан-
дүниесіндегі толқыныстар ауыл, аймақ, ... ... ... ұлт пен ... ... ... ... толғаныстар кеңістігіне көтеріледі. Ол
аспанмен тілдессе де, жермен сырласса да, бір ... сені ... ... ... бір ... ... деген
Ш.Айтматовтың пікірінен біраз нәрсе аңғарылады /6,12/.
Абай әлеміне еркін еніп ,оның өлең сөздегі дәстүр -өнегесін ... ... ... ... ... ... т.б./ көркемдік
рухани мәселелерді ,адам мен оың еңбегін ... ... ... ... ұлы ... бар ... ашып, биік белестерге
көтерген - С.Мұқанов, Ә.Тәжібаев,Т.Әбдірахманова, С.Мәуленов, Ғ.Қайырбеков,
М.Әлімбай, М.Айтхожина, Ф.Оңғарсынова, ... Н ... ... Әлі, ... ... Т.Медетбек, Ө.Нұрғалиев,
С.Иманасов, Р.Ниязбек, Ж.Әбдірашев, К.Мырзабеков, А.Егеубаев, Ж.Жақыпбаев,
Ұ.Есдәулетов, Е.Раушанов, И.Ғайып, Т.Оразбаева, Б.Серікбаев, ... ... т.б. ... эволюцияары,
кеше-бүгін мәселесін жырлаудағы ... ... ... ... нәр ... ... шоғырының бел ортасында: -Мен өз
жүрегімді жырлау ... ... ... - ... ... өз өкілі -
Күләш Ахметовада бар.
Ұлттық ... ... ... ... ... иірімдерін нәзік лиризиммен, терең тебіреністі
толғамдармен еркін жырлаған – К.Ахметова уақыт талаптарын жіті ... бір ... да ... ... ... ... сәулесін молынан түсірді. Өлең өрімі, ... ... ... ... келелі мәселелерді, тәуелсіздік талаптарын жүректен қозғады.
Атамекен ... ... ... адам ... ... ... ... арқылы шебер де шешен ... ... ... ... – талант қуатымен, көркемдік нәрімен,сыр-сезімге толы шындық
сипаттарымен даралана түседі. Мұны ізденіс іздері де, қолтаңба мәнері ... ... ... мұраттарының арналы ағысы да, өзекті һәм ұтымды
қырлары да осы ... ... ... ... ... ... және Ж.Абдуалиева, Қ.Бегманов т.б . ... ... ... әлі де ... ... ... айта ... біздің бүгінгі тақырыбымыздың өзегіне айналар ақын
өмірбаяны мен шығармашылығына тоқтала кетейік.
Күләш Ахметова 1946 жылы 25 ... ... ... Жамбыл
облысының Талас ауданындағы Үшарал орта мектебін бітірген.1961 жылы жамбыл
медициналық училищесін ,1973 жылы ... ... ... ... ... ... жолы ” ... республикалық “Қазақстан пионері ”газеттерінде әдеби қызметкер,бөлім
меңгерушісі,1977-1980 жж ... ... ... ... ... менің бақытымсың” атты кітабы үшін акын Қазақстан жастар одағы
сыйлығының лауреаты ... ... ... ... тілдеріне аударылған
мектеп оқулықтарына ... ... он ... ... жазба ақындар мүшәйрасының Бас ... ... ... ... медалімен марапатталған /7.37/
Ақын К.Ахметова шығармашылығындағы басты тақырыптар – ... , ел ... ... , ... пен жастық жырлары көркемдік ... ... ... де ... ... әр буын ... талап
–талғамдарына жауап беріп келеді. Ақын ізденісі мен ... ... ... ... ... ... ... көрініс береді. Әсіресе,
ұлт мұраты, демократия тағлымы, адам мен оның ... ... мен ... ... ... ... әуендері де нанымды өріс алады.
.Алайда, бүгінгі күнге дейін ... ... ... ... ... ... зерттелу мұраттары да осы тұстан терең
танылады.
К.Ахметова лирикасы ақынның жеке басының ... ... ... ... ... ... тән ... мен адамға тән мінез-
құлықтардың табиғатын ашуға, өмірдің қиын да күрделі тұстарын ... ... мен ... ... ... жұмбақтарын тануға көмектеседі.
Ақын заманның ащы шындықтарын терең барлап, батыл сөйлейді, еркін жырлайды,
көркем суреттейді.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... ... ... көрнекті тұлғасы Күләш Ахметованың ақындық әлемін
лирикалық өлеңдері арқылы ... ... ... Сол ... ... ... процестегі орын-үлесін, ізденіс арналарын, көркемдік
мұраттарын, қаламгерлік нысанасын ... Ақын ... ену, ... назар аудару, тақырыпты меңгеру, образды ашу, көркемдік амал-
тәсілдерді қолдану мүмкіндіктеріне мән ... Біз ... ... ... біз ... мақсатты көздедік.
Бірінші тарауда, ақын К.Ахметова өлеңдеріндегі қоғам мен ... бой ... ақын ... ... ... ... ... таңдаудағы ерекшелігіне тоқталамыз. Сондай-ақ
“махаббат лирикасы” деп аталатын тарауда ақынның махаббат лирикасы тереңдей
талданады. Бұл ... ... сан ... ... ... ... сезімдерін бейнелеген өлеңдері арқылы айқындалып отырады. Күләш бұл
саладағы шебер қаламгер екендігіне көз жеткіземіз.
Екінші тарауда, ақын ... өмір ... ... ... және ... ... ... Ақынның өзідік
қолтаңбасын айқындау.
Қорытындыда К.Ахметованың қазақ лирикасындағы жетістіктері айқындалады
Оның өлең өлкесіне үлкен дайындықпен келген, ... да өр ... ... ... ... иесі ... дәлелденеді.
Бітіру жұмысының өзектілігі Ақын творчествосын зерттей отырып, оның
қазақ поэзиясындағы өзіндік қолтаңбасы, ... ... бар, ... ... ақын ... көз ... К.Ахметованың ақындық политрасы – терең
лиризмге құрылған.
К.Ахметованың ... ... ... арнасы, салалары
жүйеленіп, оның ел-жер, табиғат, ... ... ... ... ... ... , ақын ... мен қолтаңбасы,
ізденіс мұраттары,өлең өрісі мен өрнектеріндегі өзіндік ... ... ... ... ... ... зерделенеді;
-ақын шығармашылығы тұтас қаламгердің өлең-жырларымен бірлік-
байланыста сөз етіліп,өзіндік өзгешеліктері көрсетіледі;
Жұмыстың ... ... ... кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І ... ... ... ... К ... лирикасындағы тақырып пен көркемдік шешім.
Өнер мұраты – халықты бір-бірімен ... ... ... Оның ... ...... ... өсіріп,
кемелдендіреді.Әдебиет халықтың ... асыл ... ... ... ішінен шыққан дарын иелері.Сондықтан да жеке адамдар жасаған
әдебиет туындыларын сандаған ұрпақ оқып,одан ... ... ... мол.
Бұл ретте ... аға буын ... ... ... ... ... ... Т.Әбдірахманова, К.Салықов, Қ.Бекхожин, Қ.Шаңғытбаев,т.б.
азаматтық-философиялық түйін-тұжырымдарға толы ... ... ... ... ... батыл үн қосуы, сол ... ... ... ... ... ... Әлі, ... К.Мырзабеков, Ж.Әбдірашев,
Ш.Сариев,Т.Медетбек, Ұ.Есдәулет, ... ... ... ... ... А.Әлім, С.Адай т.б. өмірі мен ... ... ... ... ... ... ... бен қаламгерлік
қарымдылық көрсетуі көңіл қуантады.
Адам жанының тереңіне бойлай білуді қажет ететін лирика ... ... – ой мен ... тең қабысып отыруы. Ал, нағыз лирик осы
қос қасиетпен ... ... ... ... тиіс. Бұл әрине, қалам
ұстаған кез-келген қаламгердің қолынан келе бермейтін, тек сирек ... ғана ... ... бақыт.
Қазіргі қазақ поэзиясында өзіндік көзқарасы мен қолтаңбасы бар,
ізденіс пен ізгілікке жаны құштар, жүрегі ... ... толы ... бірі – ... ... ақындығы алыптар тобының асылы мен асқары,“кәдімгі Сәбит
Мұқанов” ... ... ... ... өлең өрісі” атты жас авторлар
шығармашылығы туралы мақаласында – ... ... ... С.Оспанов, И.Дүйсебаев, Т.Қажыбаев, С.Буратаева, М.Нұрқанов
т.б. бірге К.Ахметованың жауқазын жырларына да ... ... ... ... ондағы сыр-сезімді, көркемдік өрнектерді,
өлеңдегі өмірін тап басып көрсетеді. Ақындық өнер мен көркемдік қабылдау
мұраты өмір ... ... ... із ... /8.9 6 ... ... табиғатынан ұлттық болмыс бедері, қазақ
тілінің жыр болыптөгіген әрі мен нәрі, шұрайы мен ... қиял ... ... ... ... сезімдері сырлы да нәрлі түрде
өріс алады. Адам өмірін үлгі ету,еңбек мұраттарын бағалау,келешекке үміт
арту ... ... Кеше – ... байланысы берік те тағылымды.
Мәселен,“Мен туған үй” өлеңінде:
Түрлі достар үйімізде бар біздің,
Тоғысатын шоғырындай жұлдыздың.
Балалайка ... ... ал ... ... ... қырғыздың /9. 28/, -
деп, - балалық бал ... ... еске алу ... ... ...
ауылға кеше-бүгінге барлау-байлам жасайды. Ақын үйді –Отан бейнесінде ... ... ... ... ... ... ... еркін де көркем,
серпінді суреттейді. Ата-анаға құрмет, досқа беріктік сынды ... ... , ... ... Бұл ... ... ақын өмір ... шешімге айналдырар тұста, тақырып табиғатына айрықша мән
береді.Ақын кез-келген тақырыпты ... ... ... ... ... ... Бұл ретте,әрине,өзі көрген , көңілі
сеніп,жүрекке берік ... ... ғана ... ... ... толғандырған тақырып табиғатына еркін еніп,оны әр ... ... ... ... ... пен шешендікке сай соны
бейне, ұтымды қырларымен жеткізу – ... ... ... ... ... өлең-жырлардың өрімі де әлеуметтік, философиялық, көңіл-
күй әуендеріне айналып, жалпы адамзаттық, ... ... ... ... тән қасиеттердің бірі – адам сезіміне әсер берер ... ... ... ... ... ... ... немесе сезімге
құрылмаған жай әншейінгі жалаң тұжырым ... ... ... ... ... ... ерекшелігі – нәзік сезімге, ойлы толғанысқа
құрылумен ерекшеленеді. Таңдаған тақырыбының ... ... ... ... барып, сезім сырын шерту – ақын шеберлігінің бір қыры. Ақын
кейіпкерлері кімнің атынан сөз алса да ... ... ұзақ ... ... ... ... шығармашылығының ең басты жанры – лирика. Лирикада ой мен
сезім бірлесіп, терең қабысады. Оған ... ... ... ... ... ... жалынды сезім әсерсіз, құрғақ қағида тұжырымдар
арқылы бірлесе, оқырманға әсер ... ... ... адам тағдыры туралы
үлкен толғаныстан туылған жай сезімшілдік ... ... ... ... жан ... сезімнің аты, нәзіктігі. ... ... ... да ... ... пен ... байлығы, ойшылдық –
оның өмір танудағы, адамды танып бағалаудағы үлкен байлық. Қай ... ... ... да ақын осы ... тайған жоқ. өлең әр күйде, әр
жағдайда жазылып оның ... аша ... ... ... тұманы,
Қоштасар құстар тәтті етіп әнін,
Есіңе аларсың сонда ... ... ... ... -
деп басталған уыздай балғын жыр бүгінде қаншама тарихты, ... ... ... ... ... танытады:
Барасыңдар қай жаққа кетіп бәрің?
сырт-сырт етіп тоқтамай өкінтті әр үн.
Бір сөз, бір ой, бір демге ұзарыңдар
Құдіретті, ... ... ... ... соң түн ... ... сәл ғана ... патша – уақыт, бізден артық
Қадіріңді өзіңнің кім біледі?!/10.198/ - деп кең ... ... ... шолу ... Осы екі шумақтың арасында халқымыз бастан
кешкен өмір жатыр, онда ақынның өз ... ... ... қолтаңба ізі
жатыр. К.Ахметова өлеңдерін оқи ... ... ... ... көз
алдымызға елестетеміз. Сол жылдардағы көңіл-күй, сезім оралымдары, ... ... ... кіршіксіз махаббат, бейбіт өмірге, бейқуат
тірлікке деген ... әр ... ... ... ... ... туған жерге,туған ауылына арналған ақын өлеңдері ерекше ... әр ... әр ... ақын ... сағынышы аңқып тұрады.
Сүйіктіңдей жүретін кіл есіңде,
Кір түсірме ел деген ұлы есімге.
Атамекен – бақыты бабалардың
Жеңіп ... сан ... ... түнімен, гүлдерімен
Өзіңдікі ол сенің, білесің бе?
Өзіңдікі ауасы, таң нұры да,
Өзіңдікі жазы да, ... ... ... тау қыры да,
Өзіңдікі мереке, ән-жыры да.
Өзіңдікі барлығы болғаннан соң,
Өзіңдікі болғаны ... да, - /11.7/ - ... ақын “ Өз елім ” ... ... жер ... ... деген құрмет бәрі әдемі үйлесіп
тұр.Негізінен, К.Ахметованың ... ... ... ... небір
ғажап сұлулығы әр қырынан суреттелген. Ақынның ... қаны ... ... ... ... ... аударасың.
Қырғыздың жері! Киелім!
Жанымды тербеп жаралы ән.
Еске алам сені, сүйемін,
Қырыңда жатыр жан анам.
Жайларсың жүрек, санамды,
Атсын таң қанша, батсын Ай.
Аяулы бізге ... ... ... ... ... ... шынарға ән.
Арналса саған деп едім,
Ең жақсы, мұңды шығармам /11.47/.
Барлығымызға бала ... ... ... жерге деген сағыныш ақын санасында
мәңгілік ... ... Оған ... ... ... ақын ... жарқын жеткізе алған.
Ақынның табиғат құбылыстарын бақылап тұрған творчестволық объективтің
кең екені байқалады. Сол объективтің аясында сонау аспанда ... ... бара ... ... сиып ... тұр. Біз де ... бірге табиғаттың
бойында ғана емес, өзгені де, жанында болып жатқан ... ... ... ... жанына үңілу оңай шаруа емес, сол табиғаттың ішкі
дүниесінде болып жатқан құбылыстарды тек ... ... ... ғана ... де ... сыздатып бара жатқандай. Ақын сезім мен ақиқат
полотнасына ... ... ... ... ... жан әлемі дәл сол
күйінде ... ... ... не ... ... жоқ. Ақын ... ... дәл түсіруді – өлеңімен түсіруді мұрат ... ... ...... ... ... ақын өзін толқытпаған жайды жазбайды.
Тек тұла бойын шымырлатып өткен күн, келер шақтарды ... ... ... қана оның ... қаламынан жыр туғызады. Осы көңіл дүниесінің
қалт еткен қас-қағым сәтті табиғаттың көңіл әлемімен көмкеріледі де, адам
мен жаратылыстың бұл ... жер ... ... бара ... ... Ақын ... ... лирикалық кейіпкердің ішкі жан әлемін
көреміз.
Ақын өлеңдеріндегі ... ... ... ай сәулесімен
астасып жататын жан қозғалысы, тынысы көбірек кездеседі.
Адам баласының бүкіл жарық дүниеге, барша ... ... ... ... ... ... ... біліп, етек жапқанда көңіл
көзі түскен туған табиғатын жақсы көруден басталса керек. Өзінің аршасы мен
шыршасын, ... мен ... кие ... адам ... ... қастерлей алмайды. Өз туған жерінің тауы мен жылғасын, құралайы мен
ұларын, наурызы мен қарашасын ақын ... ... ... ... бір үлкен тақырыптың бірі Ана
тақырыбы.
Көргеніңнің өмірде - бәрі мектеп,
Ренжітіп алдым ба, ... ... ... ... болмай отырып “әрі кет” деп.
Сен қиналсаң – мен бе екен жата алатын,
Сенің атың – ... ... қуып ... ... жоқ па ... ... бір ... көңіл күйі, толғанысы.Қажып келгенде мойнына асылған
баласына “әрі кет” дейді.Соған қарамастан, ана көңілі ... ... ... деп, тағы да алаң ... ... ... балаға деген мейірімі мен махаббаты басты тақырыпқа
айналады.
Ботақандарым!
Кішкентай сүйіктілерім.
Көкірегімді ... ... ... ... ... кездерде
Сендерге қарап кеудемде күй тынды керім.
Кейіпкер характері, алдыңғы өлеңдегідей емес, бұл ... ... ... ... ылғи табылса еді,
Айдың нұры бөлмеңе ағылса еді.
Жаман дауыс бұзбасын тәтті ... әні ... ... ... демің жүзіме білінсе еді,
Ертегі айтып көздерім ілінсе еді,
Бөгде дыбыс бұзбасын ертеңіңді,
Ерке шуақ оятсын, күнім, сені. /11. 52б/
К.Ахметованың кейіпкерлерінің өмірге деген ... тағы бір ... – Ана, ... ... ... сүйіспеншілігі.
Қамыққанымда, торыққанымда,
Думан тойлардан жалыққанымда.
Қараңғы түнім мен жарық таңымда,
Сен шықпадың есімнен, ана.
Қатал ... ... ... мен ... қарында.
Алданғанымда, ауырғанымда,
Сен шықпадың, есімнен, ана,
Сен шықпадың есімнен, ана. ... ... ... алғы ... ... үйде ... қырғыз
қыздарынан үйреніп тоқыған шілтері жатыр. Шілтер бар, тоқыған адам жоқ”...,
- деп әрі қарай өлең жолдарымен ойын сабақтайды.
Сен ... ... ... ... мен ... ... сөз бағам.
Неге адамды сақтау қиын зат құрлы ?! –
Дейді менің бота көңілім боздаған.
...Шілтер жайлы мұңды өлеңді созбай тым,
Бітірейін. Ойды ой ғой ... ... - өзі ... ... ескерткіш қалдыруы тозбайтын. – деп ақын жүрегі ... ... ... еске ... ... атты ... ... кеттің, апа, кешікпей
Сездім мен өмір салмағын.
Бауырым жылап бесікте
Жатты,
Мен ... ... ... ...... өмір ... мені ертерек
Бесікте қалған бауырым. /18.58/
Өлең өрнегінде балалық шақтың бал күндерінде сәби жүрегіне түскен мұң .Бұл
тек бір адамның ... мұң ... ... ... ... ... ... қарай топтап талдау оны
жазған ақынның творчестволық бітімін пайымдау үшін айрықша мәні бар ... ... ... бір ... ... ... десе /12.32/, ... “Лирикалық шығармада ақын өмірден, айналасынан көргені мен
білгендерін ғана жазып қоймай, сол ... ... ... ... ... асыл ... тани білуі ... деп ... ... поэзиясының басты тақырыптары – ел мен жер тағдыры, адам
мен оның еңбегі,елдік пен ерлік, уақыт пен кеңістік, дала мен ... ... ... ... болып табылады.
К.Ахметова лирикасындағы ізденіс арналары – ауқымды да ағысты,
тақырыптары – ... де ... ... пен қолтаңба мәнерінен ақиқатты ту
ету, шынайы шындыққа табан тіреу ... ... ... ... – ұлт
пен ұрпақ мұраттарынан адалдық, ел мен ... ... ... ... ... пен ... ден қою, ... пен танымға, дәстүр мен
дінге, діл мен ... т.б. ... де ... ... де шешен жырлайтыны айқын
танылады.Ақынның өлеңдеріне ... ... ... ... халық перзенті,
елден үлкен еместігі, оқырманмен бірге екендігі айқын аңғарылады. Мұны
“Кездесу” деген өлеңінен ... ... сүю ... ... алаңдау
қаламгердің ғана емес.кез келген азаматтың міндеті ісі болса керек.Біреу өз
сүйіспеншілігін ерен ... ... ... ... дәлелдесе, ақын
өлеңмен айтып жеткізеді. Күләштің халқына деген махаббаты алабөтен.
Қазақты жамандама қазақ бала!
Халық қой ... ... аз – ақ ... Ай астында, Жер үстінде,
Қазақтың жанашыры қазақ қана!
Қамалдай беріктікті құт санайды,
Қасынан опасыздар шықса – қайғы.
Қазақтың бар болмысы бөлек, дара,
Тағдыры ешкімге де ... ... өз ... ... су ... ... шыр-пыр болып қорғайды. Жас
ұрпаққа халқын қорламауды, елін кемсітпеуді насихат етеді.
Ақын ... ... түп ... ... ... поэзияның күрделі де қуатты бай түрін жасаған ақынның ең әуелгі
ерекшелігі өмір шындығын ... ... ... ... ... ... ... суреттерін лирикалық туындының ... ... ... сыйғыза алуында. Демек, лирикалық туындыға
тән әр сәтте жарқ еткен ... пен ... ... ... ... сырлы сөзбен сурет салу – ақын ... бір ғана ... ... тән осы ... ақын өлеңдерінің өмірінде бастан-аяқ
байсалды қалпын сақтап отырады. Образ ... ... ... ғана ... сипат ерекшеліктері барлығы аңғарылады. Қас қағым сәттік өмір
көрінісі ақын ... ... әрді ... ... ... Ақын ... қоғамның, заманның үнін танушы сан түрлі
характерлі бейнелер сапында көрінеді.
Уақыттың өлшеулі шеңберінде,
Талай ... ... ... өмірде.
Талайы әлі оқылар. Сонда-дағы
Адам жаны оқылып болмағаны.
Көп өртенді даланың көк орманы,
Мекеніне көп марал оралмады.
Ұясына көп ... қона ... ... өртенген жоқ арманы.
Бұл замана шындығын әр қырынан көрсете ... ақын ... ... ... Оның ... ... ... батылдық байқалады.
Ақынның жеке басының сезім күйлері тек бір ... ... ... адамға тән сипаттарды кеңінен бейнелей алғанда ғана
қоғамдық мәнге ие ... ... ақын ... оқи отырып, суреттелген
жайларды бірге сезініп, бірге қайғырасың.
Лирика адам ... ... ... аша отырып, оның рухани бейнесін
қалыптастыру үшін, ең ... шын ... өнер ... ... ... ... ой, ... терең сезім шындықтары болуы керек /14.23/, –
деген шартқа сүйенетін болсақ, ақын Ахметова ... жан ... ... заманның ащы шындықтарын бейнелейтін терең сырлары
қамтылады. Ол - табиғатында өлеңді адамдық бітімінен ... алып ... ... ... мақсаты мен мұраты деп ұғатын ақын.
Классик Қадыр Мырзалиевтің: “ Күләш Ахметова – көп ақынның бірі емес.
Өз алдына ... ... ... ... бір сырлы тұңғиық ақын ” деуі ...... ... ... ... сен ... үйге есік ... кіре бер.
Үлкендерге ізет – бізде бір өнер ,
Отырғанда үлкен келсе – түрегел.
Түрегел де алдымеен қол ... ... ... ... ... бер ... ... сөзін тыңдау - борышың /16.21бет/
Ақын өлеңінде өзге ... ... ... қара ... ... ... ... ғұрпымен ерекшеленетін
таңғажайып қазақ елінің игі де ізгі ... ... ақын ... ... жыры ... ... жылы ... жақын...Бала кезіңде
түсініктің емес,түйсіктің құшағындағы сәби ... ... ... ... төрінде, жаратқанның өзінен басқа жан
байқамас ... ... тіл ... діл ... ... ... де ... айтылмаса да біліп, шалқып тұрып тыңдайтын ... ... ... гүлдің әріндей, нанның дәміндей,
сүттің өңіндей, бөбектің иісіндей ... ... ... кінә
тақсақ, кие ататындай пәк жыр.Жігерің құм боп жүргенде, ... күш ... ... қан ... ... келгенде, райдан қайтарар
қарындас ... ... сыр, ... жыр осы ... кітаптарында көп
кездеседі”/15 3б/. Белгілі қаламгер Ә.Кекілбаев Күләш Ахметованың өлеңдері
туралы осылай дейді.
Ақын жүрегі елім деп ... ... ауыз ... ... аспанында еркін самғауын қалаған ақын:
Бірімізді біріміз құқай көріп –
Дұшпанға жем болармыз ұпай беріп.
Өзімізді - өзіміз сыйламасақ,
Сыйлайма ағылшын мен қытай ... де ... ... дәстүрімізді, әдет – ғұрпымызды, ... ... ... ... ... ... отыруды да кейінгі ұрпаққа аманат
етеді.Жастар ғана емес,Жасамыс ... да, ... ел ... ... мен ... да ана тілімізді ардақ тұтуға үндейді.
Мұны ұқсақ,“қазынамыз – ... ... ең ... – ой мен ... бай ... кім сөйлесін,
Шырынын тамызып біз сөйлемесек?
Табады төл тарихын жұрт түбінде,
Басталды ... ... құнт ... ... ... халық,
Сөйлесе ұлықтары ұлт тілінде.
Ақын шындықты айтып отыр. Өз тілімізді өзімізден өзге кім қастерлейді, кім
жоқтайды ?!Ақын жас ұрпаққа осыны ... ... ... бері ... ... тіл ... тауқыметті басынан өткерген халқымыздың
Тәуелсіздігін баянды бар жан – ... ...... ақын ... ... ... ... салтын өзге бірақ үйретпесін,
Ыза сөз жауар бұлттай түйдектесін.
Бауырым,
Бабалардың басқан жерін,
Тәңірім енді жатқа билетпесін!-
деп ... осы ... ... ақындық өнерінде өзіндік өзгешеліктер мол. Оның бастысы,
әрине қайсыбір тақырып, мәселелер өмір шындығына негізделуінде ... ... өмір ... мен лирикалық қаһарман әлемі осы бағыт аясында
кең өріс алады
Бастысы , ... ... ... ... ... ... ... жайттардан, толғам - толғаныс, тебіреністі сәттерден
қуат алады. Сыр мен сезімді қатар ұстайды.Шындық шырағын алысқа ... ... де ... ... ... ... пен уақыт өрнегі
бедерлі. Қайсыбір ... ... ... ... ... ... ... жүректі толғантып, тебіреткен ... ғана өлең ... ... ... ... қоғамда адам , жер,
әлем, орта, жеке адам тағдыры мәселелері ... ... ... өмір ... және қ ... әлеміне кең орын беріледі.
“...Адам бар жерде поэзия бар. Табиғаттың ... ... ... ... ... алдымен жиіркенетін де сол адам десек, ендеше
поэзияның бүкіл болмысының өзі сол ... ... мен ... ... Демек, адамның қатысуынсыз поэзия жоқ. Барлық
табиғатымен өмірдің өзі тұнып тұрған поэзия ... ... сол ... ... ... ... көз, сезетін сезім керек. Демек, шынайы поэзия –
адам сезімінің анатомиясы да, шын ақын ... ... ... ақын - ... шаттанса, шаттығы мен қуанышы; жыласа, көкірек шерімен көз ... ... ... ақын ... ... өзінің “Қазақ жырының бір жылы” атты
мақаласында. /17.215 /
Осы пікірде айтылғандай, Күләш қай ... ... да ... көркем жырлауды мақсат етеді. Ақынның байқампаз назарынан ешбір
құбылыс таса қалмайды. Әсіресе, өзі өмір сүріп ... ... ... ... ... ... мен ... әрекеттер өлеңде барынша ... ... ... жүрегі бай , ұғымды
Толқындары қатерлі дарияға
Қалтылдатып салдың – ау қайығыңды./.18.159/
Атақты сыншы В.Г.Белинский: “Ақын бәрінен бұрын адам, сонан соң ... ... ”, - ... ... Осы ... ... Күләш өлеңдерінде
өз дәуірінің көзге көрінетін, кейде ... неше ... ... сөз
болады.
Жадыңдама?
Жауың кім? Бүлік – қас кім?
Кіммен діндес, ... дос, ... ... ... ... бақи ... ұмытпассың.
Ақын өлеңінде егемен елінің ертеңіне алаңдаушылық басым. Осы өлең ... ... ... ... өлі ... ... ... нені күттің ?
Бір тарының сыйғызып қауызына,
Айырғанын еркіңнен неге ұмыттың - деп ақын өз ... ... ... ... шыр – пыр болып қорғайды. Әйтсе де Отан – от басынан
басталады. ... ... бір ... - ... өз ... ... ... сызат түсер болса, сол сызат алдымен ... ... ... екен ... Гейне. Ал егер сол айтып отырғанымыз
әйел ақын болса, Ана болса, оның ... ... ... ... ... ер ... басында мың мұң болса,әйелдердің, ақын
әйелдердің басыда мың бір мұңы болады. Күләш Ахметова, міне , ... ... ... “Оюлар” атты өлеңінде:
Қазақтың оюлары – ай, оюлары!
Даладай ... қою ... ... шиге ... ... көрмелерге қоюға әлі! /18.150./ – деп ... ... ... ... етеді.
К.Ахметованың тәуелсіздік кезеңіне дейін жазған дүниелері бір төбе
болса, ... ... ... ... ... ... шығармашылығының
шыңы деуге болады.Тәуелсіздік толғауларын біз ... жаңа ... ... ... ... беташар өлеңі “Құт” ... ... ... екі жол ... ақынның өзекжарды арманы:
Келешек ұрпақ, сенің құтың мен қуатың –
Кемелденгенде білімімнің, сұлулығында - рухтың!
Гегель “Эстетика бойынша дәрістерінде” эпикалық поэзияның ... әлем ... ... ... ... ... ой ... . Бұрын
жазылған “Ғасыр қасіреті”,“Сарыөзек сағыныш”, “Болашақ үшін”, “Үлбір ... ... ... ақын ... ортақ әділетті іздеу,
бейбітшілікті сақтау, экологияны қорғау, махаббат пен ... ... биік ... отырса, жаңа кітабыдағы “Теңдік үшін ... ... атты ... ... рухани бостандығын, елдің азаттығын,
қоныстың құттылығын көздің ... ... ... ... ... Ел, ... ... Жер деген қасиетті ұғымдарды ... ... ... ... ... бүкіл шығармашылығының алтын арқауы болып
табылатын адамгершілік құндылықтар ... ... ... ... ... қуаттанып келеді.
Астана туралы толғаған ақындардың алғашқыларының бірі де ... ... ... ...... ... кеттің, Астана –
Жаухар Жетісуымнан, -
деп жырлайды ақын.Әрине, жер жаннаты атанған Жетісуға Елордасының әрі ... ... ... ... тұрғаны анық. Өз Отанын ... ... бас ию – ... ... жиі ... құртады
-құлай ұқпау,
Алдымызда - ұлы үкім,
Біздің ғажап даламыз
жан пида боп,
Сүю мен қорғауға ...... ... ... жас ... қарап, тіпті екпіндеріне қауіптеніп
қарап отырамын. Сондай қауіптене, сүйсіне қарайтын азғантай ... ... ... ... көз ... ... ... келеді.
Бір өлеңнен екіншісіне аттаған сайын өсіп келеді. ... ... ... ... ... – ол ... өте жауапты қарайды. Баяғыда біздің ауылда
Сәрсен деген ... ... – ды. ... ою ... білезік, сақина, сырға,
алқа дейсің бе – бәрін жасайтын. Сонда көріктен шыққан күмістен қол түгілі,
көзге ... ... ... кез ... адам төзе ... ... шыдамдылықпен әшекейлейтін. Іші алтын, сырты күміс өлеңді жазу да
осындай ісмерлік, ... ... ... сияқты. Күләш та тап сол
секілді” – дейді Ф.Оңғарсынова /19.123/ .
Күләш өлеңдері оқырманын табиғилығымен, тектілігімен ... Ақын ... ел ... ... ... Осы ... ... ұлтын сүйетін, ұлт
бесігіде тербелген әрбір ұл мен қыз туған ... ... үшін ... ... ... тілсіз Азаттықтың құны жоқ екендігін қатты ескертеді.
Өлеңдерінен ананың, ақын ананың үні ... ... ... ... ... ... ... сырттай өзінше жеке ... ... ... үндесіп, ұласып, ұштасып ... ... ... ... өткізе отырып, оны сыршыл ... ... ... екендігін тани түсеміз.
Күләштың "Ақ гүлім менің" деген алғашқы жинағынан бастап, соңғы ... ... жыр ... ... ... мен ... ... еркін
бойлап, елі мен жерін байтақ Қазақстанын үлкен махаббатпен жырлап келе
жатқан үлкен ... ... ... ... ... ... лирикасы.
Поэзияның өнер мүлкі ретінді қыр сыры мол ... ... тыс ... ... ... ... тікелей сезімдік туынды екені мәлім.Алайда, әр
ақынның сол сезімді поэзияға өзек етуінде эстетикалық арсеналдары түрліше.
Күләш өлең ... ... да , асыл ... ... әдебиетші қауымды да
әрқашан мойындатқан ақын.
Сүйеді деп ойлауға ... да ... да ол ... ойламаған.
Бірақ сүйем дей тұғын басқалармен
Бақытты бола қою қайда маған?
деп ағынан ақтарылған ақын өлең жасамайды, оны жүрегінен толғатып ... ... ... ... ... ... ... ортақ өмірлік мәселелермен адами сезімдердің ақын қаламынан тыс
қалмасы анық. Күләш өлеңдерінің тақырыбы әр алуан. Ақын ... ... ... ... ... ... мұңаяды. Соның ішінде біз сөз еткелі отырған
ақынның махаббат ... , ... ... аз қыз едім,
Сені көріп бал-бұл жанды жүз , өңім
Сені көріп ... ... ... ... түзедім.
Сені көрдім. Сілкіп өтті қатты ағын.
Ұмтылуға, тіл қатуға батпадым.
Бір нәрсені сен әкетіп қалғандай
Алаңдадым, сағат тағат ... ... ... ... күші қыз жанының албырт арпалысы.
Отты сезім мен өр көңілдің шендесіп , шарпылуы арқылы ... ... ... да” мұң , ... ... ... ... алаңдадым.
Қалың жұрттың ішінен қанша қарап,
Саған ұқсас бір адам таба алмадым
деп әрі қарай
Есіме алсам,
Өртейді ішімді өлең,
Ешкім мені ... ... сені ... шығармын-ау
Ешкімге ұқсамайтының үшін де мен./20.92/
“Айналдырып уақытты”деп аталатын бұл лирикада бойжеткеннің ішкі жан-
дүниесі ... ... ... ... ... ... ... жату
Міндетті де емес-ау қыздар үшін.../20.93/
Бұл айтылған ... ... ... ... өз ... ... ... Күләш өлеңдері адам жанының әр сәттік ... ... ... көрсетеді.
Неге бүгін тау жаққа жүр демедің,
Тәкәпарлық біздерге не береді.
Жазды ұзарт деп тілеп ем мен ... ... ... сен ... ... ... ... жаным! ”деп неге айтпадың ?! /20.81/
Өлең сұраудан басталып, ... ... тұр. ... ... ... ... кейіпкер, сұрауға, сұраққа жауап беруге тиісті жан – ол. Өлеңде
сұраққа, жауап күткен жүрек ... оның ... ... дауа болып,
шипа дарыта алатын да сол. Бірақ лирикалық кейіпкердің ... ... ... қапы қала ... ... ... қояр талабы да көп, тілегі де зор. Кеше балаша
қуанса, енді бірде қайта мұңаяды.
Өмірден таңдап тапқан дара бағым – ... ... ... ... шақырып,
Мен ылғи “ бармаймын деп ”,
Гүлден нәзік көңіліңді жараладым – ау.
Сендей адам мен үшін анық көп ... ... ... та, ... та етпейсің бе?
“Бармаймын ” дагеніме көне бересің бе,
Көздерімді тұндырып алып кетпейсің бе?!
Тағы да сұрау, тілекке толы ... ... ... ... ... ... әлі де сүйіктісін күтіп отыр.Мұның нәзік ... ... ... ... бағына ала жөнелетіндей.
“...Кейбіреулер махаббат, көңіл-күй тақырыбындағы өлеңдер турасында
жалаң сезімге құрылған” деген тіркес ... ... ... жүр. Ал
сезімнің жалаңы болады дегенге мен түсінбеймін. “Сезімге әсер етпейді ... ... бір жөн. ... ... поэзияның иісін тұмауратып
жүргендей сезінетінімізді әшкерелейтін әдет бар. Көңіл – күй, ... ... ... ошақ ... ... деп ... қараймыз.
Дүние жүзінде халықаралық Нобель сыйлығының ... ... ... ... Чили қызы Гаквриэль Мистраль ... ... ... толы ... ... аты шыққан. Сезімнің сүйініші де, күйініші де адамды ,
не заманды таңдамайды емес пе ? ... ... ... , ... адам бола ма? ” - деп ... ақын ... /21.211/ Күләштің
бұл тұрғыда айтпағы мүлде бөлек. Ол әлі көп ешкім батылы ... ... адам ... ... ... ... “Жұбатпадың”өлеңінде:
Сен деп едім жылытар шуақ таңым,
Арманымның көгертер мұраттарын.
Өксігімді баса алмай жылағанда
Сүйіп тұрып сен неге жұбатпадың ?
Қып – қызыл боп осынау ... арай ... ... бұлтқа беттеген Ай.
Жер дүние жанымды ұққан кезде
Жұбатпадың сен ғана, әттеген – ай ... ... ... “Күшті сезім мен эмоцияны жүйелейтін мұң
атты психикалық форма алдымен ... тән, яғни ішкі ... ... күш” /22.84/ – дейді.
Жұмыр жердей жүгі көп бұл жүректі
Күтуде өткен күндерім шын жүдетті.
Көзім талып, шаштарым ағарады,
Көрмегелі тағы да жүз жыл ... жыл өтті ... ... құруда бар амалым.
Гүл кезімде ұлғайып жараларым,
Күн көзінде сарғайды орамалым. /20.129/
Ақын жүрек сырын ... ... ... ауыртпалықтың, сағыныштың
салмағын “жұмыр жерге”теңеу арқылы өлеңмен ... ... ... ... ... ... ... ғалым З.Ахметов теңеу
жөнінде: Көпшілікке белгісіз, түсініксіз ... ... ... салыстырып айту бір басқа да, ал ... ... бар ... ... – бір басқа. Теңеу туралы айтылғанда, ... үшін ... ... отырса, соған көбірек мән беріледі. Асылында, мәселен тек онда
ғана емес. Сол ... ... ... ... құбылыс, нәрсе қандай.
Оның нендей ... ... отыр және екі ... ... ... мағына туып, ой аңғарылады – ... ... ... ... ... - ... ... Ақынның жоғарыда келтірілген өлең
шумағындағы теңеу, ең алдымен, ақындық шеберлік, ұтқырлықты ... таза ... ... арқылы өлеңге ұлттық сипат дарытқан.
Ақын көңіл – күй, сезім қалтарыстарын көрсеткенде көбіне ...... етіп ... ... ала ... төңірек,
Таң ертеңгі жапырақтай мұңайдым. ?!/20.119/
Соғады самал есіле,
Жапырақ – жүрек дүрсілдеп.../20.66 /
Айтылмады әңгімем желге менің.
Жапырағым жетпеді жерге менің. /20.86 ... ... сөзі ... ... те сыршылдығын аңғартады.Бұл
өлеңдер ақынның ...... ... ... ... ... ... іс - әрекет жеке адам ... ... Оны ... ... ... ... ... лирикалық кейіпкер ара-қатынасының ара жігін айыру мәселесін ... ... ... ... қателіктер мен түрлі пікірлердің де
кездесетіні ... Бұл ... ...... түсіну
пайымдаудағы үлкен және жиі кездесетін қателік – ақын өз ... ... тек өзі ... өз басы жайында айтып отыр деп қарау, ол ... ... ... да ... ғана емес, өзгеге де тән көңіл – ... айта ... ... - деген пікірін еске аламыз.
Мысалы, ақынның
Намыс менің серігім-ді жас күннен,
Арпалысып кеудемдегі тасқынмен,
Қаншама рет жаным жылап,
өзіңді
көрген жерде көрмеген боп ... мен, ... өлең ... ақын ... табиғатының әр түрлілігінен оның
поэзиясындағы үні дараланады. Лирикалық кейіпкер тек өз ... ... ... бұл ақын ... тән ... ... ... Поэзия әлемінде
жасқа – кәріге немесе ерлерге - әйелдерге деп ... ... ... ... ... Фариза ақын “ Адамзатқа тән сезім , түйсік, тағы ... ... ... әйел ... да тән ... ... айту ... еместігі
секілді, әйел сезімінен туған поэзия жалпы поэзиядан басқа, бейтаныс ... ... ... деп ... ... ... де артық тәрізді.
Өзіндік үні жоқ, жақсы деп ... айту ... ... деп ... ... ... қиын туындылары бар адам - әйел ме, ер ме, кім болсын,
- әйтеуір, ақын ... Анна ... ... ... ... оқи отырып,
нәзік те тамаша жыныстың өкілі бола ... әйел ... ... ... ... ... деп айыптай аламыз ба? Демек, бұдан поэзиямызда ақынның
жынысы басты роль атқармайды: ақын дүниені қалай ... сол ... ... ... ... қалай өзінше суреттей алады әңгіме түйіні
осында” , - деген еді.
Десек те, ... ақын ... ... жеке ... зерттеген С.Айбергенова өзінің “Қазақ ақын ... ... ... атты ... осы бір ... өзіне тән мынадай бірнеше ерекшеліктерін атап көрсеткен болатын:
“...Біріншіден, қазақ әйелдер поэзиясына тән ең ... ... ... ортаға, кешеге, бүгінге және ертеңге Ана ... ... ... жырлау . Мұның өзі әуелі ұят – ... әдеп – иба деп ... ... дұрыстығына тағы да көзімізді жеткізе түсетін фактор.
Екіншіден, ерекше бөліп айтар қасиеті – ақын ... ... ... ... ... әрі ... әрі алуан
түрлілігі. Әйел ... аққу ... ... ... ... ізгі ниеттерге үндейді екен.
Үшіншіден, қазақ ақын әйелдерінің поэзиясынан бөлек бір тектілік
аңғарылады. Бұл ... ... атын ... ... ... ... ... гүл өспейді, гүл құнарлы топырақта көктейді./24.78/
Көз салмасам, ерінімді тоспасам,
Көнерсің сен, сенерсің де ... ... ... де ... сұлу ... – ақ ... 47/
Міне, бұл Күләш Ахметоваға дейін де талай ... ... ... жан ... ... ақын осы ... әрі ... жалғастыра отырып,
өзіндік тың сүрлеу қалыптастырады, осы тақырыпқа Күләш ақынша келуді мұрат
тұтады. Ақын лирикасындағы негізгі бағыт — адам ... ... ... уақыт
деңгейі, табиғат, достық, махаббат туралы ойлар. Тақырыптық жағынан ... ... ... ұрпақган-ұрпаққа жетіп, үздіксіз
жырланып келе жатқан мәңгілік тақырыптарының бірі. ... ... ... ... әр ... әр ... ... өз туған өлкесін өресі
жеткенінше жырға қосып келгені аян. ... ... ... ... көркемдік ләззат алмай отыра алмайды. Ақын табиғатты әлемдік заңымен
бейнелеп ... ... Ақын ... ... ... тілдес екендігін
айтпай-ақ түсінуге болады.
Поэзия мен махаббат – бір – бірінен айрылмайтын егіз ... ... ... ... ... ... көп ұшырасатын, мәңгілік тақырып –
махаббат. Бірақ, әр халықтың жан – ... ... ... ақынның ой
– түйсігіне қарай, махаббатты ... ... ... бұзылды ырғақтары,
Күндегідей сыңғырлап су ақпады.
Дір-дір етті үрейден гүл бақтағы,
Шегірткелер шырылын тыңдатпады.
Көбелектер ұшуға бір ... пен ... күл боп ... ақ ... түн қаптады
Қиын екен тал түсте күн батқаны
Көк теңізге отырмын шым батқалы/20. 120/
– деп табиғаттың ... ... ... ... адам ... ... тиек ... Яғни, жүректі қан жылатқан кайғы-мүңды ... ... ... ... да табиғат пен адамның жан ... ... ... ... ... Кей ... адам ... санамен,
көңілмен үндесіп сұлу сырлы ... көз ... ... Сөз ... сыртқы қауызы сияқгы ғана көрінеді де ақынның құдіретті
шабытымен кестеленген түпкі мағына сурет болып санаңа еніп, ... ... ... ... ... ... ақынның лирикаларында кейіпкердің
бүкіл жан-дүниесіндегі шарасыздық пен мазасыздыққа табиғат та ... ... Ақын ... ... ... ... ашудағы кілт ретінде
орынды пайдаланған. Сондай-ақ, жоғарыда келтірілген өлең ... ең ... ... ... ... танытса, екіншіден, таза
қазақы ойлау арқылы өлеңге ұлттық сипат дарытқан. Лирикада мінез болады.
Ол – ... ... ... өзіме тарт дегендей, әр өлең тек ... ... ... сөзінің салмағы осы арадан байқалады.
К.Ахметова шығармашылығын сөз еткенде тағы бір айта ... жайт ... өлең ... ... ... ... ... дәстүрлі
поэзиямыздың негізін сақтай отырып, оны одан әрі жалғастырып, дамытушы. ... жаңа ... мен тың ... ... философиямен, тосын теңеу, жаңа
сөз орамдарымен байытушы. Ақын өлеңдерінде нәзік сезімді ғана сөз ... оны ... ... ... ... суреттейді.
Құстар қайтып келеді шулап, талып,
Жүрек соқты кеудені тулап барып.
Көктем лебі, әнекей, ауада жүр
Көп-көгілдір жібектей шумақталып
Кеудесінен дүние ән ағылтып,
өрік, алма ... жаңа ... ... ... ...... ... алабұртып.
«Лирикалық шығарманың күші, қуаттылығы алдымен адамның көңіл-күйін,
өмірдегі жағдай-құбылыстан алған әсерін ... ... ... ... ... жан сезімін, көңіл-күйін ... ... ... ... айтып жеткізудің ұтымдылығы өмір ... ... ... сезімталдықпен қабылдаудан, сезім-әсер
байлығынан туады. ... ой мен ... ... ... ... ... қуат-күш дарытатын терең оймен суарылған, нәрленген жалынды сезім»
/25.113/
Махаббат тақырыбы – ... ... ... ... ... ... ең асыл сезімдерінің бірі ретінде суреттей ... ... мен ... бірдей қасиетін айшықтауға ұмтылады. Махаббат сезімі – «тәтті
у». Яғни ... көп ... ... ... жүрек – өлі жүрек. Өмірдің шын
рахатын сезбеген жүрек.
Қазіргі қазақ өлеңінің ... ... ... 60- ... ... ... Қазақ лирикалық поэзиясының философиялық тереңдігі
артып, мазмұнының баюы, түр жаңалықтарына еркін баруы, уақытпен үндестігі
– публицистикалық ... ... ... даралыққа ұмтылуы, ең
басты ұлттық дәстүрге бірыңғай бет ... – 1960 ... ... ... ... ... келе жатқан қазақ өлеңінің сапалы ... ... ... ... ... ...... өсті деп мақтанар болсақ, ол ең алдымен, ... ... ... ... ... қыран мінезді лирикамыздың арқасы. Қазірде
лирикалық кейіпкер дегеніміз ... ... ... ... оның ... жүгі ... гөрі ауырлап, әлдеқайда көбейіп
барады. Ал енді біз бұрын түсініп келгендей, ғашық жігіт, ғашық қыз ... ... ... ... ... ... жан, ия болмаса жора
– жолдасы мен жырақта қалған жап – ... ... ... ... алып ... ... ... бейкүнә көз жасына ие бола ... ... та ... ... ғана ... ... от ... ошақ қасынан біраз
қашықтап, бір түтіннің ғана қамын ойлауды ... ... ... ... жұрт ... ... ... мынау жатқан байтақ планетамыздың тағдырын
ойлайтын қайраткер дәрежесіне ... ... ... .34/, ... де 60 – ... бергі уақыт аралығын қамтитын өлең өнеріміздің
шындығынан алынып айтылған.К.Ахметованың ... ... ... ... ... бала ... ... алып,елге, жерге, отбасына деген
махаббатымен ұштасады. Ақын қыз сезімінің тұңғиық, ... ... ... шынайылық пен төгіліп жатқан керемет сезім ... дәп ... ... ... ... адалдықты үндейді.
К.Ахметова өлеңдері адам жанының әр сәттік жай-күйін дөп басудың үлгісін
көрсетеді.
Күләш Ахметованың мұраты ... ... ... ... нұрлы да шуақты,
ақындық әлемі көркем.
ІІ тарау
Күләш Ахметова лирикасындағы стиль және бейнелілік мәселесі.
Орыстың атақты сыншысы В.Г.Белинский : “Он том жазсаң, ... ... бір ... ... салғандай етіп, жалғыз сөзбен айтып берер –
көркемдік” , - ... /27.53/. Ал ... дәл осы ... ... ... білу ... ... шеберлік екені даусыз.
Сөз көркемдігінің тағы бір ерекшелігі – тап басып, дәл тауып ... ... ... ... қаншалықты ашық, айқын, дәл берілсе ,
ол соншалық мойындатқыш, әсерлі. Өйткені, көріктеу ... ... ғана ... басқаша айтқанда, бояудың ... ... ... ... ой ... оның ... ашық түсініліктілігі үшін
де қажет. Демек, мағына үшін қажет. Ақындық ... тағы бір ... ... көп ... ... ... ... қырын
күтпеген жерден, тұтқиылдан тауып қолдану, сөйтіп сөздің жаңа мағынасын
ашу, - дейді Т.Әбдірахманова /28 .95/
Гегель ... ... ... ... биік ... мен биік шыны ... ... таза сезімнің ашық түрде айқын көрнер арнасы да осы ... ... ... ... терең құнды асыл сөздер арқылы адамның ішкі
жан-дүнесін ... ... ... ... Осы ... ... сөзі одан әрі қуаттандыра түсетіндей: ”Кімде-кім” ... ... таза ... көре ... ... ... сәби ... қарап, сол
сәби көзінің жанарына ересек адам санасының нұрын төге ... ... сол ... кімде-кім тағдырдың жазуымен, тіпті өз еркінен тыс, тек ... ... ... тек ... қабатын ғана көрмей, соның
арғы жағында жатқан сырларды ұға ... ... ... ... ... көзі ... алмайтые сонау бимағлұм алыс қиырларды қырағы көзімен
шала алса – ... сол адам ... ... ... ... ... көзі” бар ақындар қатарына Абай әлемін, одан ... үлгі алып ... ізін ... ... ... ... лирикасындағы тілдік – стильдік, бейнелік құбылыстар да ... ... ... ғылымында стиль мәселесіне ерекше ... ...... мен ... көркемдігінің жалпы сипаты. Жалпы,
стильден жеке суреткердің өзіне тән ерекшелігі ... Әрі: ... ... ... тән ... стильдік сипат сол суреткердің басқа
шығармаларының стильдік сипаттарымен астаса, ... ... оның ... тән стильдік ерекшелігін жасауы мүмкін”. /29.79 / Сонымен
бірге, суреткердің өзіндік ... ... дара ... ... ... жеке стильдің жасалуы үстінде өткен, ... бар ... ... алмайсыз, себебі олар бірлесіп, өзара ұқсас көркемдік
мәселені шешуге ... ... ... ... де үндесетін тұстары бар.
Батысқа жүйтки жөнелген,
Поезбен қаштым сенен мен.
Еске алмайын-ақ деп ем ... ... ... ... ... ... кеңеске.
Сағыныш болып жетесің
Самолетте де сен еске.
------------------------------
Қуам деп ойды ... ... ... ... озып ... ... боп ... алдымнан.
Импрессионистік бояу да, сезім де, көңіл-күй де, қаяу салатын мұң да,
көзқарастар конфликтісі де, лирикалық меннің драмалық ... да, ... ... ... да бар. Ақын өлеңдерінің баршасы, негізінен, ойлары,
сезімдері мұң кеткен үздіксіз бұлқыныстағы лирикалық ... ... ... ... монологтарынан тұрады.
С.Мұқановтың: «Менсіз ақын оригиналды ақын бола алмайды. Мені жоқ ақын
өмірдің әрбір көрінісін өз ... ... ... сол ... ... қоса ... ... (30.336), – деген пікірін ескерсек, ... ... мені ... ақын деп ... айта аламыз.
К.Ахметованың ақындық өнерінде өзіндік өзгешеліктер өте көп. Ол,
әсіресе ...... ... көркемдік өзгешеліктерінен танылады.
Ақын өз шығармаларында жан – жануар, құс ... ...... ... алып ...... ... ақ тамақ қарлығаш,
қырандарды жақсылықпен байланыстырса, сұңқар мен ... ... ... ше ... арқылы философиялық тұжырымдарын алға тартады
Жалп – жалп ұшып жүр тағы қарақұстар.
Тәкаппарлық керек-ау таң қаларға.
Кербез құстар ... сән ... ма ... ... мен ойлы ... ... молынан кездеседі. Бәрінен
де көркемдік ізденістер, стильдік құбылыстар кеңінен ... ... ... ... та ... ... пен ... арасындағы байланыстардың көркем өнер түрлерінде
бейнелер (образдар) арқылы ... асып ... бұл ... ... ... ... белгілі. Өйткені, символдық бейнелер жүйесінде ... ... ... ... ...... ой – ... сезім –
сырлары тұтастай көрінеді.
Ақын поэзиясының көкжиегі кең. ... ... ... ... ... ... әр ... байытып, түрліше суреттейді. Алуан
салыстыруларға барады.Олар табиғи, шындық сипатында өріс алады.
К.Ахметова поэзиясында кездесетін фразеологиялар ... сөз ... бір ... тұс – бұл ... ... ... ... анық
байқалып тұруы.Оны төмендегі мысалдардан байқаймыз:
Сен үшін бабалардан бата аламын
Із қалдырам сен үшін жылдарға бұл
Сыбағасы өзіңе бұйырмаған ./11.280б/
Алдау – арбау ... быт – шыт ... ... бас ... /11.28б /
Бұл жолдардан, әрине ақынның жан – жүрек дүрсілін танумен ... ... ... де, ... пен ... ... да, лирикалық
кейіпкердің көңіл – күй көзқарасы да терең байқалады. Біздіңше, ... ... ... енеді.Басты мәселеге назар аударып, екпін
түсіреді. Әр алуан ізденістер ... ... ... ... ... Ой-сөз жүйесіне кең өріс ашады.
Атақты сыншы В.Г.Белинский: “Ақын бәрінен бұрын адам, сонан соң ... ... , - ... ... ... сүйенсек, Күләш өлеңдерінде
өз дәуірінің көзге көрінетін, кейде көрінбейтін неше алуан құбылыстары сөз
болады.
Ақынның жан-жүрегіндегі ... ... пен ... ... ... өмір ... ешбірін де назардан тыс қалдырмайды.
Қоғамдағы құбылыс - өзгерістер, адам өмірі мен ... ... ... пен ... ... ... пен ... сырлары, уақыт өрнектері –
қанатты сөз, ұтымды ой, шымыр шумақтарға ... ... ... жан-жүректен туындаған өлең-өрнектері табиғи да,
тартымды әсер ... ... ... К.Ахметова кездесетін
көркемдік құралдар алуан түрлі. Осыған сай түрлі ... ... ... ... ... ... ... жиі қолданылады. Бұлардан
басқа троптың ... ... ... ... ... ... бар.
Бұлардың барлығы да ақынның айтамын деген негізгі ... ... ... ... ... үшін керек.
лирикасында тұтастай афоризм ретінде кездесетін өлеңдер де бар:
Жалғыз қалай, гүл болсам,
Жайнамақпын ?
Бұлбұл болсам,
Кім үшін сайрамақпын ?!
Құс құсымен жарасар.
Гүл-гүлімен.
Жалғыз ... ... деп ... ... - ...... ... шешендік үлгідегі
терме, толғау өлең. Мұндай өлеңдер ... ... ... ... ... келеді. Дегенмен, ақын өмір мұратын, адам әлемі мен іс-әрекеттерін
сомдау ... ... ... ... ... арналарына еркін
барады.Сол арқылы қоғам, өмір шындықтарын келісті суреттейді. Табиғат
тылсымына ден ... Аң ... ... ... ... жіті
саралайды.Құс сипатын, гүл әсемдігі мен ... ... ... сай ... ... ... ... көк тоғай көк тау, көк орманмен
қатар, көк ... көк ... қыз, көк гүл, көк бұлт ... ... ... ... ... көк гүлдерін санасаң,
Көтеріле көк таулармен таласа ән ... ... ... ақын ... эпитеттерді шебер
үйлестіре білген:
Сары өзен.Сары тоғай.сары қайың.
Сары өзек.Сары дала.Сары ... ... ... болып,
Сары ішік шабытымды жамылайын./11.222б/
Эпитет арқылы белгілі бір зат өзін ... ... ... мен ... Ол ... жеке ... де ... байланысты.
Ақын өлеңдеріндегі “көк тау”, “сары бұлақ” айқындаулары өзінің жеке
қабылдауынан туган. Әдетте, тау мен ... ...... ... ... пен ... мөлдір, таза” деген айқындаулар қолданса, көктем
маусымындағы басым түс – көк болғандығынан, сол ... орай ... ... ... ... ... сол сағыныш – аңсардың аясында“сары”
түстің басым болып, бұлақтың да сары түске ... ... ... де ... ашады.
К.Ахметова лирикасында нақты дүниетанымды байқататын метафоралар жүйесі мол
. Мәселен: “мезгіл - ... ... - ... ... – у ”, ...... ... ауыстырулар ақынның өмірге көзқарасын байқатады.
Ақын дәстүрлі “байтақ өлке” күн нұры, жарық үміт, сал ... ... тал ... асқақ шыңдар, тар соқпақ, асау толқын, алтын күн, ... т.б. ... ... ... ... қолдана білген.
Ақын өлеңдеріндегі анафоралық, эпифоралық қайталаулар өз кезегінде
шығарманың идеялық мазмұнына, интонациясына әсер ... ... ... сай ... іште бір ... бір ... өліп.
Көп адамның есінде екен тұрғаның,
Торыққанға тақан шекер, май бөліп,
деген/9.41б/ шумақта ақын айтатын ойын бекітіп, ... ... ... тармағындағы – “сай келіп”,“қайғы өліп”, “май бөліп” ... ... ... ... ете ... ... мен рухани нәрі
артқан.
Академик З.Қабдоловтың: “Лирикалық шығармаға ақынның ішкі ... ... ... ... ... ... аса қатты толқуы,
автордың өз басының алуан – алуан нәзік түйсіктері күйініш – ... ... ... Ақын ... ... ... ақын басында болған түрлі – түрлі
толғаныс – субьективті нәрсе”: бірақ ... ... ... ... ... ... көңіл – күйі өзі өмір сүрген қоғамдық ... хал ... ... өзі ... ... ... - ... сырымен
сабақтас. Ол қуана шалқыса да, жабырқай толғанса да – лирикада сол кезеңнің
шындығы мен сыры жатады”, - деп ... ... ... ... ... /
...Біреу түсіп келеді “Волгасынан”
Біреу мініп жатқанда автобусқа!
...Жаңа ғана екі адам ... екеу ... қол ... алып біреулер өткен жолмен
Бара жатыр біреулер табыт ... - ... өлең ... ... ... философиялық байламдары дәстүр жалғастығының одан
әрі жаңғырып, поэзияға жаңаша ойлаудың келгендігін ... ... ... сан ... ол ... ... ... тақырыптың ақын шығармашылығындағы алар орны ерекше екені белгілі.
Осы тұста ақын Қадыр Мырзалиевтің мына бір ... ... ... ... ... “Меніңше, жақсы өлең мазасыз тебіреністен шығады. Жаным сүйген
тақырып жүрегімді ... де, ... ... Шын ... ...... ... тас бұлақтай тегеурінді болуы тиіс”. “Тақырыпты
эстетикалық биік талғам деңгейінде нанымды, ... ... ... ... ... ... ... мен творчестволық позициясына тікелей қатысты” (32.168), десек
К.Ахметова ... ... ... да ... сыр ... ... ... байқалатын тағы бір басты ерекшелік –
ондағы ұлттық таным, қазақы ... ... ... молдығы. Бұл ерекшелік
жалпы К.Ахметова поэзиясында жиі ұшырасады. Ұлттық ... ... ... назар аудартып, жаңаша қисын жасағандардың бірі –
ХҮІІІ ғасырдың атақты ағартушысы И.Г.Гердер: “Түйіндеп ... ... ... ... көп ... ... мекенге және
ұлттық мінез айырмаларына тәуелді, өйткені ең негізгі нәрсе – ... ... ... бір ... ақындық атты бақ дарып,
Шалқып жатыр жанымнан жалын ... ... ... ... ... бесіктегі таққан тұмардай сақталып . - деген шумақтар
жоғарыда айтқанымыздың айқын дәлелі.
Тыңнан сөз ... ... оны ... ... ... ... ... қолтаңбасының бір қыры деуге болады.
Тамашасын қарашы мына таңның!
Жаңа таңы ғажайып ұлы Отанның.
Төгіл, шуақ!
Даланың көркін құрап,
Желмен ойнап ... ... ... жүрегін дүрсілдетіп
Жүгіріңдер еркін жел,
Еркін бұлақ! /11.11б/
Таң тамашасына таң болып оянған жанның ... ... ... ... - ... өлшемі. Өлеңдегі өлшем, ырғақ пен ұйқас, екпін – бәрі де өзгеше:
лепті, отты, салтанатты. ... ... ... ... ... ... көктем мен жаз мезгілдерінің көркі туралы жазған өлеңдері
осындай пафосымен ерекшеленеді.
Төмен қарай түн ... ... ... ... ... ... ... жаңбыр астында
Қарағайдың бұтақтары жылап тұр. /9.59/
ақынның белгісіз бір ... ... ... ... туындаған
образдар.
“Ақындық шеберліктің тағы бір қыры – қолданылуына қарай көп мағыналы
сөздің айтылмаған, қолданылмаған қырын күтпеген ... ... ... ... ... жаңа бір мағынасын ашу”, - дейді ақын Тұрсынхан
Әбдірахманова /28.95/ . Поэзия ой мен ... ... ... ... ... ойланта отырып, әр түрлі сезімге бөлейді.
Өлеңге биік өлшеммен баратын ақын лирикасының көркемдігі ... оның ... ... ... сырын ашу, лирикалық “меннің”
мінезін, ... ... ... ... өтуге болмайды.
Монологтың адамның өмірмен, ... және ... ... ... ... яғни ақын үшін суреттеудің ең ... түрі ... ... бола тұра монологтың атқарар қызметі де орасан зор.
К.Ахметованың лирикасында ... ішкі ... ... келеді. Лирикалық
кейіпкер өз-өзіне сұрақ қоя, сырласа отырып оқырманын өзіне, өлеңін өмірге
айналдырып ...... ... ... ... ... ... бар арқауы –
кейіпкер психологиясы, ішкі жан-күйзелісі, ойлары.
...Асқар тауым деп сүйенер,
Өлеңім, саған мұң шақтым.
...Бір шаттыққа жету ... рет ... ... ... ... ... ... мұң ұстап.
Лирикалық мұң барлық ақында бірдей бола бермейтіндігі белгілі. “Күшті
сезім мен ... ... мұң атты ... ... ең ... ... яғни ішкі ... құрайтын негізгі күш” (22. 84), - ... өз ... ... ақын өз ... ішкі ... осылайша тың ізденістерге барды.
...Есейткен мені ертерек
Бесікте қалған бауырым
...Есейтркен мені ... ... ... ... ... достастым.
Қияға жолым бұрылды – ау.
Қуыршақпенде қоштастым
Құрбыларымнан бұрындау./18.58 /
Осы тармақтар мен ... ар ... ... қыз, ... әйелдің, ару
ақынның мұңы, мұңы емес шері жатыр! ... ... ... ... деген
есімдікпен оп – оңай айырбастай салсақ, жалпы жалқыға, бір ... ... ... жүре ... Ал ... тағдыры халықтың тағдыры.
Лирикалық туындыға басты іс-әрекет жеке адам характеріне құрылатыны
белгілі. Оны әдебиеттануда лирикалық кейіпкер дейміз. ... мен ... ара ... аражігін айыру мәселесін қарастыру аса күрделі.
Бұл туралы З.Ахметовтың «Лириканы түсіну ... ... және ... ... – ақын өз атынан айтқанның бәрін тек өзі ... өз ... ... отыр деп ... ол болғанды ғана емес, болатындығы да, ... ... ... де тән ... ... айта ... ... – деген пікірін еске аламыз.
Лирикалық кейіпкер (лирикалық герой) ұғымын алғаш негіздеп, оған ...... ... ақыны А.Блок қайтыс болғаннан кейін ... ... ... ... деген мақаласы (1921) ақынның бүкіл
поэзиясын тұтас ... ... ... ... кейіптеп тұрған нақты адам
бейнесі бар екеніне тоқтала келіп, әдебиеттану ғылымында теориялық құны өте
маңызды лирикалық ... ... ... ... ... – ең
алдымен көркем бейне (13.12).
Ал ақынның лирикалық ... ... ой ... ... мұңаяды,
көбінесе қайғырған сәтте асау мінез көрсетіп, шалт қимылдайды.
Хабарласпай кеткенің дұрыс ... ... ... ... ... ... ... ән тыңдасын деген шығарсың...
Менен басқа өмірді де есіне алсын деген шығарсың.
“егіліп жыларсың да, басыларсың” деген шығарсың.
Май айында басынан ... ... ... ... шын болса, іздеп келсін деген шығарсың.
Қазақ поэзиясындағы лирикалық тұлға ... ... ... ... ... ... жиі ... жүрген
«лирикалық қаһарман», «ақынның мені» сияқты ұғымдардың әрқайсысының өзіндік
сипатын анықтауға біршама еңбек ... Бұл ... ... ... ... орта дүниетаным, авторлық дербес сана ... ... ... ... ... мінез-қалып әлеуметтік-психологиялық түрлі
саналар арқылы айтылатын жайлар бар. ... ол өлең ... ... ... ... мұңлы қыз, қария немесе жас бала т.с.с. кейпінде
көрініп, әр қайсысы өз ... ... ... ой ... ... мүмкін. Олар бәрін ақынның ... ... ... ... кейіпкер деп қарауымыз әбден заңды. Ал енді ақын оқырман ... ... ... ... ... ... адамдық болмысымен
көрініп, бүркемесіз өз атынан сөз алса ше? ... ... ... ... осы ... қолдану орынды».(34.16), - дейді. Сондай-ақ, лирикалық
тұлға – ақынның бүкіл шығармасындағы көп контексіндегі айқындалатын ... ... ... жеке ... тексте, кез-келген жеке
лирикалық өлеңде көрініс тапқан авторлық ... ... ... ... ... ой ... ой өлеңдеріндегі лирикалық кейіпкердің жан сыры жыл өткен сайын
жаңа сапада жаңғыра береді. Оның өлеңдері адам ... әр ... ... ... үлгісін көрсетеді.
Мезгіл - өзен ақырын ақпайтыны қинайды,
Менің қайғым басқаға батпайтыны қинайды.
Бізді жұртттың білмей-ақ мақтайтыны қинайды,
Бір ... ... ... ... ... ... жанбайтыны қинайды,
Жүйрік жылдар жалт етіп алдайтыны қинайды.
Қайталанбас бір ... ... ... ... өмірде қанбайтыны қинайды, -
дейді де, өмірдегі кездесетін түрлі сәттерден мысал келтіре ... ... ... ... күшейту керектігін баса айтып, айналып соғып отырады.
Лирикалық кейіпкер бітімнен қоғамдық өмірдің көрінісі, ... ... ... ... ... ... Өлеңдегі өміршең бейне ылғи алдыңғы
саптан табылып, халық атынан сыр ... ой ... – онда ... да адамзаттық өрісі, кісілік келбеті жарқ етіп көрініп қалады.
Неміс философы Я.Ницще: «Лирикалық образдары – ақынның өзінен ... де ... тек бұл ... әр қилы ... ... ... осынау ұлан – ғасыр әлемнің күндік тұтқасы ретінде ол «Мен» ... ... ... ... бұл ... империялық рольді «меннің» өзіне
ұқсамайды, ол жалпы әр ... ... ... ... ... ... ақиқат – мән ретінде де көрінеді»,– дей келіп, осы арқылы
лирикті жалаң субьективті ақын ... ... ... ... ... өзін
бүкіл ой-сезім әлемімен, түптеп ... сол өзі ... ... (Ницщенің атауы) танымы ғана деп біледі. Лирикадағы басты образ –
лирикалық қаһарман. Бұл образдың түп ...... өзі ... ...... дараланған, дәлірек айтсақ, ... ... ... сатысына көтеріліп, ақынның ғана емес, оның
замандастарының атынан сөйлеу ... ие ... ... (35.48). Бұл ... ... та, ақын не туралы жырласа да, ең ... өз ... ... ... ... ... көзбен көріп, қолмен ұстай
алмайтын ... ұғым ... ... тек ... ғана
түсінетін нәзік сырлары мол болады.
Әр лирикалық өлең – ... жан ... ... ... ... ... күнделігі. Үлкен сезіммен ... ... ... ... ... Аса бір нәзіктілікпен адами
болмысты дәл ... ... (36.56). ... К.Ахметова өлеңдері арқылы
өзінің болмыс-бітімін, әр сәттегі ойларын білдіреді.
Қайда шықтың, енді ... ... ме ... ... бе, ... ба, ... мен үмітіңнің арасын?
-------------------------------------------
Айбаттанып адам деген ұлы атың,
Құс жолындай жарық болса мұратың.
Бақыт атты асқар ... ... ... ... -
дейді ақын “Жол сыры” атты өлеңінде жолдың атынан сыр ағытып. Ақын ... кім ... ... да, ең ... өз ... ... бірінші
орынға қояды. Сезім көзбен көріп, қолмен ұстай алмайтын абстрактілі ... ... тек ... ғана ... ... ... мол
болады екен. К.Ахметованың әр лирикалық өлеңі, ақынның ... ... ... негізі, көңілінің, жүрегінің ... Оны ... ... ... дәл көре ... теориясының білгірлерінің бірі Г.Н.Поспелов лирикалық «меннің»
туындыларын «медативті» деп атайды. ... ... ... топ етіп ... «Осы ... ... лирика өлеңдер әдебиет тегі тұрғысынан
лирикалық поэзияның негізгі түрі ... ... – деп ... да, лирикалық поэзияның таза субьективті сипаты дәл осындай
өлеңдерде өте-мөте анық әрі ... ... ... ... ... ... бейнелер жүйесі, ақын бейнесінен басталады. ... да ... ... болатынын ескермеуге болмайды.
Әйел – ақындар Ф.Оңғарсынова, ... ... ... ақындық палитрасы бір-біріне ұқсамайды,
олардың бәрін біріктіріп, бір жүйе, бір арнаға ... ... ... ... дәстүр жалғастығы.
Расын да, әңгіме түйіні ақынның дүниені қалай көріп, соны ... ... ... ... ... ... әфелдің әлеуметтік
ролі, міндет-жауапкершілігі артып отырған кезде, тіпті ол әйелдердің бітім-
болмысындағы орасан өзгерістерді көрсете жырлауда ер ақын мен әйел ... ... ... табиғатында, сезім-эмоциясында, сонымен қатар
бейнелеу құралдарында өзіндік ... ... бары ... нені жазып, нені қойса да өз өлеңдерінен әйел затына тән
нәзіктікті, биязылық, әдептілік, керек ... ... тән ... ... ... ... астарында нәзік иірім толқынын
байқауға болады. Бұл ... ... өз ... тапқан.
К.Ахметованың “Ана дауысы”, “Нейтрон бомбасына қарсылық” өлеңіндегі:
Үйі ме сол
Жасаған-ау,
Ауласына бала ойнап отырмаған?!
деген жолдар тек сезімтал да ... ана ... қарс ... Ақын ең ... не ... да, ... жазса да өміріді сүйіп
жазады, адамға деген ізгілікті махаббатпен жазады.
“Көркем ... оның ... ... тіл ... ... ... ... заттық образбен білдіруін айтады”. Демек,
поэтикалық образдың заттық белгісі, яғни, символ – ... бір ... ... ... ... - ... ... Р.Сыздықова.
К.Ахметова өлеңдерін қарастырғанымызда, ақынның көк түске байланысты
небір соны тіркес жасап, ... ... ... ... ерекшелігін
байқадық. Енді ақынның өлеңдерінен мысал келтіре ... көз ... ... ... де көк ... қап,
Самал жел көк төксін ойнап...
------------------------------------------
Көк бұлттар көңілімнің ауыры ма,
Алапат кезікпедік дауылыңа.
--------------------------------------------
Қатты сағынам көктем айларын,
Көктемнің ғажап сағынам көк тоғайларын.
Күләш жұмсаған сын есім сөз ... көк ... көк ... ... көк ... көк ... көгілдір нұр, көк көбік, т.б. өлеңдердегі
көк түске байланысты ... ... ... қатар, ақынның өзіндік
стильдік сөз қолданысы екендігін байқадық. Ақынның өлеңдерін ... ... ... өн ... көк ... ... сөз
тіркестерінің қолданыс жиілігін, бұл түр-түстің ақынның мінез-құлқына,
таным-талғамына жақындығына көз ... ... ... ... әр сәтіне, діріліне, құбылуына, табиғат пен адам ... ... ... ... ойы, қол ... ... құс қанатты
қиялы, бәрі – бәрі қаз қалпында қолмен ... ... ... ... ... көрініс береді. Ақын өмірді өлең түрінде сөйлетеді. ... ... ... әсемдік әлемін, сыр сезім сипаттарын қалың көпке
де ... ... ... ... өз ... бір ... ... өзінің аспаны, өзінің жұлдызы,
өзінің бұты бар. Бірақ оның барлығы ... ... үшін ... тер төгілуі, сандаған сия сауыттың түбі сарқылуы шарт ”, - ... ... ... ақынның бұл саладағы еңбегі орасан зор.
Қорытынды
Ақынын алыстан танып, талантты тамыршыдай тап баса ... ... ... ... ... да зор ... Халықтың берген бағасынан
бөлек, ақын туралы баспасөз беттерінде ... сын ... ... еңбектерде біршама зерттеледі.
Ақын лирикасы толысу, кемелдену сатысынан өте келе, тақырып әуені
байсалды, байыпты түрге енеді. ... ... ... жазылған әлеуметтік
лирикасынан насихат, ғибрат өнегесі байқалады. ... ... сөз ... ... өміріндегі саясатпен байланысты жалпы жұрттық қызметінің
әсерінен, ықпал-әрекетінен туындап жататын табиғи ... ... ...... ... ... қоғам мен адамзат ақыл-
ойының дамуы жөніндегі көзқарастар жүйесі. Жеке адамның ... ... ... ... бейнелейді. Бұл бейнелеу өмір процесінде,
адамдардың нақты қатынастарында, олардың ... ... ... ... ... ... бір көзқарас жүйелері қалыптасады. Қазақтың бірнеше
жылдық ... бар ... ... тамыр алып өрістеген ақындық өнердің
де шежіресін мақтанышпен айтуымызға болады. Өзінің тамырын тереңге жіберген
алып бәйтеректі біз – ақындар ... оның ... ...... ... ... Осы ... өлеңі дейтін өлкеде өз үнін, өз ... яғни ... ... ... келе ... ... ақындарымыздың
бірі – Күләш Ахметова.
Күләш Ахметова өлеңдері тақырыптық ... алып ... ... құрылған деуге болады. Оған мөлдірлік, тазалық тән. Осындағы
табиғат, көңіл-күй, махаббат ... ... жан – ... ... сезіммен баурап әкететін табиғилық басым.Ақын мұратына, өлең өрімі
мен ондағы өрнек – үлгілерге ден қойсақ, жыл ... ... ... ... ... белгі, ерекшеліктерімен назар аудартады. Өмір
құбыыстары, ... сыны мен сыры – адам ... ... Өмір ... ... ... сырлары – табиғат құпияларымен бірлік, үндестікте
беріледі. Күләш Ахметова ақындығынан ұлттық мінез-қасиет, адамға тән ... ... ... ... ... мол ... ... көрініс
береді. Бөлекше айтар жәйт: ақын ... өмір ... мен ... тұрады. Онда, әсіресе адам мұраты, еңбектің бейнеті мен
зейнеті, жастық - ... ... сыр ... ...... ... ... ана тілінің қуатынан нәр алған. Мұның ақын лирикасына, ондағы
тілдік – стильдік ... ... мол. Осы ... ақын ... бір ... ... келтіре кетсек: «Меніңше, жақсы өлең – ... ... Өзім ... ... мен ... ... өлеңдерім – өз
жанымды тербетіп, маза бермеген ойдан, қиялымды ... ... ... ... ... ... жүрегімді тербейді де, жазбасқа қоймайды. Шын
тебіреністен ... өлең – ... ... тас ... тегеуірінді
болуға тиісті. Не жазса да ақынның өз мінезі, өз «мені»болуы ... ... ... ... ... Ал өзі ... – сөзі ... (24.29)
Ақын поэзиясындағы кейіпкерінің санасында жеке бастық, тұлғалық,
лирикалық, романтикалық ... ... бір ... ... Ақын
лирикасының ең бір елеулі тұсы – ақын кейіпкерлерін сөйлетуде ақын жанының
білгірі, нәзік психолог ретінде сөз алады. Ақын ... ... ... сөз
алса да кісілікті, кішілікті күмбез етіп көтереді.
Сергей Есениннің «Өмірімді білгің келсе – өлеңімді оқы» ... ... ... да, әр ... өз ... ... өз ... Қай ақынның өлеңі болмасын өз өміріне бір де ... ... ... ... ... ... иесіне қалай жеткізуде.
Психологиялық, азаматтық тұрғыдан саф ... кір ... ... ... ұясына қондыру – ақынның парызы.
Біз бүгінгі жұмысымызда басты назарды да ақынның лирикасына аудардық.
Қазақ әдебиетінде өзінің жалынды жырларымен, ... ... ... ... ақындық мұрасы – әлі сан зерттеулерге ... ... ... ... ... ... біз ... тоқтала келіп, оны тақырыпты ... ... ... ... ... ... сияқты бағытта аз-кем ой-пікірімізді
білдіруге талпындық. Поэзияда қолданылатын ... ... ... жанр ... жауап беру дәрежесін анықтауға күш салдық. Жалпы ақын
шығармашылдығының кезеңдері, жанрлық табиғаты ... Біз ... баса ... да ... ... ... аудардық. Қазақ
әдебиетіне өзінің жалынды жырларымен, нәзік иірімді ... ... ... ... мұрасы - әлі сан зерттеулерге объект болатын
үлкен шығармашылық әлем. Диплом жұмысымызда біз ... ... ... оның ... ... игеру ерекшеліктері, лирикалық
кейіпкерлер бейнесін сомдау шеберлігі сияқты бағытта аз – кем ой ... ... ... ... ... ... ... образ жасау, жанр талабына жауап беру ... ... ... ... қай жинағын алып қарасақ та, әсіресе патетика, кеудемсоқ
декламация, өзеуреген өлермендік, жалған ... ... ... теңеулер, жаттанды абыз-самақтық атымен жоқ. Оның ... ... ... ... ... ... – мұңды, тілі –оралымда,
сезімдері – аңсарлы, метафоралары – әрі тапқыр, әрі ... ... ... ... ... ... ... – әрі көркемдік, ... ... ... ... ... өн ... аңыздап
тұр. Поэзияда жасқа, жасамысқа деп бөлініп қойылған орын жоғы ... те, ... ... ... ... отырып, өлең өлкесіне
өзінің жаңалығымен келген ақын екендігі даусыз.
Сілтемелер көрсеткіші.
1.Жанр сипаты. ... ... – А.: ... ... ... ... 1971. – 268 ... терминдер сөздігі. Алматы. Жазушы, 1997.
3.Әбдірашев.Ж, Т.Шапай. Ақ сөйлеп, адалына жүгінсек. ... ... ... 12-кітап.–Алматы: Жазушы, 1990
4. Гуляев Н.А. Теория литературы. – М .: ... ... ... З.Ж.. Ф.Оңғарсынова лирикасы. Канд. Диссертация
6.Әбдірахманова Т. Сөз көркемдігі – шеберлік негізі. Кітапта: Жанр сипаты.-
Алматы: “Ғылым”, 1971. ... : хх ... ...... : ... ... ... ЖШС. 2004
– 392б.
8.Ислам Д. К.Ахметованың лирикасы.
9. Ахметова К. ... ...... ... 1982. – 112 ... Ахметова К.Наурыз нұры. – Алматы: Жазушы, 1991. – 196б.
11.Ахметова К.Күн шыққанда күліп оян. – Алматы : Ана ... 1996. – ... ... З. Сөз ...... ... ... 1932. 352 б.
13. Дәдебаев.Ж. Өлеңдегі сөз. ... ... және ... ... ... ... Жәмішев Ә. Лирика табиғаты дегенде // Жұлдыз, 1967 №3
15.Қазақ әдебиеті “ ... ... ар жағы – ... асты ... К. Ақ ... ... – Алматы : Жазушы, 1975. – 74б.
17.Мақатаев М. Қазақ жырының бір жылы. ... Қош, ... ... К. ... мен ...... ... 2005. – 240б.
19. Оңғарсынова Ф. Шашы ағарған қыз. – А.: Жазушы, 1990, - 336б.
20. ... А. ...... ...... ... 1979. – ... С. Өлең өлкесінде. – А.: Жазушы, 1986.
22.Қамарова.Н. Қазіргі қазақ өлеңіндегі ... ...... ... З. ... ... ... – Алматы, Ана тілі, 1995,227б.
24. Айбергенова С.Т. Қазақ ақын ... ... ... ... ... – А., ... Нурғалиев Р. Айдын,– Алматы, Жазушы, 1987–375 б.
26. Мырзалиев Қ. Сөз сиқыры,– Алматы, ... 1982. 123 ... ... В.Г. ... ... ІІІ том, – Москва, 1953. 312 б.
28. Әбдірахманова Т. Сөз кіндігі – шеберлік негізі. – Алматы, Ғылым. 1971.
268 ... М ... ... ... ... сөз). Кітапта: Стиль сыры.
Алматы: 1974. – 270 б.
30. Мұқанов С. Өсу ...... ... 1978. 416 ... Молдағалиев Т. Үш томдық шығармалар жинағы – Алматы. 1990.62б.
32. ... Т. ... ... ... ... ... Кандаттық
диссертатция. Алматы, 1994.
33. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы, Мектеп 1973. 212 ... Ж. ... ... ... ... ... ... – Алматы, 1998.
35.Беселия А. Кто ты, лирический герой. – Сухоминяк. 1979. 83 б. 36. 36.Б.
36.Бекхожин Қ. Өлең ...... ... 1986. 328 ... В.Г. Шығармалар жинағы. ІІІ том, – Москва, 1953. 312
38.Мырзалиев Қ. Сөз сиқыры,– Алматы, Жазушы, 1982. 123 б
Қосымша әдебиеттер ... ... Б. Қара өлең және ... ... ... 2001. 173 б.
2.Егеубаев.С. Сыр мен сымбат. – Алматы: Жазушы, 1981, 224 ... ... ... өрбіген ой. Кітапта: Беталыс. – Алматы:
Жалын, 1984.
4. Әдебиеттану терминдер сөздігі. - ... ... ... Т. Сөз кіндігі – шеберлік негізі. – Алматы, Ғылым. ... ... 60-80 ... өлең құрлымы. Кандидаттық диссертатция.
Астана, 2000. ... сөз ...... ... ... 1997, 281 ... Қуандық Мәшһүр–Жүсіпов. Өлең сөздің патшасы. – Алматы: Жазушы, 1991, 216
б.
8.Кәрібаева Б.Қазіргі ... ... ... ... – сын ... ... ... 1988. – 152 б.
9. Ахметова К. Сен ... ...... ... 1977. 80 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
К.Ахметова лирикасындағы образдар жүйесі27 бет
К.Ахметованың шығармашылық өмірбаяны44 бет
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
Іс қағаздарының стилі5 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Авторлық стиль және мұхтар әуезовтың көркем аудармалары41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь