Қазақстандағы тіл саясатының мәселелері

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ

1 ҚОҒАМДАҒЫ ТІЛДІҢ ӘЛЕУМЕТТІК МӘСЕЛЕЛЕРІ ЖӘНЕ ТІЛДІК АХУАЛ
1.1 Әлеуметтік тіл білімінің қалыптасып дамуы, зерттелу тарихы
1.2 Әлеуметтік тіл білімінің негізгі ұғымдары мен түсініктері
1.3 Әлеуметтік тіл білімінің мәселелері
1.4 Қазақ тілінің әлеуметтік қызметінің дамуы

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТІЛДІК САЯСАТЫ
2.1 «Тіл туралы» Заң және Қазақстандағы тіл саясатының өзекті мәселелері
2.2 «Мемлекеттік тіл» ұғымы және оның анықтамасы
2.3 Тіл туралы заңының негізгі қағидасы
2.4 Тілге байланысты Елбасы бағдарламары

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ…....................................................................
.....................................4
1 ҚОҒАМДАҒЫ ТІЛДІҢ ӘЛЕУМЕТТІК МӘСЕЛЕЛЕРІ ЖӘНЕ ТІЛДІК
АХУАЛ.......................................................................
.......................................6
1. Әлеуметтік тіл білімінің ... ... ... тарихы…...6
1.2 Әлеуметтік тіл білімінің негізгі ұғымдары мен
түсініктері..........…9
1.3 ... тіл ... ... тілінің ... ... ... РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТІЛДІК САЯСАТЫ....................27
2.1 «Тіл туралы» Заң және Қазақстандағы тіл саясатының өзекті
мәселелері...............................................................
.....................................27 2.2 «Мемлекеттік тіл» ұғымы
және оның анықтамасы...........................33
2.3 Тіл ... ... ... 2.4 ... ... ... ... КСРО мемлекеті ыдырап, ұлттық қажеттілікке ... ... ... ... ... Бұл орныққан жаңа
әлуметтік- саяси ақуал қоғамның да, оның ... да ... ... туғызды. Дүниеге халықпен оның тарихына деген көзқарас
та түбегейлі өзгеріске ұшырады. Шын мәнінде тәуелсіз елдің тілі де тәуелсіз
дамуы ... ... ... алған көптеген ... ... ... ... ... үшін өз ... тіліне
мемлекеттік мәртебе беріп, сол арқылы ұлттық сананы, өзіндік мемлекеттік
сәйкестікті ... ... ... бұл көп ... ... бір ... үшін ... сезімін тудырса, енді біреулері үшін
салмақты қауіп-қатер әкелетіндей көрініп, тілдік өмірді шиеленістіреді. Бұл
алдымен мемлекеттік тіл ... ... ... ... өз ... ... атқаруына айтарлықтай кедергілер жасауда. Мұның себебі
біріншіден, ... тіл" ... ... ... ... ... екіншіден, оның өз мәнінде ұғын-дырмалуынан, үшіншіден,
оны жариялаған ... Тіл ... ... ... болып отыр.
Еліміздегі мемлекеттік тілдің әлеуметтік қызметі, жалпы алғанда баршаға
аян. Оның қызметі Қазақстанның әр ... әр ... ... тағы ... ... ... тілдің қай жерде қай салада қандай ... ... аян ... Кейбір басқару органдары мамандарына белгілі болуы
мүмкін, бірақ оны тілдік ... ... тіл ... ... ... ... бойынша сол белгіленген шаралар нақты
фактілерге негізделмей ... ... ... ал бұл ... ... ... ... қамтамасыз етпейді.
Қазақстандағы тілдердің, әсіресе, мемлекеттік тілдің дамуының бір
себебі осы. Міне осы ... не ... ... Тіл саясатының жергілікті
жердегі жүзеге асуы жайы зерттелуі шарт, содан сол бойы ... ... оны ... енгізу қажет және оның орындалуын бақылау қажет.
Қазақ тілін мемлекеттік тіл деп жариялаумен іс бітпейді. Тіл дамыту аса
күрделі іс. ... сөз ... ... ... беру ... ... Негізінен әлуметтік тәжірибеде тілге мемлекеттік мәртебе екі жағдайда
беріледі. Біріншіден, тілдің ... ... ... болғанда, оның
мәселесін шешіп, екіншісі – басым тілдің артықшылығын сақтау үшін бері-
леді. Қазақ ... ... ... оған ... ... дағдарыстан
шығу үшін берілді. Алайда тіл туралы заң қабылданғалы он жеті жылдан астам
уақыт ... Сол ... ... бала ... ... ... жетіп, мұрты тебендеген балаға айналды. Сол жылы ... ... ... ... балаларының алды мектеп бітірді. Сол
жылы ... жасы ... ... ... ... ... ... асып, бір отбасының ұйытқысы, ақылшысына, тірегіне айналып ... ... тілі ше? ... ... ... кеңселердің есігінен
сығалау бақыты ғана бұйырып тұр. Отбасы, ошақ қасы-нан ... ... ... ... ... қазір тіл тағдырына
алаңдаушылық аса маңызды қоғамдық – саяси құбылысқа айна-лып отыр.
Сондықтан ... ... ... ... тіл ... қоғам
өміріне орнықтыру және ары қарай дамыту – мемлекеттік ... ... ... ... ... асуы үшін ... тарапынан
билікті басқару қажет, басқару билікті білу үшін жергілікті тілдің жағдайын
білмей болмайды. Бұл ... жер ... ... ... ... ... енетін санатындағы Қазақстан үшін ... ... ... ал тіл ... тізгінін отырған басшылар ондай
социлингвистикалық ұсыныстарға зәру. Демек, ... ... ... ... лайық қызмет атқаруы үшін алдымен оның қоғамдағы нақты
жағдайын анықтап, сол жағдайды жөндейтін жолдарды іздестіру ... ... ... ... ... ... қызметін дамы-
тудың дұрыс жолын анықтайтын – ... ... ал ...... ... ... ... міне, осындай әлеуметтік
қажеттілікте.
Қазақ тілін мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... қажет. Ал, осындай мақсатқа жету ... ... ... өзара әсер ететін түрлі факторлар ескерілетін аймақтық іс-шаралар
жүргізу қажет.
Міне осындай ... ... ... ... мақсатты түрде тілді
мемлекеттік мәртебеге жеткізу, "мемлекеттік тілдің" ... ... ... маңызы мен қажеттілік шарттарына тоқтала келіп, қазақ тілінің өз
мәртебесіне сай дамуына және ... ... ... жос-парлармен
реттеудің жолдары ұсынылады.
Диплом жұмысы екі тараудан және тарауларға байланысты тақырып-шалардан
және ... ... ... ... ... ... мен
пайдаланған әдебиеттер тізімі көрсетілген.
Жұмыс бүтіндей алғанда әлеуметтік тіл білімін, мемлекеттік ... ... ... ... ... ауқымын кеңейтудің
әлуметтік мәселелерін шешудің тетігін табуға бағытталған.
Зерттеудің нысаны: ... ... ... мемлекеттік тілдің орнын
айқындау, оны дамыту теориялары және практикалық мәселелерін, сонымен қатар
әлеуметтік тіл білімін ... тіл ... пән ... ... ... ... зерттеуге арналған.
1 ҚОҒАМДАҒЫ ТІЛДІК АХУАЛ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК РЕФОРМА
1.1 ... тіл ... ... дамуы, зерттелу тарихы
Арғы-бергі тарихтың қай-қайсысын алып қарасаңыз да қоғамдық өмір-дің
қисыны тілмен тіндеспеген тұсы жоқ. Өйткені, тіл – адам ... ... ұлт пен ... ... пен ... да ... ... бірегей
құбылыс. әлемдік тәжірибені алға тартар болсақ, адам-заттық құн-дылықтар
қатарында оның ғылымнан, мәдениет пен өнерден де ... ... ... да, мәдениет пен өнер де, материалдық игіліктер де, ... та ... ... Технократия тылсымын тану үшін де тілдің көмегі керек.
Тілді ... ... ... ... салаға қатысты үркердей
тобының ғана талқанындай көру тым асылық екенін бұл жерде қайталап ... жоқ ... ... ... және әлі де ... ... саласының бірі –
социолингвистика, яғни әлеуметтік тіл білімі. Социолингвистика ... ... ролі мен оның ... бағыты. Тіл білімінде социо-лингвистиканың
ғылым ретінде қалыптасу барысында бірнеше атауларға ие болды, ... ... ... ... ... «социологиялық
тіл білімі», ... ... ... ... ... және ... ... ең алғаш рет 1952 жылы американдық
зерттеуші Х. Карри өз ... ... ... ... бұл ... өз еңбектерінде еңгізу мақсаты - тілді қоғамдық ... ... ... тіл ... екі ... ... қолданылып отырды.
Біріншісі, «социалды лингвистика», екіншісі, «социолингвистика». Ал жоға-
рыда аталып өткен терминдер тіл білімінде ... ... яғни ... бір
кезеңдерде қолданылған. Мысалы, 20-шы жылдың соңы мен 30-шы ... ... тіл ... «социалдық (социологическая) лингвистика», 40-60-шы
жылдары «тілдік социология» (социология языка) термині қол-данылды. ... ... ... ... ... ... және
«социолингвистика» деген терминдер бекітілді [1,10-11б].
Бұл екі терминнің де көздеген мақсаты - тіл мен ... ... ... Яғни ... ... ... деп ... Сонымен қатар тілдің
адамның жан дүниесіне өлшеусіз әсер ете ... ... ... ... ... ... ... лингвистических терминов» деген сөзді-гінде
«социоингвистикаға» немесе «социологиялық лингвистика» ... ... ... ... «1. ... ... ... причин-ные
связи между языком и фактами общественной жизни. 2. Раздел ... ... ... ... т.е. ... его ... [2, 444б].
Ал 60-шы жылдары белгілі социолингвист акдемик В.М. ... ... ... берген: «социолингвистика бір-бірімен
байланысқан екі мәселені қарастырады:
1. Социалды дифференциация тілдің ... бір ... ... даму ... ... социалды даму процесі, оның тарихын социалды құбылыс ретін-де»
[3, 14б]. Сонымен қатар В.М. Жирмунский социолингвистика ... ... ... - ... және ... ... ең
бастысы әлеуметтік «тілдің дамуын» тарихи аспектіден қарастыру.
Әлеуметтік тіл білімі терминдер сөздігінде диахронды әлеуметтік тіл
біліміне ... ... ... ... dia ... + chronos уақыт)
әлеуметтік тіл білімінің бір саласы, тілдің пайда болу заңдылықтары ... ... ... ... қатар тілдің пайда болуы мен жойылуын,
әлеуметтік тіл білімі аспекті тұрғысынан ... ... ішкі және ... эволюциялық арақатынасын зерттейді [20, 39б].
Социолингвистика ғылымының оқу құралдарының авторы Б.Н. Голо-вин «тіл
социологиясы» мағынасының міндеттерін кең және тар ... ... ... ... деп ... Б.Н. Головин тіл құрылымының айқын дамуына
және қызметіне («сөйлеу қызметі») және тіл ... ... ... ... ... социалды дифферен-циациясының жеті
«қырын» бөліп көрсетті: а) ... ... ... (ол
жергілікті және территориялық диалект кезінде айқын-далады); ә) ... ... түрі ... (ол ... ... ... ... береді); б) сөйлеу процесінің ... ... ... және ... ... ... в) ... ұжымның, яғни
қоғамның шығармашылық типі бойынша (тілдің қызметтік стильдері ... ... ... ... халық ты-ғыздығының социалды қабаты
бойынша (бұл профессионалдық, ... ... ... ғ) ... мен типі ... д) ... авторлары бойынша. Б.Н. Головинның көз
қарасы бойынша, социолин-гвистика кең мағынада ... ... ... бөлінуі, олардың түрлерінің барлық системасын қамтуы қажет»
[4.345б].
Социолингвистиканың кең және тар мағынасында Б.Н. ... ... бір ... екі ... бірнеше тіл емес, бір тілдің (халықаралық
немесе этнотіл) қызметімен байланысты қозғалыс ... ... Бұл ... ... ... міндеттемелері
аталмаған, мысалы: тілдің социалдық пайда болуы мен дамуы, ... ... және ... кеңес тілтанушы, тілді тануға көптеген жылдарын арнаған ... ... ... жайында қоғамдық құбылыс туралы көзқарасын
қарастыратын болсақ: «Тіл – ... ... және онда бәрі ... ... социолингвистиканы қалай түсінуге болады? Бұдан екі мағына шығады:
1) тіл және оның ... ... ... ... ... тіл
құбылыстарының қоғамға тәуелділігін зерттеу; 2) ... ... оның ... рөлі мен қоғамға әсерін зерттеу. Бұл екі мағына
бір-бірімен тығыз байланысты және олар қоғамдық мәселелердің бір ... ... кең ... ... ... ... Ю.Д. Дешериев, Л.Б. Никольский, А.Д. Швейцер және т.б. осы
саланың негізі әртүрлі ... ... ... деп ... ... ... ... тіл қызметі мен дамуының қоғамдық және ерекше
заңдылықтарын зерттеу социолингвистиканың пәні ... ... Ол ... ... «тіл және оның ... ... деңгейінде көрінетін тілдің
қызметі, дамуы және әсерінің қоғамдық өмірдегі әлеуметтік құбылыстарға
қатысты әлеуметтік ... ... ... ... ... табылады».
Л.Б. Никольский «ұлттық әдеби тілінің нормалары мен ... ... тіл және ... әсері» мәселелері кіретін тіл мәселелеріне аса
назар аударады. А.Д. Швейцер Ю.Д. ... ... ... ... ... тіл және қоғам арасындағы байланыстың екі жақты сипатын
ашып көрсету, екіншіден, ... ... ... тіл құрылымындағы
сөйлеу байланысы процесіндегі тілдің қызметтік қолданылуына және тіл
құрылымына әсер ... ... ... обьективтік және
субьективтік факторларды айқындауды қажет ... ... ... қатар
шетелдік социолингвистерді атап өткен жөн. Олар: Д. Хаймс, У. Брайт, ... Р.Т. ... Р. ... Д. ... ... ... білімі ғылымының күретамыры – социолингвистикалық мәселелер. ... атап ... ... ... қоғамдық құрылым және тіл қызметі мен дамуы,
қоғамның тілге және тілдің қоғамға әсері туралы ғылым.
2. Тілдің қоғамдық қызметтері, ... ... және тіл ... ... ... тәуелділігі.
3. Тілдің өмірдегі формалары; әдеби тіл және әдеби емес формалары:
ауызекі сөйлеу (әдеби емес), территориялық және әлеуметтік ... ... ... ... Тіл ... негізгі түрлері: әлеуметтік, қызметтік-стильдік,
территориялық. Әлеуметтік және ... ... тіл ... ... ... ... сфера, әлеу-меттік
орта, сөйлеу жағдайлары.
5. Әлеуметтік-байланыс жүйесі, оның компаненттері. Тіл жағдайы со-
циолингвистиканың ... бір ... ... ... Тіл ... ... негізі. Әртүрлі қоғамдық-тарихи фор-мациядағы
тілдің әлеуметтік типтері (ана тілі, тайпалық, халық, ұлт ... тіл, ... ... ... Қоғамның әртүрлі тарихи
кезеңдеріне тілдің әлеуметтік бөлінуінің спецификасы. Ұлттық тіл-
дер, ... ... болу ... Әдеби тіл, оның қызметі мен белгілері. Тіл ... ... ... ... ... оның экстралингвис-
тикалық құбылыстарға тәуелділігі (сөйлеу мазмұны, ... ... ... вариаттылығы және әлеуметтік жағдай, ... ... ... (жасы, білім деңгейі, мамандығы
және т.б.).
9. Тілдің социолингвистикалық классификациясы. Шетелдік тілтану-шылар
ұсынған социолингвистикалық типологияға сын. ... ... ... ... тіл классификациясы.
Әлем тілдері, олардың әлеуметтік қызметтері және құрылымдық ... ... ... ... қызмет спецификасы, көрсету
құралдарына байлығы және қолдануы). ... тіл ... ... ... ... ... [7,17б].
Қорытындылай келе, социолингвистика – тіл және ... ... ... ... Бұл – тіл білімінің негізгі саласының бірі.
Социолингвистиканы көптеген ғалымдар зерттей келе, оған бірнеше ... ... оның ... мен ... ... атап көрсетті.
Атап айтсақ, тіл түрлері, оның қызметі, әлеуметтік формалары және ... мен ... ... және ... ... тіл білімінің негізгі ұғымдары мен түсініктері
Тілдік ахуал (языковая ситуация) – бұл «тіл ... және ... ... даму ... қоғамдық өмірдегі әртүрлі формаларының
белгілі бір түрі». Бұл В.А. Аврориннің тіл ... ... ... Тіл ситуациясын анықтау кезіндегі объектілер арасындағы
себептік тәуел-ділікті сақтай отырып, автор оның үш ... ... ... 1) тіл ... ... ... 2) тіл ... сферасы
және ортасы; 3) тілдің өмірдегі формалары.
В.А. Аврорин ... ... және ... емес ... ... ахуал» терминін қолданады. Біртілді халық тіл ситуациясымен ... ... ... ... ... ... ... шығар-машылық-тың
барлық ортасы және сферасындағы тілдің өмірдегі қызметі анықталады.
Л.Б. Никольскийдің анықтауынша: «жергілікті-территориялық бірлес-
тікте және этникалық қоғамда ... ... ... ... ... тіл ... деп атаймыз». Тіл ситуациясы ірі және ... ... ... ол ... зерттеледі.
Билингвизм (лат. bi – екі, lingua – тіл) – бұл қостіл, яғни әр адам
немесе ... ... ... екі тіл, біріншісі – ана тілі, және екіншісі
– меңгер-ген. Әлеуметтің жеке топ ... ... ... ...... ... егер ... тобымен қолданылса, онда
ол – топтық билингвизм.
Топтық билингвизм – ... бір ... ... ... ... ... жағдайда бұл – аумақтық, екінші ...... Егер ... ... ... топтарға қатысты
болса, онда бұл – жалпы, егер жеке әлеуметтік қабаттарға (сатушы-лар,
транспортшылар, ... ... ... және т.б.) ... ... ол – ... ... топтық билингвизм деп аталады.
Егер билингв (қостілді меңгеруші) бір тілден екінші тілге еркін
аудара білсе, онда бұл – ... қос тіл (Л.В. ... ... – «қос ... ... егер ол ... және тіл екі автономды белгі жүйесі қызметін
атқаратын болса, онда таза ... (ол өте ... ...... құбылыс және әртүрлі аспектілерді зерттелуі
мүмкін. Билингвизмнің үш зерттеу аспектісі ерекшеленеді: 1) ... 2) ... 3) ... мысалы келтірсек, рыс тілі қостілдік компоненті ретінде
қолданылады (украин-орыс, белорус-орыс, өзбек-орыс және т.б.). Бірақ ... ... ... ... ... тіл кең ... ... тілі дагестандықтармен, армяндармен және лезгиндермен
қолданылады. ... бұны ... ... ... ... poli - ... lingua - тіл) деп аталады.
Билингвизм түрлерінің ішінен ерекшелейді: 1) Екі ... ... ... ... ... ... 2) жергілікті ана тілі мен
аумақтық қарым-қатынас тілін ... ... ... болатын билингвизм; 3)
жергілікті және макроделдал тілін қолдану кезінде пайда болатын ... тіл); ... ... ... жағдайлар қалыптасады: а)
антагонистикалық қоғамының макроделдал тілі ... ... ана ... б) антагонистикалық емес қоғамының ... ... ... тілі және ... ... ... ... қостілі ретінде
маңызды ролі және заңдылық күші; 4) ... ... ... қолдану
кезінде мемлекет халықтарының жалпы және ... тілі ... ... 5) Ұлт және ... ... ... тіл – санскрит типі, ғылым
тілі – латын, классикалық араб типі және т.б.) ... ... ... ... [1, 82-85бб].
Тіл саясаты – белгілі мемлекеттегі тіл проблемаларын ... ... ... түріндегі қоғамдық қатынастарының айқын бейнеленуі. Бір
ұлтты ... тіл ... ... ... ... ... проблемаларын шешуге арналған жиналыс өткізумен байланысты. Тіл саясаты
қоғамның тілге қатысты әлеуметтік әсерімен ... ... Ол ... және ... ... негізінде іске асырылады.
Тіл саясаты ұлт саясатының құрамдық бөлігі бола отырып, көп және бір
ұлтты мемлекетте өзінің ерекшеліктерін жүзеге ... ... ... ... ... ... ... және оған қарама-қарсы мазмұнды беруге болады:
тілді тежеу және ұлт тілдері дамуының ... ... ... қатарына кез-келген тіл саясаты, оның идеоло-гиялық негіздері
және ... ... ... [8, ... ... тіл ... ... бағыты – мемлекетттік тілді
өркендету, мемлекеттік тілде мамандарды даярлау деген ұғымдардың ішінде
ұлттық ... ... ... ... ... ұлт тілін дамыту,
түптеп келгенде тәуелсіз елдің болашағын берік, баянды ету ... ... ... ... жатыр.
Бұл мәселе үнемі Елбасымыздың да назарында жүретіні баршамызға
белгілі. 2005 ж ... ... ... ... «Біз ... қазақстан-
дықтарды біріктірудің негізгі факторы – бүкіл қазақтың ана тілі ... ... ... әрі ... ... бар күш-жігерімізді
жұмсауымыз керек» [9, ... - деп ... ... ... ... жүктеді. Енді біз осы міндеттің үрдісінен шығудың тиімді ... ... ... ... тілінің проблемасы қоғам сұранысына қарай
күнненн күнге күрделеніп келеді. Осыдан бес жыл бұрынғы ... ... пен ... арсында елеулі айырмашылық бар. Бұл біріншіден, тілді
тұтынушылар талғамының өскендігі, екіншіден, әдеби ... ... жаңа ... сай ... ... [9, 20б].
1.3 Әлеуметтік тіл білімінің мәселелері
Қазақ топырағында аты-жөні орнына күллі қазақ ... ... ... бір адам бар. Ол – ... ... ... тілші, әдебиетші,
педагог, ойшыл, түркітану ғылымының заңғар ... ... ... ... ... Қазақстанға әбден белгілі есім.
Ахмет Байтұрсынұлы тілді жан-жақты зерттеген, ... да ... сан ... ... ... мұра ... ғұлама. Ғалымның 125
жылдық мүшел тойы тұсында оны тіл ... ... де әр ... ... ... 1912 жылы ... алатын тіл жөніндегі бай мұрасы
лингвистикалық тұрғыдан Р. ... М. ... Ә. ... ... ... ал социолингвистикалық қырынан бұрын-соңды сөз
болған емес. Біз ғұламаны осы бір қырынан әңгіме ... ... ... ... сезім (интуиция)
арқылы қабылдаған, түйсінген. Бұл әбден заңды, өйткені социолингвистика ... ... ... ... ... Ахаң қоғамның тілдік қажеттілігін
өмірден байқаған, сезе білген.
Әлеумеітік лингвистиканың, өз алдына жеке ... ... соң, өз ... бар ... белгілі.
Сонымен, А. Байтұрсынұлының шығармашылық мұрасында ... ... мен ... - бір ... ... ... – социолингвистикалық тұжырым-дамалары.
Әрине, Ахаңның социолингвистикалық тұжырымдамалары ... ... ... ... ... ... бос ... бізге аян. Соларды
герменевтика әдісін қолдана отырып, ... ... - ... ... ... ... ... қызметіне қарай,
коммуникация яғни қарым-қатынас құралы деп сипаттайды.
Қазақстанда социолингвистика ғылымы ... ... ... ... оның қазақ тіліндегі негізі тұңғыш рет Ахмет Байтұрсынұлы
еңбектерінде қаланды.
Социолингвистика пәні мен ... ... ... әсерімен нақтылану үстінде.
Бүгінгі таңда социолингвистика, қазақша ... ... ... - тіл ... ... (социология), әлеу-
меттік психология және этнография ғьлымдарының киылысқан жерінде дамитын,
тілдің ... ... мен ... ... ... ... әсер ету ... және қоғам өміріндегі тілдің атқаратын қызметін
зерттейтін ғылым [10, ... ... ... бұл ... ... ... ... бірыңғай тіл дамыту жөніндегі қағидаттары негізінде
болмақ. Тіл ... ... ... ... ... ғой деп, ... ... катарында қабылдаса, дұрыс болмайды. Дұрысы сол - тіл
дамыту - социолингвистика құзырындағы мәселе.
Енді осы ... ... ... тіл ... ... ... ... кетпекпін.
1. Ахаңның осыдан 85 жыл бұрын тілге берген анықтамасы ... ... ... ... Ахаң: "Тіл - адамның адамдық
белгісінің зоры, жұмсайтын қаруының бірі", - деді. ... ... ... ... ... ... ... иесіне айналуын тілдің
қызметімен байланыстырып отыр. "Осы дүниедегі адамдар тілінен ... ... ... ... күйге түсер еді" [11, 141б]; дегені мұны
дәлелдей ... Бұл - бір. ... Ахаң ... "Тіл - кұрал" деген
атауы - соны сөзқолданыс, негізі - социолиногвистикалық сипатта атау. Ахаң
сөзімен айтқанда, "Тіл - ... ... аты ... жат ... ішкі ... әуелгі кезде сондай жат көрінер, өйткені бұл - қазақта бұрын болмаған
жаңа зат» [11, 142б]. ... ... ... ... ... ... ... бөлшектері бар, ол бөлшектері түрлі жағымен ... ... ... ... ... көп бір өте ... машина секілді құрал"
[11, 335б], - деді. Мұның өзі тілдің социолингвистикалық ... ... ... аты - "Тіл жұмсар". Бұл жерде Ахаң "тіл ... ... ... көшеді.
Ана тілі - алдымен психолингвистикалық, социолингвистикалық ... "Ана тілі ... ... тіл ... ішкі ... ... белгілі бір халықпен нақты кеңістікте тарихи бірге жасап, оның
төл медениетін ұрпақтан-ұрпаққа үздіксіз ұластырушы, сол халық ... ... ... ... ... ... айырмасына қарамай) түгелдей
және жан-жақты қызмет ететін ұлтішілік қатынас құралы"[12, 25б].
Ахаң адамның "өз тіліне" ерекше мән берген: ... жұрт ... ... ... оқытып, өз тілінде жазу-сызу үйретіп, өз тілінің жүйесін
білдіріп, жолын танытып, балалар әбден ... ... ... ... Біз де ... бұзылмай сақталуын тілесек, өзгелерше әуелі ... ... онан соң ... ... ... 142б].
Ахаң қазақ тіліне социолингвистикалық сипат береді. Ол 1926 жылы күллі
түркі тілі мамандары алдында ... ... ... ... тілдерін
орысша былай сипаттады: "Эти языки - самые стройные. Здесь звуковые законы
очень строги, каждый звук в конце ... дает ... же ... ... ... элемент. Это самый совершенный, самый стройный язык"[11, 417б].
Қазақ тілін заңы азбаған тіл деп ... [11, 372, ... ... ... негізгі мәселенің бірі - тіл саясаты.
Ал тіл саясаты деген - өмірдің әр ... ... ... ... ... ... ... іс-шаралар жүйесі. Ахаң ... ... ... ... айтқанда, "пән атауы жоқ", "миссионерлік пікір",
"политика" деген бар. Олар ... ... ісі мен ... ... ... ... ... Ресейдің тіл саласындағы саясатына өз пікірін білдіреді. Мысалы,
Ресей Оқу министрі 1906 жылы, одан кейін қол қойған правилада ... ... ... ... екі жыл ана ... оқытылсын деп нұсқау
берген, сонымен қатар ол бірден орыс тілімен оқытуды да ... ... "...өз ... ана ... оқытып отырсақ, қай уақытта жазу-
сызу, тілі жоғалады? " - дейді де, Ресей ... ... ... ... ... ... ... тілінен, жазу-сызуларынан айрылып, орыспен
бірдей болып сіңісу үшін ... орыс ... ... ... әшкереледі. Дәл
осылай орыстандыру кеңестік Қазақстанда жаппай көрініс берді [11, 118б].
Қазіргі қазақ тілін ... ... ... аса көп мән ... Ал Ахаң мән ... ... мектеп, әуелі миссионерлік
пікірден, политикадан алыс боларға керек, яғни ... ... ... ... ... суық қолдан тыныш боларға керек" [11, 437б], - ... ... қол ... ... тілді қолданып отырған жұрттың тілін
"орысқа аударса, үкіметке онан ... ... іс ... дей ... ... ... ... бәрі бір тілде, бір діңде, бір жазуда болу, әр
халықка керегі өз діні, ... ... ... [11, ... - деп ... үкіметі сияқты, Кеңес одағына іс жүзінде керегі - бір тіл, ол орыс
тілі ... ана ... ... үшін бел ... ... ... ... ел
ішіндегі мектептерімізде жоғарғы айтылған шарттардың біреуі-ақ бар, ол бар
дегеніміз - ана ... ... [11, 438б]. "Ана ... ... ... - кіли ... тегі басқа, тілі басқа жұрттың бәрі куаттайтын пікір"
[11, 440б], - деп қазақтан өзге ... да ана ... ... ... ... ... - ... Казақстанның да тіл саясатының негізі.
Бұған Тіл заңы куә. Бірақ заң ойдағыдай жүзеге асар ... ... ... ... ... ... ... тілді мойын-дамай
жүргендері аз емес.
Қазақстан Үкіметінің 2006 ... 23 ... № 1115 ... ... ... аттестациялау барысында толып жатқан кем-шіліктерге жол
берілген. Тестілеу ... ... тіл ... ... ... тек қана орыс ... әзірленген. Елбасының Қазақстан халықтары
Ассамблеясындағы мемлекеттік тіл саясаты ... ... ... ... мүлде негізге алынбаған. Осыдан бес жыл бұрын мемлекеттік тілге
көшкен Оңтүстік Қазақстан облысындағы Бас ... бәрі орыс ... ... ... ... 286 тапсырушының 76-сы ғана ... ... ... денсаулық сақтау департаментінің бастығы В.
Дудник біреулердің ... ... ... Бас дәрігерлерді тайдырып,
олардың орнына нақ бір оңтүстік топырағында кадр жоқтай ... ... ... мемлекеттік тілден мүлде ... ... [13, ... Тілдің әлеуметтік қызметі – социолингвистикалық мәселе. Ахаң 1926
ж. Бакуде өткен түрікшілер ... ... ... ... ... былай деді: "...до революции 1905 года нам, казакам (казахам - Б.
X.), печатать на ... ... ... не ... Лишъ ... этой
революции на казахском языке начали выходить брошюры, журналы, ... ... с этам шла ... по ... ... ... ... с
фонетаческой и грамматической стороны. По реформе алфавита, соответс-твенно
фонетическим требованиям, по ... ... ... казахский язык
за короткий промежуток времени стал ... ... ... ... при ... ... ... над собой" [11,
422б].
Ахаң қазақ тілінің әлеуметтік қызметін сөз еткенде сандық факторға
ерекше мән берді. Бұл ... ... ... да тіл болмасын, тіл болғаннан
кейін ол өзге тіл атаулыдан ... ... ... ... Ғалым сол кездегі қазақтың санына, 6 миллион екеніне,
сөйлеушінің әлеуметтік ... мән ... ... ... ... болатынын ескереді, сезе отырып, тілдің ортақ, көпшілікке түсінікті
болуы үшін ... ... мына сөзі ... "Для терминов пред-
почтительно перед другими брать казакские слова с ... ... ... ... Это делается во избежание рас-слоения языка, ... для ... ... не ... язык верхов и язык низов, или, вернее, язык
грамотных и язык неграмотных" [11, ... деле ... ... ... ... ... роль играет правильно
поставленное печатное слово, которое, прежде всего должно быть ... [11, ... даму ... ... ... қызметі көлемімен белгі-
ленеді, өлшенеді Сондықтан да "тіл - өмір салалары" - ... ... ... тіл қолдану саласы анықталған: "Сфера использования языка ... ... ... ... в ... ... вида общественной
деятельности" [2,85б]. Сала - қызмет (деятельность) түрі, қарым-қатынас
тақы-рыптарымен сипатталады. Біздің ... өз ... ... тіл
қолдану саласы жиырма шақты, оның ішіндегі бөлшектерін ... ... ... тілі ... ... 108 саласы мен кіші сала-ларында
қолданылады.
Ахаң - тіл қисыны ... ... ... Ол: ... ... ... ... біліп тізу тіл қисыны деп айтылады" [11, 421б],
- дейді. Бұл жерде Ахаң - стилистика ... ... ... ... ... танытқыш" (1926 ж.) т. б. ... ... ... ... ... ... алға ... Бұл - социолингвисше сез сап-тау.
Ахаң қазақ тілінің ... ... ... дамуына поэзиясы мен
зерттеулері, аудармалары арқылы өз үлесін қосты.
Ахаңньң қазақ тілінде оқыту мәселесін қоюы, - ... ... оқу ... дегені – социолингвистикалық талап.
Ахаң миссионерлік саясатқа қарсы шығады. Оның ... ... ... ... алғашқы үш жылда балалар ана тілінде, кейін екі жыл орысша
оқысын деген ұсынысы соның ... ... ... ... ... ... ... үйретілетін нәрселер: оку, жазу, дін, ұлт тілі, ұлт тарихы,
есеп, жағрафия, шаруа-кәсіп, жараталыс жайы." [11, ... ... ... ... ... айтқанда, тілдің білім
саласындағы қызметін дамыту болмақ, Ахаң казақ тілінде және қазақ ... ... ... ... тағы бір ... - ... білім саласында қызмет
етуіне тікелей ықпал етті.
Ахаң "Қазақ" ... ... ... ... ... "Жаңа
мектеп" журналдары мен "Еңбекшіқазақ" газеті бетінде қазақ тілін дамыту
мәселесін көтеруі ... ... ... ... ... бір арнасы - мерзімді
баспасөз саласын да іске қосты.
Ахаң бірсыпыра ғылым түрін қазақ тілінде дамытты, ... ... ... ... оны ... ... ... "Тіл - құрал", "Тіл жұмсар",
"Әліл-би", "Оқу құралы", "Баяншы" сияқты ... ... ... проблемалық мақалалар жариялау арқылы ол қазақ тілін ғылым
тіліне ... ... - ... ... ... іске ... тағы бір,
төртінші, саласы.
Қазақ тілі - ежелден дін саласында ... тіл. Ахаң осы ... мән ... ... дінінен айыруға болмаса, жазуынан да ... ... ... ... жазу дін ... жоғалмайды" [11,
437б] - деген тұжырым жасайды.
Әлемдік социолингвистика ғылымы тіл дамуын үш ... деп ... Ол: ... ... (графизация), тілдің жаңаруы
(модернизация) және ... ... ... ... ... ... Ахаң тіл дамытарлық осы үш бағытта бірдей қалам тартты.
3.1. Тілді жазу тіліне айналдыру жазуды жетілдіру - ... ... ... ... ... ... ... таза лингвистикалық қыры
бар, социолингвистикалық қыры және бар.
Ахаң "Тіл - құрал" (Орынбор, 1914 ж.) атты ... ... ... ... "Осы күні ... ... ... жаза алмайтын күйге
ұшыраса, ондағы күйі де тілінен айрылғаннан жеңіл ... еді. ... - жазу ... ... ... ... ... артық дәрежеге
жеткен заман [1, 121б]. Алыстан ... ... ... жазумен
дүниенің бір шетіндегі адам екінші шетіндегі адаммен сөй-леседі, сондықтан
сөйлей білу қандай ... ... жаза ... ... одан да
артық.Сөйлегенде сөздің жүйесін, қисынын келтіріп ... ... ... ... да ... ... келтіріп жазу сондай керек. Сөздің
жүйесін, қисынн келтіріп жаза ... қай сөз ... ... ... ... ... киындасып, жалғасатын дағдысын білу керек" [11, 142б].
Ахаң "Әліп-би" еңбегіңде (1928 ж.) "90%-і хат ... ... оқу ... оңай ... әліп-би кітабынан артығы жоқ" [11, 50б], - дейді.
Ахаңның "...кемшілік, ретсіздік жазуымызда да бар, оны ... ... [11, 394б] ... ... ... мән бергені, дәлірек айтсақ.
"Жазу тузету бірімізге ... ... ... ... ... [11, ... алдымен еске түседі. Дыбыс әлеуметтік тұрғыдан кандай танымал болса,
оның белгісі де сондай танымал болуы ... ... ... ... осыған саяды.
Әріп таңбасы мен әліпби тығыз ... ... ... - ... ... ... ... жұмағы. Неғұрлым тіл дыбыс-тарына
мол жетсе, арнаған дыбысқа дәл ... ... ... ... ... ... ... заманындағы өнер құралдарына орнатуға қолайлы болса, ... ... ... [11, ... ... ... ... қарсы болды. "Хат мәдениеті бар халыққа бір
әріпті тастан, екінші әріпті ала қою оңай ... ... ... ... кетуге бірталай уақыт керек, бірталай артық ... ... ... ... ... адамның күні, ісі керек" [11, 401б], дей ... ... мен араб ... ... зерттеу барысында "артықтығы, пайда-лылығы
жоқ. Қайта араб әріпінен гөрі толып жатқан төмендігі, ... ... [11, 401б] ... ... ... ... құрған қазақтың жаңа ... ... ... тобы ... ... ... Ғалымдар казіргі әліпбиімізді
өзгертеміз десе, өзгертсек, біздің жыл санауымыздан ІІІ-V ғасыр бұрын, яғни
кирил ... ... ... ... армян жазуынан VІІІ-Х ғасыр ерте
дүниеге келген, түркі халықтарына ортақ байырғы төл ... рун ... ... 1929 ж. ... ... жазуының бірін [1, 122б] таңдау мәсе-
лелерінде ... ... ... ... ... ... Бұл ретте, біздіңше,
Ахаңның "Қазақ тілінде 24 дыбыс бар" ... ... ... ескерген жөн
шығар. Себебі қазақ тілі дыбыстарын машинамен зерттеген Ә.Жүніс-беков дыбыс
санын 26 деп нақтылады [14, 4б]. ... ... да ... болашақта
талдайтын әліпбиі басқа түркі тілдерді таңдаған жазумен өте ... ... ол үшін ... түркі тілдері мамандары бір пәтуаға келуі шарт.
Әрине, ... ... ... қазақтан өзге халықтарының
мысалы, славян ... ... ... ... ... ... керек. Ахаң латын әрпін "Еуропа жұртымен бірдей болу
мақсатпен аламыз десек, алу қиын ... ... ... аяқ ... біз сол ... ... деп ... канша орны барлығын
сөйлеп, көп сөз қылмасақ та ... [11, 409б], - ... ... ... ... ... болсақ, егеменді ел ретінде Қазақстандағы орыс сияқты
бірсыпыра халықтардың бұл жазуға ... ... ... ... сияқты. Бұл ретте
Ахаңның қазақ әліпбиін көптеген тіл әліпбилерімен ... ... ... ... ... ... ... Ғалым былай дейді:
"...будто бы сам ... ... ... а если ... ... ... ... письмо в сравнении с нашим - это китайскос письмо. Тут
приходится ... ... ... слово, точно так же как
английский, ... и ... ... в ... с ... ... есть ... китайская грамота. Мы заучиваем только 24 звука, а они ... что есть на этом ... ... ... На каждом языке сколько
слов, сколько должны припомнить изображений этих ... ... ... что
их письмо не передает правильно ни одного звука" [11, ... ... ... ... ... ... бағыты. Елбасы
айтқандай, "Русофобия күрт кеміп, ... ... мен ... ... ... ... құбылыс деп қабылданатын болды" [15, 43б]. Бұл - ... ... ... ... ... ... шаралар белгіленді.
Ахаңнан кейінгі заманда тіліміз өз Отанында мемлекеттік мәртебеге ие ... ... асу үшін не ... ... ... іс көп. ... бастысы
қазақ тілі еліміздің куллі мектебінде, арнаулы және жоғары оқу орыедарында
оқытылуы тиіс. Бұл не ... сөз? ... ... орыс ... қазақ арасына
зорлық-зомбылықсыз қалай шаршы ұялап ексе, біз де ... ... ... О да
біздің төл тәжірибеміз еді ғой, енді үздік үлгілерін ана тіліміздің жолында
пайдаланайық. Қазақ тілі орыс тілі сияқты, күллі оқу ... ... ... түсу ... қабылданатын пән болсын, қазақ тілінен ... ... ... ... ... ... "оқу құральның ең ұлығы - бала оқытатұғын ... оның ... ... жанын қинамасына жазудың тәртібі болуы шарт. Тәртіпті
жазу деп ... ... бар ... ... ... ... ... болса" [11, 380б], - дейді. Ахаң ... ... ... ... хәріп
белгілеп, жазуымызды бір жөнге салалық..." [11, 387б]. Айта кету керек,
Ахаң "Дыбыс пен хәріп екеуін бір ... ... [11, 388б], -деп ... ... ... ... "Қазаққа керек оқу екі түрлі: бірі - мұсылманша оқу, бірі - русша
оқу" [11, 380б], - ... ... ... ол ... ... ... ... оқу дегенде мен осы күнгі мұсылманша жүрген жолменен оқуды
айтпаймын, ... ... ... айтамын" [11, 380б], - деп нақ-тылайды.
Ахаңша "Орысша оқу орыс ... ... ... ... ... болғанда
қазақша оқығанның үстіне керек" [11, 433б]. Орыс тілі бізге әлі керек,
керек болғанда ана ... ... ... тіл ... ... ... ... үшінші тілді оқуды ұсынуда. Елбасы Нұрсұлтан
Әбішұлы ұсынған тілдік жоспар ... ... ... ол ... ... бұлай дейді: "Они будут одинаково хорошо владеть казахским,
русским и английским языками" [15, 113б]. ... ... бұл ... қазақша нұсқасында жоқ, сондықтан сілтеме орысша ... ... өзі ... ... ... ... сыр берген сәті. Иә, Қазақстанға
керегі - үштілділік. Бірақ оның ... тіл ... ... ... ... не ... не дамытады? Ұлтты ана тіл калып-
тастырып, дамытады. Анығырақ ... ... ана ... ... ... Сондықтан қазіргі Жапония мен бір кезде Францияда ... қызу ... жиі ... [16, 47б]. ... ...... ішінде барлық пән бойынша жазылған ана тіліміздегі оқулықтар. Негізгі
күшті оқулыққа салу керек.
3.4. Тіл термин сөздер ... ... ... ... ол ... тер-
минмен жаңара ма? Терминнің бәрін аудару керек пе? ... ... ... ... ... де Ахаң ... тыс ... Ахаңның тікелей
әсерімен солкездегі "Қазақ жат сөзге әуестенбей, пән сөздерін өз ... ... ... тілі ... ... хат білетін, білмейтін -
кайсысына да болса ... ... ... Тіл ... жік ... ... жат ... амалсыз болған жерде ғана алатын ... [11, 413б]. Ахаң ... ... түрікшілдер құрыл-тайында
былай деді: "...Мы все иностранные слова будем брать в таком виде, чтобы
это было ... для ... ... ... - Б. X.)" [11, 418б].
3.5. Тілді ... ... ... - жат ... ... ... ... балама табуға тырысушылық байқалады. Ахаң ұстанған қағидат ... ... ... және ... халыққа салу: "Міне, бұ ... ... ... қуып ... ма? ... ... ма? Мұны көп ... 385б] дей отырып, "Мен өзім сақтау жағындамын. Өзге жұрттарда ... ... ... [11, 385б] ... уәж ... Тіл ... Ахаң-
ша, "бұзып алған сөздер", яғни кірменің "бұрынғы қалыбында емес, өзгер-
ілген", қазақ тіліне ... ... Ахаң ... емле ... ... мәселесі ғана емес асыл тіл
дамытудың басты шарты деп пайымдайды.
"Дұрыс емле менен қате емлені ... ... ... ... ... ... дейім: тіл табиғатына қарай емле ыңғайлау ма? Жоқ, емле түріне қарай
тілді ыңғайлау ма? Мен ойлаймын, - ... ол, - емле - жазу үшін ... жазу - тіл үшін ... ... Олай ... ... ... емлеге
ыңғайлау емес, емлені тілге ыңғайлау ... ... ... ... ... ... байласақ, қытай қатындарының аяғы болып шығады." ... Ахаң ... ... түзу ... ... ... тіл ... "Асыл тіл, тузу емле қазақта боларға тиісті. Неге десек: ата
кәсібін тастамай істеп келе ... - ... ... ... ... ... оңаша, оқшау жүрген - қазақ. Жат жазудың ыңғайына қарап, басқалардан
тілін бұзуға, арасына жазу жайылмаған ... ... - ... ... жат ... ... оны ... кеміріп, өз тілінің
қалпына түсіріп алған – қазақ. Жат жұрттың ... ... жазу ... ... ғұрпы өзгермесе, жалғыз тілі өзгерді деп айтуға ... ... ... тілі езгерген тіл деп айтуға жол жоқ: ... ... ... ... емле жоқ. Едідден бастап Ертіске дейін, Оралдан
бастап Ауғанға шейін қазақта тіл де бір, емле де бір. ... ... ... ... ... жоқ нәрсе. Тоқсандағы шалының, тоғыздағы баласының –
бәрінің емлесі біреу-ак,.." [11, 395-396бб].
Ахаңды кейбіреудің қазақ тілін ана тілі ... соң ... отыр деуі ... ... жағдайда әділ орыс ғалымдарының бәрі қазақ ... ... ... жөн. ... ... әлеміне аты әйгілі Платон Михайлович
Мелиоранскийдің өзі былай деген: "По единогласному сви-детельству ... ... ... -Б. X.) ... он ... к ... чистых и самых богатых тюркских наречий. Киргизы (казахи - Б. X.)
большие мастера и ... ... ... и ... ... ... ... слова, импровизаторы, рассказчики и певцы пользуются у них
немалым почетом и уважением. Народная литература киргизов весьма ... ... ... ... то ... что, ... на
громадное пространство, занимаемое киргизами, язык их даже в ... друг от ... ... ... ... ... - до ... что дальнейшее его дробление на поднаречия едва ли возможно." [17,
3б].
Көріп отырғандай, Ахаң қазақ тілінің асыл тіл болуын қазақтың ... оның ... ... өзге тіл ... ... ... ... қазақ кеңістігіндегі тіл ... оның ... ... ... ... ... тіліне әсері бары-жоғын
ескере отырып дәлелдейді. Қазақ тілінің жұмсалуы ... ... ... ... оған әсер еткен екі фактор: бірі - жат ... ... ... ... тіл ... кей ... керітартпа әсері.
4. Ахаң қазақ тілінің таза сақталу себебін де социолингвистикалық
тұрғыдан өзінше түсінген. Оған мына ... ... қол ... ... ... болмаған соң, жалғьз-ақ табиғаттың ... ... тілі ... ... ... ... емлеге таңып, тілін
аздырған" [11, 396б]. "Тілдің ауанына қарамай харіптің, емленің ... ... ... ... әдеби тілмен жазамыз деп, жат тілмен жазып, өз
тілінен айрылған басқа түріктердің ізіне түсіп, ... ... ... [11, 399б], ... тағы ... ... лингевистиканың бір нысанасы - тілдер байланысы, бұл
реттегі әлеуметтік ... ... ... ... ... Ахаң ... дұрыс түсінген. Осы ретте оның мына бір сөзі ойға ... ... ұзақ Оның ... ... ... жүз ... ... мың жылдап
саналады. Сондай ұзын ғұмырының ішінде түрлі ... ... ... тіл жоқ ... ... - мен. Б. X.): я азып ... я ... ел бұтақтап өскен сайын тіл де ... ... ... ... - әр ... бөтен жұрттармен сыбайлас болып
араласқандықтан (астын сызған - мен, Б. X.)" [11, 395б]. ... ... ... ... болды" дегені, қазіргі социолингвистер тілімен
айтқанда, түрлі әлеуметтік жағдай, факторлар әсер етті ... ... ... ... болып араласуға, яғни контакт мәселесіне, ерекше мән
береді.
6. Тіл болашагын ... да ... ... ... Ахаң ... де социолингвист. "Қазақта газета, ... ... жоқ ... тіл ... ... ... ... басылып, жылдан-жылға ілгері
басып келе жатқанда қазақ тілі жоғалмас" [11, 437б].
Қазақ тілі қызыл империя қыспағынан аман калды, ... жоқ. ... ... ... өңі кете ... беделі түсіп қадірсіз халге
жеткені жасырын емес.
Қазақ ... ... ... биіктетуде дін факторына да иек
артқанымыз жөн ... ... жөн. ... өзі ... ... тілі,
жазуы сұмдық пікір, суық қолдан ... ... ... Қазақты дінінен
айыруға болмаса, жазуынан да айыру ... ... ... ... жазу
дін жоғалмай, жоғалмайды" [11,437б].
Сонымен Ахаң қазақ тілінің сақталып дамуына екі фактор – баспасөз бен
діннің шешуші ықпал ететінін ашық ... я ... жоқ ... я өз ... де өзгелердей тіршілік етер.
ХХ-шы ғасырға шейін түріктің тілін аздырмай асыл қалпында алып келген, тіл
турасындағы абырой мен ... ... ... ... аздырмай берген мүлкін,
қолымызқа алып бытшытын шығарсақ, ол ұнамды іс ... [11, 399б], - ... ... 1913 ... сөзі мен ... Н. Ә. ... 1998 жылғы
"Қазақ қазакпен қазақша сөйлессін" дегені үндесіп жатыр.
7. Елімізде тіл ... заң ... оның ... ... -
тіліміздің дамуының кепілі. Енді, міне, Қазақстан Үкіметінің " ... ... ... ... аясын кеңейту туралы қаулысы
кабылданды. Ендігі әңгімеміз Ахаң ... ... осы ... ... ... Үкімет орталық атқару органдары мен барлық деңгейдегі
әкімдерге сегіз түрлі тапсырма берілген.
1. ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін іс-қағаздарын кезең-кезеңімен қазақ ... ... ... ... оны ... асыру.
2. Іс-қағаздарын жүргізетін, ресми құжаттар әзірлейтін ... ... ... ... ... ... ... талап ету.
1998 жылдың 1-ші қазанына дейін іс-қағаздарын мемлекеттік ... ... ... бар ... мен аудандарды анықтау;
3. Мемлекеттік тілді іс ... ... ... ... ... құру ... толық шешу;
4. Мемлекеттік ұйымдар мен ... штат ... ... іс ... мен ... лауазымдарын енгізу;
5. Орталық атқарушы органдар қабылдайтын шешімдерді қазақша әзірлеуді
қамтамасыз ету, Бас ... ... бұл ... жүйелі түрде сараптан
өткізіп, ұсыныстар ... ... ... ... ... ... ... министрлігінің, Ішкі істер
министрлігінің халықка тікелей ... ... ... ... ... қызметін құру мәселесін шешу;
7. Заңның 21-бабының орындалуын қатаң қадағалау;
8. 1999 ... 1 ... ... ... аудармаға қажетті техникалық
құрал-жабдықтармен, мамандармен қамтамасыз ету мәселссін шешу;
Қаулы бойынша - Ақпарат және қоғамдық келісім, Білім, ... ... ... Әділет, Көлік және ... ... ... ... мемлекеттік тілді үйретудің ... ... ... ... және орта ... оқу
орындарының бағдардамаларына "Қазақ тілінде іс-қағаздарын жүргізу" арнайы
курсын ... заң ... ... ... ... ... ету, 3 ай ... ішінде тіл дамытуға қатысты заңдарды орын-дауды
бақылаудың тәртібі жөнінде ереже әзірлеп, Үкімет ... ... ... ... тілдегі сапалы анықтама ақпараттармен қам-тамасыз ету,
жұртшылық қызмет ететін байланыс тораптарын казақы ... ... ... ... ... ету, ... ... мен
елшіліктер жұмыстарында мемлекеттік тілді белсенді қол-дану сияқты көптеген
нақты міндеттерді шешу тапсырылған [18, 3б].
Ахаң ... ... ... ... ... ... ... казақ тілінде
жарық көрген заң, қаулы-қарарлар т. б. ресми құжаттар әдеби тіл ... келе ... ... ... қатарында Тіл заңын, осы Үкімет қаулысын
атауға болады.
Аталған қаулының өзге ... ... бір ... сол – оның
бесінші тармақшасында "орталық атқарушы органдар қабылдайтын шешім-дерінің
мемлекеттік тілде ... ... ... ... Рес-публикасы
Премьер-министрінің Кеңсесі министрліктер мен басқа да орта-лық атқару
органдарынан келіл түскен мемлекеттік ... ... ... оқтын-
оқтын сараптан өткізіп, оны жақсарту жөнінде Үкімет карауына ұсыныстар
енгізіп ... ... деп атап ... ... ... ... ... келгенде, дәл осы құжаттың тілін жақсарту жөнінде ұсыныс ... ... ... ... ... емле тұрғысынан белгі береді. Қандай ереже бойын-
ша екені ... ... ... "заң" сөзі үнемі бас әріппен
жазылады. ... ... ... ... Республикасындағы
тіл туралы" Заңының 23-бабына сәйкес..." [19, 16б] дегенде "заң" сөзі неге
бас әріппен жазылады? Бұл арада ... ... ... ... орыс я ... ... ... әрине, ол нағыз қазақша болып шықпайды" [11, 142б]
дегені еске түседі. Еміленің әлеуметтік мәні зор.
2. ... ... ... ... министрлігі ...Казақстан
Республикасы Парламентіне ұсынылатын заң жобаларының мемлекеттік ... ... ... ... ... көңіліме үміт жылуын ұялатады.
Алайда осы қаулыда бірер ... ... ... ... ... ... ... болар еді. Мысалы, Әділет министрлігі "...үш
ай мерзім ішінде Тілдік заңдылықтарды сақтауды бақылаудың тәртібі ... ... ... ... ... ... ұсынсын" депті.
Біріншіден, "тілдік заңдылықтар" деп каулы нені айтып отыр? Қаулының орысша
мәтінінде аталған ... ... ... ... Бұл арада
"тілдік заңдылықтар" дегенде "языковые закономерности" болмас, болса, мұның
заңгерлер емес, тілшілерге ... ... еді. ... бұл ... сөзі бас ... жазылуы арқылы емле қатесі қылаң беріп, құқықтық
қатеге ұласқан, өйткені "Тілдік заңдылықтар" ... ... заң, ... ... ... Сондықтан да бұл арада ... тіл ... ... ... ... ... о языках") жөнінде екеніне көз
жеткізуге болып ... кету ... ... ... ... әзірлеп" дегеннен гөрі "ереже
әзірлеп" деген дұрысырак,
3. Үкімет құжаттар мәтінінен сауаттылықты талап етіп ... ... осы ... ... ... ... белгілері ережелерін
сақтамауға байланысты ұшырасады. Мысалы, қаулының 6-тармағында
"Қазақстан ... ... ... ... ... тіл ... заңның 27-бабына сәйкес Қазақстан
Республикасының дипломатиялық ... мен ... ... ... жанындағы өкілдіктерінің
қызметінде, екі жақты халықаралық шарттар ... ... да ... ... ... ... ... тілдің белсенді қол-
данылуын ... ... ... ... ... ... ... тіл туралы" заңның 27-бабына сәйкес" [16, 18б], деген
тіркестен айқындаушы түзіліс (конструкция) ретінде екі ... ... ... қазақ тілінің көпке ортақ болуы жөнінідегі өсиетін ұмытпайық.
Социолингвистика халыққа ортақ тіл ... ... ... деп есептейді.
Тіл заңы, Үкімет қаулысы сияқты ресми құжат мәтіндерінің ... ... ... ... сай емес реттері баршылық, олай бола-тын
себебі тілімізге қалай болса-солай қарауға үйренгенбіз әрі тіл ... ... ... ету - аса ... іс, сондықтан да
шынайы мемлекеттік ... ... ... ... ... ... үлгісімен, тікелей өзіне бағынатын Социолингвистикалық тәртіптік
кеңес құрылса деген ойдамын.
Патшалы Ресей мен ... ... ... ... ... өтіп ... ... - Ахаңның "Тілі жоғалған халық-тың өзі
де жоғалады" дегед сөзін қазіргі егемендік ... да ... ... Ұлы ... ана тіліміздің мерейі үстем болуы үшін ... ... ... ... ... ... ... қызметінің дамуы.
Қазақтар, Қазақстан Республикасын ертеден мекендеп келе жатқан халық,
осы мемлекетті мекендейтін басқа да ұлт ... ... ... ... ... 7, 985, 039 құрайды. Республикада қазақ тілін ана тілім
деп санайтындар - 4199749 ... ... ... ... ... ал ... басқа ұлт өкілдері. Сонымен қатар ... 100033 ... ... екінші тілі ретінде санайды. Олардың- 55118 орыстар, 8790-і ... ... 5497 ... 4502 ... 3931-і ... ... 766 дүнгендер, 830-ы қырғыздар. Сонда Қазақстан халқының үштен бір
бөлігі қазақ тілін ана тілі ретінде немесе ... тілі ... ... ... ... революциясына дейін қазақ тілінің қолданылу аясы сол
кездегі ... және ... ... ... өте тар ... ... болмаса, жазба түрінде қолданылмады. Араб алфавитіне
сүйенген жазба тіл көбінесе татар, араб, ... ... ... ... қатар аралас қолданылды да, ... ... ... ... ... ... халықтық дәрежеге көтеріле ... ... ... ... дамуын келесі кезеңдерге бөліп ... ... ... ж ;
II ... 1924-1927/28 ж ;
III кезең 1929-1940/41 ж ;
IV кезең 1941-1945 ж ;
V кезең 1946-1990 ж ;
VI ... 1991- осы ... ... ... ... ... қоғамда халықтық тілді қалыптастыру
практикалық түрде өту кезеңіне дәл ... яғни ... ... және ... жаңару кезеңі. 1921 ж В. И. Лениннің тікелей
басқаруымен Совет ... ... ... Х – ... ... ... аясын кеңейту туралы қаулы қабылданады. Партияның
міндеттері осы қаулыда ... ... Осы ... ... ... ұлттық, тұрмыстық
жағдайларымен ... ... ... дамыту мен қалыптастыру.
б) Өз жерлерінің психологиясы мен тұрмыс-тіршілігін білетін, өз
тілдерінде жұмыс ... ... ... ұйымдарды, басқару
мекемелерін т.б. дамыту мен қалыптастыру.
в) Өз ана ... ... ... ... ... мен клубтарды, жалпы мәдени-ағартушылық ұйымдарды жетілдіру.
г) Жалпы ағартушылық және кең көлемде өз тілдерінде ... ... ашып ... ... ... мәселелер қаралады.
Совет өкіметінің тілді дамыту барысында жасаған алғашқы қадамы-
жергілікті тұрғындарды мемлекеттік басқаруға ... ... ... 1918 ... көктемінен бастап, партиялық клубтар, ... ... ... қысқа мерзімде курстар ашыла ... ... ... ана ... ... ... жаңа ... тілі үгіттеуші құрал ретінде кеңінен пайдаланылды. Осыған Қызыл
Армияның, мұсылман секцияларының, облыстық, ... және ... ... сексияларының тигізген ықпалы зор болды. Олар ең
алғаш рет «Қызыл ... (1000 экз. ... ... ... ... ... қазақтарды дайындау үшін арнайы мектептер ашты. Қазақ
тілінің дамуына зор әлеуметтік жағдайды араб ... ... ... ... ... ... ... да көпшіліктің игеруі қиын болды. Осы
қарастырылып отырған кезең В.И. Ленин айтқандай «шаруашылық, әлеуметтік,
саясаттық» ... ... ... ... бір жағынан
шовинизммен (ұлттың артықшылңғын, нәсілшілдікті насихаттайтын буржуазияшыл
реакцияшыл ... ... ... ... ұлтшылдықпен де
ерекшелінеді. Осы барлық экстра лингвистикалық факторлар ... ... ... ... орыс ... ... ... тигізді.
Екінші кезең: (1924-1927/28) қазақ тілінің әлеуметтік ... ... ... жедел түрде кеңейтуімен, яғни қазақ ... ... ... ... ... Бұл жылдары
Қазақстанның мемлекеттік байырғы территориясы қайта қалыптасты, ... ... ... ... ... этнонимі қайта жанданды. Бұл
кезеңдегі ... ... ... ... ... ... ... болып,
араб алфавитінің мемлекеттік мәнге ие латын ... көшу ... ... жылы ... ... түркілік жаңа алфавит комитетінің ролі ... 55-56 бб]. Осы ... ... ХII ... еңбек етуші
жергілікті тұрғындарды советтік құрылысқа, мемлекетті ... ... ... ... ... байланысты бірнеше іс шаралар жүргізілді.
Орталық комитет пен КАЗССР Ұлттық ... ... ... 1923 жылы ... республикада іс жүргізу қазақ тіліне
ауыстырылды. Комиссия қазақ тілін үйренудің ... ... ... ... ... ... ... білмейтін азаматтар, өздерінің
орындарын қазақ тілін білетін жұмыскерлерге босатып беру керек ... ... ... жұмыс істейтін мамандардың қазақ тілін үйренуге
құштарлығын арттыру үшін, олардың негізгі жалақысына өзі ... ... ... немесе ұйымның т.б. қазынасынан сыйақы төленетін ... ж. ... ... ... ... қоғамдық үйірмелер, қазақ
тілін оқытуға арналған кітаптар, оқулықтар шыға бастады. Мысалы 1927 ж.
Қазақ ... ... ... ... ... ... Бұл ... қазақтың
мәдени өмірінде қазақ тілінің қоғамдық аясын кеңейтетін маңызды оқиғалар
болды. Олар біріншіден, Кир ... ... жою ... ... Екіншіден, қазақтардың бірінші ғылыми съезі өтті (1924 ж.
маусым). Бұл съездің ... : ... ... ... мектеп
программасы, дұрыс жазу, оқулықтар мен ғылыми ... ... ... ... ... [12, ... ... дәлірек айтсақ 1926 жылы қазақ тілі ең алғаш ... ... ... ... ... ... ... Егер 1924-1925 жылдарға дейін қазақ тілі тек бастауыш ... тіл ... ... ... осы ... бастап , ол орта және ... ... ... ... бастады. Қазақ тілінде кітаптардың шығарылуы
күрт көбейді. Қазақ тілінің қоғамдық қызметінің ... ... ... ... қазақ тілінде шығуы да өз үлесін тигізді. Сонымен
екінші кезеңде, совет өкіметінің ... ... ... ... ... ... тілі ... дамыды. Ол мәдениетте, әдебиетте, орта оқу орындарында
кеңінен қолданылады. Сондықтан қазақ тілінің экономикалық, саяси ... ... ... ... ... аясы ... дамыды [26, 82б].
Үшінші кезеңде, қазіргі қазақ тілінің қоғамдық қызметінің кеңейуіне
себеп 30 жылдар болды. ... ... ... тілінің барлық сала бойынша
қызметінің кеңейюімен ерекшеленеді. Бұл жылдар қазақ тілі Бұқаралық ... ... ... кең өрістеді. Мысалы 1932 жылы қазақ тілінде
шығатын 62 газет және 8 журнал болды [26, ... 30 жылы ... ... оқу ... тіл қызметін атқара бастады. Осы жылдары
республикада 13 педогогикалық және мұғалімдік институттар ... Онда ... ... ... тілі ... жұмыс істеді. Оларда 5 мың ... ... ... ... 1932 жылы Алматыда ғылыми-педогогикалық кабинет
ашылды. Бір жылдан кейін ол ... ... ... ... ... жылы ... ... білім берудегі аясы тұрақталды. Сондай-ақ қазақ
тілінің дамуына 30 жылдары радионың мол ... ... [26, ... ... , ... тілінің дамуы Ұлы Отан Соғысы жылдарына дәл
келеді. Бұл жылдардың ерекшелігі ... орыс ... ... ... ... шығармалардың қазақ тіліне аударылуы болып табылады. Ұлы
Отан Соғысы жылдары білім саласындағы қазақ тілінің ... ... ... майдан мен тыл баспасындағы қызметі күшейді. Бұл жылдары ... 10 ... 3 ... 1 ... және ... ... ... шығарылды. Бұл жылдары қазақ тілінің қызметінің ... ... ... ... зор ... Олар 105-ші атты ... ... «Отан үшін», «Қызыл Армия», «Қызыл әскер ... ... ... ... ... ... «Отан үшін ұрысқа!»,
«Дабыл», «Сталин туы», «Отан үшін ... ... ... ... ... ... ... арнайы орысша-қазақша әскери сөздіктер шыға
бастады.
Бесінші кезең, соғыстан кейінгі кезең. Бұл ... ... ... тілі кең ... жайды. Қазақ тілінің дамуы мен байюына осы ... ... ... және ... ... ... тіліне аударуы
зор әсерін тигізді. Бұл жылдары баспа ісі одан әрі қарқынды дамыды. Қазақ
тілінің өнер ... ... ... ... ... ... ... радио,
телевиденияның ролі зор болды. Қазақ тілінің дамуы соғыстан кейінгі жылдары
ағарту ісінде де, одан ары ... ... ... ... ... жылдарында
орта мектептерде 380 түлек болса, ... ... ... ... саны
4500-ге жетті. 1957жылы 3197 қазақ мектептері жұмыс істеді, онда 445мың
жуық қазақтар білім алды. ... 18 ... ... ... ал 13 ... ... оқу орындарында 4830 қазақ білім алды.
Қазіргі кезде республикада қазақ тілі орыс мектеп-терінде де ... ... ... ... ... ... «Тіл ... Заң және Қазақстандағы тіл саясатының өзекті мәселелері
Қазақстан Республикасының "Тіл туралы" Заңы - ... ... ... ... ... ... рухани маңызы мен
орны жөнінен ерекше дүние.
Біріншіден, ол Қазақстан ... ... ... тіл,
адам құқықтарының біліми - мәдени өрістерін одан әрі ... ... ... Заң - ... ... ... ... ретінде
дамуының аса кұрделі проблемаларының бірі - ... ... ... ... аса маңызды белгісі - мемлекеттік
тілдің ... мен ... ... заңдылықтарына жауап береді.
Үшіншіден, Заң адам және азамат құқының, тіршілігі мен ... ... ... әрі кең ... саласы - тілдің Қазақстан мемлекеті ... ... ... қоғамдық қатынастардың барлық саласында:
экономикадағы, әлеуметтік-рухани саладағы, қорғаныс ісіндегі, ... ... ... құралдарындағы қызметінің құқықтық өрісін
анықтады.
Осындай кең де берік мемлекеттік тұғырнамасы, көп ... ... бар ... тілдің бүгінгі жәйі-күйі мен болашағы төңі-
регінде "Тіл туралы" ... ... ... ... ... жасау, бола-
шақка болжам, бағдар ұсыну ... ... ... ғылыми тұрғы-дан
кең өрісті де перспективалы, ал азаматтық - адамдық ... ... өз ... ұйымдастырылған маңызды рухани шара.
Біздің жас мемлекетіміз үшін ең жоғарғы мемлекеттік ... ... ... ... ... тіршіліктің қарапайым да мәнді
құндылықтарының бірі - азаматтық, қоғамдық келісім. Ал, осы ... ... ... бірі – ... тіл - ... тілдің қызмет
жасауы, әрі оның Қазақстан қоғамындағы біріктірушілік, топт-астырушылық,
ықпалдылық, жасампаздық, ұлтаралық ... ... ... ... ... өміршең, маңызды әрі көп салалы, көпқырлы проблемалар.
Тіл туралы ... ... ... ... ... Ол сөз жоқ ... табиғатымен, салмақты, нақтылы әрі принципті бап-қағидаларымен
қоғамдық ахуалға жағымды әсер ... ... ... мен ... кең ... ... ... бар құқық-тық-нормативтік
платформа болды.
Бұл Заң біздің пайымдауымызда Қазақстанның қос палаталы Парла-ментінің
аса маңызды ... ... Ал ... ... ... әсіресе
кейбір баптарының орындалуы сапасына келетін болсақ - әлі де шешуін күтіп
тұрған, қордаланған мәселелер жеткілікті.
Осы ... біз ... ... бір ... жасағымыз келеді. Тіл туралы
Заң қабылданғаннан кейін, біздің пікірімізше, өкінішке орай, ... ... аясы ... ... ... ... ... бұрынғы
позицияларынан айрыла бастап, оның ... ... ... ... пен ... орын ала ... көріністің бірнеше себептері бар.
Біріншіден, тіл проблемасы әлеуметтік экономикалық қиыншылық-тардың
канжығасында кетіп барады.
Екіншіден, тіл жанашырлары және тіл ... ... ... лауазым иелерінің заң қабылданды деп масайра-ған,
тоқмейіл, аңқау, сенгіштік, бейқам психологаясы, енжарлыққа бой ... ... бір жыл ... қайсыбір министрліктер мен
комитеттердің басшылығына, көптеген лауазымды ... ... ... деп есептелетін, алайда мемлекеттік тілден мүлдем бейхабар демесе
нашар білетід және оды білуге ниеті де жоқ ... жаңа ... ... "Тіл ... ... ... ... төл проблемаларына келер
болсақ, оның көптеген баптарының ... ... қуат ... ... ... ... ... бабында: "Қазақстан халқын топтастырудың аса-маңызды
факторы болып ... ... ... ... - ... ... ... парызы [19, 6б].
Үкімет, өзге де мемлекеттік, жергілікті өкілді және атқарушы органдар
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... қажетті барлық ұйымдастырушылық, материалдық-техникалық
жағдайларды жасауға міндетті", - ... аса ... осы ... өз ... мен ... ... сай
қызмет жасап тұр деп айта алмаймыз. Әсіресе, ... тіл ... ... ... ... ... аса ... құндылықтың мән
мағынасы турасында іргелі ғылыми сараптама керек.
Яғни мемлекеттік тілдің ... ... ... ... бүкіл қоғам деңгейінде универсалды ашу үшін қандай
мемлекеттік ұйымдық-құқықтық, материалдық - ... кадр ... ... ... ... жалпы мемлекеттік тұрғыдан әлі де
айқындалып, бағаланған жоқ.
Мемлекеттік тіл сол төртінші ... ... ... ... ... қатынастардың барлық салаларында толық қолданылып
отыр деп те айта ... ... ... аудандарда, елді мекендерде
мемлекеттік тіл өз өрісін тапқан жоқ. Әсіресе, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... орындалмай отыр.
Ал бұндай келеңсіз ахуалдың біздің мемлекетіміздің дамуының аса
маңызды проблемасына кереғар, ... ... ... тіл құрылысын
ұйымдастырушылар ойланды ма екен? Мәселе мемлекеттік тілдің Қазақстан
Республикасы мемлекеттік сәйкестігінің ... аса ... ... ... ... ... Егер Конституция, Президент, Парламент, Үкімет,
Сот, Мемлекеттік Ту, Гимн, Герб ... ... аса ... дәлелі, белгісі болса, мемлекеттік тіл де солардың ... ... ... Егер ... еліміздің заң, басқару жүйе-сін
Конституциялық талалтарға, мемлекеттік сәйкестікке ... үшін ... ... ... ... ... тілдің мемле-кеттік сәйкес-тігі
жөнінде де сан-салалы, нысаналы жұмыс жүргізілуі керек.
Ал мемлекеттік тілдің ... - ... ... ... өте ... ... Республикасы Президенті Н. Ә. Назарбаевтың 1996 жылғы ... №2995 ... ... ... ... мемле-кеттік
сәйкестігін қалыптастыру тұжырымдамасында" - "мемлекеттік сейкес-тіктің ... ... - ... ... ... және тіл ... белгілі бір
басымдықтарға еру" [23, 4б] - деп атап керсетілген.
Яғни ''сәйкестілік" категориясын, ... ... ... да іргелі проблемаларымен бірге мемлекеттік тілге ден қою – объек-
тивті қажеттілік, ел, ұлт мүддесі.
Қазақ ... ... ... ... ету үшін ... мынандай принципті мәселелер бірінші кезекте шешілуі керек:
- ... тіл ... ... ... ... ... іс жүзінде
қамтамасыз ету;
- мемлекеттік тілдің елдің бүкіл аумағында, қоғамдық қатынастардың
барлық саласында сөзсіз қолданылуы;
- ... ... ең ... барлық аймақтар мен деңгейлердегі
мемлекеттік органдарда заңға сәйкес қолданылуы;
- Мемлекеттік органдарда ... ... ... тіл ... барабар, өз мертебесімен үндес, тең бола алмайды.
Қазақ тіліне қамқорлық, оның мемлекеттік сәйкестігін ... ету ... ... ... органдардың, Үкімеітің міндеті.
Осыдан екі жыл ... ... ... ... ... тіл ... ... "Мемлекеттік тіл мәртебесін
іске асыру үшін мемлекет барлық жағдайды туғызуды міндетке алады. Бұл ... ... ... қаржылық, материалдық, ұйымдастыру ресурстарын осы іске
тартуға ... Осы ... ... ... ... ... емес ... өзінің ықпалы басым болуға тиіс, ... қана ... ... ... ... ... ... қолданылуы
мәселелерін шешуге қабілетті" деген тайға таңба басқандай ... ... ... ... 23-ші ... ... ... мемлекеттік тілдің
басымдығын және іс қағаздарын жүргізуді ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етіледі" [24, 23б]
делінген норманың сылбыр, баяу орындалуы бізді аландатуға ... ... ... ... ... пен жай-
барақаттық, немкеттілік оны қаржыландыру мәселесін шешуді кешіктіреді. Олай
дейтініміз "Бюджеттік жүйе" туралы Қазақстан Республикасының ... ... ... ... бір ... ... орындау жөніндегі
Республика Үкіметі айқындап, бекіткен мемлекеттік бағдарламаларға бөлінеді.
Демек, күні ... ... ... бекімеген Мемлекеттік бағдар-ламаға
Парламентте қаралған 1999 жылдың республикалық бюджетінен қажетті ... ... сөз. Ал ... деңгейдегі базалық мемлекеттік
бағдарламаның бекімеуі оның ... ... ... ... де ... ... ... деген сөз. Өйткені біз, әдетте, жоғарыдан,
орталықтан нұсқау - бағдарлама күту ... ... ... ретте Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1998 жылғы 14 тамыздағы
№769 "Мемлекеттік органдарда ... ... ... ... ... [25, 4б.] шешімі талабы жағынан біршама нақтылы құжат. Егер ... ... мен ... ... ... нақты бақылау болса,
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... осы қаулысын
оқығаннан кейін туған мына бір алаңдаушылыққа да, өз ... ... де ... аударғым келеді. Ол мемлекеттік тілді
мемлекеттік органдар қызметіне енгізуде басымдықтарды, тетік-меха-низмдерді
анықтауда ... ... ... ... бара ... ба ... күдік.
Үйткені, аталмыш қаулыда мемлекеттік ... ... ... ... ... - іс қағаздарына мемлекеттік тілді енгізу, штат ... ... ... ... ... ілеспе аударманы
қамтамасыз ету сияқты шараларға аударыл-ған. Бұлар, сөз жоқ, ... ... олар ... ... ... ... ... қосымша
шаралар.
Бұлар - еліміз Президенті бекіткен айқындамадағы мемлекеттік тілдің
Конституциялық мәртебесіне сәйкестігі ... сай ... ... ... ... аса ... шарты - мемлекеттік қызметкерлердің, ең
алдымен өзін қазақ ұлтынан деп анкета ... ... ... ... Ал, бұл мәселеде тіпті кері қарай шегініс бой көрсете бастады.
Үкіметтің ауысуыңда, одан кейінгі атқару билігіндегі ... ... ... ... ... мен депар-таменттер басына
"жас реформаторлар" деген айдармен мемлекеттік ... ... ... ... де ... бір топ кадрлардың келуі тілдік ахуалға кері
әсерін тигізді.
Үкімет ауысып, жаңадан тағайындалған жас министрлердің Президент ... ... ант беру ... ... мемлекеттік тілдегі
мәтініндегі оншақты сөзді ... ... одан ... ... ... ... ... келеңсіз ахуал, осыдан барып жергілікті ... де ... ... сірескен сеңі бұзылмайды. Ең өкініштісі - әсіресе ... ... ... ... ... тілді білуі, игеру деңгейі
еске алынбайды [25, 5б].
Ал қатаң ... ... ... ұлттың, ұрпақтың болашағынан,
мемлекеттік тіл мәртебесінен көрі өзінің мансабы мен жан ... ... ... ... ... ... деген асыл қасиет-
терден ада, ... ... ... саяз пенделер, ескі, таптаурын сүрлеу
-соқпақпен қыбырланьп күнін кешеді.
Қазақ ... соры ... ... жеке басының мүддесі мен эгоизмі
ықпалындағы тіл нигилистерінің үстіне ... мен ... ... органдарындағы аппрат жетекшісі, іс басқарушысы, кадр басқармасы,
бас бухгалтер сияқты кез келген лауазым иесін, ... ... ... "айтқанына көңдіріп, айдауында жүргізетін әлеуетті", "құдіретті
күштер" бар. Не бір лауазым иесін өздерінің ... ... ... ... да" ... ... аппараттық іс пен ойынның бүкіл
құйтұрқысын меңгерген, нақты билікті қолында ... ... ... легі бар. Олар өз ... әкімшіліктерінің күнделікті
"азығындай" ағымдағы бухгалтерлік, оперативтік ақпарат-есептерді, таңдау-
анықтамаларды, почтаны, хаттарды орыс ... ... ... икемді де
жатық. Осы мықтыларды мемлекеттік тілге бұрмай, иліктірмей мемлекеттік іс
қағаздарды сол ... ... деу, ... өнімсіз тіршілік. Еліміз
Президенті "Қазақстан ... Тіл ... ... атап ... ... ... қабылдау әдетте міндетті түрде
мемлекеттік тілді қажетті мөлшерде білгенде ғана ... ... ... бар. Оны орындау Үкіметтің, Президент Әкім-шілігінің, ... ... ... ... ... абырой-лы міндеті емес пе? Сол
жүзеге асса ұлт шенеуніктері де қазақша сөйлейді.
Мемлекеттік органдарда, ең алдымен ... ... Ішкі ... ... ... ... және коммуникациялар министрліктері, Ұлттық банк,
Бас Прокуратура, Стратегиялық ... және ... ... ... және ... қорғау жөніндегі комитеттер
қызметінде мемлекеттік тілдің қолданылуы мен ... баға ... ... ... ... деп есептеймін.
Мемлекеттік тілдің тағдыры, сөз жоқ, көп ретте орта, арнаулы орта және
жоғары ... ... ... Тіл саясатының жемістілігі, пәрменділігі
осы салалардан көрінеді, тағдыры ең алдымен осы ... ... ... иек ... тұрған ХХІ ғасырдағы қазақ тілінің мәртебесі мен орнының
негізі бүгінгі орта және ... ... ... ... биік жауапкершілік, ұлттың, тілдің, ұрпақтың ... ... ең ... орта ... мемлекеттік тілді нығайтуда өз
мүмкіндіктері мен қуатты өрісін толық пайдаланып отырған жоқ
Мысалы, 1997-1998 оқу жылында мектеп ... 1819748 ... ... ... тілінде оқыды. Яғни әлі де 359 мыңнан астам оқушы өз ана
тілінде білім алмайды. Бұл ... ... Егер ... ... 62 ... мен ... балаларға арналған мектеп интернаттардағы 8887 баланың
2939-ы қазақ балалары болса, олардың 1160-ы ... 39,5 ... ғана ... ... ... бойынша қазақ тілінде жұмыс істейтін бір ғана
балалар үйі ... ... 1993 жылы ... [5, ... ... "Тіл ... ... 16-ші бабының "Балалар үйлерінде
және оларға теңестірілген ұйымдарда оқыту, тәрбие беру ... ... ... ... балалардың ұлттық құрамын ескере ... ... ... жете ... ... ... ... жоғары оқу орындарындағы тұғыры әлі де әлсіз. Егер
бұгінде ... ... ... 70 пайызға жуығы мамандықты әлі де
орыс тілінде алатын [5, 140б] болса, олар сол ... ... ... ... сол ... ... өмірдің барлық
саласына енгізеді. Содан барып басқару органдары, банктер, финанс жүйесі,
коммерциялық фирмалар т. б. сол ... ... ... ... Сең сөгілмейді.
Мемлекеттік тілге өріс ашылмайды, тек қағаз жүзінде, алыстағы ... ... ... ... ... бірер телеканал шеңберінде
шектеледі.
Жоғары мектеп - ел азаматтарына әсіресе бүгінгі күнгі зәру, ерекше
сұранысқа ие - ... ... ... т. б. ... ... ... алуына, қазақ тілінің нарықтық ... ... да ... жеп, от ... да ... ... де айналуына негіз жасау керек.
Мемлекеттік органдардың, әсіресе мемлекеттік тілдің деректемелері ... ... ... ... қызметінде толық пайда-
лануына ерекше назар аударуы керек-ақ.
Мемлекеттік тіл банк, каражат, есеп-кітап жүйесінде ... ... ... ... ... жазылса әліде қабылданбай-
тындығын дәлелдеудің қажеті жоқ.
Сондықтан уәкілетті орган мемлекеттік ... ... ... және коммуникациялар, Ұлттық банк, Халықтық банк, жалпы коммерциялық
банктер жүйесінде қолданылуы ... ... ... ... ... ең ... шаруалардың бірі – барлық республикалық мемлекет-тік
органдардың өз саласындағы міндеттерін анықтайтын ұзақ мерзімдік, сындарлы,
нақтылы ... ... ... ... тіл" ... және оның анықтамасы
"Мемлекеттік тіл" ұғымы жарты ғасырдан астам уақыт бойында кеңестік
республикалардың не конституцияларында, не заң ... ... ... жете ... ... тұрсын, ол өз
мәнінде де қарастырылмады. Қарастырылғанның өзінде де ол ... ... ... ... ... ... тіл ... өзі кеңестік идеологияға жат, қанау,
кіріптар ету немесе күштеп ... ... ... ... оны шет ... тән адамды алдымен қанауы, бір ұлттың ... ... ... ... деп ... Мысалы, Үлкен кеңестік
энциклопедияда ... ... язык в ... ... ... ... ... в законадательном порядке,
обязательным в данной ... для ... ... в учереждениях,
для преподавания в школах, державной ... ... в ... свой национальный язык, всяческий стесняя и ... ... ... 57б], – деп ... ... ... ... мұндай анықтамалар "мемлекеттік тіл" терминін
кеңестік өмір саясатына сыйыспайтындай етіп көрсетуі өрши түсті. Бұл сөз
жүзінде ... ... ... ал іс ... орыс ... ... бағыттылған кертартпа тіл саясатының бүркеншігі еді. Сондықтан
мемлекеттік тіл проблемасын қозғауға батылы жетпеушілік немесе бұл ... ... ... бас ... ... ... ... тарихшылар, құқықтанушылар т.б.) еріксіз оны аса маңызды
қызметтік ... ... ... ... Сол ... Кеңес үкіметі
жылдарындағы заң құжаттарында "мемлекеттік тіл" термині кездеспейді.
Төңкерістен кейінгі бірінші ... ... ... ... ... ... ... оларды мемлекеттік тіл
деп арнайы жарияламай-ақ, орыс немесе республиканың байырғы ... ... ... Бұл кезеңдерде тілдердің еркін қол-данылуы мен
дамуына біршама жақсы жағдайлар ... ... ... Қазақстан көлемінде
қабылданған мынадай заңды құжаттарды атауға болады:
1. 1919 жылғы шілденің 10-да ... ... ... (ВЦИК) мен
Халық Комиссарлары кеңесінің (СНК) декреті негізінде қабылданған "Қырғыз
(қазақ) Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасын құру ... ... ... декреті; 2. Қазақ КСР- і кеңестерінің 1-ші құрылтай съезі
қабылдаған ҚАЗССР еңбекшілер ... ... (1920ж, 6- ... ... жылы ... айының 2-сінде Қазақ АССР Халық комиссарлар Советі
қабылдаған ... орыс ... ... ... декреті; 4. 1923 жылы қарашаның 22-сінде ... ... ... ... деп ... ... КСР Орталық атқару
комитетінің декреті; 5. 1924- жылы ... ... ... ... ... ... ... комитеті қабылдаған Қазақстанның 1-ші Конс-титуциясы.
Мұнан кейінгі жылдарда да, яғни 1924 жылы ... жаңа ... онда ... ... ... бірақ мұнда "мемлекеттік
тіл" емес одақта республикаларда ... ... тіл ... ... ... қандай мағына беретіндігі, қолдану аясы түсіндірлмейді.
Соңғы жарты ғасырлық уақыт (1938-1987) ... ... ... ... ... өмірінде заң жүзінде көрініс бермейді. Бұл
тіл теңдігі мен ұлт ... ... ... сөз ... ... ал ... ... түрде тежеуге бағытталған саясаттың күш салған тұсы болды.
Осы кезеңде заңды түрде мемлекеттік тіл ... ... орыс ... ... ... өмір салаларында жеке дара "ұлы" тіл ... ... ... ... ... ... болған 1938 жылдың 13 наурызындағы
КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі мен БК(Б)П ... ... ... мен ... ... орыс ... ... түрде
оқыту" жөніндегі қаулы болды. Қаулының текісін көріп отырғанымыздай ... ... ... көрсету жөнінде, не орыс тілінің нақтылы
мәртебесі туралы ештеме айтылмаған. Алайда оның ... ... ... ... өзге ... ... жарты ғасырға тежелуіне және
онымен байланысты қалған өмір сала-рында да ... ... ... ... дәл ... яғни орыс ... ... міндеттеген арнаулы
қаулылыр 1948, 1961, 1978, 1983 жылдары қабылданып, іс ... ... Бұл ... ... өз сөйлеушілері үшін тастанды тілге
айналуына, тіпті кейбірулерінің ... тіл ... ... ... Мысалы, Кеңес үкіметі орнаған кезде РСФСР- да тұратын халықтар
193 тілде сөйлесе, 1937 ... ... ... 90. Ал 1998 ... ... ... оқу ... небәрі 39 тілде жүргізіліпті. Сонда арадағы 51
жылда 51 тіл ... [22, ... ... ... түскен тілдердің – қазақ тілі. Қазақ тілі
бұрынғы Одақтағы өзге тілдер сияқты өзінің ... ... ... ... өз ... ... ... айналып, тұр-
мыстық жанұялық қатынасқа дейін ысырылды. Оған тағы бір себеп, бір сөзбен
айтқанда, ... ... мен ... ... зорлап ұйым-дастыру саясаты
кезіндегі халықтың аштан қырылуы мен жөн-жоқысыз өзге ұлт ... ... ... еді. ... кесірінен қазақ тілі өз
этникалық Отанында ... ... ... ... ... қатынас
құралы ретінде қазақтардың ықтиярынсыз икемделген орыс тілі өз ... ... ... тілінің табиғи ортасы бұзылды. Қазақ ... мен ... ... ... ... ... желеу етіліп,
ана тілі шет ... ... ... ... жылдар аралығында қазақ
мектептерінің саны 4391-ден 2400-ге дейін азай-ған, басқаша айтқанда ... ... ... 1901 мектеп жабыл-ған екен[22, ... ... ... ... мүддесі тіпті де ескеріл-мегенін көрсетеді.
Қазақ халқы есін жиып, 1986-1987 жылдардан бастап азаттық үшін ... ... ол ... ... ... болғандай. Орталықтың тегеурінінде
әкімшілдігіне төтеп беріп, ана тілін дамыту мәселесі күн тәртібіне қойылды.
Осыған орй ... ... ... ... етіуі бойынша 1987 жылы
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті мен Қазақ ССР Министрлер Советінің
"қазақ ... ... ... туралы" қаулысы қабылданды. Мұнан
кейінгі жылдарда КСРО-ның ыдырауы мен ... ... ... негізгі тілі мемлекеттік тілі болып жарияланды. Кейбір
республикаларда өз тіліммен қоса орыс тілін ... ... ... ретінде жариялады. Мысалы, Қазақ-станның 1989 ... Тіл ... ... орыс тілі ... ... тілі ... ... [22,
15б],–деп көрсетілсе, сол заңның екінші бабында: "Қазақ ССР-і орыс ... ... ... ... ... ... ... [22, 15б], –
деп жазылды. Бірақ қабыл-данған Конституцияларда да, ... ... ... тіл" ... ... ... ... сол тұстағы,
яғни 1989 жылы өз тілдері мен орыс ... ... ... ... ретінде
жариялаған Прибал-тика, Тәжікстан, Украина, Қырғыз, Өзбек, ... Тіл ... ... ... ... ... қиын. Дегенмен олардың әрқайсысынан көмескі түрде болса ... ... ... ... ... ... ... 70-бабына сәйкес қабылданған. Тіл ... ... тілі – ... тілі деп ... ... оның түсініктемесі
ретінде мынандай сипаттама берілген: "Государственный язык ... ... ... ... и ... ... и функционирует
на основе латинской графики" [22, 110б], – делінген .
Орыс тілінің осы ресми тіл ... болу ... ... дейін
егемен мемлекеттердің заң құжаттарында әлі күнге дейін қолданыстан қалмай
келеді. Бұл қазіргі таңда өз ... ... тіл ... ... ... ... ... тіл" және "ресми тіл"
дегендердің бір мағына ... ... ара ... ... бір-
бірінің қайшы қойылуына себеп болып ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттілік тілі –
қазақ тілі" [19, 7б], – деп анық ... Ал орыс тілі ... ... және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс
тілі ресми түрде қазақ тілімен тең ... [19, 7б], – ... ... тілдік процеске назар аударсақ, онда "мемлекеттік тіл"
және "ресми тіл" дегендер ... ... ... ... ... ... "мемлекеттік тіл" терминінен бөлек кездесетін сәттерде болады.
Мұндайда ол бір мемлекеттен ... ... ... ... тіл қызметінде қолданылуы мүмкін. Мысалы, БҰҰ жұмыс тілі деген
сияқты реттерде.
Мемлекеттік тіл-көптілді қоғамға ... өте ... ас ... ... ол ... саяси құрылымына өзіндік ұстаған ішкі,
сыртқы саяси бағыттарына байланысты әр қалай сиппатталуы мүмкін. Мәселен,
Франция, ... ... ... ... ... ... тіл – ... ел азаматтарының барлығы бірдей білуге тиіс болса, ... ... тіл – ... ... ... халқын саяси-мәдени
бірлікке ұйымдастырудың тиісті құралы болып табылады. Сондай-ақ кей елдерде
мемлекеттік тіл қарсы шығуға ... тіл ... ... ... қарсы
шығу мемлекетке қарсышығу болып табылады (Пакистан) [22, 120б].
Сонымен жоғарыдағыларды негізге алар ... ... ... ... ... ... болады:
– Қандайда тіл болмасын, егер мемлекеттік тіл болып жариияланса, ... сол ... ... ... ... да, ол тіл ... қызмет бабында қолданылатын тіл. Сондай-ақ сан алуан
өмір салаларында алдымен пайдалануға тиісті.
– Мемлекеттік тіл – оны ... ел ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік тіл – Ту мен Елтаңба сияқты мемлекеттің рәмізі.
– Мемлекеттік тіл – көпұлтты ... ... ... саяси-мәдени
бірлікке ұйымдастырудың тілі.
– Мемлекеттік тіл – елдің ... ... ... Мемлекеттік тіл – мелекет қамқорлығына алынған тіл, оған ... ... ... ... тіл" ... ... ... болсақ:
Мемекеттік тіл – қоғамдық функциялардың көпшілігінде қолданы-латын
тіл, белгілі бір территорияға тараған және құқұқтық ... ... ... ... тілге бара-бар бірақ құқұқтық жағынан кейбір
елдерде ерекшеленеді [22, 6б].
Мемлекеттік тіл – ... ... ... ... ... ... ... билік және басқару органдары ... ... мен ... ... ... ғылым және мәдениет, саласы және тағы
басқа тарапынан бекітіледі, қоғам өмірінің әр түрлі саласында интеграциялық
қызмет ... ... ... ... ... ... ... елдің
мәдени және шаруашылығының дамуын қамтамасыз етеді.
Мемлекеттік тіл – ... ... ... ... қатынас
құралы ретінде тарихи қалыптасқан функциясын атқарады; мемлекетті ... ... ... ... ... және жазбаша қатынас құралы ретінде
қолданылады, заң шығару, атқару және сот ... ... беру ... ... ... ... ... қолданылады [19, 7б].
Мемлекеттік тілдің қызметі.
Мәдениеті мен тіліне үлкен көлемде мән беретін дамыған ... ... ... ... ... ... тіл атауына ие
болған тілдің ... ... ... ... ... ... ... тізімдеп көрсетіп беруге болады. Олар:
2.3 Тіл туралы заңының негізгі ... көп ... ... ... ... ... таралу
деңгейіне, сол тілді тұтынушылардың санына, ел тарихындағы, мәдениетіне,
экономикасындағы т.б ... орны мен ... ... ... бұл
мемлекеттің қолайлы тілдік кеңістігін жасауда сол тілдің функционалдық ара
қатынасын дәл анықтауды талап ... Оның ... ... тіл сол ... ... ... ... ерекше аталыпғ өзіндік
лайықты орынға болуға тиіс.
Қазақстан - қазақ ұлтынан басқа көптеген ұлт пен ұлыс ... ... Бұл ... оның ... тән ... ... жүйесін әр алуан қызметтегі 128 тіл құрайды. Ол тілдердің
ішінде Қазақстан Конституциясында Тіл ... ... ... көрсетілген бір ғана тіл бар. Ол– қазақ ... Оның ... ... шығару– халқымыздың тәуелсіздік жолындағы күресінде,
егемен ел болғандығы ... ... ... ... Сондықтан оны
жүзеге асыру – Тіл заңының негізгі ... ... ... заң ... ... ... Ешқандай ілгерілеу жоқ. Заң – іске қосылса заң. Демек,
заңды қолданысқа енгізу мәселесінің ... ... да ... Тіл заңы ... мемлекеттік тілмәселесінің ұсақ-түйегі болмайды, бәрін ескеру керек.
Бірақ олардың басын біріктіріп, ірі-ірі топқа бөле отырып, солардың негізгі
жолдарын белгілемесек ... ... ... ... Сондықтанда Тіл
заңын өмірге енгізу және ... ... ... ... ... Ең ... ... асырушы – мемлекет. Демек, мемлекеттік тіл мемлекет
қамқорлығына алынған тіл. Сондықтанда оны қорғау тиісті құқұқтық база
құру ... яғни ... ... ... ... ... ... заңның орындалмауына кінәлі жандарды жауапқа тарту жолымен
жүзеге ... ... ... ... Мысалы, Литвада
лауазымды адамдарға "әкімшілік құқұқ бұзу жөніндегі заңы" бойынша
кәсіптік ... ... ... ... ... ... үшін бізідің ақшамен есептегенде 300 боларлық
айып пұл салынады.
2. ... ... ... ... ... ... ... жасалып белгілі нақты талап қойылмаса біздеде қазақ
тілін білудің қажеттілігі болмайтындығына, іс-қағаздардың мемлекеттік
тілге ... ... ... ... көзіміз әбден жетіп отыр.
Сондықтан жоғарыдағыдай лауазымды адамдардың, мамандардың мемлекеттік
тілді ... ... ... ... Тіл ... 23 бап өте орынды. Бұл
адам құқұғы мен еркіндігіне қайшы келмейді. Өйткені байырғы халықтың
құқұғын қорғаған, оның ... ... тіл ... ... беретін осы бап деп айтсақ атық болмас. Басқа ұлт
өкілдерінің, ... ... ... ... бұл ... орны жоқ. ... Қазақстан Республикасының барша
азаматтарының мемлекеттік тілді ... және ... ... ... ... материалдық-техникалық жағдай жасалған.
3. "Қазақстан Республикасындағы тіл туралы" ... ... ... мен мөр ... мәтінінде олардың атаулары,
бланкілері, хабарландырулары, жарнама, прейскуранттар, ... ... да ... ... мемлекеттік тілде жазылады"
деп көрсетілген.(10 тарау, 21 бап). Демек, осының орындалу бақылацу
тетіктерін іздестірген жөн. ... ... ... заң ... ... бақылап, үнемі сұрау салып отырмаса, қағаз жүзінде ғана,
із-түссіз қала беретініде ... Осы ... ... елдердегі
тәжірибелерді қарастырған жөн. Мысалы, Вильнюс қаласында әкімшілік
шешімі бойынша жарнамалар, мандайшадағы жазулар тек ... ... ... ... әйтпесе оны орындамағандарға айып пұл салынады.
Индонезия астанасының Джакарта қаласының әкімшілігі іс ... ... ... ... ... басқа да мандайша
жазуларын шет елдік сөздерден аластату науқанын жүргізген. Мұндай
тәжірбие Ресейде де бар. ... ... ... ... ... ... ... егер коммерсант өз фирмасынын атын орысша
атамаса 250 мың ең төменгі жалақы мөлшерде айып төлеген. Сонымен ... аты орыс ... ... ... шрифтермен орындалса, айып
пұл екі есе артқан.
Мемлекеттік тілдің мәртебесін қорғау мен қатар, оның ... сөз жоқ ең ... ... ... Тіл ... бұл ... ... терминология, ономастика жөніндегі тиісті
мемлекеттік комиссиаларды және қажет болған ... ... ... (5 ... 23 бап) – деп ... ... аясы мен ... түрлену
жасалатын бірден-бір қажеттілік. Мәсәлен, Францияда тіл тазалығын сақтауды
19 министрлік арасындағы комиссия құрылып олар ... ... ... анықтап, ал қайсысын француз сөзімен алмастыруға
болатындығын көрсетеді. Егер қоғамдық ... ... бар ... ... ... сөздерін қолданса, 1000-2000 франк айыппұл
төлейді. Бұл заңды француз ... ... ... - ... тілдің тағдыры оны жаратқан халықтың қолында ... ... бұл ... жүргізіп отырған саясатына тәуелді
болмақ. Сондықтан мұндай халықтың соңғы сенері – заң, соңғы ... ... ... ... ... тек заң ... ... аламыз. Ал
ол заңнын орындалуын бақылап отыратын арнайы заңдастырылған орган болмаса,
қағаз ... жай ... ... ... ... Тіл ... бабында көрсетілген Уәкілетті орган өз мәртебесіне сай жұмыс істеуі
тиіс. Мәселен, осы мақсатта ... ... Тіл ... қарастыруға болады. Ондағы Тіл департа-ментінің қызметі мен
өкілетілігіне мынадай мідеттер енгізген:
1. Тіл қорғау комиссиясы тіл саясатымен ... ... ... ... жүргізуді үйлестіру.
2. Әлеуметтік-лингвистикалық процестерді зерттеу және оларды ... ... ... ұсыныстар жасау.
3. Тіл заңының оындалуының барысына бақылау мен талдаулар ... ... ... ... дайындау.
4. Тіл саясатын қуаттандыру бойынша және Тіл заңын бақылауға ... ... ... ... ... және оған ... жүргізуде термин-дерді
жасаушылар мен тіркеуші символдарды, тілдік безендірулерді ... ... ... ... ... ... және оқыту тәсілдерін дамытуды кеңейту.
7. Іс жүргізу бойынша қажетті анықтамалық құралдармен сөздіктер-дің
шығуына ... ... [8, ... осындай іс-шаралар біздің еліміздеде орын алса, тілдің ... алға ... ... анық ... ... ... ... бағдарламары
Тілдерді дамыту мен қолданудағы мемлекеттік бағдарламасының мақсаты
мен міндеттері.
Көпшілікке белгілі, Тілдерді қолдану мен ... ... ... ... бағдарламсы бойынша атқарылған жұмыс-тар «Қазақстан
Республикасындағы Тіл ... ... ... ... бір ... Соның нәтижесінде бұл бағыттаағы іс-қимылдың саяси көпсөзділіктен
нақтылыққа, ... ... ... ... бұруға мүмкіндік
туды. Осы кезеңдерде қоғамда мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... жүргізу, компь-ютерлерге қазақ тілінде
бағдарламалар жасалды, ақпарат құрлдары қазақша жүргізіле басталды. Сондай-
ақ тұңғыш рет 31 томдық терминологялық ... ... ... Тілдік орта
қалыптастыруға арналған шаралардың тиімділігі арта түсті. Мемлекеттік
бағдарламаның ... ... ... бөлімінде
белгіленген міндеттерді орындау бары-сында тіл туралы заңдылықтарды бұзғаны
үшін жауапкершілік айқындалды, шетелден әкелінетін тауарлардың ... ... ... ... ету жүзеге асты және мемлекеттік тілде құжат
дайындаушы әкімшілік ... ... ... ... ... ... әдіс-тері тәжірибеге енгізілді, терминология қалыптастыру
және ономастикалық ... жаңа ... ... ... ... жүйеленді.
Мемлекеттік бағдарламаның ғылыми-лингвистикалық тұрғыдан қам-тамасыз
ету бөлімі бойынша белгіленген шараларға орай қазақ тілінің грамматикасы,
пунктуациясы, ... мен ... ... ... ... ғылыми-
зерттеу жұмыстары жүргізілді. “20 ғасырдағы ... ... ... ... ... “Емлесі қиын сөздіктер” деген тақырыптардағы
монографиялар, зерттеулер жеке-жеке кітап болып ... ... ... ... ... орфоэпиялық сөздігі”, “орысша- қазақша сөздік”,
“Қазақтар ана тіл әлемінде” деген зерттеулердің ... ... ... ... ... ... қоры ... Ғылыми зерттеу
жұмыстарын қазақ тілінде ... ... ... ... ... артып келеді.
Түйіндей айтқанда, Тілдерді қолдану мен дамытудың 1998-2000 жылдарға
арналған. Мемлекеттік бағдарламасының басқа бөлімдерінде қамтылған ... ... тағы ... өз ... оң нәтижелер берген сыңайлы, бірақ
кей шаралардың орындалмауына сай бұл бағдарлама қайта өңделіп шықты.
Енді соған тоқталатын ... ... ... мен дамытудың 2001-
2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы 10 жылға арналған.
Бағдарлама қоғамдағы саяси тұрақтылық ... ... ... келе ... тіл саясатының табиғи сабақтастығаын ... және ... тіл ... ... ... бағыт-бағдарын берік
бағамдайды, ең бастысы, тіл болашағына деген нық сеніммен нығайта ... ... ... ... ... Ол ... ... қабылданар
құжаттың құрылымдық талаптарына сай ижәне тіл саясатына қатысты қамтылуы
тиіс мәселелерді ... ... ... саяси тұрақтылық мүдделерін ескере отырып
жүргізіліп келе жатқан тіл саясатының табиғи сабақтастығын қамтамасыз ... ... тіл ... жақын болашақтағы бағыт-бағдарын берік
бағамдайды. Сондай-ақ бағдарламада мемлекеттік тіл мәртебесіне мейлінше ... баса айту өмір ... ... ... Ол ... Қазақстан
Республикасы Тіл саясатының тұжырымдамасында атап көрсетілген. ... тіл ... ... «… ... ... ... ... емес, мемлекеттің өзінің ықпалы басым болуға тиіс,
өйткені тек мемлекет қана ... ... ... ... ... ... мәселелерін шешуге қабілетті.
Мемлекеттік тілді жалпы Қазақстан бойынша дамыту тетігі уақытша ... ... ... бар. Мемлекеттік тілді ендіру мен дамыту мәселесі –
елімізде болып жатқан барлық ... ... ... ... ол ... ... пен ... тіл және аралық қатынас-тарды
реттеу мен жоспарлаудың барлық жүйесін қамтиды.
Бағдарламада ... тіл ... ұзақ ... ... ... ... мен ... айқындалып, сондай-ақ, олар-ды
іске асырудың басты бағыттары мен міндеттері белгіленген.
Белгіленген мақсаттарды, міндеттерді және ... ... ... ... уәкілетті орган әзірлеп, ҚР-ның ... ... іске ... ... ... екі ... қысқа
мерзімді жоспарлары түрінде жасалынады.
Тіл құрылысының ... ... ... және мәдени
қажеттіліктерді толыққанды іске асыруды ... ете ... ... ... ... және оның одан әрі топтасуына жағдай
жасайтындықтан, мемлекет өмірінің аса маңызды ... ... ... ... Бұл ... тілдерді дамыту мәселелерін мемлекеттік
реттеу қажеттілігін білдіреді.
ҚР-ның конституциясымен бекітілген және "ҚР тіл ... ... ... ... ... ... қалыптастырудың функционалды
принциптеріне сәйкес сараланған айқындама негізінде тіл ... ... ... ... ... ... ... кеңейту мен
нығайту: орыс тілінің жалпы ... ... ... ... басқа тілдерін дамыту бойынша жүзеге асыру
орынды болмақ. ... ... ... ... ... оның ... іске асыру қажеттілігінен айқындалады; орыс тілінің қолданылуын
қамтамасыз ету қызметінің басты бағыты оның ... ... ... өзін-өзі басқару органдарында қазақ тілі мен ... ... ... сақтау болып табылады; этникалық ... ... ... ана тілін әркімнің пай-далануға
қарым-қатынас, тәрбие оқу және шығармашылық тілін еркін таңдап ... ... ... іске ... Қазақстан халықтарының тілдерін оқып-
үйрену мен дамыту үшін ... ... ... ... тілдің әлеуметтік коммуникативтік қызметін кеңейту мен
нығайту мақсатында қол ... өз ... ... ... шешуді
талап етеді.
1. Мемлекеттік тілдің мемлекетті басқару тілі ретінде қолданылуын
қамтамасыз ету.
... ... ... ... ... ... мемлекеттік тілді қызметтік міндет-
терің орындауға қажетті деңгейде меңгеру үшін шаралар қолдану;
• Мемлекеттік органдар жүйесінде ... ... ... ... ... тілі ретінде қолданылуын қамтамасыз ету;
• Мемлекеттік органдарды актілерді әзірлеу мен қабылдауда негізгі тіл
ретінде мемлекеттік тілдің қолданылуын қамтамасыз ету;
• Іс жүргізуді ... ... ... ... ... ... ... ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі ... іс ... ... тілі ... ... тілдің
қаматасыз етілуі;
Осы міндетке қатаң талап қоя отырып мемлекеттік және мемлекеттік емес
әр мекеме орнында іс-қағаздарының тек қазақ тілінде ... ... ... де ... ... ... жазатын арнайы маман иелері ақылы қызмет етуі
тиіс. ... оны әр ... ... ... ... ... ... тілді
үйренуге бет бұрады. Сондай-ақ ... ... ... ... кез ... ұлт ... жеке куәлігі тек мемле-кеттік тілде болуы
тиіс.
II. Қазақстан Республикасының азаматарының мемлекеттік тілді мең-геру
үшін жағдай жасау.
• ҚР-ның конституциясының 7 және 93 ... іске ... ... ... ... Республикалық және жергілікті бюд-
жеттің сондай-ақ ҚР-ның заңамалық актілерімен тыйым салын-баған
басқа да көздері есебінен, ... ... ... тегін
оқытып үйретуді көздеу. (Осы тұста менің айтарым бұл ... ... ... ... курстарын" тегін оқыту жүйесі керек емес.
Себебі ол қаншалықты арзан әрі көп ... ... ... Арзанның жілігі татымас деген осыдан шығады);
• Ғылым, мәдениет, білім ... ... ... ... ... салалары қызметтерінің мемлекеттік тілді тиісті деңгейде
меңгеру үшін, құқықтық-ұйымдық шараларын және ... ... ... қамтамасыз ету;
• Мемлекет салаларына қарамастан барлық үлгідегі мектеп жасына дейін
мекемелерін жалпы білім беретін мектептердің орта және ... оқу ... ... мен ... ... ... ... білімі мен біліктіліктерін барынша
жоғары деңгейде өтуін қамтамасыз ету.
III. Ғылыми - лингвистикалық зерттеулерімен оларды ... іске ... ... ... ... жолымен қазіргі қазақ әдеби ... ... ... ... ... Қазіргі қазақ әдеби тілінің сөзжасам процестерін ... ... ... ... ... толық қанды терминологиялық жүйе-сін
еңгізу;
• Ономалистика мәселелерін ғылыми тұрғыда қамтамасыз ету.
IV. ... және ... ... ... ... ... ... іске асыру тетіктері:
Бағдарламаны іске асырудың негізгі тетігі тілдерді қолдану мен ... ... ... ... ... ... іске асыру
жөніндегі іс-шаралар жоспарында көзделген, ... жыл ... ... ... болады. Бағдарламаны іске асыру жөніндегі іс-шаралар
жоспарын өкілетті орган ... ... ... іске асыру
нәтижесінде бұдан алдыңғы кезеңде екі жыл сайын өзгерту ... ... ... перспективаны ескере отырып жасалған ... ... бұл ... ... ... мен бағдарламаларда
көзделген іс-шараларды іске асыруға бақылауды қамтамасыз ету мүмкіндіктерін
іске асыру оны іс ... іске ... үшін ... тиімді әрі нақты
мүмкіндіктермен қамтамасыз етілуі ... ... және ... деңгейі тұрақты өсіруді қамтамасыз етуді
көздейтін ұдайылық;
• Орындалуына қатаң ... ... ... ... ... ... меңгеру саласындағы талаптарды мемлекеттік тілді еркін ... ... үшін ... ... ... ... пікірді белсенді түрде қалыптастыру;
• Тіл құрылысын жүзеге асыру кезеңінде функциолинвистикалық тепе-
теңдікті сақтау.
Қорыта айтатын болсақ, онда ... ... ... ... мен нығайту, орыс тілінің қолданылуын ... ... ... ... ... этникалық топтардың тілін дамыту міндеттері
алға ... Тіл ... бұл ...... ... ... ... дамуын көздеген ұстанымына негізделген. ... ... ... Жар-лығымен (07.02.2001 ж. № 550)
[8, 66-68бб] ...... ... ұлт пен ... ... ... өзгеше
құрал, сондықтан да біз оны халықтар арасындағы достықтың бастауы, олардың
ынтымақтастығы мен береке-бірлігінің ... ... ... ... ... ... ұлт ... тіліне құрмет көрсету,
олардың ана ... ... ... төл ... ... жағдай жасау –
мемлекетіміздің маңызды ... ... ... Оның ... ... Республикасының Конституциясында, Қазақстан
Республикасындағы Тіл туралы Заңында ... ... ... ... ... ... қолдану аясын кеңейтіп, оның мол
мүмкіндіктерін қоғамдық қарым-қатынаста барынша кең ... ... ... ... ... ... қатысты ең өткір, ең көкей-тесті
проблемалардың бірі. Оны ойдағыдай шешу шыдамдылықты, қыруар күш-жігерді,
мақсаткерлік пен ... ... ... Бұл ... ... оң
қозғалыстарды баянды етіп, тереңдете түсу үшін ... ... ... ... ... ... ... іс пен өрелі ғылыми пайымды
пайдалану әлдеқайда ұтымды екені анық. ХХ ғасырдағы ұлы ... ... ... ... де осыған шақы-рады.
Тіл мәселесінің өте нәзік екендігі, оның зорлықпен емес, тек қана
шынайы ... ғана ... ... ... ... Ал оны
мемлекеттік тіл ретінде қастерлеп, үйрену – ... ... ... ... ... ... ... бар. Бұл – мемлекеттік тіл саясатының
басым бағыттарын үйлесімді жүзеге асырудың негізгі шарты.
Тіл саясатының ... ... көз ... ... ұлы ... таба қою ... Тіл мәселесінде ол кісінің
араласпаған саласы жоқ. Және жай ғана ... ... сол ... ... да негізін қалаушы болған. Ең алдымен, ол қазақ тіл
білімінің ... ... Бала ... ... ... тіл ... ... көпшілігі сол кісі шығармашылығының жемісі. Қазақ
әліпбиінен ... ... де бір өзі ... ... мектептеріне
арнап жазған оқулықтары тағы бір төбе. Сол оқулықтар арқылы балалардың
тілін сындырудың ... ... ... ... оқытудың әдістемесін де
алғаш өзі жасаған.
Кең көлемде алып қарасақ Аханның заманы мен ... ... ... ахуалдан көптеген ұқсастықтар табылады. Ел тәуелсіздігі Ахан-ның
кезеңінде де дәл ... тіл ... ... қарастырылды.
Тәуелсіздік алғаннан бері аздаған жылдар ішінде тіл саласында
мемлекеттік тұрғыдан аз іс ... жоқ. Ең ... тіл – ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
Конституциясында ана тіліміз бен ... ... ... ... ... ... мемлекеттің мүдделі болатындығы міндеттелді.
Қазақстан Республикасында мемлекеттік тіл саясатын жүргізудің Тұжырымдамасы
Президент ... ... (1996 ж. 4 ... ... Тіл туралы Заң (1997 ж. 11 тамыз) қабылданды. ... ... ... мен ... ... бағдарламасы
әзірленіп, Үкімет қарауына тапсы-рылды. Жақында ғана Қазақстан Республикасы
Үкіметі Мемлекеттік орган-дарда мемлекеттік тілдің аясын ... ... ... (1998 ж. 14 ... ... ... ... біртұтас
мемлекеттік тіл саясатын жүргізудің стратегиясы мен тактикасын анықтайтын
маңызды құжаттар. Мәселе, осы шараларды ... ... ... ... ... ... ... мамандығына, кәсібіне қарамай қоғам алдындағы
парызы бірдей. Тіл ешкімнің ... ... Ол ... өз ана ... ... ... оны дамыту, өркендету өз қолында. ... ... Ахаң ... ... ... әр ... әр ұйым өзінің төл ісіне
айна-лдырғанда ғана алға басады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1 Бондолетов В.Д. ... ... - ... ... 1987. ... б.
2 Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. – Москва: ... 1966. – 560 ... ... В.М. ... и социальная лингвистика // Вопросы соци-альной
лингвистики. – Ленинг рад: Наука, 1969. – 120 ... ... Б.Н. ... социальной дифференциации языка // Вопросы
Социальной лингвистики. – ... ... 1969. – 42 ... ... тіл: ... мен болашағы. Жинақ. – Астана: ... 1998. ... ... Белл Р.Т. Социолингвистика. – Москва: Международные ... 1980. ... ... Дешериев Ю.Д. Социальная лингвистика: к основам общей теории. - Москва:
Наука, 1977. – 381 ... Тіл ... және сөз ... ...... Ғылым, 1997. – 235 б.
9 Назарбаев Н.Ә. Ел ...... 2000. – 246 ... ... А.Д. ... // ... ... – Москва: Советская Энциклопедия, 1990. – 501 б.
11 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы, 1992. – 444 б.
12 Хасанұлы Б. Ана тілі – ата ...... 1992. – 196 ... ... мен Коржова мемлекеттік тілді мойындамай ма? // Ана тілі. -
№4, 25 қаңтар 2007 ... ... Ә. ... ... ... ... – Алматы, 1998. – 128
б.
15 Назарбаев Н.Ә. Жадымызда жатталсын, татулық ... ... // ... - №7, 16 ... 1998ж.
16 Сморгунов Л., Семенов В. Политология. – Алматы, 1996.- 205 б.
17 Мелиоранский П.М. ... ... ... языка. – Санкт-
Петербург, 1894. – 127 б.
18 Мемлекеттік органдарда мемлекеттік тілдің қолдану ... ... ... ж. 14 тамыздағы ҚР Үкіметі қаулысы // Егемен Қазақстан. - №4, ... 1998 ... ҚР ...... ... 1995. – 96 ... Сулейменова Э.Д., Шаймерденова И.Ж. Словарь социолингвистических
терминов. – Алматы: ... ... 2001. – 168 ... ... ... ...... 1999. – 485 б.
22 Тіл саясаты: тағылым мен тәжірибие. Мақалалар. – Алматы: Арда, ... ... ҚР тіл ... ... – Алматы: Қазакстан, 1996. – 24 б.
24 Мемлекеттік тілдің қолдану аясын кеңейту мәселелері. Жинақ. – Көкшетау,
2001. – 86 ... ҚР тіл ... Заң // ... ... - №2, 15 ... ... ... Б. Ана тілі – ата мұра. – Алматы: Жазушы, 1992. – 272 ... ... ... ... ... ... ... тілі
Саясат тілі
Мемлекеттік тілдің қызметі
ҚР-ның қарулы күштер тілі
Ғылым ... ... ... ұлт ... үйрену тілі

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аймақтағы петроглифтерді зерттеу ісінің қалыптасуы мен дамуы16 бет
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Рекреациялық туризмді жоспарлау және ұйымдастыру30 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстанның табиғат жағдайы56 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь