Моғолстан мемлекетінің құрылуы және этникалық құрамы

Жоспар
I Кіріспе

II Моғолстан мемлекетінің құрылуы және этникалық құрамы
2.1. Моғолстанның алғашқы хандары
2.2. Моғолстан халқының этникалық құрамы

III Моғолстан мен Әмір Темір арасындағы соғыстар
3.1. Мәуреннахр мен Моғолстанның қарым .қатынысы
3.2. Моғолстан билеушілерінің Әмір Темір шапқыншылығына қарсы күресі

IV Қорытынды
V Пайдаланған деректермен зерттеулер тізімі
        
        XIV - ғасырдың екінші жартысындағы Моғолстанның ішкі және сыртқы жағдайы
Жоспар
I
Кіріспе.....................................................................
...............................................3-7
II Моғолстан мемлекетінің құрылуы және ... ... ... ... халқының этникалық
құрамы...........................................16-26
III Моғолстан мен Әмір Темір арасындағы
соғыстар.....................................27
3.1. ... мен ... ... ... билеушілерінің Әмір Темір шапқыншылығына қарсы
күресі......................................................................
..............................................33-38
IV
Қорытынды...................................................................
.................................38-39
V Пайдаланған деректермен зерттеулер
тізімі.............................................40-41
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Еліміздің өз дамуында ... жаңа ... ... ... міндеттер мен мақсаттарға байланысты. Олардың қатарына
отансүйгіштік, ... ... ... ... құндылықтарымызға
құрметпен қарауға жетелейтін тарихи кезеңдер мен ... ... ... ... ... өз алдына отау тігіп, тарих сахнасына
шығуын, этникалық бастауларын зерттеудің ... ... ... ... ... мен ... ... арасында бірнеше ғасырлар өтіп,
сол дәуірлердегі саяси ... ... ... оның ... әлі де
аса маңызды. XIV ғасырда оңтүстік-шығыс Қазақстан және ... ... ... ... ... ... ... үзіліп қалған интеграциялық процестерді одан әрі ... ... ... ... ... иеліктерінің шығыс
бөлігінде қалыптасты. Бұл мемлекет ... ... ... ... ... ... ... көлемі зор, таулы-тасты, өзенді-көлді,
ашық далалы, ... ... ... ... ... ... тайпалардың
басын қосты. XIV- XV ғасырларда Моғолстан орта ... ... ... ... ... ... «Моғол» атты этникалық саяси
біртұтастыққа бірігудің ұзақ араласу және сіңісу ... ... ... және ... ... тайпаларының мемлекеттік саяси
бірлестігі болды. Моғолстан мемлекеті, Қазақ хандығының ... ... ... да ... ... зор үлес қосты. Моғол тайпаларының
жеріне уақытша қоныстанушы болып келе, енді біртіндеп, ол ... ... Оған ... ... ... ... Жектісулық түркі тілдес және
түтіктенген басқа тайпалардың жаңа құрылған қазақ хандығын қолдап ... ... ... ... ... қазақ хандығын қолдауындағы және
басты бір себеп, олардың этникалық ... ... бір- ... ... басым болған. Сол себептен де бұл мезгілде Жетісу аумағындағы ... ... келе ... ... ... мен жаңа келген этникалық
құрамдардың арасындағы табиғи ... ... ... ... ... ... ішкі саяси талас- тартыстың ... ... ... ... ... ... ... деңгейі. Жетісудың саяси және этникалық тарихының
зерттелуі орыс және кеңес дәуірінің ... ... ... ... «Очерк истории Семиречья» еңбегі осы күнге дейін Жетісудың
ежелгі ғасырдан XVIII ғ, ... ... ... ... ... ... мәлімет
береді. «Моғолстан» атты тарауында атақты орыс шығыстанушысы ... ... ... ... және басты оқиғаларына қысқаша тоқталып өтеді.
В.В. Бартольдтың басқа ... де ...... Қазақстанның
территориясындағы саяси тарихы кездеседі /1/. Оңтүстік – Шығыс Қазақстанның
тарихының кейбір оқиғалары С.К. Ибрагимовтың, Л.Б. ... ... және т.б. ... ... көрініс тапқан /44, 2/.
Моғолстанның өзбек және қырғыз ... ... ... П.П. ... ... С.А. ... К.И. ... зерттеген /3,24/.
Этникалык құрамы туралы В.В. Востров, М.С. Муканов, ... ... ... кездеседі /4,6,16/.
Қазақ зерттеушілерінен К.А. Пищулинаның еңбегін ерекше атап өту
керек. Бұл зерттеуде «Юго ... ... в ... ... ... ... мемлекетінің құрылуынан бастап, қазақ хандығының құрылуына
дейінгі кезеңді қамтиды. Яғни XIV ғ. ... XV ғ. ... ... ... ... ... ... батысында
Әмір Темір ұрпақтарымен, шығысында ойраттармен күресі туралы ... ... ... ішкі ... ... және ... ... қарсылығына қарамастан, қазақ хандығы құрылғанға ... ... ... ... деп ... /5/.
Н.А Аристов, А.П Чулошников, С.Асфендияров, М. Тынышпаев өз
еңбектерінде ... ... ... ... ... де, ... қатысты тың материалдарды ғылыми айналымға еңгізді. С. Ибрагимов,
А.А Семенов XIV-XVII ғасырлардағы казақстанның этникалық және ... ... ... ... ... ... мен ... зөор үлес
қосып, саяси құрылымдардың өткенін зерделеді /45/.
Аса ірі шығыстанушы ғалым- В.В.Бартольд шығыс жазба, ... ... ... ... ... 1988 жылы «Жетісу
тарихының очеркін» жазды. Еңбекте Жетісу ... ... ... ... ... дейінгі аралықты қамтылған. Зерттеудің ең ұтымды ... онда ... ... ... ... тарихы баяндалған.
В.В.Бартольдтың бұл еңбегі Жетісу өңірінің тарихын ... ... ... ... ... ... ... /31, 33/.
В.П.Юдин өзінің мақаласында Моғолстанның этникалық құрамын және ... ... ... Ол ... этнонимы жайында дәйекті
көзқарас танытқандардың бірі. Ғылымда ... В.П. ... ... ... әлі де ... ... келеді /16, 17/.
О.К.Караев та «Чагатайская область. Государство Хайду и ... ... ... XV ғ. ... дейінгі тарихына тоқталып
өтеді /6/.
О.Ф.Акимушкин ... ... ... ... қатынастары туралы
айтып өткен. Ол т.б. ... ... ... территориясын
көрсетеді /9/.
Кейнгі жылдары С.Жолдасбайұлы «Жетісу тарихы» еңбегінде ... ... ... ... ... қазақ хандығымен карым-
қатынасын көрсетеді /10/.
Т.О.Омарбеков та «Қазақстан тарихына және ... ... ... ... ... ... туралы өзінің піқірін
білдірген. А.В.Строева, А.М.Гуревич өз шығармаларында Моғолстанның тарихы
және басқа елдермен ... ... ... /7, ... ... ... тарихын арнайы зерттеп, өзінің
монографиясын жариялады. ... ... ... ... орта ... ... ... зерттеулерде қарастырылды. Бұл еңбектерде
Моғолстан хандығының құрылуы, мемлекеттік – ... ... ... мен процестер, ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген. К.А.Пищулина
Жетісудағы тайпалардың тарихын ... ... ... ру-тайпалардың
қазақ халқының қалыптасуының соңғы кезеңіндегі аткарған ролін, этникалық
процестердегі орнын айқындаған. Осындай ... ... ... Моғолстан хандығының тарихы негізінен зерттелген деген тұжырым жасауға
болада. Алайда хандықтағы ру-тайпалар, ... ... ... ... толық зерделене қоймаған /5/.
Зертеудің мақсаты мен міндеттері. Моғолстан мемлекетінің құрылуынан
бастап, XV ... ... ... ішкі және ... ... тарихын зерттеу.
Осы мақсаттарды орындау үшін төмендегідей міндеттер ... ... ... отырып, Моғолстан мемлекетінің территориясы
этникалық ... ... ... ... ... ... XV ... дейінгі аралықта
болған саяси талас-тартыстарды қарастыру;
- Осы ... ... ... ... қарым-қатынасын көрсету;
- Моғолстан мемлекетінің билеушілерінің ұстанған саяси бағыттарын ... ... ... ... шолу ... ... Моғолстан
мемлекетінің тарихына тоқталып өтейік. XIV ғ. ... ... ... ... ... ... «Тарих-и Рашиди» бойынша
төмендегідей территориягы ... ... ... және ... ... Ертіс территориясын қамтиды. Солтүстігінде Көкше-Теңіз және
Қаратау, батысында Түркістан мен Ташкентпен шектеседі, ... ... Ақсу және ... шектеседі. Моғолстанның
территориясында ірі өзендерден Джайхун (Амудария), Іле, Еміл, Ертіс, Чуйлик
(Шу) және ... ... ... ... ... ... құрған жылдары Шығыс
Түркістан аймағы Моғолстанның территориясына кірді. Темір жаулаушылығынан
кейін Тимуридтерге қарады. Мемлекет ыдырай ... ... ... ... Қашғарияда болды, Жетісу қазақ хандығына, ал қырғыздар өз билігін құрды
XIV ғ. аяғы –XVI ғ. ... ... және ... ... ... ... және Оңтүстік Тянь-Шань аймағын айтады. Бұл ... ... деп ... ... ... тарихы туралы негізгі дерек
Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» еңбегі болып табылады. /12/
«Тарих-и ... ... ... ... үшін ... зор. Бұл
деректе Тоғлық Темір ханнан бастап, Абдр-Рашидке дейінгі ... ... ... ... ... деп ... «Бұл ... жазуға қолға
алғанда басты мақсатым Моғол хандары туралы естіген аңыздар мен өзім ... ... ... ... мен жазған болсам ешкімнің жазар түрі жоқ. ... олар ... ... жаза ... ба, ... ... әсерінен
көп нәрсені жеткізе алмаймын ба деп қорқамын. Дүние жүзінің төрттен бірін
билеген Шыңғыс ұрпақтары ішінде ... ... жол ... ... ... ... жасаған хандар туиалы жазбасам бәрі ұмыт болып,
бекер қалатын түрі бар.»
Ал мұсылман дінінің Моғол хандығының жеріне ... ... ... ... ... Болатшы мен Хұдайдаттың ... ... ... ... ... М.Х ... аталарының
Шағатай ханға жасаған адал қызметтері үшін жеті құқық берілсе, енді ... ... ... ... екі ... беріп, жалпы Дулати тұқымдарының
құқықтары тоғызға жеткізілген. Ал, ... Қожа ... ол ... он екіге
дейін жетеді. Бұл туралы М.Х.Дулати ... ... әр ... ... ... ... ... Низам ад-Дин ... ... ... Али ... ... асса дайн ва ... ... тәрізді еңбектер дерек көздері болып табылады. Бұл ... ... Әмір ... ... ... туралы мәліметтер
береді. Алайда бұл деректер патшаның жарлығымен ... ... ... себептен де бұл деректерге сын көзбен қарау ... ... бір ... Муин ... ... ... ала аламыз. Онда
Камар ад-дин мен оның інісі Дуғлат Шамс ... ... ... /14, ... ... шеңбері. Моғолстан мемелекетінің құрылуы,
яғни 1348ж. Тоғлық Темірдің билікке келуінен бастап XV ... ... ... ... құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан және пайдаланған деректер мен ... ... ... ... Моғолстанның құрылуы, алғашқы хандарымен этникалық құрамы
қаралса, екінші тарауда Моғолстанның Мәуренахрмен қарым- қатынасы, ... ... ... ... ... ... мемлекетінің құрылуы және этникалық құрамы.
2.1. Моғолстанның алғашқы хандары.
Моғолстан Шыңғыс ханның ұлы ... ... ... ... ... ... XIVғасырдың орта шенінде Шағатай мемлекеті ... ... ... ... ... Шығыс аймағы Моғолстан атанып, хан тағына
Тоғылық Темір ... ... ... ... ... ... тайпасының көсемдері
атқара бастады. Өйткені XIV ғасырдың орта кезінде ... ... ... ... ... бірі болды. «Шағатай хан өз мемлекетін бөлгенде, ол
Әмір Поладшының атасы Өртөбеге Маңлай Сүбені берді...Оның шығыс ... мен ... ... ... Шаш, Ғаз бен ... оның ... уәлайатында орналасқан; солтүстік шекарасы- Ыстықкөл, ал
оңтүстігінде Жарқан мен ... Әмір ... ... осы ... ... ... Сүбе ... Сол уақытта бұл елде бірнеше ... ... ... ең ... ... ... Жаркент, Қашан, Ақшыкент,
Әндіжан, Ақсу, Атбасы, Құсан. Осы ... ... әмір ... Ақсуды
өзінің ордасы етіп таңдап алды» /35 44-45 б/.
Моғолстан деп аталған жаңа мемлекет осылайша қалыптасып, ол ... ... ... ... ... алып ... Мемлекеттің шекарасы
Мырза Мұхаммед Хайдардың еңбегі бойынша мынадай болды: «…қазіргі Моғолстан
деп аталатын аумақтың ... ... ... сегіз айшылық жол. Шығыс
шеті қалмақтардың жерімен шектеседі және Барыскөл, Емел және Ертісті өзіне
қосады. Солтүстігінде оның ... ... ... және ... ... Ферғана уәлайатымен, Қашғар, Ақсу, ... ... ... ... ... ... мен ... аумағының негізін құрады. Моғолдар мемлекетінің аумағы туралы
Мұхаммед Хайдар Дулати тағы да ... деп ... ... көлемі
жағынан Жейхунға тең көптеген іті өзендер бар, ... ... Іле, ... Шұлық және Нарын бар. Бұл өзендер Сейхуннан еш кем ... ... ... ... ... мен Өзбекстан арасына орналасқан және
оларды бөліп тұрған ... ... ... /35, 45-48 ... ғасыр Шығыс Түркістанның авторлары айтуы ... ... және Іле ... ... Мысалы: Заин ад-Дин Васифи Қырғызстан
территориясы Ыстықкөлді қоса алғанда Қазақстан территориясына ... ... Және ... ... де ... біріктірген қазақ хандығы құрылда ... Бұл ... XVIғ. ... ... ... кіргізілді.
Акимушкиннің де өз мақаласында Моғолстан территориясы ... ... ... ... ... Балқаш, Ертіс және Орталық Тянь ... ... ... Батыс-Шығыс және оңтүстік-Солтүстік жерлері жеті-
сегіз айшылық жол болып табылады /35, ... ... ... ... территориясының ежелгі
қалалары кірген (Ақсу қаласын қоспағанда.) Бұл бөлініс XX ... ... ... ... Бірақ та уақыт өте келе, ... ... ... Жетісу және Іле мен ... ... ... ... ... орныққан орталығы – Алмалық қаласы болды.
Моғолстан ... ... ... XIII- XIVғғ. ... ... түркі хандарының экономикалық және саяси жағдайын ... ... ... ... ... көзқарасымен келіспеу, Алтын
Орда және Шағатай ұлыстарында күрес жүріп жатты. Жергілікті ... ... ... құру үшін ... жүргізді. Міне, осындай ... XIVғ. ... ... ... ... құрылуын
алып келді.
Оңтүстік Қазақстан және Қырғыз территориясында ... ... ... ... себептер болды. 1) Феодалдық қатынастардың
дамуы; 2) Монғол билігіне хандардың ... ... және ... ... Осы ... ... Қазақстан территориясында мемлекеттің
құрылуына, яғни хандықты қалыптастыруына алғаш ... ... ... қалаушы Тоғлық Темір болды. Тоғлық Темірдің ... ... ... атты ... ... оның Меңлік атты сүйікті тоқалы да
бар еді. Бәйбіше бедеу болатын. Сондықтан да ... бала ... Хан ... ... ... ескі әдет ... ... билігі бәйбішенің
қолында болады. Егер қажет деп тапса, ол тоқалды басқа күйеуге беруге де
құқылы еді. ... ... ... ... ... ... ... қояды.
Қызғаныштан оны Ширәввәль Духтуй атты сарайдағы мәртебелі әмірлердің біріне
сыйға тартты. Хан жорықтан оралып, Меңлік ... ... ... ... ... «мен оны басқаға сыйладым,»- деп жауап береді. Хан: «ол ... еді ... деп ... ... ... ... ... болған
соң үнсіз қалады/35, 9/.
Коп ұзамай Есенбұға хан ... ... ... тағы ... ... Ұлыс
күйреп бүліншілікке түседі. Осы хәлді көрген әмір Болатшы ... ... ... ... екі атадан қосылатын туыс болғандықтан хан сайлауға бел ... ... ... ... ... Ол ... есімді адамды Духтуй және
Меңлік Хатунның жайын біліп келсін деп жұмсайды, егер де ұл ... ... алып ... тапсырады. Тастемір бұл сапардың ұзақтығын және атты
адамның көп тамақ алып жүруі мүмкін ... ... ... үш жүз ешкі
сұрайды. Әмір тілегі орындайды.
Тастемір Моғолстанды тегіз ұзақ аралайды. Ханнан алған үш жүз ешкіден
тек бір сұр ешкі ... ... ... ... ... ... жүріп
Меңліктің ханнан ұл туғанын және оны Тоғлық ... ... ... ... Меңліктің Дахтуйдан да Інжу Мәлік есімді ұлы барын және олардың ... ... ... ... ол ... ... Тоғлық темірді ұрлап алады
да, елге бет түзейді.
Тастемір елге ... оның ... сұр ... қалған болатын.
Сондықтан ол «көк ешкі» лақабына ие болды. Осылайша әмір Болатшыға Тоғлық
темірді алып келеді. Әмір оны ... хан ... ... темір өз билігі
дәуірінде бүкіл Моғолстанды өзіне қаратты, тіпті ... ... ... ... ... етті /34, 51-54 ... екінші жартсында Моғолстанның саяси тарихы туралы
мағлұматтар аз, әсіресе ішкі өмірі ... ... XIVғ. ... Шығыс Қазақстанның және Қырғызстанның территориясында қалыптасқан
жаңа мемлекеттің ішкі саясаты тарихи деректерде аз ... ... ... ... Темір дулаттың көмегімен мемлекеттің ішкі жағдайын
тұрақтандыра алды және ... ... ... тайпалардың
басын біріктіріп басқара алды. Саяси өмірде ... ... ... ... ... ... Шыңғыс ұрпақтары басқарды/36, 28-31
б/.
Моғолстан мемлекетінің ханын сайлап ... ... ... ... өз ... ... ... ішкі саясатында ең негізгі
мәселе хандықта бір орталыққа бағындыру болды. Тоғлық Темір мемлекетінің
әкімшілік ... ... ... Әмір және ұлықбектер басқарды. 1-ші
ұлықбек Әмір Тулик, содан ... ... ... ... ... ... салық
мүселесіне байланысты бірнеше жүйелер пайдаланды. ... ... ... ... ... үшін шағымдар қарастырылды. Мемлекеттік жер инжу деп
аталды. М.Х.Дулатидің және Махмуд бен Валидің ... ... ... ... Моғолстан халқы Ислам дінін белсенді түрде Тоғлық ... ханы ... және ... ханы ... ... ... дін
ретінде қабылдады. Қарахан деректерде Жетісу қалалары мен ... ... ... жолы сауда қатынасы ... ... Ал бұл ... Шағатай әулеті және түріктенген моғолстан феодалдық түңірді
ұстанды. М.Х.Дулатидің «Тарих-и Рашиди» еңбегі ... ... ... ... ... ... былай деп атады: «Сол қала күні бүгінде құм
астында жатыр, кейде жел ... ... алып ... ... бен мұнаралардың
басы қылтиып көрініп қалады. Жел қатты соқса үйлер де құмнан аршылып ... ... ... енсең: «Үй жихаздарының сол қалпында сақталғанын,
тек үй иелерінің ағараңдаған, қаңырап жатқан сүйегін көрер едіңіз.» Катак
ірі қала бола тұра ... құм ... ... /9, 11, ... шейх Катактан Айкөлге келді. Ол Ақсумен жалғасып жатқан өлке
–тін. Тоғлық Темір Ақсуда еді. Оны Ақсуға ... алып ... жасы ... болатын, ал шейхпен кездескен кезде он сегізде еді. Оның ... ... ... ... еді. ... Темір аңға шығады да, бұл
хабардан ешкім шет қалмасын деген жарлық береді. Аң ... ... ... ... бір топ босқындарға кезігеді. Сарбаздар оларды байлап-матап
хан алдына алып келіп, ... хан ... ... аңға ... келген
деген айып тағылады. Хан олардан: «Сендер неге ... ... ... «Біз жат ... ... ... ... сіздің жарлығыңыздан бейхабармыз, әйтпесе бұйрығыңызды бұзбаған
болар едік»,- деп жауап береді шейх. ... хан: ... адам ... Ол бұл ... ... ... етін ... отырған еді, қабағын шытып
шейхтан былай деп сұрады: «сен бе, әлде ... мына ит ... ма?». ... ... мен иманды болсам, мен жақсымын, ал имансыз болсам, менен мына
ит артық »,- дейді. Бұл жауаптың ... әсер ... ... ... ... барып
өзінің қызметшілерінің біріне: «анау тәжікті құрметпен атқа ... ... ... Моғол шейхтің алдына өз атын көлденең тартты. Шейх
аттың ер-тоқымына шошқа қаны тигенін көріп, одан бас ... ... ... оған ... ... деп тұрып алады. Шейх амалсыздан
иіліп тазарту үшін «мәс» жасап атқа мінеді. Осы ... оның көзі ... ... ... онда да ... ізі ... Шейх қасына жақындағанда
хан одан: «Адамды иттен артық ететін бұл не нәрсе?»- деп ... ... ... ... ... ... ... ислам діні, мұсылмандық
шарттары жайлы толық түсіндіреді. Сонда хан ... ... мен хан ... ... ... ... сіздің келуіңізді сұраймын. Мен исламды
қабылдаймын»,- дейді. Шейхты құрметпен шығарып салады.
Осы ... ... Шеих хәл ... ... ... ... болған оқиға жайлы әңгімелейді. Сонымен бірге, мынадай өсиет
қалдырады: « Мен бір түс ... ... ... бір ... ... ... ... Оның нұры бүкіл Шығыс жақты жарқыратып тұр екен. Осыдан кейін
мен Ақсуда ... ... ... кезіктім»,- деп, өткен оқиғаны ұлына
баяндайды. Менің ғұмырым ... Енді сен: ... сол ... жігіт хан
болса, іздеп бар, ол өз уәдесін орындауға тиіс. Сол ... ... ... Оның ... ... ... әлемді жарқыратады»,- деді» /11/.
Біршама уақыт өткен соң, Тоғлық Темір хан болды. Осы ... ... ... ... ... дереу жолға жиналып, Ақсудан
Моғолстанға сапар ... Хан бұл ... ... ... ... ... еді, ... әрекеттенгенімен маулана ханмен кездесе алмады.
Сонда ол әр таң сайын хан сарайына жақын ... азан ... ... ... хан өз ... ... ... былай дейді: «Сен
мына дауысты ... бе? Бір неше күн ... таң ... біреу әндетіп
айғайлайды. Барып біл, ол не қылған адам?»-деп бұйырады. Хан жарлығы екі
болмайды. Таңғы ... ... ... ... ... хан ... ... «Сен кімсің, таңғы ... ... ... неге әндетіп
айғайлайсың?»- деп сұрады. Шейх: «Мен сол баяғы өзіңіз мұсылман боламын ... ... ... ... ... -дей ... ... айтылған оқиғаны
баяндайды. Хан оған: «Сенің келгенің жақсы болды. Ал ... әкең ... ... ... ... ... ... бұл жұмысты маған өсмет етті»,-
деді. Хан сонда: «Мен хан болған соң уәдем жайлы ойланып жүр ... Тек ... ... қойғанына қайран қалатынмын. Енді сен хош келдің. Не істеу
керек?» ... бір ... ... ... атып еді. Күпірліктің қара түнегі түріліп, таң
шапағын құрып ... ... ... ғұсын жасатып, иман сөзін айтқызды. Хан
мұсылман болды. Енді олар мұсылман дінін ... ... ... кірісті.
Әміршілерді бір-бірлеп шақырып алсақ, сонан соң бәрі ислам дінін қабылдаса
мұратқа жеткеніміз, мына аятқа сай: «Бірақ ... ... ... ... жасаса, сендер де бірігіп оларға шабуыл жасаңдар. Естеріңде болсын
құдай ... ... ... ... кезекпен кезек шақырып мұсылман дініне кіруді талап
еттіп, ұсынды. Бірінші болып шақырылған дулаттардың көсемі әмір Тулақ ... мен ... арқы ... ... келетін және үкіметтің жоғары лауазымды
шенінде болатын. Ол хан сөзін тыңдап болған соң ... жас ала ... ... «Мен ... үш жыл ... ... мұсылмандықты қабылдаған едім тек
сізден именіп ағымнан жарыла алмағанмын. Енді ... ... ... ... ... ... ... қошеметпен қатарына әкелді.Үшеуі мұсылман болды.
Осылайша ... ... ... ... ... ... ... келген
болатын. Ол діннен бас тартып былайша шарт қойды: ... мына ... ... атты ... ... ... шықса, сонда ғана иман келтіремін», -
деді. Хан және ... ... ... ... ... «Бұл ... ... деді. Бұл жайды мауланаға хабарлағанда, ол келісті. «Алланың
жазуы солай шығар, егер жеңіліп қалсам, оны исламға кір ... ... ... /11, 34 46-49 ... ... «Мен ол ... ... Ол тайлақты көтеріп кетері хақ. Ол
кәпір, адамға жатпайды»,- дейді. Маулана: ... Алла ... күш ... Хан да, ... ... де ... келіспеді.
Ел жиналып ортаға әлгі кәпірді шығарды. Өз күш қуатына масаттанған ол
мауланаға тәкәппарлана, тұра ұмтылды. Қолдасқан ... ... бір ... ... қойып итере салады. Кәпір шалқасынан түсіп, есінен танды. Бір
шама уақыттан соң есін жиып, ... ... ... ... –и
шәһәдәтті» аузына ала иман келтірді. Халайық қуаныштан думан ққрды. Сол бір
күннің ... жүз ... мың адам ... де шаштарын алды. Хан бірінші
болып өзін-өзі сүндетке отырғызды. Осылайша ислам нұры имансыздық ... ... ... Ол ... ... ... ... Ислам дінін
ханнан кейінгі, оның ұрпақтары барлық ынта – жігерімен өрістетті. Мусылман
дінін кабылдамағандарды жазалап ... ... он ... ... ішкі ... ... негізгі
саяси окиғалар болды. Осы уақытқа дейінгі ішкі жүне ... ... ... ... ... ... өте қыиын. Бірақ та
Тоғлық Темір ішкі саяси ой пікірі деректерді керініс табады. Ол Мауренахрда
да (оз ... ... ... ... арасында қайшылықты пайдаланып,
өз билігін жургізуді жоспарлады Тоғлық ... 1-ші ... 761 ж. раби ... ... (1360 ж ... ... (Ташкент қаласының маңында) Бұл
кезде Тармаширин хандығының дүниеден өткеніне де отыз үш жыл ... ... жыл ... ... ұлысында сегіз хан патшалық құрған екен.
Темір хан Ташкент даласындағы Ходжент езенінің маңында «чанақ бұлақ»
(жаңа бұлақ) деген ... ... ... ... ... бекетті жиып кеңес
ашады. Кеңесе келел Әміршілер мынадай шешімге келеді Керейіт ... ... ... тайпасынан Қажыбекті, каңлы тайпасынан ... ... ... жөн деп ... ... ... өтіп ... қарай
бағыт алды. Ол елдің өзінің ішінде Әміршінің араласқан талас-тартыс болып,
әмір Ходжа Хорасанға қашып кетті, ал калған түрік ... өз ... ... ... Темірдің Кеш қаласын басып алуына байланысты
Әмір Темір барлас ... иді /23, ... ... ... бөлісу үшін әскерін басшының аралас талас-
тартыс болгандыктан Тоғлық Темір кері қайтуға ... ... ягни өз ... алмады. М.Х. Дулати және Шараф ад-Дин Али Йазди бұл ... ... ... Тоғлык Темірдің сәтсіздігі әскери басшылар тек
қана ... ... ... сонымен қатар ханға қарсы шьқты.
Хан мен Өмірлердің арасында келіспеушілік болғандықтан, ойлары, ... ... бip ... бұл ... ... ... Тоғлық Темір
мақсаты әлсіреген Шағатай мемлекет калпына келтіру, күшейту болды, ... тек қана ... ... жерлерін тонап, сол байлықтардың
нәтижесінде жағдайын жақсартуды көздеді /13, 57-62 б/.
Тоғлық Темір хан Мауренахр ... ... қол ... үшін ... ... келесі жорығын 762 ж. (1361 ж. наурыз, сиыр жылы) ... ... осы ... ... шекті. Ол Ходжентке жеткенде Әмір Баязид
жалайыр оған бағыныштылық танытып бас иді. Әмір Байан сулдуз бас ... оны ... алу ушін ... ... ... Әмір кажы барлас
алғашқыда қарсыласқанына карамастан тәуекел етіп ханның алдына барды. Осы
аралықта хан Әмір Баязидті ... ... ... ... ... Әмір ... ... білген соң, қорқыныштан қашып құтылуға бет ... жуне ... ... Өз ... бip бөлігін Жейхун (Амудария) өзенінің арғы
бетіне көшірді. Жете әскерінің көп сарбаздарын оның ... қуа ... ... Осы ... Жугаш барлас каза тапты.Әмір кажы Хорасанға
кетті. Ол Сәбзевар ужаяты, Жувейн қаласы маңындағы хараше аулына ... топ ... оны ... ... бipгe ... ... ... Көп
ұзамай хорасанды жаулап алғаннан кейін, кектенген үлемді жаулаушы
Сахибқыран ыза-кек ... бip топ ... ... /27, 378-79/.
Жете Әміршілердің ішінде ханға еркін кipe алатын тек әмір ... Ол ... ... еді және өз ... ... және
қырағысы, кабілеттісі болатын және де ол ханға кандай кеңес берсе де, не
тілек етсе де, ... Осы ... ол ұлы ... Сахибқыранның шексіз
ерлігі жөнінде айта келе, оған кешірімділік жасауды өтініп, араша туседі
және оның ... ... ... ... ... Хан оны ... ... қосыла отырып хабаршы жіберіп, Сахибқыранның ... ... ... ... ... оның тілегіне орай алдына келгенде
хан оны ізгі ниетпен қабылдап, құрметтеді. Кеш және Тұман аймактарының оған
тарту етеді.
Хан сол ... Әмір ... ... бел буды. Әмір Хусейін эскерін
жиып Вахш өзеніне келеді және осында әскерін кос тігеді. Хан ... ... екі ... ... бip - ... қарсы сап түзеді Осы кезде
Кейхұсрау Хотталани өз қолымен Әмір Хусейінді тастап, хан жасағына ... ... ... Әмір ... ... ... ал хан қуып ... өтіп құндызға жетеді. Оның әскерлері осы өлке мекеніне Гиндкуштің
таулы асуына дейінгі аудандарды тонап, талан-таражға тусірді. ... ... олар осы ... ... ... ... еткізді.
Күз түсісімен, хан Самарқанға бет алады. Жол жөнекей Әмір ... ... ... ... ... ... Мауренахрдың билігі
толығымен оның қолына көшкен еді. ... ... мен ... оны ... Хан ... ... ... өлтіртті, ал
сеніміне кіргендерге ілтипат керсетті.
Мауренахр өлкесіне өз ұлы Ильяс Қожаны билеуші етіп тағайындады. Оған
Моғолстан әскерінің көп ... мен ... ... ... Оның ... ... айбынды, тамаша Әміршілері мен батырлары бар еді. Әмір ... ... өз ... ... ... Моғолстан Әміршілеріне басшыльқ
ету Әмір Бекжанға жүктелді, ал сол ... ... ... ... Әмір
Темірге тапсырылды. Әмір Бекжан хан жарлығын орындаудан бас ... ... ... ... ... өpic ... зорлык, пен жаулық жолына түсті.
Бұған, яғни Ильяс Қожаның билігіне Әмір Темірмен басқа әскер басшылары
карсы ... /43, 127-35 ... ... ... ... ... ... жұмыстары өз арнасынан ауа
бастағанын, осының бәрін өз кезімен көргендіктен, енді бұл жерде қалуды жөн
көрмеді Ол Әмір Хусейнді табу мақсатында ... ... Осы ... Әмір ... бipгe ... ... алуға талпынды. Ильяс
Кожа оған карсы 20 мың ... ... ... - ... және ... ... ... басшылық саны 20 адам, Буканның баласы Темір, ... ... және ... ... «Хазара» (мыңдық) және қошым. Шайқас Пул-и
Сангин тасты көпірдің ... ... ... ... ... ауыз-біршілігі
болмағандықтан, әр кайсысының өз мақсаты болғандықтан жеңіліс тапты./34, 55-
64 б/.
Әмір Темірдің әскерлері ... ... ... ... қуып ... ... Кеш каласын азат етуге әскер жіберді. Бұл ... ... ... ... Кеш ... алыс емес ... Таш-Аригида болды.
Тоғлық Темір кайтыс болуына байланысты 764 ж бойынша (1362-63 ж) Ильяс
Қожа Мауренахрды тастап, ... ... ... ... ... ... мен Хусейн әскерімен Қаба-Матан жерінде шайқасуға мәжбүр ... ... ... ... басшыларынан айырылды. Тоғлык, Темір, Бахадүр, Әмір
Бекжанның ағайыны Бики, Даулат - Шах және т.б. ... Әмір ... ... Эмір ... (сол ... ... Әмір ... Қожа және
Ильяс Кожа. Шариф ... ... ... ... ... Кожа мен Әмір
Бекжанды үлкен айып пұл ... ... ... ... Қалған Әмірлерді ұрып
соқты. Ал моғол әскерлері Ташкентке қарай қашып кетті. Сейтіп Моғолстанның
алғашқы Шағатай мемлекетінің бұрынғы ... ... ... ... ... ... Қожа хан ... кейін, өзінің әскерінің ішкі
саясатын, яғни ... ... ... ... ... 1365 ж ... ... ортасында Сырдарияның жағалауында Әмір Темір мен Хусейіннің
эскерлерімен кездесті. 1365 ж - 22- шіl мамырда ... ... ... деп ... ... Лой) ... болып жаткан кезде жауын басталып,
бұндай климатқа уйренген моғолдын әскерлері шайқаста өз-өзін ұстай алды. Ал
Әмір Темір әскерлері ... ... ... ... ... қару ... су ... ауырлап тойтарыс бере алмады. Жауын кезінде Моғолстан
әскерлері қошмандарын жамылды. Темір әскерлері жақындағанда қошманын шешіп,
су болмаған кару-жарактармен ... бере ... ... өз еңбегінде
осы шайқасты былай суреттейді. Әмір Темір сол қанаттан соққы беріп, ... ... ... ноян ... ... оң қанатын талқандады.
Мұны көрген Ильяс Қожа хан ... ... кері ... Жауынгердің сол
канаттағы ерекше бөлімі, Шир-и-үввал мен Қажы бек бастаған колды әскердің
оң қанатын талкан ... ... лин ... ... ... қуа ... ... әскеріне дейін тысқарды. Бұл қанат ауыр ... ... ... Шир ... мен ... Буға ... ... тапжылмастан ерлікпен
куресті. Кажы бек сокқысымен оң қанатты бұзып өткенін көрген Фархид пен ... ... ... ... Ана ... Әмір ... ауыр ... оңғар
шашып, ерлік көрсетті. Осы кезде тарихшылардың ... ... ... ... әскерлері жеңілді /13, 51-54 б/.
Су болмаған Моғол эскерлері Шамс ад-Дин Натанзи Самаркандқа барар
жолдағы халықты тонағанын ... ... ... ... ... моғол
әскерлері тонауға және жазалауға көшті». Темір және Хусейн Самарқандты
тастап Амударияға кетті Бірақ, халқы ... ... ... Самарқанд
халқын сол кезде «Сербтар» деп атады. Моғол әскері Самарқандқа ... ... ... ... ... еді Сол ... Мауланаза да Самаркандты және
әбу Бүкір Кулуй Наддаф қала тұрғындарын көшедеде ... ... ... ... ... ... ержүректікпен қарақұрым әскерге айбынды
патшасыз ... ... жан ... ұзақ ... ... ... ... душпанның қолынан қала турғынының дүние мулкі, мал-жаны ... ... жұрт ... ... ұзақ ... ... ... әбден
титықтап шаршаған еді. Жамандатқыр ауруы ... ... ... ... төрт ... ... ... ат қалмады. әбден әлсіреп, әбіржіген
моғол әскерлері ... ... ... деп тапты.
Абд ар-Раззак Самарқанддықтың айтуы ... ... ... ... пайдаланған: « кенеттен соққы ... ... ... ... My ин ад-Дин Натанзи Самарқандқа моғолдар 10 мың ... ... ... екі ... жуық әскер талқандалды деп ... ... ... ... ... /14/.
Моғолдың алғашқы ханының Шағатай мемлекетіне жорығы осылай аяқталды.
Оның саясаттағы сәтсіздік ... ... ... ... ... ... болды. Өздерінің ... ... ... ... ... ... - ... нығайтудың
орнына, Оңтүстік - Шығыс Қазақстанның алғашқы хандары сыртқы саясатқа кеп
көңіл бөлді. ... ... ... жорық жасағанда мемлекетін нығайта
алмады.
Ханның Тоғлық Темір кезіндегі ішкі саясаты туралы көп айтылмайды.
Моғол ... аңыз ... ... Қожа туралы еш нәрсе
айтылмаған. «Зафарнамедегі» дерекке қарасак, онда Тоғлық Темір хан ... соң хан ... ... мәлімет берілген. Ильяс Қожа хан әкесі қайтыс
болған соң, «Балшық шайқасы» жеңісінен кейін, ... ... ... ... ат көліктен айрылып кейін оралған соң аз уакыт
патшалық құрған Моғол аңызында Тоғлық Teмip хан ... соң көп ... Қожа ... да ... ... Муин ... Натанзи: алғашында Камар
ад-Дин және оның ... Шамс ... ... ... ... ... 765 ... ж) Оны ұйықтап жаткан жерінен Камар ад-Дин өлтірді. Сосын Шамс
ад-Динді таққа отырғызды» -дейді. Осы мәселеге ... ... ... ... Улысбегілік қызметі Әмір Болатшының колынды болды. ... ... ... ... ұлы Әмір ... ... ... хан айдынына тізе бүгіп тұрып: ... ... мен ... - деп ... ... ... хан өз шешімінен қайткан жоқ, ... жеті ... ... ... Ол осыған қатты ренжіді. Ал екінші
мәлімет бойынша Ильяс Қожа қайтыс болғаннан кейін шу ... ... М.Х. ... ... хандарының айтуына сүйене отырып, 18 жасар Ильяс
Қожаны Әмір Камараддин ... ... -өзі хан ... ие болады. Ол хан
ұрпағының барлығын қырады. Тек қана Тоғлык, Темір ханның емшектегі бip ... еді. Оны Әмір ... Мир аға ... ... бipгe ... ... оған ... салып бірнеше рет адам жіберді. ... олар ... ... ... жасырып отырды. Сонымен Әмір Қамараддиннің іздеуші
адамдары оларды таба алмады /34, 35, 11, ... ... ... ... ... кipicтi. Алайда Әмірдің оған
карсылық көрсетуі және Әмір Темір әскерінің ... ... оның ... ... ... ... жургізуіне кесірін тигізді Әмірдің қарсы шығу себебі
орталықтанған шыңғыс ұрпағының билігін жалғастыру емес, негізгі ... ... ... ... ... ... ... болды. Бірақ
Қамараддин Моғолдың жартысын бағындырып, Қызыр Қожа хан ... ... ... ... ... этникалық құрамы.
Моғол туралы айтсақ, ең алдымен, Мырза Хайдар Дулаттың «Тарих-и Рашиди»
атты еңбегіндегі этникалық ... тегі мен шығу ... ... ... ... ... мысалы: моғол, мұғал, мугул, мағұл, моғұл
сияқты бірнеше нұсқа ... ... ... /42, 106 17-18 ... ... ... Әмір ... әскерінің дүйім дүниенің тең
жартсын жаулап алуы моңғолдардың атақ ... ... ... ... орта ... тарихи процесі моңғолдардың ықпалында болды.
Шыңғыс ханның әруақ даңқы мен жазылатын ағын пайда болды» ... ... ... аталған өлкеде өмір сүрген барлық тайпаларды «моңғол» тегіне
жатқызып қарау осынау бір жақтылықтың салдары деп қараған жөн ... ... ... ... ... ... Фазлолла һәмеданидің «Жәми-ат–тауарих»
(Жалпы тарих) атты еңбегін айтуға ... Онда ... ... тегін
моңғол тайпаларына келіп жазған.
«Моғол» сөзінің Мырза Хайдар заманында қолданысқа енуін түсіну үшін,
Шыңғыс ... ... ... ... ... хан қайтыс болғанда, оның
империясы төрт ұлысқа бөлініп, оның төрт ұлына ... ... ұлы ... ... ... ұлыс ... оған ... Хорезм
(қазіргі Өзбекстан), Ұйғыр жерлері (қазіргі ... ... ... ... қытайдағы Батыс Түркістан), Бадаһшан, Қашғар, Балх,
Ғазниндер жері – үнді өзеніне ... ... ... ... ... ... аудандары) қарады. 1270 жылға ... ... ... ... дәуірді батан кешті, ал содан кейін хандық үшін
ауыр заман басталды. Билік үшін таласушы ... топ ... ... ... пада ... Бұл ... ... Хайдардың айтуынша, XIV ғасырда
Тоғлық Темірдің хандықтың шығы бөлігіндегі билік тізгінін алғаныны дейін
жалғасты. Сол ... ... ... ханның ұлысы Батыс және Шығыс болып екі
бөлікке бөлінді: батыс бөлігінің ... ... ... деп ... кетті,
ал шығыс бөлігінің жерлері Моғолстан деген атпен ... ... және ... ... ... ... деп аталды. Шыны керек шығыс бөлігінде
де, батыс бөлігінде де мекендеген халықтардың көпшілігі (кейбір парсы ... ... ... ... ... емес түрік еді. Олардың
барлығы да ортақ түркі ... ... бір ... ... ... ... ... халықтар еді. Бірақ моңғол атауы шығыс билігінің тұрғындарына
ғана қолданылды, өйткені олар моңғолдануға көбірек ұшырап, ... ... әсер ... ... ... біз аңғарғанымыз – олардың
династиясы биліктен айрылған болса да ... ... Азия ... сана ... ... із ... ... /11/.
Моғол термині және оның варианттары –моғыл және мұғал, қазіргі кезде,
негізінен, «Ұлы моғолдарға» қатысты қолданылады. «Ұлы моғолдар» дегеніміз ... XVI ... ... ... Үнді ... ... Бұл
империя XIX ғасырға дейін Үндістанды биледі. Осы атау – көп уақыт ... ... қате ... ... да, оның із ... да өздерін
ешқашан «моғолмыз» деген есем. Бабырдың апасы расында да моғол ... ... ... қызы еді, бірақ әкесі Әмір Темірдің тұқымы және Шағатайлы
түрік еді. Біз қазір Моғол деп атайтын ... ... ... Әмір ... ... ... ... деп атаған. Бабыр әскерлерінің арасында
Моғолстанның моғолдары болғаны ... ... сол ... ... ... ... Темір әулеттері моғолдар деп атап ... ... ... ... да ... XVI ... ... солай
атады./40, 208 б/.
«Тарих –и Рашиди» еңбегіндегі Моғолстан халықтарының ... ... ... білу үшін ... ... әмірлігімен арадағы әр түрлі
саяси-әлеуметтік және мәдени байланыстың себептеріне ... жөн. ... ... түп тамырына тоқталар болсақ, зерттеуші ... ... ... сөзінің этимологиясы Қытай жазба деректерінде
дулу, дулуғ, далу, далуғ-доғлад сөзінің фонетикалық-формалық ... ... ... ... ... ... ... көбінесе дулу болып
кездеседі. Оны кейбір зерттеушілер тулак, дуғлы деп те атайды.
Дулат ... ... ... құрамына еңген көне тайпалардың бір.
Шығыс танушы Н.Я.Бичуринмен Г.Е.Грумм-Гржимайлонның жазуына ... ... II ... өз ... ... ... Үйсін таипалар одағында
болған. Үйсіннің күнбиі қартайған шағында он ... ... өз ... Ол ... ... ... ... Іленің бойынын
еншісін алып алғашқы түрік қағандығын құруда зор үлес ... ... ... ... бірі ... ... әскерінде қыпшақтар мен
қатар Дулаттар негізгі күшінің бірі ретінде ... із ... ... ... ... ... ... ежелгі
дәуірінен XV ғасырдың аясына дейін дулат тайпасы ықпалды саяси күш болғанын
аңғартады. ... ... ... ... тараған «сиқым, жаныс, ботбай,
шымыр руларының» ішіндегі Шымырдың ... ... ... ... ... Онда: Иран патшасы Баһрам Гур түркі қағанын жеңген
соң, оның еліне қосынындағы текті де, парасатты һәм бағы ... ... ... кісіні Тұран елінің ... етіп ... ай тәжі бар ... ... ... тәж ... Түран елі түгелдей қуанышқа ... ... ... тарихи тұлғадан тарихи ономастикаға ауысуы жайдан –жай
емес. Наршәхидің «Бұхара тарихы» атты ... арап ... ... ... тілінде «Сәмәрқанд» деп аталатын қала бар ... ... ... ... ... ... пікірлерді Иран ... ... ... ... «Бұхара тарихы »кітабінің тұсініктеме
бөлімінде әжептәуір деректер жинастырған. Мәселен, ... ... ... ... арабша түрі десе, басқа ... ... ... оны ... Әбукәріб құрды. Оның атымен Шәмәркент
деп аталды. Фонетикалық өзгеріске ұшырап Сәмәрқанд делінді. Арабтар ... ... ... бірі осы ... ... алып ... Сондықтан
оны Шәмәркенд деп атады деген дерек те бар /40, 18-22 ... ... араб ... ... ... үш әріп ... бес ... беретін жазуында дауысты дыбыстардың әріптік белгісі
болмағандықтан айтылған сөз ... ... ... Шемер деп те оқылады. Сол
себепті тарихи ... ... орай ... ... нәтиже шығаруға
тиіспіз. Яғни қазіргі Самарқанд қаласы ежелгі заманнан қалған ... ... ... сақталған Шымыр атауымен де сәйкес Шымыркент
болуы әбден мүмкін екендігін ... ... ... ... ... ... деректерде Дулат атауын Фәзлолла Рашид ад-
диннің ... ... ... атты ... (1372) көре ... ... ... құрамына еңген Жалайыр, Керейт, Қоңырат, Найман сынды
ру тайпалары да ... Одан ... ... Әли ... «Зафарнама»
атты еңбегінде Дуғлат Мырза Әбу Бәкір және Дуғлад Камараддиннің Мауеренахр
мен Шығыс Түркістанның саяси сахнаға шыққаны ... 57-78 ... және ... түрік халықтарымен тарихи қатынастарына терең көз
жеткізіп, ара жігін ... ұға ... ... шет елдік ғадымдар «дуғлат
тайпасы –Шағатай, моғолдың бір ... деп ... бар. Сол ... ... тарихына, мәдениетіне тілі мен әдебиетіне қатысты тарихи
деректерін түпнұсқадан тікелей ... ... ... ... көңіл
бөлгендері абзал. Шетел ғалымдарын өзіміздің дәйекті қорытындыларымыз
арқылы ... ... ... ... ... ... шынайлығын
айқындау тәуелсіз еліміздің бүгінгі және ертеңгі ғалымдарының еншісінде
болмақ.
Қазіргі кезде түрік халықтары бірнеше ... ... ... мұраны әрбірі өз еншісіне алуға тырысады. Оның бір ... ... ... ... хан 1218 жылы Алтышаһар аймағына
ұйғырдан шыққан «Маңлай ... атты бір ... әкім етіп ... ... ... ... деген мағынаны білдіреді. Маңлай Сүйенің бір аяғы
ақсақ ... ... хан оны ... деп ... Өйткені дуғлат сөзі
монғол тілінде ақсақ ... ... ... Маңлай Сүйенің әулеттері
Алтышаһарды 1224 жылға дейін билеп, тарихта дуғлад әмірлігі деп ... Сүйе ... ... ... ... ... ... еді» деп жазған /40,
22-25 б/.
Ал шын ... ... ... сөз ... түрік және парсы тіліндегі
маңдай –бағыт, жақ сөздерінен құралған болуы керек. ... ... ... құрған территориясын балаларының арасына бөліске салғанда, барлық
әскері мен ... де ... ... өткізді. Соңда дуғлат әмірлері
Шағатай ханның ... ... Ал, ... хан ... ... ... ... тапсырды. Мырза Хайдардың айтуынша: «Маңлай ... ... жақ» ... ... ... Оның бір ... Шаш, бір ... Чалиш
(Шалыш), бір жағы Ыстық көл және бір жағы сары ... ... ... деп
анықтама берген. Екіншіден, автордың дуғлад тайпасының ... ... ... ... ... ... көрсетеді /42/.
Моғолстан Шағатай, Жошы, Әмір ... ... ... ... ... ... ... Қашғария ұйғырға, Мауренахр бір бөлігі
өзбекке, Жетісу жерлері мен қазіргі Қазақстанның ... ... ... ... ... тағдыры осы бөліспен ұштасып жатты. Өйткені,
Қашғарға Рашид хан ... ... ... ... ... ... ... Қашғарда қалып кеткен дулаттар, әрине, ұйғырлар құрамына ... ... ... ... сіңісіп кетті. Мырза Хайдар дуғлат
смяқты жеке ... ... да және ... ... ... ... да
қилы заманның тәйкегіне түскенін байқауға болады. ... ... ... ... ... ... қазақ хандығының құрамында
қалды.
Шағатай хандығында дулат әмірлері екі саяси ... ... ... хандарынан дербес мемлекекет болып қалуды аңсады. Бұл топтың өкілдері
ретінде мырза Әбубәкір дулатпен Камараддин дулатты атауға болады. ... ... ... ... ... топ ... Бұл топтың басында
Өртөбе мен оның әулеттерінің ішіндегі Әмір ... ... ... ... ... ...... кітабінің авторы –Мырза
Хайдар дулат заманына дейін моғол билігінің ... ... ... ... өмір ... /34, 49-49 ... шекарасы XV-XVI ғасырларда тұрақты болмай, өзгеріп ... ... ... ... ... ... бір ... моғолстан
құрамына кірсе, кейін бұл жерлер Әмір ... қол ... ... ... ... моғолдар хандығының иелігіне айналды. XV ... ... ... құрамына Ташкент пен Сайрам кіргізіліп ... ... ... ... кезінде оның аумағы ретінде Қашғария ғана қалды.
Моғолстан мемлекеті қазіргі Оңтүстік- Шығыс Қазақстан территориясында
яғни, ... ... ... ... ... ... пікірінше алғашында Жетісу деп тек Іле ... ... ... ... келді. Іленің таулы және өңтүстігіндегі
жерлерге Жетісу атауы орыстардың кезінде тарала ... ... ... ... ... және ... Тянь-Шань «моғол таулары» деп
аталған, осы таулы өлкенің өзі және оның ... ... ... үстемдігі кезінде ешқандай мағлұмад кездеспейді. Жетісу атауы
моғолдар құрған ... ... XIV ... бас ... ... ханның
екінші ұлының Шағатай ұрпақтарының үстемдігіне орай жиі айтыла бастайды.
Осы тұрғысында ... ... деп ... «...название Чагатай было
перенесено и на самое государство, на ... его ... ... и на ... ... ... в том же ... уже после
утраты власти чагатайскими ханами. В этой же горной стране, на Исык-куле
была зимняя ... ... из ... ... Эсен ... ... ... вероятности, с 1309 по 1318г.; эта ставка, как и летняя ... того ... была ... ... ... хана (из потомков Тулуя),
владевшего ... и ... ... ... ... ... на два ... государства-западная (заключавшие в себе
старые культурные области туркестана, с Бухарой, ... и ... и ... ... ... было ... ... и его населением, хотя ханы из ... ... или ... ... в восточном; в западном c XIV до начала
XVI в. Правили Тимур и его потомки. Потом ... ... к ... с
запада узбекам. Население восточного государства называло себя ... по ... ... ... свою ...
моголистаном.»
Моғолстандағы ру-тайпалар ... ... ... ... ... түркі тілдес автохтондық тайпалар ретінде саналған /27, 212 б/.
Моғолстан тайпаларының ... ... және ... ... ... ... бір шама. Оларда айтылған ойлар
моғолдардың түркі тілдес тайпа екендіктері ... ... ... ... ... ... В.П. Юдин моғолдарды түркі тілдес
тайпалар деп санап, өз ... ... ... «Как нам
представляется, тюркоязычность могулов-явление не познее, а древнее. Что
касаетстя того на ... ... ... ... могулы, то нам
представляется, что они ... на ... ... кипчакского типа,
близком к казахскому и киргизкому языкам. ... этот язык ... с ... ... ... ... качества языка могулов могут
обяснить близость языков казахов и ... ... и ... ғасырлық тарихи шығармаларында Моғолстан жергілікті түркі және
түркіленген ... ... ... ... ... ... ... түркі және монғол атаулары бар ірі
дулат, қаңлы, ... ... ... ... ... ... тәрізді
тайпалар аталады.
Керей –бұл тайпаны Тоғлық Темір мауренахрды жаулап ... ... ... Бұл ... Әмір Темірмен Алматы ауданында шайқасты. Монғол
Ұлықбек қарсы жорығында Ионга -Тараз аймағында керейіт ... ... ... Ибрахим ұсталған. Керейіт туралы моғол ... ... ... ... ... ... жіберілген үш аймақтың бірі. Тайпаның басында
Бекчик тұрды. Бұл саудагер Әміт Болатшыға ханды алғаш Ақсуға әкеле ... ... ... ... болғаннан кейін қаңлы тайпасы деректерде
айтылмайды. Олар кейінірек Бекчик деп аталатын болған
Дулаттар –моғолдардың саяси өмірінде негізгі ролді ... /5, 17-20 ...... ... ... негізгі тайпаларының бірі. Мырза
Хайдар барластарды тайпаның бір бөлігі ... ... ... ... территориясының бір бөлігін мекендеген.
Арлат- моғолстанның ең негізгі тайпаларының бірі.
Дохтуй – Тоғлық Темірге дейін моғолстанның құрамына кірген. ... ... ... ... ... ... Барлас пен Дохтуй арасында
әскерде сапта бірінші болып тұру үшін ... ... жиі ... тұрған. Әмір
Джаббар –Берді Дохтуйды ылғи бірінші етіп қояды /17, 16, 31, 261б/.
Аркануд – бұлар да мауренахрға жіберілген ... ... ... ... Ұлысбектің аркануд-Хошун жерінде болғаны айтылады. Осы ... ... бір ... деп ... ал ... арғындармен бір
тайпа деп көрсетеді. Бұл екі ... ... ... /44, 29-30 б/.
Моғол деген атаудың өзі олардың қай тілге жататынын айтып тұр. ... ... ... ал ... ... деп айтады,
үшіншілері конгломерат түрік және монғол тайпалары десе, ... ... бере ... ... ... жеке ұлт ... Оларды Шағатай хандығының тарихқа сай келмейді. ... ... ... жеке ұлт ... ... Ал оның ... ... деректелде ешқандай да монғолдар үлгісіндегі сөздер көрсетілмейді.
Олардың ... ... ... ... аз етес. Моғолдарды айтатын
болсақ моңғолдардың құрамында ... ... ... Ал бұл ... ... Халықтың басым бөлігін түркі тілінде сөйлейтіндер құраған./23/
Моғол рулары мен тайпалары ... ... ... ... ... мәліметтер келтірілмейді. Дегенмен моғолдардың ... ... ... ... ... шынайы мағлұматтар жинақтаған, сондай-ақ
бірін-бірі қайталайтын мұсылман деректерінің ... ... ... айта ... бір ... Моғолстан хандығы және ондағы тайпалар
мен рулар, жалпы мемлекеттің ... ... ... ... ... қарастыруда айтарлықтай мәліметтер беретін
Мырза Мұхамед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» еңбегінің ... бар. ... ... кезең бойынша бұл шығарма бірден-бір дерек көзі болып
табылады. Сондықтан да ... ... ... ... ... осы дерекке сүйеніп зерттеуге болады /34/.
Моғолстан хандығының, ондағы рі-тайпалар тарихын ... ... ... ... Шараф ад-Дин Али Йаздидің «Матла асса дайн ва ... ... ... де дерек көздері болып табылады /16/.
Аса ірі шығыстанушы ғалым –В.В.Бартольд ... ... ... ... ... деректерінің негізінде 1898 жылы «Жетісу
тарихының очеркін» жазды. Еңбекте Жетісу өлкесінің тарихы ежелгі дәуірден
XVIII ғасырға ... ... ... ... ең ұтымды тұстарының
бірі онда Шағатай ұлысының, Моғолстан хандығының тарихы ... бұл ... ... ... ... зерттеуге арналған
тұңғыш бірегей тарихи шығарма ... ... /20, ... ... тарихын зерттеген К.А.Пищулина өзінің
монографиясын жариялады. Сонымен қатар ... ... орта ... ... қатысты зерттеулерде қарастырылды. Бұл еңбектерде
Моғолстан ... ... ...... ... этникалық
топтар мен процестер, шаруашылығы, әлеуметтік ... ... ... ... байланыстары көрсетілген. К.А.Пищулина
Жетісудағы ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуының соңғы кезеңіндегі аткарған ролін, этникалық
процестердегі орнын айқындаған. Осындай ... ... ... ... ... ... ... зерттелген деген тұжырым жасауға
болада. Алайда хандықтағы ру-тайпалар, ... ... ... карым-
қатынастар толық зерделене қоймаған /5/.
Моғолстан халқының әлеуметтік құрылымы сословиелік таптық сипатта болды.
Мемлекеттің жоғарғы билеушілері шағатай ханның ... ... ... Олар ... ... байлардың өкілдерінен тұратын тайпалар
мен ру ақсүйектеріне сүйенді. Моғолстандағы түркі тайпаларының ... ... деп ... ... бек ... жиі қолданылды. Олар
мемлекеттік аппараттағы қызметтерді атқарды. ... ... ... ... бек, Кебек бек, Қажы ... ... ... ие ... әмірлер еді. Фазлаллах Ибн Рузбихан Исфаханидің
көрсеткеніндей «бай» атауы моғол тайпалары арасында «дәулетті ... ... мал ... байланысты айтылған.
XIV-XV ғасырларда моғолстан Алтын Орда тұсындағыдай ұлыс деп аталып
келді. Бұл ... ұлыс ... ... ... ... айтылатын. Моғолстанда
басшысы хан болды. Ханның ... ... ... ... ... ... ... ханды ру –тайпа ақсүйектері сайлады. Ханның басқаруы рулық-
тайпалық үстем тап өкілдерінің мүдделеріне байланысты ... ... ... билеушілері ханға вассалдық тәуелділікте болды. ... ... хан ... ... ... ... қатар саяси, сот
-әкімшілік міндеттерді шаруашылық билікті қоса жүргізген. Хан ... ... әрі ... етуде хан кеңесін құрды. Хан кеңесі оның
туысқандары мен ру-тайпа ақсүйектері өкілдерінен құралған. Моғолстанда ... ... деп ... ... хандығында мемлекеттік кеңселердің
қызметін диуандар мен дафталар атқарған. Мемлекеттік істерде, ... ... ... әскерді басқару, көрші елдермен елшілік қарым-қатынастар
орнату мәселелерінде үлысбегінің ... ... ... еді. ... тәрізді бек атағына тең келетін лауазымдар болды. Ханның жанында
регенат қызметін атқарған найб ... да ... ... иерархиясынан орын
алды /41, 35-44 б/.
Моғолстан көшпелі және жартылай көшпелі түркі тайпаларын ... ... ... ретінде тарих сахнасынан орын алды. Мемлекеттің
әкімшілік ... ... ... деп ... ... ... ... топтпрдың мүддесін қорғауға бағытталғанмен, онда хан
сайлау, ... ... ... ... оның тұтастығы тәрізді
мәселелер ең ... ... ... ... ... – қатынаста алдыңғы ... ... ... ... ... да ... ... түдырмайды. Жалайыр
тайпалары Моғолстан хандығының батыс бөлігіндегі саяси оқиғалардың ... ... Осы ... ... ... мен ... ... арқылы жалпы моғолдық саяси дамуға өз үлестерін қосты.
XIV ғасырдың ортасы XVII ғасырдың бас кезіндегі Моғолстан ... ... ... ... және ... кезеңдері деп үшке ... ... яғни ... ... ... XIV ғасырдың орта кезін
жатқызуға болады. Екінші кезеңі-нығаюы XV-XVI ғасырдың бас ... ... ... ... –XVI ... орта ... XVII ғасырдың бас кезі
аралығындағы мерзім, яғни Моғолстанның ... ... ... ... Тоғлық Темір бастаған Шағатай
ұрпақтары билік жүргізіп, өз беделдерін арттырып, көрші елдерді ... ... ... ұйымдастырды. Жекелеген тайпалар арасында да моғол тайпаларын
өздеріне ... ... ... тартыстар болып тұрды. Әсіресе, дулат
тайпалары жоғары әкімшілік қызметтерге ие болып, ерекше артықшылықтарға қол
жеткізгілері ... ... өзі ... арасындағы бытыраңқылық пен
қайшылықтарға әкелді. Осыған орай Моғолстанның жекелеген тайпалары мен
ұлыстарының шекаралары ... ... Бұл ... ... и ... ... тауарих» атты түрік тілінде жазылған деректе айтылған. Ильяс Қожа
ханның ұзаққа созылмаған ... ... ... ... ... ... ... Осының салдарынан Моғолстандағы хан билігі әлсіреді. Хандар
феодалдық тектілер алдында дәрменсіз еді. Дегенмен Ильяс Қожа хан ... ел ... ... басу және сыртқы жаулап алу соғыстары
арқылы күшейтуге ұмтылды. Әйтсе де ... бір ... ... бар
мемлекетке айнала алмады. Этникалық топтардың басшылары жүргізген феодалдық
соғыстар олардың мемлекет ... ... ... ... бірлестіктері ру-тайпа тектілерінің жеке дара ... ... ... Камараддин бастаған саяси және
экономикалық жағынан ... ... ... басқа Қыпшақ, Жалайырлар
туралы айтылған. Осындай ... ... ... ... ... ... XV ғасырдың 70 жылдарында Шығыс Түркістан моғол хандарына
бағынды, сөйтіп мемлекет құрамына кірді. Осы ... ... ... ... пен ... ... Моғол мемлекетінің құлдырау
кезеңінде Қашқар ... ғана ... ... қол ... ... хан билігінің әлсіреуіне феодалдық бытыраңқылық әсер ... жоқ, ... ... Әмір ... ... да ... тигізді.
Жетісу мен Тянь-Шань жерлеріндегі түркі тайпаларының бірігуіне кедергі
келтірді. Әмір Темір жорықтарының салдарынан ... ... ... Деректерде көрсетілгендей дулат, керей, үйсін, қаңлы, ... ... ... ... /41, 44-45 ... ... тарихына қатысты айта кетерлік бір ... ... ... ... ... онда үнемі әрі тұрақты түрде билік үшін күрес
әрі тайпалап арасындағы тартыс болып тұрды. ... өзі ... ... ... ... ... ... кезеңдерді қамтыды. Мемлекеттің
тарих сахнасынан жойылуына бірден –бір әсер еткен ... осы ... ... Қызыр Қожа хан қайтыс юолғаннан кейін оның ұлдарының
арасында билік үшін тартыс күшейді. Ханның төрт ұлы ... ... ... арқа сүйеді. Осындай күрестің салдарынан Моғолстан
бірнеше бөліктерге бөлініп кетті.
Осылайша XV ғасырдың алғашқы ширегінде Оңтүстік Шығыс Қазақстан феодалдық
қырқысулар мен ... ... ... алу аймағына айналды. Саяси билік үшін
күрес және батысында ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің тұрақтылығына кері әсерін тигізді.
Ондаған жылдарға ... ... ... ... ... ... сауда байланыстары мен егіншілікті жүйелі түрде
жүргізуге кедергі келтірді. Феодардық ... мен ... ... ... жаулап алушылардың жиі басып ... ... ... ... ... ... ... тұрғындардың
этникалық жағынан бірігуіне кедергі келтірді, ... ... ... ... ... ру- ... ... және саяси күш – ... ... ... ... ... ... ... тайпасының әмірі Саийд Алидің ұлдарының ... ... жүз ... мың қой ... ... ... ... сайысқа
түскен басқа да рі – тайпалардың, соның ішінде жалайыр ... ... ... ... кем ... Ру ... қазыналы тұғыры олардың
орталық биліктен тәуелсіз ... ...... ... ... ... ... саясат жүргізулеріне қолайлы негіз қалады.
Моғолстан этникалық бірігу жағынан Шығыс Түркістандағы бірнеше ... ... ... ... ұйғыр халықтарын топтастырды. Мүны
өзі осы этникалық топтапдың дамуын қиындатты. Тарихи деректер ... ... ... ... ... ... ... болды. Осы
атаудың ішіне Жетісу мен Тянь-Шаньның барлық түркі тілдес және түркіленген
тайпалары кірді. Деректер мен зерттеулерде моғол ... ... әр ... ... оның мәнін моңғолдармен шатастырмау ... ... ... ... ... ... танытқандардың бірі
В.П.Юдин. Ғылымда тарихшы - зерттеуші В.П.Юдиннің пікіріне ... ... де ... ... ... ... да ... пікіріне назар
аударайық. «Этноним могул на территорию Семиречья принесли ... в улус ... и ... ... их было ... и судьба их
была аналогично судьбе монголов в Дашт-и ... они ... ... ... племенами. Закреплению этнонима могул, видимо,
способствовало стремление могулских ... на ... ... ... ... эталоном которых был кочевой быт монголов, и почеркнуть
приемсвенность власти ханов – чагатаидов.» /17, 16, 8 б/.
Дегенмен ... ... ... ... түркілер,
К.П.Петров түркі және моңғол тайпаларының ... ... ... оларды ерекше этникалық ұжым ретінде санаған.
XIV-XV ғасырларда Жетісуда Ұлы жүздің жетекші тайпалары ... ... ... ... ... өмір ... ... қиын емес.
Өйткені деректерде Қыпшақ, Найман, Қоңырат, Үйсін, ... ... ... ірі ... ... аталады. Масуд бен Усман Кухистани, Камал
ад-Дин Бинай, Шади, Мырза Мұхаммед Хайдар, Махмуд пен Вали және т.б. ... ... XV-XVI ... ... ... пен
Түркістандағы ру – тайпалар бірде өзбектер, кейде өзбек –қазақтар, ... ... ... /31, 352 ... кездері жаңа ғылыми зерттеу орталықтары құрылып, Моғолстан
мемлекетінің тарихын, ондағы ... ... ... ішінде жалайыр
тайпасының ролін ерекше атап көрсетті. Солардың ішінде ... ... ... деп ... ... ... ұрпағы деп санауға болмайды. ... және ... ... ... қандас жалайырлар, өйткені, Зеравшан ойпатындағы
Қатты –қорған уезіндегі жалайырлар осы ... ... ... түсінген.
Осыған қарағанда жалайыр тайпалары Әбілқайыр хандығында да, Моғолстанда да
ру-тайпалардың құрамында болған. Жалайырлардың ... және ... қара ... ... жайында пікір бар. Бұл пікір күшік және
арық тегінің ежелгі қара ... ... ... пайымдауы бойынша жалайыр тайпаларының арасында дулат, албан
рулары кездеседі. Андас руының ішінде қара ... да бар. ... ... отырып, Моғолстан хнадығының этникалық құрылымында жалайыр
тайпаларының орын алғандығына тағы да көз ... Ал ... ... ... ... қара ... ... байланысын олпрдың
біртұтас мемлекеттің, яғни Моғолстан хандығының құрамында юолған ... ... бар. ... ... ... ... Ыстық көлге,
Жарқан мен Сары-ұйғырға децін, йғни ... ... ... ... ... ... ішінде Сыпатай тайпасы да Моғолстан ... ... ... ... өзі Ақ ... және Қара ... ... бөлінген.
Бұл рулардың атауының Алтайдағы Марқа көлін еске түсіретіндігі туралы
Н:А:Аристовтың пікірі шындыққа ... ... XIII ... бас ... ... ... ығысқан жалайырлар көбінесе Қазақстанның Оңтүстік-
Шығысы мен Шығысына орналасқан. Н:А.Аристовтың топшылауы бойынша Ақ ... ... ... осынлай атаулармен белгілі болған Қарлұқ тайпаларынан
қалған топтар. Қарлұқтар Батыс Тянь ... ... ... ... Сондықтан да олар осы жерге Алтайдағы Марқа көл атауын ала ... 30-31 ... ... Мырза тайпалары Шағатай ұлысындағы ... ... ... ... уағыздаушылар болған деген болжам бар. Жүніс
ханның ұлдарының Шығыс ... ... ... ... ... ... деп ... болады.
Моғолстан хандығындағы жалайыр тайпаларына қатысты оқиғаларға ... осы ... ... жөніндегі еңбектерге шолу жасап, ... аша ... ... XIV-XV ... ... Алтын Орданың ыдырауы
барысында құрылған ірі ... ... ... ... ... хандығы
тарихының мәселелеріне айтарлықтай көңіл ... XIX ... ... ... ... Азия мен ... ... монғол
халықтары тарихының аса маңызды проблемаларына арналған зерттеулері
жарияланды.
Осылайша Моғолстан ... ... ... ... Иляс Қожа ... алғашқы Темір шапқыншылығына тап болды. Моғолстан мемлекетінің
этникалық құрамы да әр ... ... ... ... сол кездегі ру
–тайпалардың осы ... ... ... құрамындағы ірі ру –тайпалар
көрсетілді.
III Моғолстан мен Әмір Темір арасындағы соғыстар.
3.1. Мәуреннахр мен Моғолстанның ... - ... ... ... өміріне және шаруаларына әскердің
жорығы ... ... ... ... ... ... XIV f 70 ж. Мауреннахрдан
Шағатай әулетінің түркі тайпаларынан шықты. ... ... ... ... ... шеккен Онтустік - Шығыс Қазақстанның және Қырғызстан ... ғ ... - ... ... саяси тарихы өте қызық қарамақайшылық
тұрғыда көрсетілді. Бір жағынан мемлекет құрылуы, билік жүргізуші феодалдық
көшпенді әскері топ баска кошіп, жарты ... ... ... ... алуды, көздеді, ал екінші жағынан тонау арқылы әскерлер ... ал ... ... ... болды. Бірақ та баска да көрші
отырықшы ... ... ... ... ... айналыскан.
Хайду тұсында Шыңғыс ұрпақтарының Орта Азиядағы мемлекеті біржола
қалыптасты. 1269 жылдың көктемінде ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіз Хайду билеген (1269-1301) мемлекет ... Жаңа ... жері ... табыстарға немесе
жеңілістерге байланысты ... ... ... тарылып отырды. Оған
Оңтүстік ... Жент пен ... ... қоса алғанда Сырдария
бойчндағы жерлері мен Жетісу кірді. Шығыс Түркістанда ... ... ... ... бір ... Құбылай иелігіне көшті. Хайдудың
үлкен ұлы және оның Орта Азиядағы тағын алған Шапардың Емелде ... ... ... ... хан ... ... ... Үгедей мен
Шағатай ұрпағы ұлыстарының арасындағы шекаралар анық белгіленбеген /43, 120-
122 б/.
XIV ғасырдың басында Шғатай әулетінің Орта ... және ... ... ... ... ... кеиін көп кешікпей, ... ... ... ... Барақ ханның баласы, Шағатайдың шөбересі
Туваға (Дуваға) ауысты. В:В:Бартольдтың ... ... ол ... ... салушы» болған /21, 369 б/.
Шыңғыс ханның тұсында-ақ моңғол феодалдарының арасында қарама-қарсы екі
саяси бағыт ... еді. ... ... алушылардың көшпелі тұрмыс пен
қырдағы патриархаттық дәстүрлерді сақтауын, бағындырылған елдердің ... ... ... ... жыртқыштықпен тонауын және жаулап алынған
аумақтарды мал жайылымына айналдыруды ... ... ... ... ... ... тапқа, жаулап алынған отытықшы- егіншілікпен
айналысатын елдердің ... ... ... хан ... күшті мемлекет құру
мақсатын көздеді. ... ... ... табандылықпен жүргізушілер
Шыңғыс хан, ал оның ... ... мен ... ... болды,
оларды Шағатай ұлысының әміршілері, Орқына-хатун, Брақ хан және ... ... ... ... хандар және ұлыс ханы Жошы
орталықта күшті билік ... және тізе ... ... ... ... келтіруді жақтады. Сөйтіп, аталған екі ... ... ... мәні ... ... ... халықты қанау
әдістері туралы мәселеге, сондай-ақ ... ... ... үстем
тобымен жақындасу туралы, олардың феодалдық мемлекеттілігін, идеологиясын
және мәдени дәстүрлерін қабылдау туралы мәселеге» келіп тірелді.
Экономикалық күйзеліс, ... ... оның ... Шағатай ұрпақтары
мемлекетінің ыдырауы қалайда екінші әдісті таңдап алуды ... ... ... ғасырда Шағатай ұлысы хандарының іс ... ... ... ... ... ... қарай бетбұрыс айқындала түсті. ... ... ... ... хан ... ... ... қадам жасады.
Көшпелі дәстүрлерден қол үзіп, ол Іле аңғарынан Мауреннахрға қоныс аударды,
кейбір қалаларды қалпына ... ... Ол ақша ... ... басқару жүйесін едәуір өзгерткен әкімшілік реформасын да
жүргізген сол деп ұйғарылады /23, 30 б/.
Кебек ханның мирасқоры, оның ... ... ... ... Кебек сияқты, ол да Мауреннахрда тұрды, Ала ад-дин
деген есімге ие болып, исламды Шағатай ... ... ... ... Алайда жоғарыда аталған бағыттарды жақтаушылардың арасындағы
күрес жалғаса берді.Исламды қабылдауға және ... ... ... ... шонжарлар наразы болып, бұл ... ... ... Тармашырын өлтірілді. Он жылдам астам уақытқа созылған
феодалдық әуре-сарсаң қаита жалғасты.
1346 жылы ... ... ... ... ... ... хан қаза тапты. XIV ғасырдың 50-жылдарының аяғында
Шағатай ұрпағы мемлекетінің батыс ... ... ... мен ... ... ... ... оннан астам
иелікке ыдырап кетті. Қашқадария аоқабында-барластар, ... ... ... Ауғаныстанда-арлаттар, Әмударияның жоғарғы сағасында
–қаушындар күшейді; бүл рулардың әрқайсысының басшысы өз ... ... ... Оның үстіне 1346 жылдың өзінде ... ... ... деп ... ... ... бөлініп шықты /5/.
XIV ғасырдың соңғы үштен бірі - XV ғасырдың ... ... ... және саяси өміріне Әмір Темірдің жаулап алушылық жорықтары зор
қауып төндірді.
Жаулап алынған елдердің түрік және түріктенген көшпелі ... ... ... ... ақсүйектердің ішкі қайшылықтары, моңғол
мемлекеттерінің (Алтын Орданың, ... ... ... ... ұрпақтары мемлекетінің) саяси және экономикалық жағынан берік
болмауы, моңғолдар бағындырған ... ... ... ... ... ... әкеп ... Шағатай ұрпағы мемлекетінің батыс
бөлігі – Мәуреннахрда XIV ғасырдың 50-60 жылдарында ірі-ірі ... ... ... ... кескілескен күрес өршіді. Моңғолдар даулап
алуының барлық ауыртпалығын мойнымен көтерген ... ... ... қол ... ... ауыр ... ... талас – тартыстар,
сондай ақ Шағатай ұлысының бұрынғы ... ... ... жағынан
келмеске кеткен ескі мемлекетті қайта туғызуға тырысқан ... ... ... ... ... –бұқарасының қарсылығын
туғызып, сарбадарлардың шынайы патриоттық қозғалысына ... ... ... ... ... ... жоғары саудагер
топтарын сарбадарлардың халық –азаттық қозғалысын ... ... ... ... ... ... іздестіруге мәжбүр етті. Олар ... ... ... ... ... ... баласы Әмір Темірді
(1336-1405жж) осындай басшы деп ... ... ... ... ... Әмір ... ... шапқыншылығын пайдаланып, одақтастарына
опасыздық жасай отырып, халық қозғалысын басып – жаныштап, көршілес жердегі
халықты талап- тонау мен ... ... ... алды да, ... билікке ұмтылды. 1370 жылы Темір Мәуреннахрды билікті басып
алды. Темірдің жеке –дара билік құрған отыз бес жылы ... ... ... ... ... ... ... дүниежүзілік империя
құру әрекеттеріне толы. Ол жаулап алушылық үлкен ... ... ... ... табы ... өз билігін нығайту үшін көшпелі
ақсүйектерге жаулап алынған елдердің халқын талап –тонау, Орта ... ... ... да ... ... ... есебінен баюға
мүмкіндік беріп, оларды бүлік шығару мен өзара қырқыстан тыю үшін жүргізген
еді /43, 131-139 ... ... ... ... ... Шағатай әмірлерінің бірі- Қарашар
барлас руынан шыққан, ол ... ... арғы ... ... ... мемлекеті туралы деректе қыпшақ руы аталады, ал қарлұқ руы еске
алынбайды, ... ... ру, ... шағын ұлыс деп те айтылады.
Шағатайдың ұрпақтары ... ... ... көбінің –ақ беделі зор
болғанмен, Темір мемлекетінің көшпенді тайпаларында Шағатай атауы ... ... ... ... ... деп, ал олардың астанасы Моғолстан
деп аталды. Бірақ XIV-XV ғасырларда Моғолдар тілінің моңғолдар тіліне нақты
қандай қатысы болғаны белгісіз /45, 28-33 ... ... оның ... ... ... алашы деген лақап аты болған.
Ал бұл моңғол ... ... ... ... ... ... ұғымды
білдіреді. Темірдің тұсында Шағатайлықтар өздерін мұсылман әскеріміз ... ... ... ... Шыңғыс хан дәстүріне адалдықтарын
танытқан. ... және оның ... ... ... ... ... ... моңғол дәстүрі бойынша бұрым қоюлары еді.
Темірдің әскерлері Дамаскіні басып алғанда оның ... ... ... ... қарсыластар жағына шығып кетеді. Сонда оған қолданылған ең
бірінші жаза – бұрымын кесіп ... ... ... ... ... төрт ру ерекшеленеді: арлат, жалайыр, қаушым, барлас. «Қаушым» деп
ешқандай ру ... Бұл сөз – ... ... ... ... ... ... Мысалы Шағатай әмірінің ішінен шығып тұңғыш рет
Мәуреннахрды ... ... ... ... қаза ... ... ... шыққан. Шағатай мемлекетінде бұл рудың әрқайсысы белгілі бір
аймақты билеп тұрды. Арлаттар Ауғанстанның солтүстік ... ... ... Қашғария аймағында тұрды /16, 261 б/.
Темір мықты саналған рудан ... ... ... ... ... ... өзі ... барластардан басқа да ру өкілдері жақын ... ...... ... ... ... көп аялдайтын жері әрі астана
санайтын мекені Түркістан болған. Ол ... ... ... уағыздады.
Тарихшылар Қазағанды көшпенді өмірге адал болды, Амударияның жағалауын
қыстады. ... ... ... ... отырықшылардың жерлеріне килікпеді
деп мақтайды. Қазағанның ұлы да әкесінен кейін халықты ... ... ... тұрақты орны болуға Самарқндты таңдаған. Талай жылғы алыс
–жұлыстан кейін билік Қазағанның немересі әмір Хусейннің ... ... ... ... ... ... болады. Темір оның отырықшы болуына ... ... оны ... ... егес ... Темірдің өзі қатысқан
көтерілісте Хусейн өлтірілді. Сөйтіп билікті өз қолына алған Темір Абдулла
мен ... тиым ... ... енді өзі ... Ол Самарқанды астана деп
жариялап, қорған қамалдар тұрғызды. Осы ... ... ... жер ... ... ... қоса ... білетін Темір Самарқанға дінді
уағыздаушыларды, ғалымдарды, мәдениет қайраткерлерін, өнер шеберлерін,
сәулетшілерді шақырып, ... ... Бұл ... оның қырып
жоюшылықтан гөрі бейбіт тұрмысқа бейімді екенін таныттты /23, ... ... ... ... Темірге арнап Ақсарай де ... ... ... Оның ... ... ... ... өлеңдер
жазылған . Темір 1387 жылы түркі мүддесіне, ислам дініне адалдығын білдіріп
түркі мұсылмандарының әулиесі ... ... ... басына 1387-1403
жылдары алып кесене тұрғызып берді. Сол бір әсем ... ... ... ... ... сол күйінде жеткен.
Темір өз империясын құруда негізінен түркілердің түп мақсатын көздеген
жоқ. Темірдің ... өз ... ... ... дүние жүзінің
көптеген елдерін бағындыру болды. Оның таррихшылары ирандағы ... шахы –X ... Әбуд ад ... «бүкіл әлем екі патша ұстау
үшін жаралмаған деген сөзін Темірге де таңған.»
Темір өзінің басшылық ... ... ... ... алумен бітеді деп
түсінді. өзіне дейінгі Хорезм Шахы Мұхамед және өзінен кейінгі Нәдір шах
сияқты Темір өз мақсатын іске аыру үшін көп ... ... ... ... ... және одан ... тақ иелері тұсында Самарқан өте ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар Темірдің жаулап
алушылық саясатының мақсаты иранды үлкен мәдениет ... ... ... ... түркі аймағы болған Хорезм өзінің мәдени дамуында
ираннан кем ... жоқ. ... ... көптеген ғалымдар мен
суретшілер әкеліп, ғылым мен мәдениетті дамытты. Шахрисап ... ... ... ... атты ... оның ... сарайынан да сәнді
болып шықты.
Темір жүргізген соғыстардан Хорезм басқа қалаларға ... көп ... ... ... ... ... кейін онда бірнеше рет
көтерілістер болды. Темір мен Алтын Орда ханы ... ... ... ... ... рет Тоқтамыс жағына өтті, оның ... ... ... ... ... ... оның астанасы –Үргеніш ауыр
шапқыншылыққа ұшырады. Темір үргенішті жермен ... ... ... ... Тек үш ... ... қаланы бір көше аумағында ғана қалпына келтіруге
руқсат етті.
Темір өзі бір ... ... ... ... ескерсек, оған ирандық
тәжіктерге қарағанда ... ... ... еді. ... да ... әскери қабілетін мойындады. Темір сауатсыз болса да, мәдениетке
жақын болды, шахматты жақсы ... ... ... ... ... бірнеше ғылым саласынан өз бетінше білім алған. өзінің тарихты ... ұлы араб ... Ибн ... таң қалдырады.
Тува 1306 жылы оліп, билік оның мұрагер ұлы Кебектің қолына көшті. Үгедей
әулеті мұрагерлерінің ... ... ... ... ... қарамағындағы
қожалықтарынан да жартылай айырылды. Хан ұлдарының ішінде тек Шах ... мың ... ... ... ... ... тарихшысы Вассев Мәуреннахр
мен Түркістандағы ... пен ... ... ... осы ... мен байланыстырады. Болып өткен құрылтай да бұл қарсылықтың
бетін қайтара алмады. 1309 жылы Кебектің ... Есен – Бұға хан ... ... ... орта ... ... хандарының мұсылман
мәдениетіне біртіндеп өте бастауының тарихтағы алар орны ... ... ... аударып Қаршы қаласынан он бес шақырымдай жерге ... ... /24, 64-66 ... ... ... ... хан сарайының отауын қалаға көшіргеннің
куәсі боламыз. Кебектің еңгізген тағы бір жаңалығы – ханның аты ... ... ... күміс теңгелер мен ірілі ұсақты динарлар бұрын ... ... Бір ... өзі ... теңгерілетін еді.
Теңгелер бұрынғысынша сауда саттығы дамыған ... ... ... ... сияқты ірі қалаларда жасала берді. Кейіннен осы ... ... ... деп ... бастады. Уақыт өте келе Алтын Ордада да
теңгелер құйыла бастаған. Мұндағы теңгелер ... ... ... ... ... болсын деген жазумен ... ... ... ... ... ... ... шатырында түрікше сөйлейтін
Ибн Батту Туды қабылдаған. Сол кездегі Шағатай хандары моңғол ... ... ... ... жоқ. Ибн ... ... дерегінше Кебек түрікше білген.
Ислам дінін қабылдау ... мен ... ... шығыс аймағының
арасында сауда-саттықтың жандана түсуіне игі ықпал жасады. ... ... сол ... астаналық қала саналатын Алмалық орналасқан Қытаймен
шекаралас аудандарға жылына бір рет барып ... ... өзі ... ... ... ... (1326ж) Хорасанға сәтсіз жорық жасады.
өйткені осы жорықтан соң парсылық ... ... ... кеткен еді.
1329 ж ол мұсылмандық Үндістанға басып кіріп, Делиге дейін жетті.
1346 ж ... ... ... ... Мауренахрдың шығыс
аймақтарынан толық ажырап қалуына әкеп ... ірі ... ... ... аяғы Тармашырынның өлтірілуімен, хан ... ... ... ... ... ... ... Алмалықтың жанынан тамаша,.
әдемі шіркеу тұрғызып алды. 1340 жылдың ... ... ... ... ... түркіден шыққан шейхтердің бірі таққа ұсынылды. Кейіннен
сұлтан болған шейх талай уақытқа дейін белгілі Бұқара әулиесі Бек әд ... ... ... ... 1347 ж ... ханың мұрагері Жасауыр Қазанға – Амудариядағы
сансары қыстағына ... ... Ол ... кейін 1358 ж Мауренахрдың
билігі түркі әмірлерінің қолына өтіп ... ... және одан ... келгендердің теңгелері Мауренахрдағы Термезде, Отырар, Исфиджап
немесе Сайранда ... ... ... ... ... ... ... түрде Мауренахрдан мүлдем бөлініп шықты. Ол жердің өз заны, ... хан ... ... ... жоғарғы және ұлыстық әмірлері бар еді.
Орта ... ... одан әрі ... ... ... ... ұстап тұрды, олардың ішінен ерекше ... ірі ... Әмір ... ... /23, 24 78-79 б/.
Темірдің Орта Азияны біріктіруі он сегіз жылға ... ... ... ... – Шығыс Дешті Кыпшаққа, Жетісуға және Тянь ... ... ... ... ... нақ ... ... жүзеге асырылды (мысалы, Хорезмге бес рет ... ... ... ... ... ғана ... Темірдің
үстемдікке ұмтылысы 1360-1370 жылдардағы талас-тартыстар шайқалтқанымен,
әлі де құдыретті ... ... ... ... ... оны ... бұрын
Темір семсерін өзінің ең жақын көршілері –Ақ Орда мен ... ... ... Орта ... тыс жерлерге агрессиясының алғашқы нысаналарына
айналды. Ақ Орда мен Моғолстанның шаруашылық және ... ... ... ... ... ... 70-90 ... бұл мемлекеттердің
аумағына оннан астам жорық жасады /43, 134-138 б/.
3.2. Моғолстан билеушілерінің Әмір Темір шапқыншылығына қарсы күресі.
Иляс Қожа ... ... ... аз ғана ... шонжарлар топтарының
оқшаулану ниетімен жүргізген күресіне толы болды. Моғолстанда хан ... ... ... ... шектелген тым әлсіз еді. Хандар
шонжарлар алдында іс –жүзінде ... ... Бұл ... ... Иляс ... мысалынан көрінді. Иляс Қожа хан билігінің
күйреуі мен оның өлімінің нақты мән – жәйі ... тым ... ... елінің аңыз әңгімелерінде иляс Қожа хан туралы еш ... ... ... ... онда Тоғлық Темір хан қайтыс
болған соң хан ... ... ... ... Иляс Қожа хан әкесі қайтыс
болған соң, «Балшық шайқасы» жеңісінен кейін ... ... ... көптеген ат-көліктен айырылып кейін оралған соғ аз уақыт
патшалық ... ... ... Тоғлық Темір хан өлгеннен соң көп ұзамай
Иляс Қожа ханның да өлгені ... /34, 66 ... ... ... хан ... ... кейінгі оқиғалар Моғол аңыз-
әңгімелерінде былай баяндалған: әмір Болатшы туралы Тоғлық ... ... ... ... ... еске алынды. Олар бес ағайынды болған.
Біріншісі - әмір Тулақ, ханның ислам дінін ... ... ол ... ... ... екіншісі- жоғарыда аталған әмір Болатшы делінген.
Ал үшіншісі -әмір Шамсаддин. ... әмір ... ... ... Даулат еді. Оның өмірбаянынан еш мәлімет қалмаған.
Тоғлық Темір хан өлген соң бірден ақ моғолстандағы ... ... ... ... тырысқан. Мұхаммед Хайдардың жазуында оның ханға
деген ежелгі ... ... ... ... оған Моғол мемлекетін
әкімшілігіндегі мұраға қалып отыратын ұлыс ... ... ... ... ... кеін тоғлық Темірдің жарлығымен дулаттың
қалған көсемдерінің ішіндегі үлкені ... емес ... жасы ... мұрагер баласы Құдайдат ұлыс бегі болып тағайындалды. Тоғлық
Темірдің ұлыс ... ... ... ... ... ... аузына қараудан құтылғысы келген еді, мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... ад-дин Натанзидің пікірі бойынша, Камараддин мен оның інісі дулат
шамсаддин әуелі Иляс Қожа оғланды хан ... ... ... бір ... соң, жаңа ... өзара қырқысқан талас –тартыста тоқтата алмайтынын
көрсеткен соң Иляс Қожа хан ... ... ғана ... ... шығарған.
Мұхаммед Хайдардың айтуынша, Камараддин Тоғлық Темір ханның соңғы ұрпағы
әлі жас ... Қожа ... ... хан әулетінің барлық мүшелерін қырып
салыпты –мыс, ал ... Қожа ... ... ... әмір ... ... қалыпты /33, 14, 481-482, 491-503 б/.
Моғолстанның феодалдық- тайпалық ақсүйектерін бағындыру Камараддинге
оңай іс болмады. Елде ... және ... ... ... ... Ірі ... көсемдері ең жоғары әкімшілік қызметтерге ие
болып, айрықша артықшылықтарды ... ... одан әрі ... ... келмеді. Алайда Камараддин біраз уақытқа болса да Моғол
тайпаларының ... ... ... бағындыра алды.
Камараддин мен оның аға інілері ... ... ... ... бұл ... ... бірқатар басқа тайпалар басшыларының
есімдерін атайды. Шараф ад –дин Әли ... ... ... ... бытыраңқылық, қайшылықтар мен араздықтар туралы жазады. ... ... - деп ... ол, - ... орын ... ... ... Камараддин, Кебек, Темір және Ширавул біраз әскермен Қажы
декке қарсы бірікті /13, 57-78 ... ... ... мен ұлыстары иеліктерінің шекаралары
жиі өзгеріп отырды, жайылымның жақсысын алып, олжа түсіруді ... ... ... ... ... ... ... түскен езгі халық
бұқарасының наразылығын туғызды. Әмір Темір ... ... ... жалпы Моғолстандағы, соның ішінде Оңтүстік – Шығыс Қазақстандағы
жағдай ... ... Орта ... ... он сегіз жылға созылып, Қазақстан мен
Қырғызстан аумағына ...... ... ... Жетісуға және Тянь
–Шаньға тонаушылық, басқыншылық ... ... ... нақ ... ... ... асырылды (мысалы, Хорезмге бес рет жорық
жасап, Үргеніштің ... ... ... ғана ... /9, ... Орда ... мен Темір арасындағы соғыс қимылдарына ... ... еді. ... ... ... ... жаулап алуға бас
тартқаны үшін Ұрыс хан ... ... ... ... Жошы
ұрпағы Түй –Қожа оғланның баласы Тоқтамыс Ақ ... ... ... ... хан ... ... ... кезде Темір өзінің солтүстіктегі көршісінің
істеріне араласу ушін ... ... ... Тоқтамыстың Ақ Ордада
орнығып алуы үшін оған ... ... ... ... Тоқтамыс пен шайқаста
Ұрыс хан балаларының бірі ... – Бұға қаза ... ... ... жж ... әрекеті сәтсіздікке ұшырады. Тоқтамыстың Самарқандағы өз
қамқоршысына қашып баруына тура ... ... тағы да ... ... ... ... ... бірақ ұрыс ханның үлкен ұлы Тоқтақия оны
тағы да тас-талқан етті.
Деректердің барлығы Темірдің Моғолстанға ... кек алу, ... ... жасаған жорығына байланысты жауапты реакциялық деп түсінді
Бірақ бұл ... ... сай ... ... алға ... ... халықты (әлсірету), Шағатай әулетіне орталық, мемлекет құруға кедергі
жасамау үшін ... ... ... ... 773 ж ... ж)
М.Х.Дулати. Темірді өзі жорыққа ... ... ... ... ... ... кейін кереіт мен бейбіт келісімге келеді. Темірді ... ... ол ... ... өзі шықты. Шамидің айтуы
бойынша Темір моғол ... ... ... ... қуып ... ... ... әскердің қолына көптеген тутқындар және олжа ... ... ... келгендер кайта келді» деп, осы Оңтүстік Моғолстанға
жасалған жорық бірнеше ... ... ... ... 776 ж. (1375 ж 5.01) ... ... басында бейсенбі куні
жасады. Бұл жолы Темір Моғолстанның ішкі ... ... ... ... күшін усліретуге мақсат қойды. Муин ад-Дин
Натаизи Темірдің ... ... ... Жетісуға бағыты. Сайрамнан алыс
емес жерде Қамар ад-Дин болды. Ол барлық әскерлерін Көк төбе де ... ... ... Ал оның ... ... ... бағынбай, May/га
кашып кеткен. Темір кенеттен басып ала алмады. ... ... ... ... ... ... ... Ол әскерін Аршылар (Т.Р. бойынша)
немесе Берке-и-Гураин (басқа деректер бойынша) сол ... ... ... ... чарында орналасқан ол жақта үш өзен ағады. Қамарддин
екеуінен өтіп, ушінші ... ... ... өз ... осында келіп, шайқас болады. Моғол әскері ілеге
қарай кашты. Темір басқа әскерлерін жіберіп, ілеге дейін қуып барды. ... ... ... алып кетті.
Натанзидің айтуы бойынша, іледен Темір әскерлері кері ... ... ... қарай (Уч - Турфан Шыгыс Түркі) қашты. Әмір ... үшін Әмір ... ... бip топ жеңімпаз әскерді жіберді.
Әмірзада бұйрык, бойынша әскермен жолға аттанды. Үш ... ... ... ... Қамараддинды бездіріп қуып шьқты. Оның ... ... һүм ... әйелі Туман Аға мен оның қызы Дилшад Ағаны
қолға түсірді. Джаһангир Темірге үлкен олжамен ... /14, 491-503 ... ... ол ... ... арқылы Атбашы жеріне, ары қарай
Арпа - Йази ... бет ... Осы ... ... ... ... ... қарсы алып, соның жағына өтіп кетеді.
777 ж.хижраның (1376 ж) көктемде ... ... ... Сары ... ... Үділ- Шахты және т.б. мыңдық Әмірің 30 әскерін
Қамараддинді тауып өлтіруге ... ... ... олар Моғолстанға бармай,
Темір Хорезмге кеткен кезде өз руын жинап, Самаркантта бүлік шығарады. ... ... ... ... ... Темірге карсы кқояды.
Қамараддин Темірдің Әмірімен бipгe Андижанға бет ... ... үш ... ... Темірдің жорығына байланысты Атабашы арқылы ... ... ... жанұясын қауіпті емес жерге жіберіп, төрт мың
әскерімен жаулап алуға ... ... ... ... ... отырды. Темір
әскерлері айтылған жерге келген кезде тутқындап шабуыл ... ... ... ... ... ... ... жарты әскерін Қамарға жіберіп, өзі
Моғолстанға беттеді Қамараддин қашып ... ... ... ... ... ... Темірдің Моғолстанға төртінші жорығы осылай аяқталады.
Келесі жылы (1377 ж) Камараинге қарсы тағы жорық ... 1377 ж. Аба ... ... ... ... екі ... да кайтыс болған адамның саны көп
болды. Осы жорықта Ыстық көл маңына, ... және ... ... ... ... б/.
Осы жорықтан кейін жауынгерлік қабілетінен айырылады, қиратылады. Қалған
моғол ұлысын тұтқынға алды. Қамараддиннің Моғолстанға апарып құл ... ... деп ... ж. Темірдің жіберген әскері Моғолстанда барин тайпасымен шайқасты.
Бұл жорықта моғолиялар жеңіске ... ... ... ... тағы да бірнеше әскер жіберді. Бұл әскерді Қамараддин Ыстық көл
арқылы ... ... ... ... жеткенде, Қамараддин сай. Жетісуға
өтіп кетті.
Оңтүстік-Шығыс Казақстан жерінде батыраңқылык, болды. ... ... ... Бұл ... ... халқын бөліп, тонауға көп
мүмкіндік туғызды.
Алты жылдан кейін, 1389 ж. Темір Оңтустік Шығыс ... ең ... ... ... /5, 60-69 ... ... осы ... Моғолстанға тәуелсіз бірнеше феодалдық
иеліктер болған: Қамараддин ұлысынан басқа, булгачи, баарин, аркенут, Енге-
тора ... және т.б. 1389 ж. ... ... ... ... ... ... хан етіп сайлаған. Қамараддиннін: ... ... ... - ... ... Тоқтамыс ханнан көмек сұрауға
барады. Ақ - Орда ханы көмек көрсеткеннен кейін ... ... ... бұл ... ... ... – бектің Әмірінің туысы Енге - ... ... Енге - Тора ... ... ... ж. ... Моғолстан мен Ақ - Орда хандығы қосылып Темірге қарсы саяси
одақ құрды. Бұл Одақ ... - ... ... және ... ... ... ... тәуелсіздік орнату бағытында қосылды.
Деректерде бірак, бұл туралы көп айтылмайды. Темір ... ... ... ... ... ... кейін Моғолстанға қарсы, осы территорияға оның
қарсыласы Енге - Тора ... Одан ... ... Кызыр Қожа болды. Темір
Ал - Кошун жерінен Бөрі - Башы арқылы Моғолияға бағыт алған. Бөрі ... ... ... ... ... аймағына, Алтын Сере аймағына жеткенде,
жарты әскерін Мауренахрға қайтіп, жіберді. Айғыралы даласы арқылы өткенде
Ұлан - ... ... Енге - Тори ... ... Енге - Тора ... Осы ... Темір әскерін екіге бөледі. Бір бөлігін Темір ... ... ... Кой -Марач, Кораган және Бурлау арқылы ... ... Кара - ... алып ... ... ... олар Шейх Кобук
өзені арқылы алып келеді. Екі жақ хан қоршау арқылы Енге - Тора ... /43, ... -Гу ... ... ... ... Ертіске 30 мың әскер жіберіп, Енге -
Тора ... ... Қара - ... ... ... ... -Гучурге
барады. Осы жерде хан ортада Сарай - ... ... ... ... ... Бес ... жалпы 120 мың адам жіберіледі. Бұл ... ... ... Олар Омар Шейх ... –Шығыс бағытымен қара
Қожа камалына бағыттайды. Оның жол бастаушысы Бурхан - ... және ... ... Баян - Темір болған.
Екінші әскердің қурамына 30 мың, Әмір Джахин - Шах және Шайх ... Олар Кара - Арх ... бет ... ... ... ... бәрін
тонап, өлтіріп отырды. Булгачи тайпасымен шайқас болды. ... ... ... өз ... ... ... ... тайпасына жіберген әскері
қоңыр Қожаға ... Олар екі күн бойы ... ... Мұны ... ... ... ... өзі карсы шығады. Кунгес
өзенінен өтіп Йулдуз жеріне келді Қарабулак, жерінде Қызык. Қожа әскерін
талкандады. Қара Қожа ... ... ... Омар Шейх әскерлері ұрып -
соғып, тұтқынға алды. Бұл жорық ... да ... ... көп ... каитканы айтылады. Тіпті Қызық Кожаның хан титулынан айырылды деп
айтады. Келісімді Йулдуз жерінде барлык, әскерлері ... ... ... 15 ... айында (Х.01.1389 ж) Темір Самаркандқа кетеді
Келесі жылы 792 ж. (1390 ж) Teмip ... және ... ... ... ... ... ... ыстық көлді, Көктөбені,
Алмалық, 1ле өзені арқылы өтіп Қараталға Енге - Торе ... ... ... ... ... ... кетеді.
Қайтар жолында Балхаш аркылы кайтады.
XIXғ. соңғы ширегіндегі Темірдің жаулап алушылық саясатының нәтижесінде
Оңтүстік -Шығыс Қазақстан ... ... ... ... ... ... жағынанда әcepін тигізді. Отырықшының шаруашылығы және мал
шаруашылығына ... /5, 66-73 ... ... тек қана ... сол ... көп ... бөлу яғни баю,
халқын жою, с.к. осының нәтижесінде шаруашылыққа, ішкі саясатына әсер ... ... ... Хандыкты, территориясын вассалдық ретінде басып
алуды көздеді. Бұған жоғарыда көптеген ... ... 1389 ... ... ... ұлын ... - Шах Баһадурды (билеуші) Моғолияға билік
етуге қалдырып кетуі: Мирхондтың ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік билік әлсіреді, феодалдар арасында
талас - тартыс ... ... мен Тянь - Шань ... түрік тайпаларының
этникалық бірігуіне әсерін тигізді. XIV 70-80 ж. Моғолияда орталық биліктің
әлсіреуі, Қамараддиннің Оңтүстік - Шығыс Қазахстан және ... ... ... саясатының сәтсіздігін Teмip пайдаланып, ұр ұлысты
кезек - кезек талқандап отырды.
Деректердің айтуы бойынша, Моғолстанның көп ... ... ... монғол және түрік тайпасы деп бөліп айтылған. Бұл
территорияның халқы тек бip ғана «моғол» атауымен беріледі.
Бірақ та, ... ... ... Темір моғолстан мемлекетін бip
жолата жойып жібере алмады. Жау әскерлері ... ... ... ... қайта оралды. әскер жақындаған сайын көшпелі халық өз жайылымды
жерінен ... ... ... кеткен. Ал қаруланған әскерлер ... ... ... ... ... ... жол ... отырған. Жекелеген
тайпалар жаулаған жерлерде де таулы қиын ... де ... өмір ... ... ... ... авторлар былай айтады: «когда победные
знамена (войск Тимура) прошли через Сайрам и ... ... (то ... услышалди о движении его величества, они предпочли ... и ... в ... и ... ... мемлекеті құрылып, Орта Азиядағы мемлекеттерге өзінің
ықпалын тигізіп отырды. Ақ Орда , Алтын Ордаға ... ... ... ... ... келгенде, Моғолстан жерінде ұзақ жылдар бойы Әмір Темір және оның
ұрпақтарының жүргізген ... ... ... бұқараның жағдайын әбден
қалжыратты. Ал ... ... ... мал ... ... ... ... Темір және оның мирасқорларының Моғолстан жеріне
жүргізген шапқыншылықтары оның әлеуметтік, экономикалық және ... ... ... бойы ... ... етіп ... тастады.
Моғолстан өз халқы мен жерін қорғай алмауында мынадай нақты себептер
байқалды. Біріншіден, ... ... ... ... ... құрылмағандығы, яғни оның жаугершілік саясаттың арқасында
құрылған мемлекет болғандығы. Сол ... XV ... ... ... ... ... ... Моғолстанның алып жатқан жер аумағы тарихи – экономикалық дамуы
жағынан әр түрлі ... Бір ... ... өмір мен ... жер ... ел болса, екінші бір жағында жартылай көшпелі, жартылай ... ... ... өмір ... Бұлар тек күшпен ғана Моғол
хандығының қол астына қарады.
Үшіншіден, Моғолстан халқының этникалық ... да ... ... ... ... әдет – ... салт – ... діни наным –сенімі
әр басқа болды және жер жағдайына байланысты ... тән ... ... қалыптасып келе жатқан кезі еді. Моғолстан сияқты күшпен құрылған
мемлекеттің ұзақ өмір сүруі мүмкін емес еді, ... ... ... ... ... ... ... тарихи құбылыс. Моғолстан хандығы XV ғасырдың
60-70 жылдарында мардымсыз ғана өмір сүрді.
Төртіншіден, Моғолстанның ыдырауына ... ... ... ... басқарылған күшті өкімет билігінің болмауы және феодалдық кзгіге
қарсы күшейе түскен халық наразылығы да қатты әсер етті.
Бесіншіден, ... ... ... ... ... ... Орта ... Шайбани әулетінің және Темір әскерлерінің
кескілескен күресі де ықпал ... ... ... XV ... екінші жартсындағы Жетісудағы қазақ тайпаларының
ұлы жүзге бірігуі аяқталып, сонымен бірге қазақтар мен ... ... ... болып қалыптасуы, жергілікті халықтың өз ... және ... ... ... даму ... ... Жетісудың батыс
жағында жеке қазақ хандығының құрылуы, осы өңірлерді мекендеген қазақ
тайпалары ... ... пен ... ... ... қосылуға деген
ынтасы Моғолстанның ыдырауына, хандық билігінің жойылуына әкеліп соқты.
Осылайша XV ғасырдың ... ... ... Шығыс Қазақстан феодалдық
қырқысулат мен көрші елдердің жаулап алу аймағына айналды. ... ... ... және ... Темір әулетінің, шығысында Ойраттардың Моғолстан
жерлеріне басып ... ... ... кері ... ... ... созылған феодалдық қырқысулар мемлекетті әлсіретіп,
шаруашылығын құлдыратып, сауда байланвстары мен ... ... ... кедергі келтірді. Феодалдық ... мен ... ... ... жаулап алушылардың жиі басып кіруі мемлекеттің
біртұтастығын сақтауға мүмкіндік бермеді. Осылардың ... ... ... ... кедергі келтірді, халықтың этникалық
консолидациясының сабақтастығы үзілді.
Пайдаланған деректермен зерттеулер тізімі
1. ... В.В ... ... Семиречье. Фрунзе, 1943. Бартольд ... ... ... ... С.К ... ... в XV в.- ... филологии и истории
стран советского и зарубежного ... М. 1961. ... ... горада и поселения Северо- Восточного Семиречья. А,
1968. Ерзакович Л.Б. О ... ... ... ... Т.И ... Бабура как источник по ... ... ... и ... Азии // ... ... Иванов П.П Очерки по истории Средней Азии (XXI-середина XIX в.) ... ... Б. А. ... ... узбеков. М, 1965, Азимджанов
С. А. К истории ... ... ... XV ... 1957, ... ... ... отношение Известия Ан Кирг. ССР сер. Обществ.
Наук. 1961 г.
4. Востров В.В, Муканов М.С. Родо-племенной состав и ... ... ... XX в) А, 1968; ... М.С. ... ... и
расселение казахов Среднего жуза. А, 1974; Юдин В.П. О роде племенном
составе могулов Могулистана и ... и их ... ... ... и ... ... народами // Известия Ан КазССР Сер.
Обществ. Наук, 1965. вып ... ... К.А. ... ... в ... XIV- ... ... А, 1977.
6. Караев О. К. Чачатайская область. ... ... и ... 1995 ... ... Л. В. ... Самарканда, Гуревич А. М. О классовой борьбе в
Самарканде // У сен. Зал. Ленинград. Ун-та, 1949, № 98. ... ... О.Ф. К ... о ... ... ... с ... и казахами в 30-х гг. XXI 60гг. XVII//
Палестинский сборник том I.М-Л, 1970. ... О.Ф. ... ... ... ... улуча.// Восточный Туркестан и
Средняя Азия. М,1984.
9. Жолдасбайұлы С. «Жетісу тарихы» (XVI-XVIIIғ)-А, 1996ж.
10. Атыгаев Н.А. ... ... в ... ... А, ... ... ... Дулати «Тарих-и Рашиди» А,1999.
12. Жолдасбайұлы М.Х.Дулати XV-XVIғ. ... ... ... ... ... Али ... ... «Тарих-и Рашиди»
А,1999.57-78бет.
14. Бартольд В.В. Определение «Анонима Искандера». Соч.Т.VIII. М, 1973.
481-482,491-503 бет.
15. Материалы по истории казасхских ... XV-XVIII ... ... ... О родоплеменном составе могулов Могулистана и Могулине и их
этнических связах с ... и ... ... ... АН ... сер.обшест.наук. вып 3. 53 бет: Султанов Т.И.
«Записки» Бабура как источник по истории моголов восточного ... ... Азии // TUR ... Л, 1986. 261 бет.
17. Юдин В:П, А:М.Мугинов. Описание уйгурских рукописей институт народов
Азии АН ... ... АН ССР. 1965. № 2 8 ... ... О.Ф.Хроника правителей восточной части Чагатайского улуса //
Восточной ... и ... Азия под ред. ... М,84 ... Караев О.К. Чагатайская область. Государства Хайду и Могулистан.
Бишкек, 1995 35 ... ... В.В. ... том II. М, 1964 г. 25 бет.
21. Бартольд В.В: народные движение в Самрканде в 1365 г.//Сочинение. Том
II. М. 1964. 369 ... ... В.В. ... ... ... ... 1943, 81-83 бет.
23. Тамерлан М. 2003. 30 бет.
24. Ахмедов Б.А. Государство кочевых узбеков. М. 1965.
25. Омарбеков Т.О. ... ... ... ... ... ... А. ... Кляшторный С.Г. Султанов Т.И. Казахстан. Летопись трех тысячилетии.
Алма Ата 1992.
27. Бартольд В.В. История турецко- монголских
28. ... Б.Г. ... –М., - ... б.
29. Бартольд В.В Чагатай хан, 541 б.
30. Петрушевский И.П. Зем леделие и аграрные отношения в Иране ... М. –Л., 462 ... ... В:В: ... на ... об ... составе тюркских
племен и народностей и сведение об их численности //Записки Восточного
отделения Императоского Россиского Археологического общества Т . ... б.; ... С. ... ... и ... языка . Ч. 1. – Алма- Ата, -1959. -24 б.; ... К.И. ... ... на Тянь ... и их ... с ... в ... вв. – Фрунзе, - 1961. -175 б.; Юдин В.П. О родоплеменном составе
могулов Могулистана и ... и их ... ... с ... ... ... народами // Известия АН КазССР. Серия общественных
наук. – 1965. - »
32. Востров В.В., ... М.С. ... ... и ... ... ... -1968.
33. Бартольд В.В. Двенадцать лекций по истории турецских народов Средней
Азии. Соч. –Т. –М., -1968.- 167 ... ... ... ... ... Рашиди, парсы тіліндегі қолжазба
нұсқасынан тәржімалаған Ислам ... ... ред. ... ... ... Әбсаттар Дербісалі, Алматы. Тұран, 2003, 616 б.
35. И. Жеменей. Тарих-и Рашиди – Қазақ ... мен ... ... №9 ... Т. ... Ш. ... ... тарихына және тарихнамасына
ұлттық көзқарас, Алматы: Қазақ Университеті, 2004, 388 ... ... С.М. ... и их ... и историко – культурные связи.
Л., 1971, 26-52-б.;Востров В.В. Муканов М.С. Родоплеменной состав и
расселение ... ... XIV ... XX вв.). Алма ... 1968, 29, ... 67-72-б.; Юдин В.В.О родоплеменном составе могулов ... ... ... ... с казахскими и другими соседними народами // Изв.
АН КазССР. Сер. Обществ. Наук, 1965, вып. 3, 59 –б.
38. Иванов П.П. Очерки по ... ... ...... -1963. -35 ... ... Уалиханов, 5 томдық, Алматы: 1916, 4-том, 14 б.
40. ... ... ... ... ... ... соңғы түркі тайпалары;
IX-XII ғасыр , Астана: Ел Орда 2001,-208 б.
41. «Алаш» ... ... ... ... 8-том ... ... ... -35-48 б.
42. ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. №1(44). 2007 – 18-25 б.
43. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін бес ... ... ... ... Султанов К.Е. Поднятые на белой кашме.М.,2004.
45. Аристов Н.Я. Этногенез и ... ... ... ... ... 2005. – 30-31 б.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы16 бет
Моғолстанның қазақ хандығы мен қазақ халқының қалыптасуына ықпалы8 бет
Моғолстанның құрылуы, жер аумағы7 бет
ХV-XVI ғасырлардағы қырғыз-қазақ халықтарының арасындағы саяси және этникалық байланыстар7 бет
Қазақ хандығы құрылуы мен нығаюы7 бет
Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы7 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь