Халифат территориясынң кеңейуі

КIРIСПЕ
1. Халифатқа дейінгі Арабия және Халифаттың құрылуы
1.1. Ислам дінінің қалыптасуы
1.2 Халифаттың құрылуы және Халық жағдайы

2. Халифат территориясынң кеңейуі
2.1. Омейядтар билігінің орнауы
2.2. Аббасидтер кезеңі
2.3. Салық салу жүйесі мен жерге жеке меншіктің түрлері

Қорытынды
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ӘДЕБИЕТТЕРI
II.Әдебиеттер
        
        КIРIСПЕ
Қазіргі кезде Қазақстан Республикасының алдында тәуелсіздігін ... ол үшін ... ... ... тұр. ... 1997 жылғы
қазан айындағы "Қазақстан-2030" деген ... ... ... ... ... ... Осындай жауапты да күрделі ... ... шығу ... ... ... ... қуатты
мемлекеттердің құрылуы, нәтижелі билік құруы мәселелерін жете зерттеп,
олардың үлгісінен тағлым ... ... ... ... ... дүр ... IV-V ... бойы дүниенің үш
бөлігіне -Азия, Африка, Европа материктеріне ... ... бірі - Араб ... ... Бұл ... ... арабтардың
өздерін бағындырып, басын біріктіріп, сонан соң Кіші және Орта Азияны,
Солтүстік Африка-ны, ... ... ... мен Закавказье елдерін жаулап
алды. Халифаттың тарихы бұл тек арабтар мен Аравия ... ғана ... оның ... ... Иран, Сирия, Египет, Ирак, Грузия, Армения,
Әзербайжан, т. б. халықтары мен елдерінің тарихы.
Араб халифатының ... ол ... ... екі ... бойы ... ... алғашқы жүз жылдығы ішінде жедел қарқынмен дамыды. VII
ғасырдың 30 жылдарында құрылған араб халифаты XI ... ... ... жаулап алушылығына дейін экономикалық-мәдени даму
жағынан алдыңғы қатардағы ... ... бірі ... ... ... ... болды: арабтар, еврейлер, гректер, парсылар,
армян, әзербайжан, грузиндер, египеттіктер, ... және т.б. ... ... ... бір ... басқарылатын, бірнеше ұлттардың,
халықтардың басын қосқан күшті мемлекет болды. Оның ... ... бір ... ... әкімшілік апараты ... ... ... ... Оның ... ... ақша және жүйелі
түрде жиналатын алым-салықтар қалады. Қазынаға түсетін байлық, әлеуметтік-
экономикалық және мемлекеттік ... яғни ... ішкі және ... бәрі қатаң сақталатын Шарғат заңдарымен реттеліп отырды.
Халифатта орта ғасырларға тән құнды мәдени ескерткіштер, ... ... ... ... ... ... элеуметтік топтардың
ынтымағын қамтамасыз ете білу де үш ... көп ... ... ... 4 ... ... уақыт өмір сүруінің бір себебі болды.
Араб халифатының әлеуметтік-экономикалың қатынастарды шешу ... ... ... ... ... ... ... жағдайының әлеуметтік экономикалық
жағынан зерттеу ... ... әл ... ... ... көптеген елдерді оңай әрі тез жаулап аулының, оларды өз
қол астында ... ... ... ... мәселелерін зерттеу.Халифат
территориясының кеңейуі және даму дәрежесі, басқа ұлттармен ... ...... ... ... өзектілігі болып
табылады.Қандай да болмасын мемлекеттің өркендеу аясы ... ... ... Сол ... араб ... әлеуметтік
экономикалық мәселесі бүгінгі күні ... деп ... ... ... ... үшін, кешегі өркен жайған халифат ... ... ... ... ... ... Жалпы “араб халифатының әлеуметтік ... ... ... ... десе де ... ... ... күні
бұл жайында жазылған еңбектер жоқ емес. Алайда ол ... ... ... ... ... ... ... орыс тарихшылары болып
табылады.
Басты дерек көзі, Құран ... 1991 /3/ ... ... ... ... көп ... алуға болады. Оның ішінен негізінен мәдени
жағынан көп мағұлматтар аламыз. Сонымен қатар Ибн – Хостров Сафар ... ... по ... ... ... Под.ред. Н.П. Грацианского и С.Д.
Сказина. М, 1963 /1/ дерегінен ... ... жан – ... мәселелерге көз
жеткізе аламыз. Ибн – Хостров еңбегі араб тарихының ... ... ашып ... ... ... қарастыруда үлкен көмегі тиген
деректердің бірі.
Е.А.Беляев. Арабы, ислам и арабский халифат в ... ... ... /7/ ... ... осы еңбектің көмегі зор. Е.А. Беляев еңбегі
халифат тарихының бастан өткізген оқиғаларын баяндай ... сол ... ... ... ... ... тоқталады. Сонымен қатар, халифат
соғыстарының барысын жазады.
Тақырыпты қарастыруда Большаков. О.Г. ... ... в 4- х ... В.В. ... ... Пг., 1918 /5/. Т.А. ... Арабский
халифат. (7-10в) М, 1962 еңбектері пайдаланылды. Және де араб ... ... ... ... ... ...
экономического строя государства рабов и халифата VI-VIII вв М, 1969 /12/,
Н.В.Пигулевская. зарождение феодальных отношений на ... ... ... /15/ ... ... ... тақырыпты қарастыруда тағыда басқа
көптеген халифат туралы ... ... ... мақсаты мен
міндеттері. Тақырыпты жазудағы мақсатым халифат экономикасы мен ... ... ... ... ... ... ... тақырып
обьективті түрде зерттелген деседе болады. Алайда діннің идеология болып
тарауының негізінде халифат қоғамында етек жайуы ... ... осы ... тақырыптың негізгі мақсаты болып табылады. Халифаттың әлеуметтік
экономикалық мәселелерін қарастыру негізгі тақырыптың басты ... ... екі ... бес ... ... ... тарауда
Халифатқа дейінгі Арабия және тарауда Халифаттың құрылуы жайында ... ... ... ... ... және ... ... мен,
Аббасилер кезеңі, салық салу жүйесінде жерге меншіктің ... және ... және ... ... ... ... ... Арабия және Халифаттың
құрылуы
1. Ислам дінінің қалыптасуы
Ислам Меккеде өмірге келді. ... ең ... елді ... құлазыған шөл дала, өсімдік өте аз: түйе жейтін жантақ, қой-ешкіге
жетерлік шағын жайылым ғана болды. Жері егін егуге ... ... ... ... ... қой ... ... түрі аяғынан тозып, азық айырады
демесең, мал ұстауға да мейлінше ... ... суы өте ... ... да Меккенің тұрғындары не мал өсірумен, не егіншілікпен
айналыса ... ... ... ... ... ... ... бойында
өмірге келген. Зәмзәм суының шипалы қасиеті бар. Сондықтан да Мекке ... ... ... ... бұлағында Каһба Храмы араб бәдәуилерінің
атамзманнан табынатын орны болған. Ол храмды Абрам ... мен ... күңі ... ... ... ... салғызған деген аңыз сақталған.
Ибрахим Египеттен Палестинаға ... ... ... ... ... Сара өз қонасынан бала болмайды деп ойлаған соң, Египет перғауыны
ханымына тік ... ... ... деп ... ... ... күңі Ажарды құдай
қосқан қосағы Ибраһимге тоқалдыққа алып береді. Кешікпей Ажар Ибраһимге
Исмайлдай ұл тауып ... Жасы ... ... ... бастаған егде шағында
Сара құдіреті күштінің желеп-жебеуімен ... ... ... ... ұл ... ... Ажарды қуып жіберуге көндірді. Ибраһим ... ұлы, ... ... ... қуып жіберуге қимады. Бірақ жаратқан Сараның талабына
құлақ асты да, Ажар мен Исмайлды құдіреті күшті ишара еткен ... ... ... салуға Ибраһимді мәжбүр етті. Жалғыз қалған ... ... жер ... ... ... ... тұп-тұщы ауыз судың көзі ашылып, бұрқ ете
қалды. Пайда болған зәмзәм қайнарының жанында ... ... ... Қаһба аталған "құдай үйін" салды.
Қаһбадағы қара тастың құпиясы әлі ... ... ... Ол ... әппақ
болған мыс. Кейін тұтқа табынушылар көп ... ... соң ... ... Бірнеше рет болған су тасқыны Каһбдагы қара тасты құлата алмаған.
Қала осы ежелгі қасиетті Храмның ... ... Ол ... ... үйі" деп, ал ... "Алланың көршісіміз" деп атаған.
Толландық ориенталист К. X. Снус Хюргроонья: Аллах ... ... суы (ащы) мен ... құм мен ... ыстықтан басқа ештеңе де
сыйлаған жоқ деп ... ... ... қара ... ... да берген.
Мекке сауда-саттық, алып-берімге таптырмайтын жер. Қалтарыс, қаға
берісі мол ... ... жыл он екі ай бойы ұры ... үзілмейді:
Оңтүстік Арабияға, Иранға, Сирияға, Жерорта теңізіне ... ... осы ... ... басып өтеді /6,147/.
Алайда Меккенің аты шығуы оған байланысты емес. Онда ... ... пір ... көне ... мен ... ... көп еді.
Сондықтан да Мекке киелі орын деп айрықша ... ... ... ... ... әулиелі орындарға түнеушілер жыл он екі ай бойы
бір үзілмейтін. ... ... ... ... ... ... ... Меккеден жылына екі рет ... және ... ... ... ... Оның ... ... Иеменге, ал екіншісі Солтүстікке
қарай, Палестина мен Сирияға, Иракқа, тіпті Египетке қарай бағытталатын.
Ол сауда ... ... ... ... - курейштер
ұйымдастыратын. Ол керуенге кез келген меккелік кіре алатын. Керуендер алып
шығатын товарлар құны әр ... әр ... ... ... орта есеппен 50 мың
алтын монета болатын. Курейштердің мейя руы ғана 5-6 мың ... ... ... де сол ең қуатты Омейя руының өкілдері ... ... жол ... ... мөн ... күзет жасағы алып
жүретін. Түйелерді, оны айдаушылар мен жүк тиеушілерді ... ... ... жол ... ... мен түйе жайылып, қоректене
алатын жерлерді жақсы ... ... ... ... түйеге мінген пысық
жігіті арқылы Меккемен ... ... ... ... ... мен
Недждіктер Каһбаға қажылыққа келіп отыратын қасиетті айлар белгіленді. Ол
айларда кек ... қан ... ... тыйым салынды. Мекке мен оның
төңірегі "Харам" деп, яғни адам ... ... ауыр ... жол
берілмейтін "қасиетті мекен" деп жарияланды.
Сауда Мекке тұрғындарының басты кәсібі болды. Бұл қалада кім саудагер
болмаса, оның тамағын ... ішуі қиын ... діні ... ... ... ... ақша ... сарайы болмады.
Саудада Византия мен Иран, ... ... ... күміс, монеталары)
пайдаланылды /22,218/.
Саудамен қатар Меккеде өсімқорлық та кең ... ... ... ... ... ... ... қатысу үшін шағын және орташа
бақуатты адамдар өсімқорлардан ... ақша алып ... Бай ... де, өсімқорлықпен де бірдей ... ... ... ... ... көп ақша қарыз берген", -дейді.
Бір дирхем бір дирхемге, бір динар бір динарға қарызға ... ... ... ... ... адам кейін екі динар етіп қайтаратын (100%
өсіммен).
Меккелік ... ... ... бір мүсәпірі Тайф қаласының
тұрғындары, оның ішіндегі қуатты сакиф тайпасының өкілдері ... ... ... ... ... ... ... ол қалаларды
"Маккатани" яғни "екі Мекке" деп атаған, Тайф пен оның ... ... бау ... ... жоқ ... ... ... етіп отырған. Тайфтың маңында меккеліктердің дачалары
болатын жазғы аптап ыстықтарда сонда барып паналайтын.
Меккедегі тайпалардың ішіндегі ең ... ... руы ... Осы ... бай көпестер мен өсімқорлар болды. Солардың арасынан сауда керуен
басшылары, жергілікті өзін-өзі басқару тізгінін ... ... ... Олар ... төңірегінде, ал-Батха деп аталған төгіс жерлерде,
алаңдарда тұрды /6,307/.
Курейш басшыларының тек ақшасы мен товары ғана көп ... ... ... ... олардың егістік жерлері, малдары мен құлдары да көп ... асыл ... ... да болды. Меккеде, оған жақын ... ... ... гатафан тайпалары тұрды. Ал тайфте сакиф тайпасы
тұрғанын жоғарыда айттық. Меккеде ... ... деп ... да тұрды. Бұлар басқа тайпалардан келіп қосылған ... ... ... шет ... ... деп аталған кедейлері тұрды. Меккеде
христиан, иудей, зорастра дініндегі шетелдіктер де тұрып ... Олар ... ... айналысатын.
Құрайыш тайпасының құрылымы онша күрделі болған жоқ. Ірі көпестер мен
өсімқорлар тобы "мала" деп аталды. ... ... ... Ол ... ... ... үйі жұмыс істеді. Ол ақсақалдар кеңесінің ... ... ... үйінің" (дар анназва) негізін Кусайя ибн-Килаба
қалаған дейді. Табаридің айтуынша Кусаяның қолында өз ... ... ... билік. Яғни Хиджаба, Сикоя, рифода, надва және Лива болды.
Хиджая дегені - Каһбаның кілтін ... ... ... ... ... сумен қамтамасыз ету міндеті, рифада - ішерге тамағы жоқ ... үшін ... ... ... ... ... Ол ... мен т. б. тайпалар жинайтын лива дегені - ақ матадан жасалған ... ... ... ... ... ... ол ту ... қолбасшысы райсқа
табыс етілетін.
Күсайя құрайыш тайпасының ... ... ... Ал ... яғни
полиция бай құрайыштардың африкандық құлдарынан құрылатын. Олар құрайыштар
қазынасы сақталатын Каһбаны, бай құрайыштардың үйлерін ... ... ... ... ... Арабияда бір құдайға табынушылық дегеннің
еш құпиясы жоқ болатын. ... ... ... шет ... ... ... те ... Меккенің өзінде тұрып та жатты. Кейбір арабтар
сол діндердің бірін қабылдап та жатты. Бірақ араб ... ... ... ... ... ... (бір ... тарауына жақын
ұйымдастырылып, қалыптасып қалған Каһба дәстүрі (культ) кедергі ... ... ... ... тайпаларының қажылығы құрайыштардың
экономикалық жағдайына байланысты болатын. Әртүрлі ... ... ... Кағбаға көп мал алып ... ... ... келтіретін.
Сондықтан да құрайыш ақсүйектері көп құдайға, пұтқа табынушылықты барлық
күшін саланы ... ... ... ... ... жақындап келе жатты. Алғашқы
қауымдық құрылыстың ыдырауы, қауым мүшелерінің байлар мен ... ... ... ... ... ... бәрі бір дінге, бір ... ... бір ... ... мемлекеттің құрылуын қажет ете бастады.
Араб монетизмі түріндегі ханифизм политейзмге қарсы күреске кірісті.
Ханифизм өкілдері тайпалардың, ... ... ... ... ... ... арабтарға бірдей жалғыз рахманды және бір дінді
ұсынды. Бұл ... ... ... Меккеде қызу жүрді. Себебі Меккедегі Каһба
политейзмнің базисі еді /8,104/.
Осындай жағдайда Ислам діні өмірге келіп, ... ... ... Мұхаммед Ғалайки ассалам пайғамбар қалады. ... ... ... кілтін ұстаушылар болған, ал ... ... ... Ажар деген египеттік күңінен ... ... ... ... ... ... ... Жорһумды қағбадан Бану Хұзав тайпасы қуып
шығыпты. Кейінірек Исмайлдың Құрайыш деген ұрпағы үйлі-жайлы болып. Қағбаға
қайтып оралды да, оны ... ... Оны ... ... ... ... ... арғы атасы болды /2,87/.
Құрайштың жетінші ұрпағы Қосай Меккеден ... ... ... ... ... 440-450 ... аралығында қүрайыштар Меккені басы-байлы
иемденді. Ал Қосай Мұхаммедтің төртінші атасы болатын. Ол 480 жылы өлді.
Оның ... ... ... ... ... Ол да Қосай сияқты Меккенің
дуанбасы ... ... ... ... оның ... ... ... Шейба
Мухаммедтің екінші атасы болатын. Ол Ясрибтегі нағашыларының қолында ... соң ... ... ... қолына келді. Меккеліктер Шейбаны
Мүтәлібтің құлы екен деп Әбдал-Мүтәліб деп атап ... ... ... Әбді ... Мұхаммед Галейки-ас-салам пайғамбардың
әкесі Абдолла туған.
Шейбаннын, көпке дейін баласы болмапты. Бір күні ... ... ... ... жылап жалбарынып, бала сұрапты. Егер алла 10 ұл
берсе ... ... ... едім деп ант ... Бұл ... алланың
құлағына шалынып, Әбді әл-Мүтәліб он екі ұл сүйді /6,278/.
Ол берген антын орындау үшін бір ұлын ... ... шалу ... ... Ол ... өте ... ұлы ... ("Құдай құлы")
үлесіне түсті.
Ақыры Абдолланың орнына 100 түйе құрбандыққа шалынды. (Әбді әл-Мүтәліб
сәуегейдің ... ... ... ішін ... мен 10 түйе алып ... он рет ... 10 ... Абдоллаға шықты. Құрбандық жолы
Абдоллаға түскен сайын 10 ... ... ... ... ... Тек түйе ... ... жаратқан адам қанының өтуіне осы жарайтынын білдірді.
Әбді әл-Мүтәліб қателесуден қорқып, 2 рет ... ... 2 ... ... ... түйеге түсті. Енді күмәндануға ... ... ... ... аман ... 569 жылы ... ... Әминаға Үйлендірді. (Әмина-"Кіршіксіз
адам" дегенді білдіреді). 569-570 жылдары Сананың билеушісі Абдраханның
қолбасшылығымен иемендіктердің ... ... ... ... ... ... . Бірақ олар сәтсіздіктерге ұшырады, торғайлар тас лақтырды,
әскер ... ... ... ... бастады. Аман қалғандары кері қашты.
Сол жылы йемендік арабтар Эфиоп ... ... қуып ... ... ... ... ... тайпасының Омейя руынан шыққан Абдолла ... ... 570 жылы 29 ... дүниеге келді. Мұхаммед туардан 2-3
ай бұрын әкесі өлді. Әкеден ... мұра бес ... ... қой ... күн Барақат көшпенді тайпаларға тәрбиеге беру дәстүрі барды. Бұл
жолы Меккеге балаларды тәрбиеге ... ... ... ... ... Бану-Бәкір тайпаларының әйелдері келіп еді. Олар ... аз бола ма, ал ... әйел ... ... жаңа ... ... ... ма деп әкесіз жетім Мұхаммедті алғысы келмеді.
Басқа пысық әйелдер баға ... ... ... ... ... ... жатқанда, Халима деген әйел құр қол қайт-пау үшін ... ... ала ... ... алты ... нәресте көшпенділер қолына түсті.
Сонда 4 жыл тәрбиеленді Мұхаммед пен оның емшектес ағасы ... ... ... ... ... ... Бір кезде олардың жа-нына ақ киім ... адам ... ... Мұхаммедті шалқасынан жатқызып, кеуде сүйегін іреп ашып, жүрегін
шығарып алған. Жүрегінде қара дақ бар екен, соны алып ... ... мен ішкі ... ... ... жуып тазартып, жүректі орнына салған
да бұрылып кете беріпті.
Халима Мұхаммедті ... ... ... ... Алты ... толғанда
шешесі Мұхаммедті Ясрибте тұратын нағашыларымен таныстыруға алып ... келе ... ... жол ... ... ... ... Абва елді
мекенінің жанында жерленді.
Мұхаммедті атасы Әбді әл -Мүтәліб (Шейба) ... ... Ол ... болғандықтан уақытының көбін діни орданың жанында өткізді. Сүйікті
немересі атасының жанында болды, кейде түнеп те қалатын. Әбді ... ... ... ... ... ... ... жастығы,
қисайса төсегі болды /9,98/.
Қағба маңындағы діни ... ... ... көз ... ... ... ... етене болу Мұхаммедтің бо-йында дінге деген,
діни оқуға деген құштарлықты ерте ... ... ... ... деп түсінбей, әр сақ қиялға салынып көп ойланатын.
Мұхаммед ... ... ... ... ... ... (мыңға)
(тікен) менің маңдайыма қадалсын" деп отыратын абзал ... Әбді ... ... Ол ... ... ... ұлы Әбу ... шақырып алып,
Мұхаммедке қамқор болуды ... ... ... ... ... ... оның ... өте күрделі құбылыс, оған жеңіл-желпі қарауға
болмайды.
Ислам дініне, оның ... ... ... ... ... ... ... мұсылман халықтарының рухани қазынасы. Рухсыз
адам болмайтыны сияқты, адамды рух ... тыс ... ... ... ... ... Мұхаммед Ғалайки с-саламның өміріне арналған
еңбектер жоқтың қасы. Сондықтанда келешекте бұл мәселе бойынша ... онан әрі ... түсу ... ... мұсылман өркениетінің негізінен ... ... ... де ... ... ... ... бұл қалалық мәдениетінің
ерте кезеңіне тән. ... бұл ... ... ... ... келісе
бермейді, әдебиеттерде қалыптасқан пікір бойынша арабтар ислам діні пайда
болып, тараған дәуірде ... ... ... еді, ... жаулап алған елдерден
мәдени, экономикалық даму дәрежесі бойынша төмен тұрды, және сондықтан да
жергілікті мәдениеттердің ... ... ... ... сол мәдени
құндылықтарды жойып ... ... ... ... жетістіктері арабтардың көне
замандардан ақ өркениетті халық болғанын, оңтүстік араб тайпаларының қуатты
мемелекеттері және ... ... ... ... және ... мәдениеті
болғанын дәлелдеп берді. Азия, Африка мен Еуропалық байланысқан жеріндегі
географиялық жағынан ... ... ... отырып, Арабия ерте
замандардан ақ адамзат мәдениетінің ... ... ... және ... ... ... ... – ақ Жерорта теңізі елдерінің Шығыс
Африкамен және ... ... ... ... Бұл жағдайлар
арабтардың әлеуметтік – экономикалық және мәдени даму дәрежесіне оң ... ... емес ... ... ... ... ... арабтарды тек көшпенді,
тағы халықтар ретінде көрсеткен ұғымдардың негіздігін көрсетіп ... ... – ақ ... ... екі типі – ... және көшпелі
түрлері тең дәрежеде болды деп сенімді түрде жариялауға барлық негіздер
бар. ... ... ... ... Оңтүстік Палестина мен Солтүстік
арабияның ... ... жер ... өте ... игерген, күрделі
ирригациялық құрылыстар тұрғызуды білген. Набатей қалаларында құрылыс өнері
кең тараған, ал оның ... ... ... ... ... пайда болады /26,208/.
Набатейлер Өлі теңіздің жағалауында ашық әдіспен сымала өнідіріп,
Египетке сатып отырған, одан ... ... ... ... ... ... мен мыс ... қорытуды білген, олар индия мен Египетті,
Италия арасындағы саудаға араласып, ... ... ... татындылық
беретін және хош иісті заттармен сауда жасап отырған /14,74/.
Сондай – ақ арабтар көне Шығыстың өркениетті ...... ... ... алғанын ескеру керек. Мұның өзі арабтардың рухани ... ... ... оң ... ... ... арабтың соңынан үнемі қалалық араб жүріп ... - ... /4,72/. ... ... ... араб ... орнықтыру
ісінде дәл осы қалалық арабтар басты рольді атқарады. Арабтар әсіресе Иран
мен Түркістанда қалалық өмірдің ... және ... ... ... ... ... ... алғаннан кейін қала дуалдарының тар шеңберіне
әрең сиып ... Қала маңы ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігін оның дуалдары ... ... күш ... ... болды. мұсылмандық дәуірден дейінгі қалалар қамалдан және
қаланың өзі шахристаннан тұрушы еді. Сауда ... қала ... ... ... қала ... қатар орналасатын; базар сөзінің ... ... ... іс” осыған сәйкес келеді, арабтар тұсында қала
өмірі ескі шахристандардан сауда өнеркәсіп топтары тұрған қала ... ... ( ... ) ... бірте – бірте қала типі қалыптасады. ... ... ... қаланы шығыстан батысқа және солтүстіктен
оңтүстікке қарай қиып өтетін басты көшелерінің бойында орналасатын және ... ... ... ... ... ... ... таралуымен басқа елдердегі халықтар тән тазалығына
үйрене бастады. Сондай –ақ ... ... ... ... да ... ... кейін болған өзгерістер қатарына жатады.
Мұсылман қоғамының бүкіл қаймағы ( элита ) ... ... ... ... ... тағы ... ... бірақ
олардың қатарында бірде – бір көшпелі бедәуин ... жоқ. ... ... ... және ... оң ... қарағаны белгілі. Құранда саудамен
айналысу барынша дәрептеледі. Кейбір зерттеушілер ... ... ... ... ... алғашқыда орташа саудагерлерді экономикалық
жағынан біріктірудің құралы болуынан деп ... ... ... ... ... айыптайды, алайда мұның өзі ... ... ... үшін ... ... құрметпен қараған құран, сондай – ақ, жеке меншікті
де Алланың атымен қасиетті деп ... ... ... мен этикасы
мұсылманға лайықты өмір салты деп ... ... ... ... тұрғынының өмір салтын есептеді /6,261/.
VIII-IX ғасыр межесінде ...... ... ... діни ... ... ... трактаттар пайда болады.
Атап айтқанда, Абу Ханифаның шәкірті және Ханифиттік құқық ... ... аш – ... ( 749- 805 ж) “Өмір сүруге қажет қаражат
табу туралы ... атты ... ... ... ... ... ... келтіріледі. Бұл кітап Мұхаммед
пайғамбардың “Өмір сүру үшін ... ... табу - ... ... ... ... сөздеріне сілтеме жасаудан басталады. Бұрын саудагер байыған
жағдайда тек ... ... ... ... ұшырайтынын
білетін. Ал кедейленіп кетсе, мұны өзінің саудамен айналысқанын тапқан
зияны деп түсінетін. Енді жаңа ... ... ... және өзі ... ... өмір сүре ... ол қоғам тарапынан мойындалды, бұрын
тек сынға алынып келген оның ... енді ... ... ... іс ... Оған ... ... отырған болса, о дүниеде жұмақтан орын
алуды уәде етті.
“Сопылық – ислам ... ... діни – ... ... ... ... жеке психологиялық тіжірибе арқылы адамның ... ... ... бірігуі мүмкін деп санайды. Ол құдай жолымен жүрген, оны
шын сүйетін ... ... ... ... ... өзін - өзі ... немесе жүректің оянуы арқылы іске асады. Суфизм “арабша ат
тасавуф” рационалды философияны, исламның әдет – ... ... ... ... соған қарамастан, сопы ұстаздары ең жоғары рухани
шындықты Алланы сана арқылы ... ... бұл тану тек ... түйсік арқылы нұрлану немесе ішкі ояну ... іске ... ... Оны ... ... ... ... бір тәтті масаң күй кеш,
құдаймен бірігіп кету. “Суфизм ... ... ол ... нағыз жүрегі,
ислам басқаларынан да бұрын суфизмде ... ... ... шындыққа жақын
/18,189/.
“Сопылар ислам тарихында дінді ұлттық мәдени ортаға бейімдеу жолындағы
орасан зор ... өз ... ... ... олардың ілімі қажетті
икемділікпен, игілікпен ерекшелінеді. Нәзік те шебер психологтар мен шешен
сөйлейтін ... бола ... ... ... исламның
таралуына өте зор ықпал етті.
Олар әрине басқа мұсылмандарға қарағанда жиірек ораза тұтты, кейбіреуі
ет ... ... ... бұл ... игіліктерінен біржолата бас тартпай,
оларды пайдалана отырып, бірақ бұл игіліктерге іштей, психологиялық жағынан
тәуелді болмауды уағыздады. “ бұл ... өмір ... ... ... ... ... ... адамдармен бірге, іштей Құдаймен бірге болу” рух
пен материя, ... және ... ... үйлесімге қол жеткізу үшін ұстанған
өз принциптерін сопылар осылайша ... ......... ... шешеді. Ол үшін Құдай бұл дүниеден тыс бұл ... ... ... ... ... нәтижесі. Құдай адамдардан көрініс
табады. Сондықтан да сопылар этикасында , рухани ұстазға, ... ... ... ... ... ... ... үлкен көңіл бөлінеді.
Қоғам игілігі үшін еңбек ету, шығармашылықпен айналысу, Отанды қорғау ... ... ... принціпі – дүниені тәрк ету емес, ... ... ... ... ... ... ... ету, әр түрлі
қолайсыздықтар, аштық пен жалаңаштық, жоқшылық, тағы ... олар ... ... ... ... өлім ең бір ... ... құбылысқа
айналды /22,180/.
1.2 Халифаттың құрылуы және Халық жағдайы
632 жылы Мұхаммед пайғамбар өлген соң ... ... ... Мұхаммед-
пайғамбардың әрі жақын досы, әрі қайын атасы Әбу-бәкір ... Ол ... ... деген атақ алды. Бұл өте мазасыз кезең
еді. Жан-жақта Мәдинаның билігін ... ... ... ... ... шыға ... Осындай мазасыз кезең кейінгі араб
жазушылары мен тарихшыларының еңбектерінде "Ар-Рида", яғни, "діннен ... ... ... атаққа ие болды. Ал шын мәнінде ол "діннен безгендер"
деп саналған тайпалар әлі ислам ... ... еді. ... ... ... кезде Ислам дінін қабылдаған араб тайпаларынан ол дінді
әлі қабылдап ... ... көп ... ... ... ... нанымдарына қалғанымен мединалық қауымның саяси билігін
мойындады. Енді ... ... ... ... ... Мединаның
ықпалына бағынуды жақтайтын (қалайтын) топтары ... ... ... ... жоқ, мединалық қауымның ықпалын сезінбеген тайпалар да болды
/22,211/.
Л. ... ... ... ... ... ... қатынасы жағынан
төрт категорияға бөледі, ... ... ... ... Мекка-
Мединалық қауым басшылығының қоластындағы тайпалар жатады. Бұл ... мен ... сол ... ... ... тұратын джухейн, музейн,
бали, асджа, аслам, хузейл, хуза, т. б. ... ... ... ... құрамына Орталық Арабияның хавазин, Амир ибн-сасаб тайб сүлейм
тайпалары кірді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... олардың арасында кіші-гірім топтары ... ... ... өте зор ... танытты.
Үшінші категорияға ислам дінін ұетанушылар ықпалы енді-енді тарап келе
жатқан тайпалар кірді. Бұл тайпалардағы мұсылмандар өте аз ... Бұл ... ... ... ... ... өздерінің саяси жене
идеологиялық тәуелеіздігін ... ... ... ... ... ... абд ал-Кайс, азд тайпалары йемен мен ... ... ... ... ... ұстанушы араб тайпаларына жаңа дін өкілдері ешқандай
ықпал еткен жоқ. Бұл келб, ... ... ... бекр ... ... ... еді. Сондай-ақ Махрадағы, Иемен мен Хадрамауттағы кейбір
политейстік бағыт-тағы тайпалар да ислам дініне еш ... ... ... соңғыларына иудейлік діннің ықпалы күшті болды.
Жекелеген тайпалардың саяси ғана ... ... ... ... ... ... ... болды. Олардың
кейбіреулері өз насихатын Мұхаммедтің тірі ... ... ... ... ... әсіресе ал-Иемамадағы Мусейлима деген әулие белсенді
жүргізді /6,151/.
Мединалық ислам дініндегілердің үстемдігіне қарсы Орталық Арабиядағы
асад ... ... ... ... Ол ... ... күресін
Мұхаммедтің тірі кезінде-ақ бастаған болатын. ... ... соң ... қолдаушылығына ие болды. Халид ибн ал-Валидтің әскері Тулейха
жасағының тас-талқанын шығарды. Тулейха қашып құтылды. Кейін ол ... ... араб ... алушылықтарына белсене қатысты. Сүйтіп, "ар-рида"
діннен безу ... тек ... ... жаңа ... дінін бірден
мойындамауы, оған алғаш ... ... ... ... ... ... араб ... медина-меккелік қауымның билігіне бағындырып, олар-
ды жаулап алушылық соғыстарына тарту болды. ... араб ... ... ... ... Омар ибн ал-Хаттабтың (634-644) тұсында
аяқталды.
Ортағасырлық араб тарихнамасында араб халифатының құрылуы, яғни жаулап
алынған жерлерде бір ... ... ... ... осы ... ... де шебер, данышпан басшылығының нәтижесі деп көрсетіледі,
Ол өте ақылды, әділетті, қарапайым, белсенді, ... ... ... ... мен ... ... жан-тәнімен беріліп, адал қызмет еткен. Ол
нағыз демократ болған. Омар мұсылманша жыл санау Хижраны енгізген /22,179/.
Омардың тұсында ... ... Ол ... сөзі ... ... Ол ... жаулап алынған жерлерден салық жинауға құқысы бар
жеке адамдар мен ... ... ... Жаулап алынған жерлер сол тізімге
енгендер арасында бөлініп, ол жерде ... ... ... ... адам
басынан жер салығы жиналатын. Ол салықтан түскен табыс мұсылмандар арасына
тең бөлініп ... ең ... ... ... ... және провинциялардағы
бейт алмалдарға барлық жиналған алым-салықтардың бестен бірі түсіп тұрды.
Әскердегі қызметін арабтар өздерінің құрметті борышы деп санады. ... араб ... ... ... Араб ... ... ... басқа жергілікті халықтан жиналатын азық-түлік есебінен және
бейт амалдан бөлінетін жалақы есесінен күн көретін. Жаулап алынған ... ... ... ... ... ... күн көріп, өнімді еңбекпен ... ... ... ... ... ұйымдары жаулап алушыларды бағындырылған
халықпен араласып кетуден ... ... ... ... ... ... жергілікті халықтар да қоныстана бастады. Олар арабтаға
қызмет етіп, тауып жатқан олжаларынан үлес алып, күн ... Араб ... ... ... мен кедей малайлар, ұсақ-түйекпен сауда-
саттық жасайтындар ... ... ... ... алаяқтар мен
жезөкшелерде жеткілікті болатын.
Басып алынған ескі қалаларда арабтар жеке кварталдарға орналасатын,
кейде ол кварталдардың тұрғындарын ... ... ... оны толығымен
өздеріне босатып алатын. Арабтар өз ... ... ... ... ... ... ... олар ислам дінін қабылдасса да), ... ... ... келіп, бірақ көршілерінің ықпалымен христиан дінін
қабылдаған арабтар дереу ... ... ... ... қосылып жатты.
Әсіресе Сирия мен Иорданиядағы христиандық арабтар елеулі әскери-саяси рөл
атқарды. Мұсылман ... ... тек ... иудея дініндегілерге ғана
емес, сондай-ақ зороастризм дініндегілерге де, манихейлер мен сабиялықтарға
да ... ... ... жоқ, ... ... кіру-кірмеу
еріктерін өздеріне қалдырды /9,389/.
Ислам дінін ... жат ... жан ... салынатын жер салығынан
босатылатын.Бұл қазынаға байлықтың аз ... ... ... Сүйтіп,
арабтар жаулап алған жерлеріндегі халықтары исламға күштеп енгізді деген
тұжырым шындыққа ... Шын ... ... ... жерлердегі
исламдандыру өте ұзақ процесс болды. Ол ... ... ... шығыс
елдерінде осы күнге дейін аяқталған жоқ, Мысалы, IX ғасырда Египет халқының
басым көпшілігі христиан дініндегілер (копттер) болды.
Арабтардың ... ... ... ... ... өз ... араб қоғамындағы экономикалық және элеуметтік дамуды тездетіп,
күрделендіре түсті. Қолында билік бар мұсылман қауымының ... ... ал ... ... ... жағдайы онан сайын қиындай берді.
Бұл халифтар ... ... ... ... ... ... өте
қарапайым өмір сүрген.
644 жылы ирандық құлдың қолынан Омар қаза тапқан соң Оспан ибн ... ... ... Ол да Омейя руынан болатын. Ислам ... ... ол ... ... ... бірі ... Ол ... қатар
иіс сулар жасап сататын, асыл тұқымды сәйгүлік ат өсіретін. Мұхаммедтің
Үрхия деген қызына ... Ол ... ... соң тағы бір қызы Үмму
Гүлсімді алған. Содан ол ... ... ... ... ... ... Ол ... жылдар аралығында Халифтық құрды. Оның ең үлкен
және аса ... ... ... ... ... ... ... қалпына
жеткізу болды.
Оспан өлген кездегі оның байлығы 150 мың динар мен 1 млн, ... ... ... 100-ге жуық ... 1000 ... 10 мың қойы ... Ақыры бұл байлығы оның түбіне жетті. 656- жылы ... ... ... ... ... ... ... /6,165/.
Ол өлген соң халиф болып Мұхаммедтің Фатима ... ... ... ... Алиді өлтірілген халифтың туыстары, байып алған ру басшылары
қолдамады. Бұл Алиге ... ... ... ... мен ... басқарды, оған
Мұхаммедтің жесірі Айша қосылды. Бірақ бұл топ аз еді, көпшілік ... ... ... 656 жылы ... ... ... ... жерде Талха мен
аз-Зубейраның қолы талқандалды, Айша тұтқынға түсті. Бұл ... ... ... ұрыс ... ... шайқас кезінде Айша түйеде отырып ... енді ... ... ... қарсы күресін олардың ішіндегі
ең ықпалдасы, беделді де ... ... ... Бұл ... Али
Ирактағы қауымдық-демократиялық басшылықты, Омар халиф ... ... араб ... арқа сүйеді. Халиф болып жарияланған соң Али
бұрынғы Омар халифтың саясатын әрі ... ... Ол ... ... ... алып ... Оспан таратып берген
жерлерді қайтарып алды. Арабияның өзінен күресіне қажетті күш-қаражат таба
алмай Али ... және ... ... ... ... ... өзінің
резиденциясын Куфаға көшірді.
657 жылы Евфраттың оң жағасында Сифинде Муавияның сириялық ... ... ... ... ... үлкен шайқас болды. Ол шайқас ақыры
келісіммен аяқталды /23,189/.
Осы шайқастан ... ... қол ... ... ... бөлінді. Бір
тобы жаппай теңдік орнатуды талап етіп, "ля ... илля ... ... шеше (соттай=судить) алады" деген ұран көтерді. Осы ұранды көтерушілер
"мухакимдер" деп ... Олар ... ... ... ... ... Олар ... әскери лагерден шығып, Бағдадқа
барып тоқтады. Алидің қол астынан ... ... бұл ... саны 12
мыңдай болатын. Кейін бұл бөлінгендер "хариджидтер" ... ... ... ... деп ... ... ... қарсы көтерілістің жалғасы болды. Олар қауыш мүшелерінің теңдігі
үшін, ... ... ... өз ... ашық ... ... үшін куресті.
Халиф дұрыс саясат жүргізбеді деп табылса қауым оны орнынан алып тастауға,
тіпті өлтіруге де ... ... болу үшін оның тек ... (курейшит)
тайпасынан шығуы міндетті емес, басқа тайпаның да, керек болса, араб емес,
бірақ ислам ... ... ... лайықты адам халиф бола алады деді
хариджидтер.
Хариджидтер тарапынан ... ... ... 658 жылы Муавияға қарсы
соғысты қайта ашуға мүмкіндік ... Сол жылы Али ... ... жою үшін ... қарай апарды. Оның хариджидтерді қарсылықты
тоқтатуға шақырып, кешірім жариялауы ... ... ... бір ... ... бір тобы ... ... келесі бір топтары Куфадағы әскери
лагерьге қайтып оралды, шағын тобы ... өтіп ... ... ... ... Ибн ... қол ... қалды. "Жұмақта кездесейік" деген
ұранмен олар Алидің әскеріне қарсы шайқасқа шығып, ... ... ... ... ... хариджидтер өз күресін онан әрі жалғастырды /23,304/.
Ал Меккеге ... ... ... ... Әмір ибн-Асаны бәрін
өлтіруге бел байлады. Сүйтіп, өз қалаулысын ... ... ... ... ... ... ... Алиге хариджит уланған қанжар салған болатын.
Ақыры Али сол ... ... ... Ал өлім ... кесілгендердің
қалған екеуіне жасалған қастандық сәтсіз ... ... ... ... о дүниеде жұмаққа шығуы үшін тек құдайға сеніп, арыздарды
өтеу жеткіліксіз. Сол үшін қолға қару алып ... оның ... ... ... ... ... Бұл ... қабылдамаған мұсылмандарды
хариджидтер кәпірлер деп санап, оларға қарсы қасиетті ... ... ... ... ... ... ... кезінде
хариджидтер қозғалысының әлеуметтік базасы кеңейе түсті. Хариджидтер барлық
елдерінде ескери-саяси белсенділігін күшейтті.
Алғашқы ... ... ... аты – жөні Абдулла Ибн Осман ( 632-634 )
632 жылы ... ... ... ... ... деген адалдығы мен
ықыласының күштілігіне орай “ Сыддық”, яғни ... ... ... ... ие болған Хазіреті Әбу Бәкір, екі ... ... ... жасады. Хау Нәбидің бұл дүниеден ... ... ... кейбір
пұтқақұлдықтар бастаған арандатушылық, адастырушылық әрекеттері тоқтаталып,
мүминдер мен Ислам ... ... ... ... Сүйтіп, 634 жылы
уафат болған Әбу Бәкірдің негізінде Арабстанда мемлекеттік билік толығымен
нығайтылып, жас дәулеттің ... ... ... атақты адамдарының бірі болған. Арабтардың әлеуметтік –
тұрмыстың тарихын, рулық қатынастарын жақсы білген, ... ... ... екі жас ... ... бала ... ... өскен
жақын достар болған. Ол араққа тыйым салынбай тұрған ... да ... ... және Исамды алғаш қабылдаған адамдардың бірі.
Пайғамбарымыз, салла ... ... уә ... ол ... былай деген: “
Аллаһ мені сендерге жібергенде сендер өтірікші санадыңдар. Ал Әбу ... ... ... тұр деп ... де малын да, жанын да аямай қолдау
көрсетті. ... ... ... ... пікірлерімді өз еркіме
қалдырарсыздар ” ол мұны екі рет қайталады.
Әбу Бәкір жайдары мінезді адам еді, ... - ... ... жеңіл
қарым – қатынас жасайтын. Олар Әбу ... ... ... ... үшін ... оның ... сауда жүргізу ... ... ... ... пайғамбар өзінің он сахабаларының тірі кездерінде – ақ
жәнәтта болатындарын айтқан, ... ... атап ... ... ... Аз – ... Ибн ... Абдур Рахман Ибн Ауф, Сайд Ибн Әбу ... Ибн ... ... Әбу ... уағызы арқылы келген.
Әбу Бәкір мұсылмандар арасында Пайғамбарымыздан, салла Аллаһу ... ... ... ... адам ... және ... жан – тәнімен қорғайтын.
Али Ибн Әбу Тәлиб Халиф кезінде мұсылмандарға Хутба оқып тұрып былай
деді: “уа ... ... ең ... ... кім ... ... “ең
күшті адам сенсің, уа әміршіміз” – десті жұрт. Иә, мен кіммен шайқассам да
жеңіске жеткенім рас. ... ... ең ... адамның кім екенін
айтыңыздаршы?” – деді, ... Али . ... ... ...... “ол - Әбу ... - деді ... – Бадыр соғысы басталған күні ... ... ... ... уа ... ... ... тіктік. Аллаһтың
атымен ант етіп айтайын, сол кезде пұтқа табынушылардан Пайғамбарды, салла
Аллаһу алейхи уа ... ... үшін Әбу ... ... ешкім батылдық
көрсете алмады. Әбу Бәкір қылышын жарқылдатып Пайғамбарға, салла алейхи уа
саллам, ұмтылған мүминдердің мәселесін қайтарып отырды. Міне ең ... ... ... тағы ... ... ... пайғамбарды салла Аллаһу алейхи уа сәллам,
құрайштардың қоршап алғанын көрдім. Бірі қол ... бірі ... көп ... жалғыз” деп жүрген сен бе?” – деп ... ... ... оған араша тусуге ешқайсымыздың жүрегіміз дауланады. Сол кезде Әбу
Бәкір жетіп келді де.
Құрайыштардың бірін олай, ... ... ... – итеріп жіберді. Сендер
шынымен өз туыстарыңды “Менің ... ... ... үшін ... ... ... осы ... айтты да кенет жылап жіберді. Ыстық жас сақалын жуып
кетті. “Айтыңыздаршы, - деді сосын ... ...... ... ... ... ... күшті ме, әлде Әбу Бәкір күшті ме?” Жұрт үн
қатпады. “Неге үндемейсіңдер? ... ... ант етіп ... жер ... ... ... толып кетсе де, ол Әбу ... да ... еді. ... ол өз ... ... ал Әбу ... Исламды
ашық насихаттады әрі қорғады” /18,264/.
Әбу Бәкір дүние – мүлкінің елеулі бөлігін Аллаһ жолына түскен құлдарды
босатуға жұмсады. Солардың қатарында көп азап ... ... ... ... да, ради ... ... ... Осыған байланысты Омар былай
деді: “Әбу Бәкір бізге құрметті мырза ... ол ... ... ... алып ...... Меккеден Мәдинаға көшерде қасында Әбу
Бәкірдің болғанын ... ... ... ... Әбу ... отбасына түк
қалдырмай барлық қаражатын Аллаһ пен оның Пайғамбарының жолына жұмсау үшін
өзімен бірге ала жүрді. ... ... ... келе жатқан жолда Әбу Бәкір
Пайғамбардың біресе алдында біресе соңында жүріп отырды. Пайғамбар мұның
мәнісін сұрағанда: “Жол ... ... деп ... ... ...
деді. “Тұтқиылдан тап берер қатерден менің аман ... ... ... ... келе ... ба?” – деп ... ... одан. Әбу Бәкір оған
“Дәлсолай, сені ақиқатпен жіберген Аллаһтың атымен ант етемін!”- деп жауап
береді. Олар ... ... Әбу ... ... ... ... өзі
үңгірді тазалап шығады. Одан кейін ғана Пайғамбардың кіруіне рұқсат етеді.
Олар ... ... ... ... ... ... Пайғамбарға
шын қауіп төнегенін сезген Әбу Бәкір қорқыныштан жылап ... ... егер ... бірі ... ... ... бізді анық көреді” ... ол. “Ей, ... ... ... бірге ” – деп жұбатты оны Пайғамбар,
салла аллаһу алейхи уә ... ... ... Әбу ... ... ең ... ең ... адамы
болған. Сондықтанда ол: “Ақиқатында, мен үшін ...... ... ... ең ... адам -Әбу ... Егер ... Аллаһтан басқа ең
сүйіктіні таңдау құқы берілсе, мен Әбу Бәкірді таңдаған болар едім”- ... оны ... ... ... ... ал оның қызы Айша Пайғамбардың
сүйікті әйелі болатын. Әбу Бәкір Пайғамбар көз ... одан жұп ... ... Пайғамбар оған намазда өз орнына иман ... ... ... ... ... ... Әбу ... қалдырғаны еді. Ол Пайғамбарға
жолдас болды. Ол мұсылмандардың басын біріктіреді. Мұсылман қауымдастығына
үнемі қаражат жағынан көмектесіп ... 631 жылы ... ... ... ешқандай саяси немесе әскери істерге араласпаған. ... оны ... ... жоқ, өте ... ... адам ... Әбу – ... мемлекеттік саясатқа ислам дінін негіз етуді алғаш
енгізген адам. Оның ... ... ... ... ... ... қалыптаса бастады, және Сирия мен Ирак ... ... ... халифалыққа сыйлаған Әділетті Омар Ибн Әл – Хаттаб
Ибн Нуфейл Ибн Абдулуза әл – Құрайши, лақап ... пен ... ... ... ат ... Омар Ибн Әл – ... құрайыштың белгілі адамдардың
бірі әрі батыры болатын. Ол қоңырқай жүзді, алып та шымыр кісі еді, адамдар
арасында бойының ... мен ... ... ... ... бояп ... ... киетін. Ал оны киген жағдайда, тіпті, сол тұста ... ... ... үштен екі бөлігін билеп тұрған шағында да онысы өте
дөрекі көрінетін. Екі қолы бірдей шалымды, аса епті, ат ... ... ... ... ... ол өз ... көсемдеріне жек көрінішті
көрінген жаңа діни ағымның жолын ... ... ... ... ... қарама–қайшылықтар оның жүрегін
мазасыздандыратын. Бір жағынан ол өзінің ата – ... ... ... ... ... ... жаңа діннің әлдеқайда пайдалы және өмірге
икемді екенін айқын көрсетті /22,189/.
(634 - 644) дәуірі ішке емес, ... ... ... мұрат еткен,
ғадау аттарын күн өткен сайын күшейтіп келген Византия (395 – 1453) ... ... ... ... ... есе ... ... жоқ қылуды жоспарлап жүрген. Олардың жоспары солай болғанымен,
Жаратушының жоспары тым басқаша еді. Шәһід болуды армандаған, жау ... ... ... сахабалардан құралған мұсылман жасақтары армиясының
ойсырата жеңіп, осы өлкені мұсылман билігіне ... ... ... ... ... шабуылдарын тоқтатуға
келгенді. Алғашқы жойқын соғыс 636 жылы ... ... ... ... ... осы ... болады, ирандықтар жеңілген осы ғазауаттан
кейін 637 жылы Жалұла деген жерде екі жақ тағы да ... ... ... жеңісті болады, да Иранның оңтүстігі мен батыс аймақтарын
бағындырады. Сасани 642 жылы ... 30 000 ... ... ... ... ал 150 000 ... ... Сасани қолы фирұздың
жетекшілігінде қарсыласады. Осы соғыста ... ... 5 есе ... ... ауыр ... ұшыратады; әскери дана Нұғман шәһид болады, отқа –
құлдықтардың ... ... ... өледі. Нихаундтағы зафар жеңісі 3
йездужердтің (632-651) мемлекетін ... ... ... Иран тұтастай
мұсылмандардың қолына өтеді.
Ахнаф Қайысұлының әміріндегі мұсылман әскері Табсин, ... ... ... азат ... осы ... Түркіменістандағы 3 йездужердті
қолға қолға түсіруге аттанды. Сасани шаһаның ирантекті соғдыларға қашып
барып, ... ... ... ... піл, дін және мәдениет жағынан
ирандықтарға жақын болатын. Мұсылмандардың артынша ... ... ... – шаһ – ... ... Мәру – ар – ... ... бекінеді.
Мұсылмандардың қолына түсетінін сезіктенген ияздужерд соғды, түрік,
тіпті қытай хүкімдарына хат жіберіп, мұсылмандарға қарсы ... ... ... ... ... да ... келген кебін киетінін айтып,
тырысады. Міне, осы уақиғалар мұсылмандар мен ... ... ... ... ... ... болып табылады
/22, 298/.
Мәру-ар-рауызда өзін амандықта ... ... ... Балқы қаласын паналайды. Ахнаф Қайысұлы Балқыға ... да пана ... ... 3 иездужерд жасырынып қашады да,
түрік қағанына барып, баспана сұрайды. ... жау ... ... ... ... ... мен айла-аларғыларына көнген қаған оған
көмектесуді уәде етеді. ... олар ... ... ... ... да ... ... Жейхуннан өтіп, Хорасан өлкесіндегі Балқыға
қарай аттанады. Осылайша тарихта бірінші рет ... мен ... ... Бұл кейінірек хақ дін жолында қоян-қолтық араласып,
бірге соғысатын осы екі ... ... еді. ... ... Куфа
әскерлері келе жатқан алып ордаға шамалары жетпейтінін ... ... ... ... қасындарында барып қосылады. Балқының
босатылғанын аңғарған түрік қағаны осы ... отқа ... ... әскер жиып, Мәру-ар-раузға қарай бет ... ... ... осы ... ... мұсылмандар үшін үлкен қауып
туғызады. Данышпан һәм тәжірибелі Ақнаф өзінің қарамағындағы мұсылмандарды
жинап, ... ... ... ... Ол әскерлеріне былай дейді:
“Сендер ... ... ... сендерден көп есе артық. Бірақта
олардың көптігі ... ... – деп, ... мына ... ... ... “Аллаһтың аятымен аз санды қосындардың нешесі өздерінен көп
есе артық ... ... ... ... сабыр етушілермен бірге!” –
десті /18,308/.
Көреген қолбасшы ... ... ... ... ... артта тау
болатындай етіп, әскерін орналастырады да оларға ең соңғы ақыл-насихаттарын
айтады. Әрине, жоғарыда ... оның ... ... ... ... ... ... қағаны мен парсы соғдылардан құралған
күштер мұсылмандарды бекінген орнында ... Бұл аса ... ... ... ... ... осы соғыста жеңіле тұғын болса, онда Иран ... ... ... ... Сасани патшалығы қайтадан қалпына
келуі мүмкін еді. Бұдан басқа мұсылмандардың Орта Азияға ... ... ... қалуы мүмкін еді. Алайда, Аллаһ Тағала Ислам һидаятының Орта
Азияда жайылуын тағдыр ... ... ... жетекшілігіне толықтай
ұйыған, сабыр сақтаған мұсылмандарды, осындай аса қауыпты сәттерде, ... ... ... ... күш ... еді. Толық береке, толық
тыныштық ... өлім мен ... ... өлім мен ... ... еді. ... осындай жігерлі,батыл тақуашы мінезді хақ діннің жергілікті
халықтар тарапынан дұрыс түсінуіне игі әсер ... Олар ... ... пен ... ... рет ... еді.
Қошау ұзақ уақытқа созылды, екі жаудың да соғысуға ... ... ... ... үшін ... ... арманына жете
алмайды. ... ... ... ... ... бір ... деп ... Түрік қағанатына қытайлардың көп әскер ... ... баса ... ... ... ... ... Түріктер үшін қытайлар
парсыдан да арабтардың да қорқынышты, әзілден келе ... ата жауы ... ... ... бастап, қытайлармен соғысу үшін шығысуға аттанады.
Түріктер осы қоршаудан шамамен бір ғасырдан кейін, яғни 751 ж. ... ... ... ... ... ... Балқы жаққа шегінгенін естіген кейбір әскер Ахнафқа кейін,
оларды артынан қууға ... ... ол ... ... қалыңдар,
оларға тиіспеңдер” жеп жауап береді. Мұсылман арабтар мен түрік-соғдылар
арасындағы ... ... ... ... Иран патшасына
болысамыз деп мұсылмандарды ... ... ... 651 ж. жорықтарда мәру
мен бірге Хорасан аймағы мұсылман билігіне қосылады /3,134/.
Олар өзінің дәрежесі жөнінен Әбу Бәкірден ... ... ... ... қайырымдылық жасау жөнінде тек Әбу Бәкірмен ғана шектесетін және
оның әрдайым өзінен басып түсетінін ... Олар ... ... терең
ойлы, ақылды шапшаң қимылдайтын адам болған.
Оның пікірлері он үш ... ... ... ... ... Билік
еткен кездері олар, әлем таныған ең әділетті ... ... ... ... ... қарапайым, Аллаһтың өмірі мен тыйым салған істерін
қатаң ... адам ... ... ... кім көрсетсе, сол менің
ең сүйікті адамым,” – деді ол ... ... әрі ... әрі сыйлайтын. Ол ... ... еді, өзі ... өзі сенімді және мемлекет басқарушы,
саясаткер болатын. Исламның ең бір ... ... ... ... ... одан ... ... өйткені ол соңынан не болатынына қарамастан
Аллаһтың жолында шындықты бетке айтудан тайсалмайтын.
Алайда ол ел ... ... ... ... әрі қайрымды
болғандығын жоққа шығаруға болмас еді. Сахабалардың бірі келіп, ... ... ... ... ... ... ... жүрегімді
олар үшін мейірімге татырған, ал ... ... мен ... ... ... ... ... деп жауап қатты /8,21/.
Олардың ел билеп тұрған уақытында бүкіл Египетті және ... ... ... Ол ... ... ақ ... ... адамдар арасында тең
үлестіріп берді /18,217/.
Келесі халиф толық аты—жөні Осман ибн Аффан ибн Әбу әл-Ас ибн Умея ... Шамс ибн ... ... Осман Пайғамбардың Әбдіманаптан тарайтын
аталас туысы. Ол ... ... екі ... иесі ... ... еді, ... оның алғашқы үйленген әйелі Уммі Күлсім де
Пайғамбарымыздың ... ... ... руының игі жақсыларынан еді әрі ... де ... ... Мекке құрайыштары Исламның жаулары бола тұра, оған ... ... ... ... ... ... болған
кезінде құрайыштармен келісім жүргізуге басқаны емес Османды жіберуінің ... ... ... Исламды Әбу Бәкірдің үгітімен қабылдады да, ... ... ... ... оны өте жоғары бағалады, ол туралы жақсы
пікірде ... және оны ... ... ... ... ... ибн Аффан Аллаһ ерекше разы қос бөлеген өте бай адам ... аты ... ол, мол ... иесі еді. ... ... ол ... разылығы үшін қайырымдылық істеріне жұмсайтын. Ол жұртқа
жақсылық жасау жолында әрдайым жарысқа түсіп, ... ... ... ... ... ... ақша жұмсаудан қайыршыланып қалай деп
қорықпайтын. Рум әскерімен соғысқа ... ... ... ... ... келген көмегін көрсеткен. Ал ол болса қару-жарақпен қоса үш
жүз түйе қосты, және Пайғамбарымыздың бөлмесіне кіріп мыңдаған динар ... ... ... ... ... байланысты Бәдір соғысына ... ... ... ілік ... ... бейпіл ауыздар оны қаралауға тырысып
бақты және басқалар оның адалдығына шүбә ... деп ... ... ең ұлы ... бірі – ... ... реттеп, қайтадан
жинақтап бастырып шығаруы болды. Бұл бір жағынан Аллаһтың кітабын әр жерде
әртүрлі оқудан туындаған ... ... үшін және ... ... үшін де қажет болды.
Кезінде бірінші халифы Әбу Бәкір Зайт ибн ... ... ... жинауды бұйырған болатын. Оның бәрі мұсылмандар ... ... ... еді. ... ... адам ... осы ... алдыртты.
Одан соң оны Осман Зайт ибн Сәбитке әл-Хариске кітаптар етіп ... Бұл істе ... жазу ... және құрайыштың тілі негізге алынды.
Кітаптар жазылып біткен моң түпнұсқа мұсылмандар анасы Хафсаға қайтарылып,
кітаптың көшірмелері Шанға, ... ... ... Куфаға, Меккеге
жіберілді. Бұл кітаптарға қайшы келетін басқа ... ... ... қатаң тапсырма берілді. Сонымен ең бірінші аса Ұлы Аллаһтың
жәрдемімен, одан ... ... ... ... ... ... бірігіп
нығайды. Алауыздықтың жолы тыйылды /8,30/.
Осман басшылығында Табаристан, ... ... ... ... ... ... ... боынша Ахнаф Жейхун өзенінен
өтіп Мауера-ән-Нәһір тұрғындарымен бебіт келісімдер жасаған.
Осман Исламдінін қолдаушы ғана емес, оны ... ... ... ол, ... туған қызына (610 ж.) үйленіп, өзінің пікірлестік
бірлігін туысқандық қатынасымен бекіте түседі. Осыдан ... ... жыл ... ... бір топ ... Эфиопияда турып, Ислам дінін таратады.
Кейін 623 ж., ... ... ... Ол халифалық құрған заманында
Сасан Әулеті Мемлекетін өзіне қаратып, ... пен ... ... жол ... ... Ол өз билігін жүргізуші туыс-туғандарын
жаңа аймақтардың билігіне тартады. Ол өзі басқарып отырған ... де, ... ... ... өз ... ... ... күш салады. Мұны
жергілікті халықтан шыққан ақсүйекктер ұнатпады. 656 ж. ... ... ... ... ... ... елшісі келді. Осман алдына келген елшіліктің
өтінішін қабылдап, ... ... ... ... ... ... Оны ... қойған Мысырлықтар Османның үйін басып ... ... ... оқып ... ... ... ... өлтіреді. Одан аққан қанның
алғашқы тамшылары “Аллаһ сені олардан құтқарады,” – деген сөздерінің ... ... бір ... ... ... Әз Әли Әбу ... ... аңызға айналған көптеген ғажайып ерлік істерін әрбір мұсылман баласы
мақтан тұтады. Әли ... ... ... еді. ... Әбу ... ... әрі көп ... шаңырақтың иесі болғандықтан Мухаммед ибн Абдолланың
бардың соңына бала ... ... ... одан ажыраған жоқ /18,218.
Әли өзінің тым жастығына қарамастан арыстан жүректі өте батыр адал
болды. Ол әрқашан да ... үшін ... пида ... ... оған қызы
Фатиманы қосты, олардан немерелер сүйді. Немерелерінің аттары - Әл-Хасан
және Әл-Хусейін ... ... шийт ... ... ... оның өсімімен тығыз
байланысты. Осман билік құрған VII ғасырдың 50-жылдарының ... ... ... жалпы наразылық басталды. Бұл наразылық Исламға шынайы берілген,
адал, құдайшыл, Мұхамедтің ең жақын алты ... бірі ... ... ... ер ... сарбаз атанды, сонымен бірге Әли жұрт
алдында шебер билеуші ретінде көріне ... 656 ... ... халифа
Османға наразылық білдіріп, Мысырдан, Куфадан; Басрадан шыққан ... ... ... ... олар ... ... Османның үйін қоршап
алды да, оның биліктен бас тартуын талап етті. Сол жылғы маусымда Осман
қаза ... ... ... ... куфалықтар мен басралықтардың
қолдауымен Али Халифа деп жарияланды. Алайда бұл ... ... ... келіспеді. Мұхаммедтің серіктері Талх пен аз-Зұбайр Айшаның
қолдауымен көтеріліс ұйымдастырып, Алидің ... ... ... ... ... ... әкімі, өлген халифаның туысы Мұғауия Османды
өлтіруге қатысы бар деп ... ... ... щықты.
656 жылы желтоқсанда Басра түбіндесі “түйелі шайқаста” Али Талх пен аз-
Зұбайрдың әскерін талқандады. ... ... ... ... өкімет үйін Иракқа Куфаға көшірген Али сириялықтарға қарсы соғыс
бастады. 657 жылы ... ... ... оң ... ... ... түбінде болды. Мұғауияның әскерін талқандағанымен Али ... ... ... ... Сириялықтар найза ұшына Құран парақтарын
іліп, әділ қазыға түгінуге, сөйтіп келісімге келуге ... соң, ... ... ... ... Алидің бұл шешіміне наразы болған 12 мың
іскер одан ... ... Бұл Али ... ... және ... қатарынан Мұғауияға ғана емес, Алиге қарсы күрес жүргізген
жаңа діни саяси топтар – ... ... ... әкеп соқтырды. Ислам
тарихын Али қаһарлы тұлға ретінде енді. Суниттік мұсылмандар оны “құдайшыл”
халифалардың бір, мейірімді адам ретінде ... ... оны ... ... ... ... ... адам, тіршіліктегі, діни істердегі теңдесі
жоқ жан деп ұғады. Шийттер оның қадір қасиетіне шек келтірмей, Құдай ... ... ... ... Оның ... өкімет билігіне және
дара хұқықты адал екенін дәлелдеу үшін ... ... ... ... аяттарын өздерінше талқылап, аңыздарды келтіреді. Шийттердың ... діни ... ... сөздер мен хаттарды Алиге таңады. Қазіргі
замандағы ... шийт ... да ... шийт дін ... аса ... деп ... ... таңертеңгі мінәжатты жүргізу үшін мешітке бара жатқанында
Абдуррахман Мүлжемұлұлы ... ... ... улы ... ... халифтың қоғамдық құрымында бұл ... ... пен ... ... ... әл-ауқатына қарай бір-
бірінен тыл алшақ сыныптардың болғаны, олардың ... ... ... уағыздаған мұсылманшылықты қабылдауында мейлінше рөл
атқарғандығы ... ... ... ... ... ... ... бай кеделігіне қарамастан Аллаһ алдында бірдей екені, ... ... яғни ... Тағалаға бой ұсыну ... ... ... ... қағидалар, осыны аңсаған жандарға сүйіншідей болғаны
шындық.
Мұсылман саудагерлер барған-жүрген жерінің бәрінде ... ... ... ... ... әділдікті ала барды. Олардың адал
сауда жасауы және уәдені орындауы, әрине басқа дін ... ... ... Бұл ... ... діннің әлемге таралуына игі әсер
жасады.
Арабтар жаулап алған жерлерін қарудың күшімен ғана ... тұра ... ауыр ... ... ... ... ... арабтармен
салыстырғанда жергілікті бағынышты халықтың теңсіз ... ... ... ... ... туғызып оның арты
көтерілістерге ... ... ... ... тек қана қарапайым
халық емес, ... ... ... да ... ... Араб
халифатындағы жиі-жиі көтерілістер болып тұратын аймақтардың бірі Орта Азия
еді. Наместниктердің тек қана "қылыш пен ... ... ... болған
ұмтылысы 721 жылы Соғдыдағы арабтарға қарсы бағытталған көтеріліске ... Күш ... ... көп ... ... ... семьяларымен барлығы он мыңдай адам Ферғанаға қашуға мәжбүр
болды. Содан ... ... ... ... Ферғанаға қарасты Ходжейт
қаласын қоршап алып берілуге мәжбүр етті. ... ... ... ... ... мұсылман болғандардан, салық төлеуді талап еткен араб
билеушілерінің зорлық-зомбылығы,етек алды ... ... ... ... 728 жылы ... тағы да ... бастапқы,
көтерілісшілер исламнан бас тартып, түріктерден көмек ... ... тек қана ... ... ... ... Шеш, Ферғана жақтан көмекке
келген отрядтарда шайқасты. Сөйтіп Маураннахрды арабтардын ... ... ... көптеген қалалардан айырылып, тек Дабусия, Самарқанд ... ... ... ... Орта ... ... ... Хорасанда да
Харис ибн Сурейджа /734/ жетекшілік еткен хариджиттер қозғалысы кең қанат
жая бастады. Бұл арабтар мен ... ... ... ... бас ... ... зимиялармен жасалған келісмдерді бұзбау,
мусылмандардан харадж алмау. Харектің әскерінде жергілікті ... ... ... ... ... ... ... сәтті
шығуына себін тигізді. Түріктер мен Соғдылықтар 736 жылы аз ... ... ... ... ... ... ... арасына іріткі
салу арқылы, бұл қозғалысты басып тастау мүмкіндігі туды /26,316/.
Арабтарға қарсы бас көтерулердің тағы бір ошағы Закавказье ... ... ... Закавказье елдерінде әрбір үйден ... ... Бұл ... ... үшін ... ... бір үйде бірігіп тұратын.
725 жылы арабтар халық санағын жүргізді. Тек қана арабтардың тарапынан емес
сондай-ақ ... ... ... да тарапынан қанауға ұшырған
Закавказьенің халықтары қанаушыларға табан тіресе қарсылық көрсетті.
VШ ғ. 20 ... ... ... ... деп ... ... ... барлық адамдар шыққан тегі мен жағдайына қарамастан
өзара бірдей деп, арабтарға, феодалдарға және ... ... ... ... де бас ... ... Павликиандар қозғалысына қарсы арабтар да,
армян феодалдары мен армян шіркеуі де, Византия мен правословие де ... ... ... кеңейуі
2.1. Омейядтар билігінің орнауы
Омейядтар әулетінің 90 жылдық (560-750) үстемдігін ерекше ... ... ... Бұл ерекшелік Омейядтардың ұланғайыр Халифатты
құраған ... ... ... ... ... білдіретін, бұл әулеттің
қалауымен Азия және Африкадағы, ... ... ... ... ... аяқталуын көрсеткен саяси фактіге ғана
негізделіп ... Ол ... ең ... ... ... ... ... Халифаттың барлық халықтарында, оның ішінде арабтарда
да феодалдық ... ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық өзгерістер болды. Осы әулеттің билігі кезінде жаулап алынған
елдердегі феодалдық қатынастардың ықпалымен ... ... ... ... ... ... феодалдар табына айналу
процессі орын алды.
Омейядтар әулетінің негізін Осман қалады, Ал Османнан кейін Муавия ... ... ... болды (660 ж.) Ол 639 жылдан Сирияның наместнигі еді. 660
жылы ... өзін ... деп ... Бірақ халифаттағы басшылыққа тек
661 жылы Али өлтірілгеннен кейін ғана толық, ие ... Ол ... ... дейін басқарды. Алимен күресті 657 жылдан бастап жүргізген болатын.
Ол Халифтың билігін әкеден ... мұра ... ... ... ... астанасы Дамаск қаласы деп жарияланды.
Омейядтар халифаттарын екі атаға бөледі. Біріншісі Суфанидтер. Оларға
Муавия (650-680), ... жж. ... ... оның ... I ... ... ... Бұл ең соңғысы таққа отырғаннан кейін 4-5 айдан соң
чума ауруынан өлген.
Омейядтардың Суфанидтерді тақта ... ... ... ... Ол Омейядтар әулетінің төртінші халифы Мерванның атымен
аталған.
Муавия 639 жылдан ... ... бола ... ... аз ... ... база жасап алды. Көп жерді басып алып, ірі жер ... Оның ... да жер ... ... Бұл ... 4 мыңнан құлдар
еңбек етті. Омейядтардың қарулы тірегі ... ... ... араб қарулы күштерінің негізін құрайтын. Сиро-арабтық тайпалар
кельбиттер және ... ... ... бұл ... ... ... күрес тоқтамай жүріп отырды. Кайситтер жаулап алынған жерлерден алым-
салық ... ... ... ... ... ... қарады. Ал кельбиттер алым-салық жинаудан бас тартпай,
сонымен ... ... ... ... ... ... мәдениетін
меңгеруді жақтады /26,296/.
Омейядтар кайситтерге жататын. ... ... күш ... ... басым болғандықтан омейядтар оларға арқа сүйеп, өз
тірегіне ... ... Осы ... ... ... ... Меймуна бәйбіше саналып, кейін халиф болған Ләидтің анасы болды.
Ал Лазид те кельбит тайпасының қызына үйленді.
Сириялық кельбит тайпалары ... ... ... ... ... мейлінше жақсартуға бұйрық берген болатын жалақылары жоғары болды,
демалыстары ұзақ, қызметтері жеңілдеу болды.
Омейядтар Сирияның жергілікті халқының ... ... ... ... ... ... билігі кезінде Сириядағы өндіріс пен ... ... ... ... ... соң тез ... гүлдене түсті.
Ол кедендер мен берік қоршалды. Сол себепті оның ... ... ... Ал ... ... ... ... бұйымдары Ирак пен
Иранда көңінен өтіп ... 680 жылы ... ... соң оның ... Йазия
таққа отырды. Ол әкесінің тірі ... ... ... деп ... Бұл мақсатқа жету үшін Муавия күш көрсетіп, қысым да ... ... уәде де ... Бірақ Мединалық оппозиция көнбеді. Ол ... ... жаңа ... ... ... ... ... табылатын сириялық арабтар үшін тақтың мұра ретінде көшуі таңданатын
ерекше оқиға болған жоқ. ... ... ... олар ... ... ... өз
мәліктеріне сөзсіз бағынып, Үйреніп қалған болатын.
Йазидтің таққа ... ... ... діндарлары үнсіз
наразылықпен қарсылықпен қабылдады. Ол наразылық тек ... ... ... ... ... ... бұзудың нәтижесі емес
еді. Негізгі ... ... ... ... ... ... ... үшін үлкен басшы қызметтер мен ірі ... ... ... еді. ... да ол ... өз ... ең
жоғарғы билікке үміткерді тауып, оған билікті ... ... ... ... ... ... ... бұл күреске Али мен Фатиманың екінші баласы, Мұхаммедтің
жиен немересі (626-680) Хусейн шықты. Оның ... ... 669 жылы ... кезінде өлген еді. Ол ... ... ... ... нәтиже
шықпайтынын түсінді. Сондықтан ол тып-тыныш Мединада өмір сүріп жатты.
Муавияның өлімі туралы ... ... соң ол ... ... ... ... Меккеге қоныс аударды, Алланың уйі Қағбадан өзіне қорғаныс іздеді.
Оған Куфадан шийттер елшілігі келіп, ... ... Олар ... Куфаға келетін болса көтеріліске шығып, билікті тартып ... ... ... көп уәде ... Куфа тұрғындары Хусейннің онда жіберген туысын
қорғай алмады. Хусейннің бұл туысын ... ... ... өкіл ... баласы Убейдаллах жіберген болатын. Ол сол ... ... ... ... туралы хабарды Хусейн Меккеден ... ... ... Оның ... келе ... отрядының саны 300 адамнан аспайтын
еді. Оған қарсы Убейдаллах ибн-Зийад едәуір (4 мың ) кеп әскер жіберді. ... 10 ... ... ... ... ... ... талқандалды /18,347/.
Кербеладағы бұл қайғылы оқиға замандастарына қатты әсер етті. ... "ұлы ... ... деп, ал ... шийттердің әулие тұтып, тәуіп
ететін орнына айналды. Әл-Хусейннің өлімі Али ... ... діни және ... ... ... ... ... Әл-Хусейн
шийт қозғалысының Иранға және бүкіл мұсылман әлеміндегі ірі ... ... оның ... ... сипат беріп, көріпкел, небір
кереметтер жасай алатын ... бар ... деп ... ... келе ... ... тіршілік болмысы, қаза болуы аңызға айналды.
Арабиядағы соғыс. ... ... ... ... ... Омейядтар билігінен құтылудың ыңтайлы кезі деп санады. Мединаның
үлкен мешітіндегі жиналыстарында олар Иазидті заңды Халиф деп ... ... ... ... құрамында Тағлиб тайпасының жасағы бар сириялық
жазалау отрядын жіберді. ... ... ... ... ... ... Ол осы тайпаның қолдаушы Қыдыры деп саналған. Мединалықтар
жақындап келе жатқан ... ... ... ... ... ... бағындырып, Сирия әскері Меккеге бет алды. Онда бұрын Алиге
қарсы ... өзі ... ... ... ... әрі туысы, әрі
үзеңгілес серігі, аз-Зубейр ибн ал-Абвамның баласы Абдоллах ибн ... ... Ол ... арманын жүзеге асыруға ... ... ... ... өз ... ... тырысты. Меккеде ол өзін
құдай қорғайды деп ... ... ... ... ... мен ... деген
қасиетті сөздерді елемеді. Олар Меккені қоршап ... ... ... ... ... бастады. Қасиетті қала мен оның тұрғындарына көп зиян
келді, бірақ Алла өзі ара ... ... ... аман алып ... 683 ... ... өлді де, Сирия әскері Меккеден кетті. Дамаскіде Иазид өлген соң
оның баласы ІІ-Муавия ибн Яазид Халиф деп ... Ол 20 ... ... ... ол ... ынжықтау, жігерсіз енжарлау болды. Сирияда
тұрған Кайеттер оған ант ... бас ... өзін ... ... ... ... ибн аз-Зу-бейрді мойындауға бейім болды. Оны Абдуллахты
тек Арабияда ғана емес, Иракта да мойындады. ... Орта Азия ... араб ... да ... ... еді ... ... аз-
Зубейрді мойындауға дайын еді), 684 жылы ... чума ... ... Енді
Арабиядан келген Сирия әскері Мерван ибн ал-Хакимға қолдаушылық білдірді.
Сүйтіп ол ... ... ... ... ... ... әулетінің кіші ұрпақтарынан шыққан Мерван әулетінің негізін
қалаған жаңа ... ... ... Халиф болып тұрған кезде жаман атаққа ... еді. ... мен ... ... солардың Хиджаздағы наместнигі
болды. Иазидке ... ... ... басталғанда ол өз ... ... ... болатын. Халиф болған соң ол Иазидтің жесірлерінің
біріне үйленді, сүйтіп омейядтар әулетінің үлкен үйімен туыстығын нығайтуды
көздеді. Бір ... соң осы әйел оны ... ... ... ... Оған ... ... баласын мұрагері етіп тағайындаудан бас
тартуы болған. Енді бір мәліметтер бойынша Мерван чумадан ауырып өлген.
Одан соң 635-705 жж. Абд ... 705-715 жж. ... ... ... ... араб ... алушылықтары онан әрі табысты жалғасып, маңызды
реформалар жүргізілді.
Омейядтар билігі кезінде, яғни 661 ... 750 ... ... ... ... зор ұлғайды. Араб жаулап алушылықтары омейядтар билігінен
бұрын-ақ басталған болатын. Оның ... ... ... үш ... ... (632-634), Омардың (634-644) және Османның ... ... ... ... мен ... ... Иран, Египет пен Закавказье
басып алынды. Небәрі екі он ... ... ... Азия мен ... империясына қарасты ұланғайыр территорияны жаулап алып, бір кездегі
қуатты Иран патшалығының тәуелсіздігін жойып, оны өзіне ... Абд ... ... билігі кезінде араб жаулап алушылықтарының ірі ... ... Оның ... ... ... арабтар Туниске басып
кіріп, 670 жылы онда Кайрдан бекінісін салды. Бірақ 683 жылы Магрибке ... араб атты ... ... түсіп, талқандалды.
Солтүстік Африканы жаулап алу VII ғасырдың аяғы – VIII ... ... ... VII ... ... араб ... Туниске (Ифрикия)
қайта басып ... ... ... VIII ... ... ... араб әскербасы Мұса ибн-Нусейр келді. Ол арабтар географиясында
"Магриб", яғни "Батыс елдері" деп ... ... ... ... ... болды. 709 жылга қарай араб әскері Атлант мұхитының
жағалауына жетті. Бұл жаулап алушылық үстірт ... ... ... ... ... ... мойындамай, араб әскерлеріне тұтқиылдан шабуылдар
жасап отырды. Бағындырылған берберлерді арабтар ислам дініне ... ... ... ... ... ... ... күштеп таңу саясаты
жаңа мұсылмандарды Европаны жаулап алу үшін қарулы күш ретінде пайдалануды
көздептімыс.
711 жылы Мұса ибн ... ... ... ... ... ... Оған 300 ... 7000 бербер жасақшыларын қосып берді, Бұл отрядтың
алдына Вестгот корольдығын барлау міндеті қойылған болатын. Бірақ отряд ... ... ... корольдығын жаулап ала бастады. ... ішкі ... ... ... ... ... тұрған
болатын. Келесі жылы жарты аралға Муса ибн Нусейрдің өзі бастаған араб
әскері келіп түсті. ... бұл ... ... деп ... ... ... дерлік жаулап алып, ... көп ... ... ... ... ... тау ... дейінгі
жерлерде). Араб әскерлері тіпті Пиренейден өтіп, ... ... ... ... ... /26,313/.
Батыстағы кең көлемді жаулап алушылықтармен қатар арабтар Орта Азия
мен Орта шығыста да белсенді әскери қимылдар ... ... 644 ... ... Хорасан олар үшін Мауераннахрға (Амудария мен Сырдария арасы)
шабуыл жасауға лайықты плацдарм болды. 673-674 ... ... ... ибн ... бастаған араб әскері Амудариядан өтіп, ... ... ... ... ... ... Араб ... қолбасшысы
түріктер, мен Бұхаралықтардың біріккен күшімен кескілескен шайқастан соң
Бұхар патша-регентшасымен келісім жасады. Бұл ... ... ... көп ... ... монеталар, ыдыс-аяқтар мен қымбат қару-жарақтар, жібек
маталар әкетті. Сондай-ақ 4 мыңдай адамды құлдыққа ... 675 ... араб ... тағы да ... ... ... тағы келді.
Бухара ханшасы оған 300 мың дирхем берді. Оған ... ... ... бір топ ... ... ... Арабияға
жөнелтті, онда оларды құлға айналдырып, өз иелігінде жұмысшы күші ретінде
пайдаланды. Самарқанд ... ... ... қарамастан араб
әскері Хорасанға көп тұтқындармен, олжамен оралды /6,348/.
Мауерраннахр VIII ... ... ... (705-715) ха-лифтың
тұсында жаулап алынды. Бұл бай, мәдениетті елді араб-тардың ірі ... бірі ... ибн ... ... ... жаулап алды. Өзінің
қатыгездігі мен Кутейба Ма-ураннахр халқының ... ... ... ... Оның оңай ... ... Маураннахр феодалдарының арасындағы
бақталастық, өзара қырқыстар себеп болды. ... ... ... жеңу үшін арабтар жағына шығып кетіп отырды.
Кутейбаның әскері Мауераннахрға 706 жылы келіп кірді. 10 жылдың ... ... ... ... Бұл ... ... тек ... өнерін ғана емес,
өзінің дипломатиялық қабілетін де барынша пайдалана білді. Ол ... ... ... да тайынбады.
Байлық, олжа табу үшін Хаджжадж (халифтың Ирактағы наместнигі) 694-714
жж. Ауғаныстанда, Шығыс ... ... ... ... ... ... 708 жылы Ауғаныстанды басып алған соң, араб ... ибн ... ... ... ... ... яғни Төменгі
Индке бет алып, оны да Халифаттың ... ... ... жылы ... ... ... ... вестготтардың әлсіреп қалған
мемлекеті орналасқан Пиреней түбегіне жетті. Бірнеше жылдың ішінде ... ... ... ... ... Оның тек солтүстік таулы бөлігінің
тұрғындары ғана бағынбай, ... ... Одан соң ... атты ... ... асып өтіп, франктер корольдігіне шабуыл жасады. Бірақ
Пуатье түбінде болған 732 жылғы ... ... ... жеңіп, оларды
оңтүстікке ығыстырып тастады.
2.2. Аббасидтер кезеңі
Омея уә Аббаси әулеттері ... ... ... ... діңі Омеяларды құлатуымен аяқталады. Бұл діннен туындаған нәрсе
емес, рулық-таптық жолдан, яғни ... ... ... ... еді. Әбу ... ... ... көтерілістің нәтижесінде
Омея қағанатының құлағанын жоғарыда айтқанбыз. Тұңғыш Аббаси әміршісі болып
таққа Әбу Аббас әс-Саффа Мүхаммедұлы отырғызылады. Ол 754 ж. ... ... ... ... Әбу ... ... Мұхаммедұлы (709?-775) отырады.
Міне, осы әл-Мансұр Аббаси билігін шын мәнінде орнатқан адам. Ол, ... ... Омея ... ... да ... жақтардан төнуі мүмкін қауіпті
басады.
Осындай ... ... ол ... ... ... ... билігін орнатуға атсалысқан Әбу Мүслімді о дүниеге
аттандырады. ... Әбу ... ... ... мұнафықтар мен
Исламияттан бұрынғы Иран діндерін ұстанушы сиқырпаздардың фитнә шығаруына
апарып соқтырады. Мәселен, ... ... ... ... ... Әбу ... кегін қайтару керек деп көтеріліс бастайды.
Осы арада "Рауандия" деп аталатьш тағы бір ... топ ... ... ... жаңғыртуға тырысқан осы топ, Әбу ... ... ... ... ... ... келмек деген секілді пікірлер таратады
да Хорасан ... үгіт ... ... ... бұзады. Халифа әл-Мансұр
757-758 жж. фитношілдерді басып, ... ... ... ... ... ... ... саладағы заңғар қабілетімен де көзге
түседі. Оның бұйрығымен 762 ж. ... жаңа ... ... ... бой ... /25,238/.
Аббасилер дәуірінде халифалықтың батыстан гөрі шығысқа көбірек
жөнелгенін байқаймыз. Түрік, парсы және ... да ... ... ... күш-қуаты артып, жергілікті ... ... ... ... осы ... еншісінде. Мемлекет орталығы батыс
медениеттеріне жақын тұрған Шам шаһарынан ... ... ... ... сипаты үстем болғанмен, Аббаси ... әр ... ... ... ... ұғымы жоғарырақ болды. 750-833 жж,
әсіресе, әл-Мансұр (754-775), һарұн өр-Рәшид (786-809) және ... ... ... мемлекетгік билік нығайып, сауда-саттық,
өнеркәсіп, көркемөнер, ... ... ... ... ... Ең
беделді Ислам тарихшылары, хадис ғалымдары, мәзһәб имамдары Аббаси әулеті
кезінде өмір сүрді /25,239/.
Аббаси ... ... ... ... ... ... бәрбәр
славяндардың көбеюіне байланысты әлсірей бастайды. Мұсылмандықты ... ... ... ... ... ... тұрады. Мәселен, ирандық
буахилер 945 ж. ... ... ... өздерінің мұтлақ (абсолютті)
хакімиятының танылуын талап еткен. Орталық, ... ... ... ... ... сайын үдей түседі. Халифа ... ел ... діни ... ... 1055 ж. ... ... Тұғрүл Бек (990-
1063) Бағдадты өзіне қаратады; оның орталық билікті толықтай өзіне аударып
алуға жететін күш-қуаты һәм ... бар еді. ... ол ... халифаны
орнында қалдырады да, оның хүкімін нығайтады. Сүйтіп, ... ... ... ... ... ... қалпына келеді. 1258 ... ... ... ... ... ... ... Бұл уақиға
Аббас әулетін тарих сахнасынан жойған хадиса болып табылады /25,239/.
Аббасидтер Мухаммед ... туыс ... ... ... ... еді.
Аббастың шөбересі Мухаммед ибн Али VШ ғасырдын 20-30 жылдарында ... алып ... ... ... жүргізді. Өздерінің Мұхамедтің тікелей
туыстары екендіктерін, сондықтан халиф болуға омейядтардан гөрі ... ... ... ... ... ... жақтастары
құралуға ұшырады. 743 жылы аббасидтердің жақтастарының құпия ... ... ... ... алғандардың ішінде жас парсы ... ... де бар еді. Абу ... ... тегі белгісіз. Кейін ол омейядтарға
қарсы көтертлісті жасақтайды. 0ның қызметінің орталығы Хоросан да ... жылы Абу ... ... ... ... маңыңдағы Сафизандж
қыстағына келіп орнығады. Осы жерге ... ... ... ... ... ... аббасидтердің түсімен сәйкестендіріп
киімдерін қараға бояды .
747 жылдың ... ... Абу ... ... ... ... та ... Араб тарихшысы Табари бір күннің ішінде алпыс
қыстақтан адамдар келді деп хабарлайды. Табаридің деректеріне ... ... ... ... ... болады. Қозғалыстың басында
ұсақ және ірі жер иеленушілер дихандар жүрді. Олардың ішінен Халиф ... ... ... ... ... ... шаруалар құрады.
Абу Муслимнің басқаруымен болған көтерілістің ... ... ... бірі ... ... ... қырқыс-таласы және түскі діни
секталардын арасындағы қақтығыстар. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Яғни 749 жылы 30-қазанда
Куфаннын ... ... ... ... ... жарияланды. Міне,
осылайша түркі антиомейядтық ағындар біріккен кең ... ... ... ... ... ... құлап, Аббасидтер әулеті таққа
отырды.
Халифтердің шашпа-төкпе өмір сүруі, сарайлардың, ... ... ... күш ... қамтамасыз етудегі барлық
ауыртпашылықтар халифаттың еңбекші халқынын мойнына түсті. ... ... ауыр ... ... қалды. Оған чиновниктердің салық
жинаудағы зорлық-зомбылықтарына қосылды. Мемлекетте феодалдық қатынастардың
дамуы ерікті қауым шаруаның ... ... ... ... айналды.
Алғашқы аббасидтердің тұсында-ақ халифатта халиф әскерлері ... ... ... ... ... ... ірі ... бірі 775 жылы
Арменияда болған көтеріліс еді. ... ... ... ... ... араб әскерлеріне тойтарыс берді. Нахарарлар бастаған көтеріліс
жалпы халықтың ... ... ... ... ... ... отыз ... әскер жіберілді. Гевондтың ... ... ... за ... ... нежелей видеть гибель страны нашей
и несмотря на свою малочисленность в ... с ... ... ... на ... /18,118/.
Шайқас 770 жылы 24-апрельде Ардзи селосының маңында Арадцани өзенінің
анғарында болды. Бас кезінде ... ... ... ... ... күші ... болғандықтан жеңіске жетті. Сол шайқаста
үш мың ... қаза ... ... көптеген нохарарлар Византияға қашуға мәжбүр болды.
Ал олардың иеліктері араб ... ... ... ... ... ... ... иеліктерін сақтап қалды.
Орта Азиядағы ірі көтерілісі болды. Мұқанна Мертван шыққан ... ұлы ... оның ... аты Хашим. Жас кезінде Мұқанна қолөнерші
болған кейбір деректер бойынша кір жуушы немесе шұға ... ... ... кісі болғанын оған жеккөрушілікпен қарайтын тарихшылардың өздері де
мұны мойындайды. ҮШ ғасырдың ... ... ... ... қарсы насихат жүргізгені үшін Бағдат түрмесіне жабылады, бірақ
одан ол ... ... ... 776 жылы ... ... ... ... қарсы насихатын одан әрі жалғастырады.
Муқаннаның насихатына ергендердің саны ... елде ... ... ... ... ... оның күйеу баласы Абдулла ибн Аму де
бар еді. Оның насихатына ерген Еубах ... ... ... араб ... ... Аз уақыттан соң бүкіл Соғды елін көтеріліс
алып кетеді.
Мұқанна Амудариядан өтіп Кеща ... ... ... ... ... ... ... қозғалысынан басқа халифаттың
Каспи маңындағы облыстарында 778-783 жылдары ірі толқулар ... ... ... ... карадждың жүйеге қарсы бағытталған еді /6,63/. Харун ар
Рашидттің белсенді сыртқы саясаты халиф пен оның ... ... ... ... ... ... ... етті. Халиф үнемі өзінің
наместниктерінен ақша талап етсе, олар бұл ... ... ... штраф пен конпискациялар салу арқылы халықтан жинап отырды. Бұл
төлемдер онсыз да ... бен ... ... ... отырған халықтың ашу-
ызасын тудырды. Халиф наместниктерінің осындай зобалаңдарынан халифаттың
шығыс облыстарында көтеріліс бұрқ ете ... 798 жылы ... ... ... ... ... мен қолөнершілер көтерілді. Қозғалыс
хариджидтік ұрандар мен жүрді. Халифтың ... ... ... ... ... ... ... тұрғындарынан харадж салығын салуды тоқтатты.
Келесі көтеріліс 806 жылы Маураннахрда болды. Оның ... ... ... Рафи ибн Ляйс ... ... ... ... алды. Ован
Харун ар Рашид 20 мың әскер жіберіп аяусыз басып тастады, ... өзі де ... ... ... ... ... үстемтап араб ірі жер иеленушілері мен
жергілікті аристократия болды. ІХ-Х ... ... ... ... олар өздеріне біраз жеңілдіктерге қол жеткізді. Ірі
иеліктер енді әдеттегідей харадж төлемей оның ең ... түрі ... ... ғана төледі.
Ал кей кездері мүлдем салықтан босатылған кездерде болды. Ал орта ... жер ... ... ... ... болатын. Олардын жерлері
харадждың жерлері болып табылатын, ... ұсақ жер ... өте ауыр ... ... ең ... ірі жер ... мүддесі
қорғалды.
Бұл жағдайда жері аз шаруа ірі жер иеленушіден арендаға жер ... ... ... отырады. Аббасид халифатында жері жоқ немесе жері
аз шаруалардың саны көп болған, және олар ірі жер иеленушілердің ... Жеке ... ... жерлерден басқа халифаттағы орасан зор
жерлердің көпшілігі мемлекеттің ... ... Бұл ... ... ... ... қарадж төледі. ... ... ... түрі харадж Мұкасана яғни түсімнің белгілі бір ... 2/5 ... 1/2 ... ... еді. Бұл ... көлемі жердің
суғарылатыны я суғарылмайтынына байланысты болды. Шаруа егіннің түсімін тек
мемлекетке салықты төлегеннен кейін ғана пайдалана ... ... ... ... ... елдерде харадж салығына байланысты
жүріп тұру қиынға соқты. Омейядтар ... ... ... аббасидтер
кезінде де сақталып қалды.
Шаруалардын міндеткерлігі харадж бен жан басы ... ... ... жоқ. Олар ... ... ... ... жол көпірлер
салуға, әскери гарнизондарды қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... Халифтың сарайының сән-салтанатына штаты
үлкен чиновниктерге қарулы күшті және т.б. ұстап тұруға орасан зор ... ... ... ... салықтың көлемін үнемі ұлғайтып отырды.
2.3. Салық салу жүйесі мен жерге жеке меншіктің түрлері
Жаулап алған елдермен салыстырғанда арабтар қоғамдық ... ... ... қанау мен басқарудың күрделі аппаратын бірден
меңгеріп кете алған жоқ. ... олар ... ... жерлерінде сасанидтік
Иранның салық жүйесін пайдаланды. Иранда барлық егінші қауым осы жүйе
бойынша ... жер ... мен ... жан басы ... ... ... бұл ... харадж бен джизяға айналып халифат өмір сүрген
алғашқы ... ... ... ... ... ... Кейін
жер салығын-харадж, ал жан басы салығының соңынан ... ... ... ... Бұл салықтарды барлық мұсылман тектес халықтар төлеуге
тиітсті еді. Бір ескертетін жайт, арабтар жаулап ... ... емес ... кемсітіп зымиялар деп ... ... мен ... ... ... яғни байлығына қарамастан
ешқандай саяси, не азаматтық қуқықтарды пайдалана алмады. ... ... ... ... ... ... бен джизья
салықтарын төлеуге тиісті болды. Осы орайда арабтар салықтардың ... де ... ... ... ...... I гариб-
бидай немесе арпа егістігінен шаруалар I ... ... ... ал ... бидайдың егістігінен 4 дирхем және арпанікінен 2 дирхем ... ... ... бен жан басы ... арасында ешқандай
айырма жасаған жоқ. Бұл терминдерді олар халықтан белгілі бір ... ... ал ... ... ... жинап алынатын салық-
төлемдерге синонимдер ретінде ... Ал ... ... ... ... ... азат етті. Осындай экономикалың
көтермелеудің ... ... ... артып, керісінше мемлекеттің
кірісі төмендеп кетті. Арабтар ... ... ... сезгеннен
кейін (738-39 жж) бастап жаулап алған территорияларға бөлшектенген салық
енгізді. Ол бойынша ... ... ... тек ... яғни ... ... еді де, ал ... еместер хараджға қоса жан басы
салығын джизьяны төлеуге міндетті болды /24,349/.
К.Беккер ... ... ... ... 738-739 ... ... сай келеді десе, А.Ламменс ... ... ... ... тұсында-ақ, яғни 661-683 жж. жаңадан мұсылман
болғандар джизья ... де ... ... ... анық дейді.
Д.Деннет халифат елдеріндегі салық саясаты әр түрлі болғандығын ... ... 738-739 ... ... ... бөлшектенген салықты
мүлдем білмеген және мұсылман болғандарды барлық салық-төлемдерден босатты
деген тұжырымына қарсы шықты. ... ... түп ... ... салықтардың салынуын араб шапқыншылығы кезімен байланыстырады.
Бірақ қалай болған ... ... ... пікірінше /738-39
жылдан.Деннеттің пікірінше араб ... ... ... ... жана ... барлығына жер салығы харадждың
салынғаны анық. Оған ... ал ... ... диқандарына қатысты
тұжырымдамасы. Исфаханның ... ... ... ... ... ... мойыңдарына алса да, джизьяны адамды кемсітетін салық түрі
деп, одан ... үшін ... ... Тағы бір араб ... ... ... сөзіне қарағанда "Халиф Омар вернув землю ар-Руфайлу, дихкану ал-
Ала, незаконно пожалованную Са'иду ибн ... ... его ... ... и
тот его принял. Халиф, сказал Руфайлу: "Если ты сохранишь свою землю, то ... ... с ней то, что ... /4/. ... ... ... ... жергілткті феодалдарды джизьядан босата отырып, жерге
жеке меншігін сақтаған ... ... ... ... еткенін көруге болады.
Араб шапқыншылығынан кейін Сефадтың Ирактың онтүстігі ... ... ... ... қалыптасты. Бұл жағдай арабтардың сасанидтік салық
жүйесін меңгере алмауы мен қала мен ... ... ... ... ... ғана ... фискальды функцияларды өз
мойындарына алған иран депирлары мен диқандарының қулық әрекеттерінен ... ... ... ... ... олар кей ... арабтардан төлем
салынатын кейбір обьектілерді жасырып қалып отырды. Сирияда да арабтар
осындай салық саясатын ... ... ... ... ... нақты мәлімет
берген араб тарихшыларының, соның ішінде ал-Балазури мен ... ... де ... жүргізген салық саясатын дәлірек
анықтау мүмкін болмай отыр. Бірақ негізінан бағыныштьі тұрғындардың үстінен
салықтар мен міндеткерліктерді одан әрі ... ... ... ... деректері бойынша: "сначала, поголовная подать в ... в ... ... ... и ... динара с каждой головы. Затем
Омар Ибн ал-Хаттаб положил взимать поголовную подать с ... ... ... ... ... а с владевших серебряными деньгами в ... ... и ... ее на ... ... к богатству
богатого, к недостатку недостаточного и к достатку достаточного ... ... ... ... Ибн ... пен ... тұрғындармен арадағы
келісім бойынша: "каждый человек ... ... ... по ... ... ... и по ... пшеницы, уксус и оливковое масло для
продовольствия мусульман /12,65/. ... Омар да ... ... 40 ... 4 динардан әрқайсысына салық салды. Оған қоса, салық төлеушілер
Сирия мен ал-Джезиреде тұрақтап ... араб ... ... ... 1 мудья астық пен үш кист зәйтүн майын, сондай-ақ біршама ... ... ... ... ... араб жауынгерлері жергілткті тұрғындардан уш күндік
тұраққа, сонымен қатар ирдаб пен киім-кешек талап ... ... еді. ... Ирактын бағынышты халқына салған салық төлемдерінен гөрі ... ... ... ... ... көлемдері мен төлем
төлеушілер жайлы деректер мардымсыз. Сонда да алғашқы кезде арабтарды әрбір
ересек египеттіктен ... 2 ... алып ... ... ... ... ... жарамайтын қарттар төлемдерден босатылды.
Жан басы салығынан басқа ... ... ... ... натуралды түрде төлемдер төледі. Бұл төлемдер Египетте тұрған
араб жауынгерлерін ... ... ... ... ... оларға жыл сайын белгілі мөлшерде киім-кешек пен аяқ киім беруге
міндетті болды. Жер ... жан басы мен ... ... ... ... салынды ма, ол жағы әлі белгісіз. Бірақ, өңделген әрбір
дәлерибтен натуралды төлемдерден басқа ақшалай I ... ... ... аздаған мәлімет бар /5,237/. Сонымен қатар ... ... ... арабтар кейбір қалалардың тұрғындарынан контрибуция алған. ... ... Кир ... ... 13 мың ... төлеуге мәжбүр
болған. Бастапқы кезде өңделетін ... ... ... ... ер ... ... ... жиналды. Салық жинау ісі
жергілікті жер иеленушілер мен ... ... және ... ... ... ... ... қоғамдық өндірісіне көп араласқан
жоқ. Олар ... ... ... ... тар мен ... ... де қанағраттанып отырды, себебі өздерінің иеліктерінен
де үлкен кіріс түсетін. Кей ... ғана олар ... ... ... ... оның өзі қазынаға түсетін алым-салықтың көлемін ұлғайту
үшін ... ... ... ... соның ішінде егіншілікке байланысты
тізгінді жергілікті халықтың өзіне қалдырды. Уақыт өте келе ... ... ... ... ... ... халифаттың шығыс провинциялардағы
наместнигі Хадж-жадж халифтың қазынасын ... ... ... жылғы
заңы" бойынша ирактық араб емес ... жан басы ... ... ... ... ... Бұл ... Куфа мен Басрада тұрып
жатқан мавалилердің наразылығын ... ... ... ... басқарған халифтің наместнигтері, халықты ... ... ... ... /3,29/ жазылғандағыдай салық-джизьяны мұсылмандардан
емес, тек зымиялардан жинау жөніндегі ереже ... жоқ. ... ... ... ... ... ... мұсылман
болғандар басқа бөтен діндегі адамдармен қатар төлеуге тиіс болды. Халиф
Абу ... 605-704 ... ... ... ... ... ... монахтарынан да алым-салық жинауға бұйрық ... ... ... ... да ... қашқандарға таңба салып,
қайтыс бола қалғанның ... ... ... онын ... ... де ... ... осыған қарамастан, салықтан түсетін түсім ... ... ... Егер Ирак VІ ғасырда Сасанидтерге жылда 214 млн. дирхем жер
салығын жинап берген болса, ... ... ... ... бұл 120 ... әрең
жетті, оның өзі де ... кеми ... ... ... ... ... салықтардан босатпайды деп жариялады.
Абд ал-Меликтің ұлы халиф Хишамның тұсында мемлекеттік салық аппараты
үздіксіз жұмыс істеп, қол астындағыларға аяусыз түрде ... ... ... қазынасын барынша толықтырып отырды. Бұл салықтарды негізінен
шаруа-диқандар төлейтін. ... ... ... ... ... оның өзі де Омейядтардың кезінде көлемі өсе түсті. Харадж ... ... және оны бұл ... ... ... ... қауымдар
төледі. Салық, түсімнің белгіленген үлесі түрінде і ... ... ... және ... ... ... Біріншісін салық жүйесінде харадж
мукасама десе, аралас ... ... ... деп ... /18,53/. Бұл
төлемдердің барлығы енді бұрынғыдай сасанидтік қазынаға емес, мұсылмандық
бейіт алмалға түсті. Араб мұсылмандар жерлерінен ... ... ... өнімнің 1/10-н құрайтын ондық салық-ұшыр төледі. ... ... бен ... ... дегенді білдіретін шойын белгілері
салып жүруі керек болды. ... ... ... ... өте ... езгінің түсуін араб тілді және батыс Европа тарихшылары, қарапайым
өмір ... ... өмір ... ... ... халифтың Хишамның
сараңдығымен байланыстыра отырып түсіндіреді. ... ... ... ... ... ... ... жақтарымен байланыстыруға
болмайды. Мәселе мынада, арабтың рулық аристократиясы, әсіресе оның өсіп-
өнген омейя тарамағы ... ... ірі жер ... еді не
қазынадан алатын ірі жәрдемақыдан, не өздерінін айрықша ... ... ... олар Омар ... ... мұсылмандарды
теңестіргісі келген саясатына қарсы шығып, ол қайтыс болғаннан кейін
бұқараны одан әрі ... ... ... ... ... ... Араб аристократиясы осыдан соң салық салу арқылы ... ... ... Абд ал ... ... ... ... езгісі екі
еселеніп шаруалар көтерілтстерін тудырғаны мәлім /18,54/.
Халиф Хишам мен кейбір омейядтың әмірлер, ... ... ... ... ... және оны кенейтуге көңіл бөле бастады.
Әсіресе ... ... ... ... ... халифтегі иеліктерінен
жана каналдар қазылды. Егістік көлемдерінің улғаюына әкелген ... ... ... ... ... ... ... көтеруге бағытталды. Сол үшін мемлекеттік салық аппараты да
жетілдіріліп, үлгілі жағдайға ... ... ... ... ... ... бөлсенділігі шектен шығып, зұлымдық сипат алды.
Салықты айтылған уақытында төлеуге мүмкіндігі болмаған кез келген ... ... ... ... қолданып, түрмеге жапты. Түрмелер осындай
адамдарға лық толды. Жаза ... ... ... ... байлап,
шалқиған күннің астында бірнеше сағат ұстайтын. Хишамнан кейінгі Иазид П-
нің ... да ... ... ... дінбасылардан бөтен діндегі да салық
жинала бастады. Осыдай жолдармен, ... ... ... ... Омар
П- нің тұсында ортайып қалған мемлекеттің қазынасын қайтадан толықтырды.
Салық жинауды арабтар бұрынғы ирандық және византийлік ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, бұрынғы
ирандық провинциялардағы селолардың старосталары мен егінші-диқандары салық
жинау міндеті өздеріне ... ... ... ... ... ... жоқ. ... арабтар салықтардың қалай жиналатынына емес,
белгіленген соманы ... ғана ... ... ... жинағанда шаруалардың
надандығын, қорғансыздығын пара алғыш, зорлық-зомбықшыл салық қызметкерлері
пайдаланып кететін. Жыл санау ресми түрде ... ... ... жер ... жыл ... ... ... күнтізбе бойынша алатын.
Ресми күнтізбенің ... ... ... пайдаланып,
салық жинаушылар шаруалардан салықты жылына 2 рет те жинап алатын. Бұл
туралы Абу ... ... ... қызметкерлерінің салық жинау іс-әрекетін
сипаттай келе былай дейді: "Они не ... ... что им ... ... ... ... с ... с кем они имеют дело. Единственная цель
их действия это урвать что-либо, будь то из ... или из ... ... ... ... халық жергілікті жер иеленушілер мен араб
басқыншылары тарапынан екі ... ... ... ... салық төленетін
жерлердің өзі үшірлік жерлер мен хараджды деп бөлінеді. Оның ... 2 ... ... ... жаулап алынған жерлер;
ә/ қару арқылы бағындылған ған жерлер: Халифаттың территориясындағы
осы аталған жерлерден мемлекет үстеме ... ... ... ... ... Араб ... ... арабтардың салықтарды елдерді қандай
тәсілмен жаулап алғанына байланысты салатыны, ... ... ... ... харадж, джизья, ал келісім арқылы бағынған жерлерге
біртұтас салық салынды деп көрсетеді /12,83/. Мысалы, 639 ж. араб ... ... ... ... ... ... Эдесса қоршауға алған
кезде, қаланың тұрғындары арабтарға келісімге ... ... Бұл ... бір ... ... ... ... және ол "обусловлена
договором и не ... ... .Бұл ... туралы Мухаммед
пайхамбардың ізбасарларының бірнің Сириядағы әскерлердің қолбасшысымен
арадағы бұрынғы салық ... аз ибн ... мен ... де ... Ибр Муаз ... былай дейді: "Если ты заключишь с ними т.е. с
жителями города Ш.к. договор на ... ... ... ... и они
не будут в состоянии выполнять его, ты не сможешь ушерщвлять их, а если они
будут в состоянии ... ... чем они ... ты ... не ... ту ... сумму, которая им будет обусловлена договором
/5,54/.
Бұндай келісімнің орнына ... ибн ... ... ... ... мумкіндігіне қарай келісімге отыруға үгіттеді, бұндай келісім арқылы,
деді ол қолбасшыға, "взависимости от того будет ли им ... или ... ... требовать от них то, что по их силам.
Бірақ, ар-Ғухтың тұрғындары ... ... ... ... ... "что в их ... были ... и излишки, которые пропали ... жай ... ... ... ... қаланың мықты
бекінісін ескеріп, ар-Ғухтың тұрғындарымен ұсынған келісімге отырып, оларға
жеңілдіктер ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктері ал-джи-бол
провинциясынын ... 641-42 жылы ... ... пен басқа да
көптеген қалалары, 642-643 жылы ... ... және ... ... ... келесі түрі негізінде 19/640 жылы Рас ал-Айн, 641-42 жылдары
Египет, 643 жыла Табаристан, 653-54 жылы ... мен ... ... ... 50 ... Хорасан басып алынды.
Кейін жаулап алу ... ... ... бағындырылған халықтарды
интенсивті қанау мақсатымен мөлшері тұрақты салықта төлеу қабілетіне ... ... Бұл ... ... ... ... ... мысал бола
алады. Ибн Абд ал-Хакам былай деп жазды:"Алер ибн ... ... ... дел ... ... коптам систецу обложения румов. Это система
была подвижна:если деревня преуспевала и ... ее ... ... ... ... ... ... салық-рента егістік жер
көлемдерінің аумағы бойынша ақшалай немесе натуралды түрде түсімнің жертаса
алынатын. Кейбір ... ... ... ... кезеңнен бергі
келісімдер бойынша ... ... ... ... ... меншігі болып табылатын "мульк" жерінен ұшыр ... ... ... ... ... ... де ... Олар халиф пен оның
туыстарының, ... діни ... ... мен ... ... діни ... ... қозғалмайтын мүлік меншіктері факфтық
жерлер; вакфтық жерлерден ... ... ... ... ... түсетін. Мансұрдан кейінгі билеушілер харадждың жерлерден түсетін
алымдарды көбейтіп, ... ... ... ... натуралды салықты, жер
көлемдерінің аумағына байланысты ... ... ... ... ... ... ... кезінде белсенді жүргізілген бұндай
өзгеріс, ... ... ... тым нашарлатып жіберсе де, ... ... ... ... ... ... болды. Төленетін алым-
салықтардың мөлшері белгіленгеннен кейін егінші қауым ... ... ... ... су басып кетсе де немесе шықпай қалса да сол салықты
төлеуге ... ... Және ... ... ... алынуы егінші-
шаруашылық рынокқа тәуелділігін күшейтті. Мемлекет тек қана ... ... ... ... судың да иесі болғандықтан, салықтың мөлшері
егістіктерді суғару кездеріне де байланысты ... ... ... ... ... ... жоғары мөлшерде төледі. Егерде
шаруалар мемлекеттік суландыру жүйесінен ... ... ... ... онда ... ... де ... төмендетілетін /22,186/.
Араб халифатында жерге мемлекеттік меншік үстем болды. Бірақ сонымен
қатар жеке жер ... мен ... ... де өмір ... жерлер негізінен ... ... ірі ... ... ... ... ... жаулап алуы
нәтижесінде Византия императоры мен астаналық грек ... ... пен ... патша әулетінің, сондай-ақ шайқаста қаза тапқан немесе
қашып кеткен феодалдардың ... ... ... ... яғни
мемлекеттік меншікке айналды. Тағы да Құрандағы ереже бойынша бүкіл олжаның
1/5-гі, ... ... ... ... ... ... де ... келіп түсуі керек болатын.
Жеке меншік жерлер бұлар жекелеген адамдардың қарамағына жататын,
олардың толық меншігі ... ... ... Олар бұл жерді сатуға да,
мұраға қалдыруына да болатын. Және ол үшін ... ... ... ... ... басқа халифатта вакфтық жерлер де болды. Бұл жерлер мұсылман
мешіттерінің қарамағына жатады. Вакфтық жерлерден түсетін ... ... ... келіп түсетін.
Савафи жеріне халифтың, оньң туыстарының жерлері ... ... ... бір ... бұл ... салық салынбайды /18,289/.
Омейядтардың тұсында омейяд халифтері араб аристократ-тарына ірі
иеліктер силауды ... ... ... ірі жер ... иеліктерден белтілт бір бөліктерінен харадж және ... ... ... ... ... ... тарту уақытша да, яғни ... ... ... немесе өмірлік болуы да мүмкін. Біртіндеп бұл тартудын соңынан
икта арабша - үлес ... ... ... Аббасидтердің кезінде
Омейядтар тұсында пайда болған икта институты одан әрі кеш етек ... бұл ... ... ерекше еңбегі үшін белігілі бір ... ... ... жинау құқығы берілетін ... ... ... ... ... жер беру ... айналды. VШ
ғасырда өмір сүрген араб заңгері Абу Иусуфтің "Харадж туралы ... ... ... ... және ... ... үшін беріледі, бірақ иктаның
иесі осы үшін мемлекетке белгілі бір мөлшерде салық төлеуге ... ... ... жер тарту ету мемлекеттік тиімді болғандықтан, кейінгі уақытта
кеңінен қанат жайды. Ал бұл мемлекетттк жердің азаюына әкеп ... ... ... ... ... жақын. Біртіндеп Х-ХІ ғасырларда
тарту еткен.
Шығыстану ғылымындағы әлі ... ... ... ... келе ... ... бірі араб халифатындағы жеке меншік пен мемлекеттік меншік
мәселелері. Көптеген шығыстанушы тарихшылар халифат ... ... ... ... ... ... пікірді ұстанады. Бұл концепцияны
жақтаушылар, мемлекетті жердің жалғыз иесі деп танып, жеке ... ... ... ... ... ... ... жеке меншік қүқығын
емес, оны пайдалану және ... ... ғана ... ... ... ... ислам елдеріне қатысты жеке меншік
ұғымы мүлікті енгізуі осы мәселедегі алға басқан ... ... ... жеке жер ... ... Якубовский де мойындайды. Оның
пікірінше:"В халифате, в частности, в Иране, государственная собственность
на землю была ... ... ... ... ... ... государственной существовала и частная феодальная собственность на
землю мульк.Кейбір ... ... ... ... тек ... ... қарсылық көрсетпеген дихандардың жері жатады, ал қауымдас
шаруалардың жерлері мемлекеттің меншігіне айналды. Ал басқалары мүліктердің
белгілі бір ... ... ... ... ... ... жоқ дейді.
И.Л.Летрушевский мүлік туралы былай дейді: "Мульк или мильк, как ... ... ... ... ... и ... наследству и признаваемое шариатом, существовал, начиная, с I веков
ислама. Но этот мольк, не ... ... ... ... ... үстем топтар қатарына ірі араб жер ... ... ... ... де ... ... және ... байланыстарына сүйеніп, ал IX-X ғ. бастап халиф ... ... ірі жер ... ... ... ие болды. Ірі
иеліктер әшейінде хараджбен ... ... ... ... ... кейде тіпті олар салықтан толықтай босатылғаны белгілі.
Бұларға қарағанда орта және ұсақ жер иеленушілердің жағдайы өзгеше
болды. Олардың жері ... ... ... ұсақ жер ... ... қиын ... Орыс шығыстанушысы В.Розеннің сөзі бойынша: "ұсақ жер
иелерінің құқықсыздығы мен қамтамасыз етілмеуі соншалық, тіпті олар өз ... ... ... да бір ... атына жерін азып, міндеткерліктер
мен салықтың; анағұрлым келуіне қол жеткізуге ұмтылған".
Жекеменшік иелерінің жерін құлдар ... ... ... ... ... ... өнімнің белгілі бөлігін төлеп
отырған. Харадждық жерлерден, яғни ұсақ және ... ... ... иесі төледі, ірі иеліктерден ұшыр ... ... ... ... ... ... немесе жер иесі мен испольщик ... ... ... ... ... Бұл ... ... ірі жер
иелерінің мүддесі ең алдымен қорғалғандығы көрінеді. Жер иелері мен жерді
жалдаушылар ... ... ... үшін өте ауыр ... /6,218/.
Абу Юсуф өзінің "Хоред ... ... /5/ ... ... ... ... ... белгілі бір адамға” тиесілі, ол испольшикті
шақырып соған бәрін өткізеді. Ол ... ... оның ... жеті бөлігін
төлем ретінде береді". Бұл жерде жерсіз ... ... сөз ... ... ол ... үшін 6 ... 7 ... өнімді алады. Жалдау түрлерінің басқа
бірі ... ... ... ... ... өзінің өгізімен, ... ... Бұл ... жері аз ... ... сөз болса керек. Яғни
Аббаситтер халифатындағы шаруалардың басым бөлігі жерсіз немесе жері аз
болған.
Әр түрлі ... жеке ... ... ... ... басқа,
халифатта аса ірі көлемдегі жерлер мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... мемлекетке харадж төледі.
Аббасидттер кезіндегі хараджды негізгі түрі мукасана яғни, ... ... бір ... 2/5 ... 1/2 болды.
Онын мөлшері жердің суландырылуына байланысты болды. Шаруа мемлекетке
салық ... ... ғана ... ... ете ... ... кітапта" өз еңбегінің жемісінен айырылған шаруа,
егіннің өткізуден бір бөлігін жасырып қалуға ... ... ... ... ... алып қалуға ұмтылған, немесе әлі сабығынан түспеген шикі
күйінде жинап, тамаққа ... Абу Юсуф ... ... кеңес
береді,/мұсылмандардың әміршісі бұйрық бер, ору мен ... егін ... ғана ... егін ... ... соң, дән ... уақытынан
ұзақ ұсталмасын” /5,169/.
Аббаситтер Халифатында шаруалар жерге емес мемлекеттік міндеткерлікке
тәуелді болып, бекітілді. Жерді өңдеушілердің қатарына құлдардыда ... олар жеке ... ... ... ... ... отырғызып,
испольшинаға айналдырды.
ІХ ғасырда халифат экономикасы өзінің гүлдену кезеңіне енді. Бұл жерде
басты рөлді егіншілік иемдеңді атап ... ... ... құйылып
жатқан салықты харадж құрады. Құнарлы Ніл өзені аңғарларынан егін ... ... ... ... да араб ... алушылығының
нәтижесінде қираған деревнялары қалпына келтіріліп, еңбекқор халықтың
арқасында егістік жерлер көлемі ... ... ... ... жер ... ... ... күріш, күнжіт, лен, мақта өндірді. Оңтүстік Ирактың
құнарлы жерлерінде жеміс-жидек және көкөністер өстрілді /9,285/.
Жүзім ... де ... оның ... ... өсіріліп, шарап
жасалған, өнімдерін сыртқа шығарған. Араб географтарының айтуы ... ... ... ... Хоросан, Бұқарада жеміс көп
көкөністің түрлерінің көптігі соншалық, онын "жер жаннаты" ... ... ... ... абрикос, лимон, апельсин, қара өрік, алша, алмұрт, ... ... ... т.б. ... ... мен ... қант ... /9,285/.
Сонымен араб халифатындағы жеке меншік мәселесінде ең ірі жер ... ... ... ... ... меншігі деп жарияланып, ол белгілі бір
қызметтері үшін жеке адамдарға сыйлық ретінде ... ... ... және
т.б. қызмекері үшін берілетін. Екінші кезекте ол жерлер әмірлердің ірі
ақсүйек ... ... ... ірі шонжарларының қолында болды.
Сонымен қатар арабтар жаулап ... ... ... меншіктеріне де
тиіспеген.
Бұл жерлерді негізінен өңдеуші яғни өңдіргіш күштер шаруалар мен
құлдар болды. ... ... жер алуы ... ... ... бірнеше түрлері
бар. Соның ішінде жаулап алынған жерлерде кең тараған жерді жалға алудың
түрлері испольщина мен ... ... ... ... қоса ат-
көлігін, соқа сайманын қоса беріп, жалға алған адамнан өнімнің 6 немесе ... ... ... ... бір бөлігін ғана шаруа алады. ... ... ... ... ... өзінің көлігімен, құрал-сайманымен,
себілетін тұқымымен келеді. Бұл жағдайда ол ... ... ... ... ... ... ... кедей болса, екіншісі жері аз шаруа
болған болуы керек.
Қорытынды
Біздің зерттеулеріміз төмендегідей қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Мұхаммед ... ... ... ... ... ... ұзақ ... күрестен кейін қалады. Оның қарсыластарын "тізе бүктірген самсаған
сары қол, қаптаған қалың әскер емес, ... ... ... асуы. Соның
арқасында тізеден қан ... ... ... ... ... жолмен шешілді. Ислам діні пұтқа табынушы көшпелі араб
тайпаларының басын ... ... ... бағынған, бір орталыққа
біріккен қуатты мемлекеттің құрылуына себеп болды.
Орталыққа бағындырылған ... ... ... араб ... Араб ... тыс ... қамтыды. Ол жаулап алушылық
ислам дінін тарату мақсатын көздеді. ... ... ... жерлердің
халықтары ислам дініне күштеп енгізілген жоқ. ... ... ... ... ... ... ... болды. Ол талаптар
өзара жанжалдасу, барымтаны, адам өлтіріп, кек қууды , шариат заңдарына
қалтқысыз бойұсыну, ... ... ... ... ... отыру. Дегенмен пұтқа
табынушылар мен мұсылмандардың арасында, бір айырмашылық ... Ол ... ... жан басы ... төлеуі еді.
661 жылдан 750 жылға дейін Омейядтар әулеті ... ... ... ... орасан зор ұлғайды. III ғасырдың басына қарай бүкіл
Солтүстік Африка, Закавказье, Месопотамия, ... Орта Азия ... ... ... ... ... бір себебі оның қарсыластарының
(Византия, Иран.)экономикалық құлдырауы, олардағы ... ... ... Арабтар келіп жеткен жердегі қаналудан ... ... ... ... құтқарушылары ретінде қабылдап, қарсылық
көрсетпеді. Өз кезегінде арабтар да олардың өмірін, тұрмыс ... ... ... Сүйтіп, арабтар жаулап алған ... ... ... ... ... емес, одақтасына айналды.Жалпы
араб халқының ... ... ... ... ... ... ... ұлт өкілдеріне әсер етпей қойған жоқ. Ұлан ғайыр жерді ... ... ... ... ... ... байқаймыз. Алайда қандайда
болмасын тарихи үрдістің қайталануы барысында халифатта ... ... ... ... алу ... ... эканомикасының едәуір
гүлденгенін байқаймыз.Сонын ішінде негізінен басты негізде болған араб
эканомикасының тамыры сауда да ... те ... ... барысында
халық жағдайының әжептеуір сақталғаның көруге болады. Яғни ... ... ... ... қоса сауданың өркендегенін көреміз.
Хариджидтердің ілімі бойынша жанның о дүниеде ... ... үшін ... ... ... өтеу ... үшін ... қару алып халифке,
оның өкіметіне қарсы тынымсыз күрес жүргізу керек. Бұл ... ... ... ... деп ... оларға қарсы қасиетті соғыс-
джихая жариялады. Харджидтерді тақыр кедейлер ... ... ... ... ... базасы кеңейе түсті. Харджидтер
барлық елдерінде әскери саяси белсенділігін күшейтті.
Араб халифатында жерге ... ... ... ... ... ... жеке жер меншігі мен қауымдық жерлер де өмір сүрді. Жеке меншік
мәселесінде ең ірі жер иесі ... ... ... ... ... ... деп
жарияланып, ол белгілі бір қызметтері үшін жеке ... ... ... ... ретінде және т.б. қызметтері үшін берілетін. Екінші кезекте
ол ... ... ірі ... ... ... халықтың ірі
шонжарларының қолында болды. Соымен ... ... ... алған жерлеріндегі
шіркеу меншіктеріне де тиіспеген.
Бұл жерлерді негізінен өңдеуші яғни өндіргіш күштер шауалар мен құлдар
болды. Олардың үлестік жер алуы ... ... ... бірнеше түрлері бар.
Соның ішінде жаулап алынған жерлерде кең тараған жерді жалға алудың ... мен ... ... ... жері мен қоса ... ... қоса беріп жалға алған адамнан өнімнің 6,1 немесе 7,1 ... ... ... бір ... ғана шаруа алады. Екіншісінде
издальщина жерді жалға алған ... ... ... ... ... келеді. Бұл жағдайда ол ... ... ... ала
алады. Байқауымызша біріншісі тақыр кедей ... ... жері аз ... болу ... араб ... әлеуметтік –эканомикалық құрылымы ... ... ... ... ... ... жасауға болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ӘДЕБИЕТТЕРI
I- ДЕРЕКТЕР
1.Ибн Хосров. Сафар-Намэ-Хрестоматия по истории средних веков. Под.
ред. К.П. Грацианского и С. Д. ... М , 1953.- 238-239 ... ... ... ... Хрестоматия. 1949,148-214 б.
3.Құран. - Медина, 1991.
4.Ал-Балазури.Книга завоеваний. в кн, М. А. ... ... ... ее ... - Спб, ... ... Хараджей.Там же.
6.Ал-Табари Абу Джафар. История пророков и царей, Там же.
7.Сиаеет-Намэ. Книга о правлении везира XI столетия Низамаль-Мулька.
М , -Л , ... ... ... 12-13 вв.Л ... ... и ... Сб. статей. М ,1977.
2. Арабские стракы история, экономика, политика. М ,1985.
3. Арабская Реепублика Египет. ... М , ... В. В. ... ... ... Востока в Европе и ... ... В. ... ... Пг , ... ... Арабы, ислам и арабский ... в ... М , ... А. А. ... ... и ... Л ... Зопросы истории и литературы стран зарубежного Востока. Сб.
статей. М , 1960.
9. И. ... ... ... в исламе. М , 1962.
10.Завоевания арабов. В кн: ... ... ... ... ч. м
, ... 1980, 142-154 ... Н. А. ... Палестина от завоевания ее арабами до крестовых
походов по арабским источникам. Спб, 1897.
12. Л. И.Надирадзе. ... ... ... ... ... и ... ... вв. в советской историографии в кн:
Историография стран Востока,МГУ,1969, 5-82 б.
13.В, Панова, Ю. ... ... ... өмірі: тарихи толғау.
Алматы, Жазушы, 1994.
14.Н. 3. Пигулевская. Арабы у границ Византии и Ирана в IV-VI вв. М
, Л ... Н. В. ... ... ... отношений на Ближайшем
Востоке. "Уч. зап. Инта Востоковедения", Т. XVI. ТМ. ,Л. ,1958, 3-42 б.
16. Е. А. Резван. Религиозно-социальная ... в ... на ... вв. и ее ... в ... в кн: Кауч. Конференция "Общественные
движения и их идеология докапиталистических ... ... ... Т. М. ... К ... ... Закавказья арабами. в кн.
вопросы истории стран Азии. Сб. статей. Л , 1965, 143-155 б.
18.Т. А. Чистякова. Арабский халифат. ... вв. )т-М , ... ... ... ... ... ... ПС, 1958, вып.
3, 107-126 б
20. А. Д. Энштейн. Арабы и возникновенье ... В кн. ... ... по ... ... веков. М , Проевещ , 1969, 81-101 б.
21. А. Ю. Якубовский. Восстание Муканны "Советское востоко-ведение",
5 Л , 1948.
22.Большаков О.Г. ... ... в 4- х т. Т 1, М, ... ... Т.М. ... ... ученых Арабского халифата М,
1988
24. А.М. Гадобин История стран зарубежной Азии в ... века ... М.Ж ... Ата – баба діні А, ... И.М ... ... Арабов и Халифата (750-1717 гг) М,
2001.
27.Т.М. Калинина Сведения ранних ученых Арабского ... М, ... ... Б.Н. История восточного средневековья Халифат и Ближний
восток, М., 1944.
29. История стран зарубежного Востока в ... ... М, ... Типы общественных отношений на Востоке в средние века. М, 1982.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орта ғасырдағы Қазақстан V—XII ғасырлар13 бет
Омейядтар халифаты16 бет
"Араб халифаты."36 бет
Араб халифаты11 бет
Араб халифаты, араб халифатының құрылуы61 бет
Араб халифатындағы феодалдық қатынастардың қалыптасуы32 бет
Фатимидтер халифаты тарихындағы Убайдаллахтың алатын орны7 бет
«Оңтүстік Қазақстан телеарнасының өткені мен бүгіні»39 бет
Агломерациялық фабриканың техникалық сипаттамасы19 бет
Арабтар мемлекетінің құрылуының алғы шарттары47 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь