Түр және түр түзілу процесі

Жоспары:
І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім
2.1. Түр туралы ұғымның қалыптасу тарихы
2.2. Түрдің анықтамалары
2.3. Түр туралы концепциясы
а) Түр концепциясының даму тарихы. Типологиялық түр концепциясы. Номиналистік концепция (Ж.Б.Ламарк). Түр ұғымы жайлы Ч.Дарвин түсінігі.
б) Түрдің қазіргі биологиялық концепциясы. Түрдің морфологиялық концепциясы
2.4. Түрдің қазіргі кездегі критерийлері
2.5. Жаңа түрлердің түзілу процесі

ІІІ. Қорытынды

IV. Қосымша (суреттер, кестелер)
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚОРҚЫТ АТА АТЫНДАҒЫ ... ... ... және ... ... ... және ... кафедрасы
Курстық жұмыс
Мамандык: «Биология - 050113»
Оқу тобы: Б-09-1
Тақырыбы: Түр және түр түзілу процесі
Орындаған: Баймырзаева Гүлжан
Қабылдаған: Абдраманова ... 2012 ... ... ... Түр ... ұғымның ... ... Түр ... Түр концепциясының даму тарихы. Типологиялық түр концепциясы.
Номиналистік концепция (Ж.Б.Ламарк). Түр ұғымы жайлы ... ... ... биологиялық концепциясы. Түрдің морфологиялық
концепциясы
2.4. Түрдің қазіргі кездегі
критерийлері.............................................13-18
2.5. Жаңа түрлердің түзілу
процесі.....................................................19-21
ІІІ.
Қорытынды...................................................................
................................22
IV. Қосымша (суреттер, кестелер)
.............................................................23-25
V. Пайдаланылған әдебиеттер
.........................................................................26
І. Кіріспе
Түр тірі ... ... ... өмір сүру ... ... ... ішкі құрылысы өздерінің тіршілік ету бағыты жөнінен, демек,
орта мен зат алмасу ... ... ... ... ... бар. Органикалық табиғат түрлер деп аталатын өзінің әр алуан
құлпырған формаларымен біздің көз ... ... ... ... ... көп түрлілік жайында мынадай кейбір цифрлар түсінік береді. ... ... ... ... ... саны ... - ға жуық
деп ... ... ... өсімдіктердің түрлерінің саны 500 000
жетеді. Алайда қазіргі кездегі ... мен ... ... әлә ... жоқ. ... күн сайын жаңа органикалық формалардың сипаттамасын беріп
отыр десек өсіріп айтқан болмайды. Егер ... мен ... ... ... мен вирустар түрлерінің зерттелу ... ... ... еске ... бұл ... ... ... Егер органикалық дүние формаларының даму тарихына көз
жіберсек, олардың алуан түрлілігі жайындағы ұғымымыз да ... кеңи ... ... ... ... ... ... 250 мыңға,
ал жануарлардың түрі 7 миллионға жетеді. Осы фактының ... ... ... түрлілігі ұзаққа созылған ... даму ... ... пікір туғызды.
Түрдің ареалы тұтасып жатқан жағдайда көршілес екі түр тармағының
шекарасын дәл ажырату ... ... ... ... аралық зона
болады. Бұл жерде бір географиялық раса екінші географиялық ... ... ... ... ... еніп ... ... шығу тегі туралы теория құрғанына жүз жылдан артық
уақыт өтті. Бұл осы ... ... ... дүниені танудың күшті
құралына айналды. Биологиялық ... ... даму жолы бұл ... ... ... дәлелдеді. Жаңа ашылған фактылар бұл
теорияны байытып және әрі қарай дамытып келеді. Бұл ... ... ... және ... ... ... жаңа ... маңызы бар. Қазіргі кездегі популяциялық экология микроэволюциялық
процестің мәнісін түсіндіруді көп ... ... ... ... ... ... жүретін және түрдің әр ... ... ... ... ... ... болатын эволюциялық процесс. Басқаша
айтқанда, микроэволюция популяция дәрежесінде (деңгейінде) жүретін ... түр ... ... болу ... ... ... байланысты. Егер табиғи жағдайда көл ... қана ... ... ... жаңа ... ... жүздеген жылға созылады, ал балықтарды бір су қоймасынан екінші
су ... ... ... ... түзу ... ... ... апарып жібергеннен кейін бірнеше ұрпақ бойында одан майлылығы кем
тез өсетін форма пайда болады.
ІІ. Негізгі бөлім
2.1. Түр ... ... ... ... ... шығу тегі ... ... құрғанына жүз жылдан
артық уақыт өтті. Бұл осы ... ... ... ... ... ... ... Биологиялық пәндердің бүкіл даму ... ... ... ... дұрыстығын дәлелдеді. Жаңа ... бұл ... ... және әрі ... ... ... Бұл ... процесінің бастапқы және ақырғы фазаларын айқындайтын ... ... ... бар. ... ... ... ... процестің мәнісін түсіндіруде көп жаңалықтар ендіріп отыр.
Микроэволюция дегеніміз популяциялардың ішінде ... және ... ... дәрежедегі түр ішіндегі топтарға бөлінуіне себеп ... ... мен ... ... ... ... ... деген пікірге келіп отыр. Бұл ... ... және ... ортаның қасиеттеріне байланысты көптеген
себептердің әсерімен және популяциялардың әшәнде жүреді.
Түр құрылымы мен оның ... ... ... ... ... ... ... Ықшам популяциядан бастап бастап
барлық популяциялар ... ... ... Бұл ... ... популяцияның құрылымы мен әр жылдығы, маусымдағы ... ... ... ерешеліктеріне; 3) сыртқы ортаның
әсеріне; 4) сыртқы ... ... ... ... ... тарихи даму процесінде қалыптасқан және оның өмір ... ... түр ... ... ... ... азды-көпті
дәрежеде сол түрге қарасты популяциялардығ бәрінде болады. ... ... және ... әр ... ... ол байланыстар түрліше
болуы ... Ең ... жеке ... ... биотикалық
байланыстар олардың онтогенезіндегі процесте заңды түрде ... ... ... ... ... динамикалы, қозғалмалы келеді.
Мұнда особьтардың бірлесіп тіршілік ету формалары және әр ... ... ара ... ... ... ... ... де күрделі. Табиғаттағы ... ... ... жөнінен алуан түрлі болып келеді. ... ... ... популяциялары ғана емес, жыныссыз ... бар ... да ... әр ... ... ... ... жыныстық процесте тұқым қулау информацияларының алмасуы
популяциялардың генетикалық ... ... ... ... және
комбинациялық өзгергіштіктегі ерекшелік тәжірибе жүзінде ... ... ... жол ... ... ... ... түрдің популяцияларының
арасынан экологиялық не физиологиялық жөнінен ... ... ... жаңа түрлер шығады деп ... Осы ... ... не ... ... өкілдері сол түрдің басқа өкілдерімен
шағылысуы тоқталысымен экологиялық ... ... Бұл жаңа ... де ... мүмкін. Мұнда олар өзара шағылысу қабілетінің болмауы
ішкі ... бе ... ... ... бе, ... ... ... мәні
бар.
Жаңа түрдің түзілуі бұрыннан бір түрдің ... ... ... ... табылады. Осындай екендігіне, бір
политиптік түрге қарасты әр түрлі популяциялар ... ... ... ... ... ... ... белгілері біріне-бірі
біркелкі ұқсас келеді, екіншілерінің аздаған айырмашылығы болады, ал ... ... ... ... ... бір-бірінен толық
ажыратылады, сондықтан бұларды дербес экологиялық ... ... ... ... ... бірнеше жағдайларда ... және ... ... ... ... ... алшақ
келеді: алдымыздағы қатты өзгеріп кеткен раса ма, я жас түр ме ... ... ... ... ... ... және кеңістікте жүретін
отыратындықтан бұл мәселе ... ... Осы ... ең ... ... куә ... мұнда жаңа түрлердің қалыптасуына
әкеп соғатын екі түрлі құбылыс анықталады.
Бірінде бастапқы түр өзінің ареалын өзгертпейді, ... оны ... ... ... ... ... енеді. Өзгерген
климаттық және басқа факторлардың ұзаққа созылған әсерлері сұрыптауды
жаңа жолға ... Ең ... ... ... жаңа органикалық форма
қалыптасады.
Екіншісінде, тіршілік жағдайының өзгеруі түрдің жаңа территорияны
иеленуімен байланысты. Бұл ... ... ... ... күрделі
дифференциация тууына алғы себеп болады.
Жылқы тұқымдасындағы түрдің түзілу тарихы осы ... ... ... ... В. О. ... осы жылқының тарихын мысал ете
отырып ... ... әдіс ... ... ... ... жасаған филогениялық талдауы өзінше бір керемет шеберлік.
Мұнда, ол ... ... ... ... ... ... ... екендігін дәлелдеп берді. ... ... ... арқасында осы заманғы жылқының ата-тегі жайында
мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... толық көрсете аламыз.
2.2. Түрдің анықтамалары
Түр өз ареалының көлеміндегі территорияны ... ... ... тіршілігіне қолайлы белгілі участоктарды ғана жайлайды. Мысалы,
жануарлардың ағаш ... ... ... өз ... көлеміндегі
орман участкаларын ғана, ал шалғындық түрлер шалғындық ассоциацияларын ғана
мекен етеді. Осыған байланысты түрдің особьтары өз ... ... ... ... Жеке ... ... – популяциялар пайда
болады.
Популяция деген терминді 1903 жылы генетикаға ... рет ... ... Ол мұны ... ... әр ... особьтар тобын белгілеу
үшін пайдаланылады. Кейінірек бұл терминнің бастапқы мағынасы өзгертіліп,
экологияда кең пайдаланылды. ... ... ...... ... бір ... ... кеңістік особьтарының тобы
мағынасында ұғынылады. Популяция әр ... ... ... ... ... қандай да бір жан-жағы шектелген ықшам ... ... бір ... ... ... ... ықшам популяция туралы
сөз қылды. Бұдан басқа, экологиялық және географиялық популяциялар болады.
Экологиялық популяция дегеніміз - ... ... ... участоктармен байланысты жергілікті популяциялардың жиынтығы.
Мысалы, бір түрдің особьтары шыршалы ормандарда да, ... ... да, ... қарағайлы ормандарда да мекендейді. Мұнда біз ... ...... және ... ... бар деп айта
аламыз.
Географиялық популяция белгілі географиялық шектерде ... ... ... жиынтығын көрсету үшін кең мағынада
қолданылады. ... ... ... ... ... ал бұлардың өзі ықшам (жергілікті) популяцияларға бқлінеді.
Сөйтіп бір-біріне туынды әр ... ... ... ... ... ... алғашқы систематиктер бір түрдің ... ... ... бәрінің сыртқы және ішкі құрылыстары ұқсас, ... ... ... ... ғана болуы мүмкін деп санаған
болатын. Қазіргі кезде бұл ... ... ... ғана ... ... ... отыр. Осындай морфологиялық белгілері жөнінен
болар-болмас ... бар ... ... ... ... түр делінеді. Әдетте мұндай түрлердің ареалы тар және оның барлық
жеріндегі ... ... ... ... ... ... ... шегірткелердің
Conophyma туысына қарасты биік таулық түрлері мысал болады. ... Орта ... биік тау ... шектелген. Жануарлар мен
өсімдік түрлерінің көбісі раса деп аталатын ... ... ... басқа түрлердегі популяциялардан морфологиясы ... ... сол ... географиялық немесе экологиялық популяцияларының
топтары енеді. Расаларға жіктелетін осындай ... ... ... ... ... бөлінетін расалар үш бейнеде болуы мүмкін: 1)
түр тармағы; 2) ... 3) ... ... ... ... географиялық раса дегеніміз - географиялық
орны оқшау және ... ... ... жөнінен аджыратылатын
географиялық популяциялардың жиынтығы. Бұл анықтамадан әрбір түр ... ... ... ... және ... ... көрінеді.
Сонымен қатар бір түрге қарасты түр тармақтарының араласқан жерінде әрқашан
аралық формалар ... ... түр ... әр ... өзара
шағылысып, өсімтал ұрпақ беріп отырады. Демек, бұлардың ... және ... ... ... ареалы көлемді түрлер көптеген түр тармақтарына бөлінеді.
Мысалы, совет одағынығ территориясындағы кәдімгі ... 22 түр ... ... ... ... ішінен әрбір түр тармақ реңіне қарай
ажыратылады, оның ... ... ... ғана ... айқын
көрінеді.
Сонымен қатар көршілес екі түр тармақтарының араларында әрқашан
аралық белгілері бар особьтар ... ... ... ... ... көршілес екі түр
тармағының шекарасын дәл ажырату қиын, ... ... ... ... болады. Бұл жерде бір географиялық раса екінші географиялық расаға
сына тәрізді ... ... ... еніп ... ... түр ... ареалдар біршама дәл
ажыратылады, бұл түр ареалының табиғи бөлшектенуінен ... ... ... Monarsha ... ... болады. Бұл түр Соломон
аралдарында мекендейді. Бұл бірнеше географиялық ... ... ... ... бір не бірнеше аралдар көлемінде меншікті ... ... екі ... ғана (castaneoventris және megarhuncha) реңі
ұқсас, қалғандарының қораздары қауырсындарының әшекейлә түсті мәнерлерінде
айырмашылық бар. ... ... қай түр ... ... ... ... түр тармақтарына тән белгілері бар особьтар кездеседі. Сөйтіп түр
тармақтарының араладары бір-біріне ... ... жеке ... ... ... ... ... байланыстырушы аралық формалар
әрқашан болып отырады.
Экотип немесе экологиялық раса – тұрақты морфологиялық және
биологиялық белгілері бар және ... ... ... орын ... популяциялардың жиынтығы. Осыған орай экологиялық расалар бір
географиялық орында ... ... ... олар әр түрлі географиялық
жағдайларда мекендейді. Экотиптер өсімдіктерде сипатталған. Мұның мысалдары
жоғарыда беріліп кетті.
Биологиялық раса немесе иелі раса – ... ... ... ... иелерінде мекендеуге ... ... ... ... мен өсімдіктердің барлық
паразиттік топтарында биологиялық ... ... ... ... ... насекомдарда жақсы зерттелген. Мысалы, жапырақжегіде Lochmaea
capreae екі раса бар, ... ... ... ... қайыңда мекендейді.
Қызылша шыбынында, алабота өсімдіктерінде және алқа ... екі ... ... ... ... ... ... және түр көлемінде әр түрлі
дәрежедегі популяцияларға бөлінуі түр ... өте ... ... Жинақталған бейнеде бұл құрылымды мына схема түрінде көрсетуге
болады:
Түр
Расалар
Географиялық популяциялар
Экологиялық популяциялар
Ықшам популяциялар
Бұл схема шартты ... ... ... Түрді жекелеп алғанда,
сол түрдің ерекшеліктеріне және оның ... ... ... ортаның
алуан түрлі жағдайларына байланысты бұл схема ... ... ... ... ... ... өзі күрделі. Бұл, түр таралған аймақ
көлемінде олардың ортаны ... ... ... ... ... ... да ... түседі.
Популяцияның құрылымы ең алдымен:
1) бірлесіп тіршілік етуші ... ... тән ... ... ... формалардың ара қатынасына және 3)
генетикалық топтардың ... ... ... ... ... тіршілік ету
формалары олардың тіршілік ету жағдайларына (семьялы, колониялы топ ... ... ... ... ... әр ... бұл формалар
әрбір түрдің ерекшелігіне байланысты ауысып отыруы мүмкін.
Популяциялардың ... ... ... ... ... ... ... особьтар) қарап, сондай-ақ
функциялық, фазалық және маусымдық ... ... ... ... әр түрлі топтарында биологиялық формалардың пайда болуының
түрліше жолының мысалдары ... түр ... ... берілген.
Популяцияда генетикалық топтардың болуы түрдің көбею ... ... ... ... ... ... ... бөлінеді. Биотип дегеніміз генотипі бірдей особьтардың тобы.
Популяциядағы ... саны ... көп ... ... онда ... ... болады, себебі айқаспалы ұрықтанатын особьтардың будандары
гетерозиготалы болып келеді.
Өзін-өзі ұрықтандыратын формалардағы популяцияда әр ... ... ... мұның құрамындағы организмдер гомозиготалы
болады. Бұлар тек бір түрлі гаметалар ... ... ... ... ... таза линилар дамиды. Бұл терминді
генетикаға енгізген В. Иогансен. Бір гомозоталы особьтан өрбіген, ұдайы
өздігінен тозаңданатын ... ... таза ... ... ... арпа, сұлы сияқты өздігінен тозаңданатын
өсімдіктерді зерттеу, бұл түрлердің көбі таза ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін, бірақ физиологиялық
қасиеттерінде (ерте пісетін, қысқа төзімділік, ауруға шалдықпаушылық,
т.с.с.) ... ... ... популяцияның өзіне тән күрделі құрылымы болады,
оны мына ... ... ... болады:
| |
| ... ... |
| |
| | | ... ... ... ... ... топтар |
|тіршілік ... ... | | |
| | | ... ... ... ... қарай |Биотиптер |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... ... | |
| | | ... (кулигалар) |Фазалық | |
| | | ... ... | |
| | | ... шоғырлар | | ... Түр ... ... ... түрлер деп аталатын өзінің әр алуан құлпырған
формаларымен ... көз ... ... ... беріп тұрады. Осы көп
түрлілік жайында мынадай кейбір ... ... ... Мысалы зоологтар
жануарлардың белгілі түрлерінің жалпы саны 1 500 000 - ға жуық ... ... ... өсімдіктердің түрлерінің саны 500 000 жетеді.
Алайда ... ... ... мен өсімдіктердің есебі әлә алынып болған
жоқ. Ғылым күн сайын жаңа ... ... ... ... ... өсіріп айтқан болмайды. Егер ... мен ... ... ... мен вирустар түрлерінің зерттелу ... ... ... еске ... бұл ... шындығы
айқындала түседі. Егер органикалық дүние формаларының даму ... ... ... алуан түрлілігі жайындағы ұғымымыз да бұдан кеңи түседі.
Палеонтологтардың есебінше жойылып кеткен өсімдіктердің ... 250 ... ... түрі 7 миллионға ... Осы ... ... ... ... ... ... созылған тарихи даму процесінің
нәтижесі деген пікір ... ... 250 ... бері ... ... түр (species)
деген термин қолданылып келеді. XVII және XVIII ғасырлардың аралығында
бұл терминді Джон Рей (1686 – 1704) ... ... ... ... ... қолданды. К. Линней есімімен байланысты бинарлы
номенклатура ... бұл ... ... ... Онда ... ... ... деген ұғымда болды. Линнейше, бұл формалр өсіп-өну
заңы бойынша, әрқашан өзі тәріздес ұрпақ ... ... ... ... ... өзгерген жоқ және өзгермей келеді. Сөйтіп, Линней және
одан кейінгі ... ... ... реалды тіршілік етуші тұрақты
формалар деп таныды.
Ж. Б. Ламарк та өзінің ғылыми ... ... ... ... ... болды. Ол 1786 ... ... ... ... ... ... ... жануарлардығ да,
өсімдіктердің де түрі ... ... ... ... ... ... ... де сондай болып қалып отырады, деп жазды. Бірақ одан былай
эолюциялық идеяны қалыптастыру ... ... түр ... емес ... ... Ол ... ... түрдің реалдылығы жайындағы
көзқарасты сынайды. Оның жаңа ... түр ... ... ... ... ... ұғым жатыр деп қарайды. Жануарлар мен өсімдіктерді
классификациялауымыз әрқашан жасанды бейнеде, оны адам ... ... ... ... ... ... (пенделерінде) тұрақты
кластарды да, түрлерді де жасаған емес. Табиғат тек ... ... ... ... ... ... отырды және бұлар өзі шыққан
особьтармен біршама ұқсас болып ... ... ... ... кеңістікте және уақыт мерзіміндегі тарихи даму ... ... ол ... ... туыстық жөнінен өзара байланысты ... ... ... ... ... Ламарктығ негізгі қатесі, ол
түрлер тұрақты емес деп ... ... ... даму процесінің белгілі бір
кезегінде ... шын ... ... да ... бұл ... ... деп санайды.
Дарвиннің «Түрлер тегі» деген еңбегінде түр туралы берген ұғымында
жоғарыдағы аталған концепцияға формальды ұқсастық бар. ... ол ... ... «Мен түр ... ... ... ... мол особьтар тобын
белгілеуге қолайлы болғандықтан ... ... ... салған атау деп
санамаймын, ал мұнда өзінің белгілері едәуір ... және ... көп емес ... ... ... ... ... елеулі айырма
жоқ. Сол сияқты түрше деген ... жай жеке ... ... ... ... Бұл сөз ... контекстен оқшау түр,
бірақ бұл түр мәселесіндегі ... ... ... рет ... Шынында, бұл тұжырымды формулировканы сөзбе сөз ... ... өмір ... ... соқтырады, ал бұл, түрлердің шығу процесін
зерттеген Дарвиннің өз концепциясына қайшы келеді. Бұл жайында академик В.
Л. ... «Ч. ... түр ... жете ойланылған ілім береді. Оның
баяндауында «табиғаттық тарихи түр ... не?» ... ... өз ... ... ... деп жазды.
Дарвин үшін қазіргі кезде табиғатта жануарлар мен өсімдіктердің
түрлері ... өмір сүре ме ... ... ... ... мәселе
болмайтын. Оның негізгі мақсаты табиғатта әрқашан өз қалпында өзгеріссіз
тұрған нақтылы ... ... түр жоқ деп ... болатын. Бұл мәселе
Ч. Дарвин ... ... Ол ... түр жайында, өалыптасу
процесіндегі түр жайында ілім құрды. Осы ілімге сәйкес түр – ... ... ... Ол ... ... ... ... даму шегіне жетеді, одан
кейін тіршілік жағдайлары өзгерген кезде басқа түрлерге орын беріп ... ... өзі ... жаңа формаларға бастама ... ... ... ... ... ... сынын талдай келіп, бір хатында
Дарвин қазір түрлердің уақытша өмір сүретіне күмәнданатын кісі бола қояр ... деп ... ... осы ... одан былай К. А. Тимирязев ... ... ... ... ... ... ... пікірі
мынандай. Біз органикалық дүниені белгілі қашықтықтан қарасақ, ол ... ... ... ... ... Ал біз жақындап келіп
қарасақ, бұл тұтас тізбек емес екендігін тек ... ... ... ... ... ... ... тұрғанын көреміз.
Органикалық тізбектің осы бөлек-бөлек буындары дегеніміз ... ... ... тікелей жанаспайтын формалар, ал бұл ... ... ... фактымыз. Қазіргі тіршілік етіп ... ... ... ... ... осылай; ал, органикалық табиғатты уақыт
мерзімінде тарихи даму ... ... ол ... ... ... ... біз ... формалармен байланысты дамып келе жатқан,
түрлермен кездесеміз. Осы ... ... ... қорытындыға
келтіреді. «Сонымен, біздің табиғаттағы тарихи түр дегеніміз – ... ... ... ... ма? – деп ... ... сұрағымызға, сірә, осы сөзбен
байланысты, екі мағынасына лайықты екі түрлі жауап ... ... ... ... дәл кесінді әрқашан өзінің бастапқы қалпында
тұрған өзгермейтін түр жоқ, ... ... айту ... ... көне ... ... ... еді. Бірақ, осымен қатар және
бұл тұжырымға мүлдем байланыссыз, осы ... ... ... ...... реалды өмір сүруі деп мойындауға тиісітіміз».
Түрлер тарихи даму ... ... ... ... тірі ... өмір ... ... дегн осы көзқарасты қазіргі кезде ... ... Түр тірі ... ... ... өмір сүру ... сыртқы белгілер ішкі құрылысы өздерінің тіршілік ету бағыты жөнінен,
демек, орта мен зат алмасу сипаты ... ... ... ... бар. Әр түрдің өзіне ән ареалы болады, онда ол ... ... ... ... ... Түр ... дамуындағы белгілі бір буыны ... ол ... ... ... оқшаулайтын механизмдері болуының нәтижесінде басқа
түрлерден ... ... ... ... ... түр ... негіздеп
таралған ұрпақтардың жиынтығы. Түр ішіндегі особьтардың араларындағы қарым-
қатынас күрделі сипатта, әрбір түрге тән оның ... ... ... ... қазіргі кездегі критерийлері
Түр систематикадағы негізгі таксономиялық бірлік ... ... ... ... мен өсімдіктердің кез келген ... ... ... түр ... ... ... Әйгілі систематик энтомолог А. П. Семенов-Тянь-Шаньскийдің ... ... ... ... ... мен оны ... ... бірліктерді дәл категориялау тәжірибесі» атты
еңбегінде бұл мәселе толық талқыланған. Кейінірек ... В. Л. ... ... түрі ... ... атты ... бұл ... талдау берді. Осы екі еңбекке сүйене отырып, зоологтар да, ботаниктер
де түрдің шегін ... ... ... ... ... ... ... және географиялық таралуын негізге алды.
Соңғы кезде түрге тән ... ... үшін ... экологияның,
цитологияның және биохимияның мәліметтерін пайдалана бастады. Осының
қорытыныдысында түрдің ... төрт ... ... ... ... 2) ... 3) генетикалық, 4) экологиялық
географиялық.
Морфологиялық критерий. Зерттеліп отырған органикалық
формаға тән ... табу ... оған ... ... ... бұл ... ... морфологиялық оқшаулығын
көрсетеді. Бұл критерийлердің ең ертедегі түрлерінің бірі. Мұны Дж. РЕй мен
К. Линнейден бастап ... ... ... ... ... ... бұл ... және қолайлы.
Морфологиялық крийтерилердің қолданылуын көрсететін мысал
ретінде сары шымшықтың үш түрін қарап өтейік. ... Parus ... ... түр: Parus major L. ... сары ... Parus atricapilus L. (қоғыр
басты шөже торғай); Parus cristatus (айдарлы сары ... Осы ... ... тән ... бар ... ... қиын ... Айдарлы
сары шымшықтың айдары бар, төбесі жолақ реңді. Басқа екі ... ... ... қара ... Анығтамада айдарлы сары шымшық тезада, ал үлкен
сары шымшық пен қоңыр бас сары ... ... ... ... ... және бауырының реңіне қарап бірінен-бірі ажыратуға болады.:
үлкен сары ... ... және оның ... ... ал қоңыр бас шөже торғайдың
бауыры ондай сары емес. Бұл мысалдан морфологиялық ... ... екі жүз жыл ... Линней сипаттааған түрлер, қазірде сол критерий
арқылы анықталатындығын көреміз.
Мұнда біз сыртқы құрылысының және ... ... ... ... ... өте ... морфологиялық талдау
әдісін қарап өттік. Морфологиялық ... ішкі ... ... гистологиялық құрылысы сияқты құрылымдық бнелгілерді талдау ... де еске алу ... ... жұмыр құрттар типіндегі сыртқы белгілер
жөнінен ұқсас жақын түрдің жыныс системасының ... ... бар. ... ... қалыптасқан жыныс органдары бар бір
ғана бунақ арқыла таспа құрттардың түрін ажыратуға ... ... ... қаншама қарайпаым және қолайлы
болғанымен ол ... ... ... және ... ... ... ... бұл, түрдің биологиялық өзіндік ерекшеліктерін көбінесе
ашып бере алмайды. ... ... өз ... ең ... өзі ... ... үшін «қолайлы» белгілерді пайдаланады. Мұны сары
шымшықтардың мысалынан-ақ байқауға болады. Онда аталған ... ... ... ... ... ... ... сол түрлердің өзіндік
ерекшеліктерін көрсетіп бере алған жоқ. Дұрысын ... ... да ... ... ... сол ... толық сипатын береді. Яғни оның
бүкіл морфологиялық белегілірінің ... ... ... ... ... ... ... қосымша есебінде ғана қаралады. Өсімдіктер
мен жануарлардың сипатталған түрлерінің ... ... бұл ... жасалғна
емес. Тек адамның шаруашылық іс - әрекетіне мәні барлар ғана сондай талдау
жасалады. Морфологиялық критерийдің шектелуі егіз-түрлер немесе ... деп ... ... ... ... критерий. Зерттелетін органикалық
форманың өзіндік ерекше қасиеттерін анықтау үшін, оған ... ... ... ... ... бұл ... түрдің физиологиялық-биохимиялық
оқшаулығына дәлел.
Бұл критейрий түрдің биохимиялық процестері ... ... жете ... ғана толық қолданыла алатындығы
өзінен өзі түсінікті болса керек. Мұндағы ... ... бұл ... ... мен мәдени өсімдіктердің бір қатарына тым аз ... ... ... ... ... өзін
алғанда өте қарапайым және түсініңті. Түрлердің алуан түрлі болуы, олардың
химиялық құрылымдарының әр ... ... Түр ... ұрпақтан
ұрпаққа көшіп отырады, оның себебі гаметаларда белгілі ... ... ... ... ... ... ... және жеке таксономиялық топтарының
өзіндік биохимиялық ерекшеліктерін С. Л. ... А. В. ... ... ... ... Л. ... жұмыстары өсімдік майларын зерттеумен
байланысты. Осы жұмыстардың ... ... ... ... ... бір ... ... тұрақты құрамды май жасау қабілеті бар, бұл сөз
түрдің физиологиялық-химиялық белгісі деген қорытындыға келді.
А. В. ... ... ... ... ... ... ... түрде болатындығын дәлелдеді. Бұл ... қара май және ... ... ... ... және ... өте ескі топтарында алкоидтарды жинау
қабілеті болатындығы дәлелденген жоқ. Бұған жатпайтыны тек ... және ... ... ... және ... табылған жоқ, ал қырықбуындар мен плаундарда ... ... ... тиіс пен ... ... ... ... бір тұқымында (лалагул, орхидеялар) ... бар, ... ... тұқымдастар) жоқ. Қосжарнақтыларда әсіресе (алқа және
күрделі гүлділер тұқымдастарында) алколоидтар мол.
Инсулин – ... ... тән ... белок. Бұл
омыртқалылырдан да, ... ... ... да табылды. Инсулин
молекуласы дисульфид көпіршелері арқылы өзара жалғасқан екі тізбектен ( А
және В). Р. ... мен оның ... ... алты ... ... ... инсулин препаратарындағы
амиынқышқылдарының орналасу тәртібі анықталды. Мұнда барлық жануарлардың В
тізбегінің ... ... ... А ... ... ... ... ғана, онда біртіндеп кезекті орналасқан төрт амиынқышқылы
бар. Зерттелген препараттарда ұқсас инсулин тек ... мен ... ... ... ... ... ... басқа
белоктарды да (цитохром, гемоглобин, өсімдіктердің гормондарында)
анықталды. ... ... «ген – ... ... ... ... өзгерістер белгілі бір гендегі мутациялардың нәтижесі, демек,
осыған сәйкес ДНҚ молекулаларының өзгерістерін ... ... ... ... ... биохимиялық баға беру үшін, оның ДНҚ-сындағы
ерекшеліктерді зерттеудің үлкен мәні бар. Осы ... ... ... ... бұл ... ... ... аударарлық нәтижелер алынды.
ДНҚ-ның түрлік ерекшеліктерін зерттеу бізді келесі түр
крийтерілеріне - генетикалық ... әкеп ... ... ... екі жағдайға сүйенеді.
Біріншіден, түрлердің кариотиптерінде айқын айырмашылықтар бар, ... ... ... ... бар. ... әдетте ір түрге жататын
особьтар табиғи жағдайда шағылыспайды.
Әдетте хромосом жиынтығы митоздың метафаза сатысында көрініс
береді. Кариотип жөніндегі ұғым ... ... ... ... кішілігін
және пішінін анықтау негізінде қалыптасты. Жануарлар мен өсімдіктердің әр
түрінің ... ... ... ... саны ... ... – Ascaris ... болады.
Жануарлардың кейбір систематикалық түрлеріне тән хросомдарының
пішіні ... ... ... ... ... ... ... тәрізді, ал амфибияларда V әрпі пішінінде ... ... ... онша тұрақты емес және олардың
серіктері, қылбуыт болады. Жеке хромосомалардың ... ... ... мәні ... мен ... бір туысына қарасты түрдлердің, сол
туыс көлеміндегі ... ... мен ... ... араларында белгілі корреляция болатынын ... ... бар. ... Crepis ... ... 113 ... олардың қарапайым түрдерінде хромосом саны аз түрлер (x=6,
x=4, x=3) ... ... ... ... ... бұл ... пішіні, ұзындығы және симметриясы өзгеріп отырды.
Көшпелі шегірткенің оңтүстік америкалық Dichroplus туысында
алдыңғыдағыдай ... ... ... ... ... Бұл ... түрінің үшейінде ескі кариотип қалпында ... ... ... ал ... ... ... саны азайған (22, 18, 8). ... silveria guidoi ... ... ... Бұл ... зерттелген
басқа түрдлерінің бәрі бүкіл Уругвай жерінде кездеседі, ал бұл ... ... ... ... ғана ... және ... тағы
бір айырмашылығы - қанаттары өте қысқа келеді.
Бірқатар жағдайда, аутополиплоидияға бейім түрлердің кариотипі,
олардың ... ... әр ... ... белгілі болды.
Мысалы, бізтұмсық қоңыздың ... scaber түр ... ... ... бар. ... ... қос жынысты - диплоидты, екеуі партеногенезді,
мұның біреуі триплоидты, ... ... қос ... Шығыстың
альпінің кейбір ықшам участогында кездеседі. Финляндияда бізтұмсық
қоңыздың ... ... ... ... ал ... түрдің триплоидты және тетраплоидты формалары мекендейді.
Аталған фактылар, цитогенетикалық ... ... ... ... шеше алмайтынын, оның басқа критерийлермен ұштасуы
қажет екендігін көрсетеді.
Бұл ... ... ... бар формаларды өз
ара шағылыстырудан алынған нәтиже түрдің өзіндік ерекшелігінің өте ... ... ... Әр ... ... ... әдетте бір-бірімен
шағылыспайтынын жоғарыда айтқанбыз. Эволюциялық процестің нәтижесінде
қалыптасқан әр ... ... және ... ... ... ... болады. Осындай оқшауландырушы механизмдер
жануарлар мен өсімдіктердің әр түрлі топтарында ... ... ... ең жиі ... атап ... үшін ... оқшаулаушы факторлардың, яғни,
мінез-құлқының түріне байланысты факторлардың ерекше мәні бар. ... ... ... ... ... ... ... алдындағы үйірге түсу қамындағы ... ... ... Бұған үйірге түсу кезінде пайда болатын арнаулы
реңдерді паш ету, ... бір ... ... ... ... ... шегірткелердің шырылдауы т.б.), шағылысар алдындағы
ерекше қимылдар (құстардығ, моллюскалардың және ... ... ... ... ... ... ... бәрі екі жыныстың кездесуіне және
жыныстық ... ... ... ... ... ... осындай оқшаулаушы механизмдер қалыптасады.
Жануарларыдың жақын ... ... ... ... үйлесімсіздігі бөгет болады, сірә, бұл ... ... ... ... ... бір ... қараты,
морфологиялық белгілері жөнінен әрең ажыратылатын түрлерінде шағылыс
аппараттарының ... ... ... ... болады.
Гүлді өсімдіктердегі түр аралық будандастыруда бір ... ... бір ... ... ... өнбейді. Ал бірсыпыра жағдайда
тозаң енеді, ... ... ... тым жай ... ... ... Ең соғындамынадай фактылар да байқалады. ... ... ... ... ... ұрық қалыптаса бастайды, бірақ бұл ұрық
эмбриондық сатысының бір кезеңінде өліп ... ... ... ... ... табиғаттағы оқшау және
морфологиялық белгілері ... ... ... ... ... түрлерді де будандастырып, өсімтал будандар алуға болады. Бұған
мысал ... ... екі ... ... ... біреуі (Geum rivaie)
ылғалды шалғында, ал екіншісі (Geum Urbanum) құрғақ және көлеңкелі орман
участоктарында ... ... ... таза ... ... ... экологиялық-геграфиялық критерийді қолдану арқылы түсінуге болады.
Экологиялық-географиялық критерий ... ... ... ... ... және оның ... орта
факторлармен қарым қатынасын анықтау мақсатымен экологиялық-географиялық
талдау қажет ... ... бұл ... экологиялық-географиялық
оқшаулығана дәлел болады. Әрбір түр ... бір ... яғни ... Тү осы аймақ көлеміндегі биотоптардың белгілі бір ... ... түр тірі және өлі ... ... ... ... ... тәжірибелік гипотеза түрді дұрыс ... ... ... ... ... бұл түрдің қалыптасқан және мекендейтін
жағдайларының сырын ашады.
Бір туысқа жататын ... ... ... ... болуы да
немесе олар бір-біріне жанасып, іргелесм жатуы да, тіпті тұтас та ... ... ... бар ... ... ... делінеді. Іргелес
немесе тұтас ареалдағы түрлер симпатрикалық түрлер делінеді.
Бір түрлердің ... ... ... ... үздік-үздік
шеңбер бейнесінде Австралияның орталық бөлімін айнала қоршап ... ... ... онша ... ... және орман
орталығына дейін еніп ... еске ... ... ... ... түсінікті болады. Құрғақшылық кезеңінің шабуылы орман алқаптарын
ығыстырып азайтты. ... ... ... ... ... Мұндағы бір ерекше жағдай P. Icterotis және P. venustus
түрлерінің ... ... ... ... байланысты ареалдары бар.
Бұл түрлер бір-біріне нағыз аллопатрикалық болып саналады. ... ... ... ... ... қабаттасып еніп жатыр, сол себепті
бұларды ... ... ... ... Бұл ... алшақ формалар шын мәнінде ... ... ... ... ... жатқан жерлерінің өзінде будандар болмауы
дәлел.
Симапатрикалық түрлермен істес болған ... ... ... экологиялық ерекшеліктермен зерттеу нәтижесінде анықталды. Бұл
ойды мынадай тәсілмен түсіндіруге болады. Сарғалдақтардың ... және ... таяу өсіп ... ... ... ... көк ... күйдіргіш, жатаған сарғалдақтар.
Морфологиялық критерийді ... ... ... бар ... Мысалы, кашуби сарғалдағының сабағының төменгі жағында ірі,
бүйрек бейнелес, ... ... ... ... оны ... оңай.
Жапыраңына қарай безеулі сарғалдақ та тез ... оның ... ... ... ... жиекті болып келеді. Қалған үш түрден тек жатаған
сарғалдақта ғана төселмелі ұзын ... Көп ... ... ... ... ... өте ұқсас. Бұлардағы айырмашылық мұның
біріншісінде сабағының төменгі жағындағы жапырақтары ... ... ... гүл таянышында жүлгелері бар, екіншісінің жапырақтары
бес бұрышты, ... ... ұзын ... гүл ... ... Осы ... ... биотоптарының ерекшеліктерін зерттеу,
бұлар географиялық бір орында өсе ... да, ... ... ... бір жиынтығын мекен ететіндігін ... ... ... және ... ормандарда, көп гүлді сарғалдақ құрғаө шалғындықта,
жатаған сарғалдақ ... мол ... ... ... осы түрлердің
әрқайсысына экологиялық ерекшеліктердің сыры ... ... ... ... ... толықтыра отырып, түрге тән
ерекшеліктерін ашуға көмектеседі. Сондықтан да, ... мен ... ... олардығ морфологиясының, физиологиясының және
экологиясының қай ... ... ... ... ... осы
критерийлердің бәрі қоса қолданылады. Бұл критерийлердің әрқайсысы түрге
тән қандай да бір ... ... ... Жаңа ... түзілу процесі
Қазіргі биологтардың көпшілігі бастапқы түрдің популяцияларының
арасынан экологиялық не физиологиялық жөнінен ... ... ... жаңа ... ... деп ... Осы оқшау қалған
популяцияның не популяциялар тобының өкілдері сол түрдің ... ... ... ... дивергенция басталады. Бұл жаңа түрдің
түзілуіне де ... ... ... олар өзара шағылысу қабілетінің болмауы
ішкі себептен бе ... ... ... бе, ... ... ... мәні
бар.
Жаңа түрдің түзілуі ... бір ... ... ... ... болып табылады. Осындай екендігіне, бір
политиптік түрге қарасты әр түрлі ... ... ... ... Көптеген оқшауланған популяциялардың негізгі белгілері біріне-бірі
біркелкі ұқсас келеді, екіншілерінің аздаған айырмашылығы болады, ал үшінші
топтағы ... ... ... ... ... толық
ажыратылады, сондықтан бұларды ... ... ... экологиялық
расаға бөлуге болады. Ақырында бірнеше жағдайларда ... және ... ... ... бір-бірінен соншалықты алшақ
келеді: алдымыздағы қатты өзгеріп ... раса ма, я жас түр ме ... ... ... О. ... ... бір ... жылқы бес башпайлы формадан
дамып шыққанын дәлелдеп берді. Бастапқы ... осы ... ... бұл ... даму ... ... дәуірден бастап, яғни 60 миллион
жылға жуық уақыт бойы ... ... ... арғы ... өмір ... фенакодустар. Бұлар
ұзын құйрықты, бес башпайлы, ықшам денелі, кішкене жануар. ... ... ... тұяқшалары болған. Фенакодустар башпайларын
тигізетін ... яғни ... ... кезде башпайның астыңғы беткейі
ғана жерге тиіп ... ... ... ... ... ... үсті
аласа, оның үстіңгі беткейі бұдыр болып ... ... ... фенакодустар талғамсыз тамақты болғанын көрсетеді.
Фенакодустардың ұрпағы – ... ... өте ... ...
эогиппус төменгі эоценде өмір сүреді.и Бұл ірілігі түлкідей, ... ... ... көз ... арт жағын қоршаған сүйегі болған жоқ. Азу
тістерінің бұдырлары ... ... ... ... ... ... эмаль қатпары пайда бола ... Бұл ... ... ... ... ... ... елеулі өзгерістер енді.
Оның кәрі ... мен ... ... екі ... болатын, бірақ шеткі
сүйектері редукцияланып, ... ... төрт ... ... аяғында үш
бақай болады. Эогиппус Солтүстік ... ... ... мекендеп, шырынды шөптермен қоректенеді. Эогиппустан өзіне ... ... ... тіс ... ғана ... ... ... өткен мысалдар, жануарлардың жеке топтарында уақыт мерзімінде
және кеңістікте түр түзілуінің дивергенциялық ... ... ... палеонтологиялық материал бар екендігіне дәлел болады.
Бірқатар ... осы ... ... ... факторларын
анықтай аламыз. Бірақ палеонтология бір түрдің екінші түрге ... ... ... жаңа түр ... ... ... қалай тоқталып қалатынын ашып бере алмайды.
Аллопатрикалық түрлердің ... ... ... олардың бастапқы
түрінің ареалының өзгеруіне байланысты. Бұл өзгерістер екі түрлі сипатта
болуы мүмкін: түр ... ... ... жаңа ... иемденеді,
немесе физикалық кедергілердің ықпалымен түрдің ареалы бөлшектеніп кетіп,
жеке популяциялар бөлініп оқшау қалып ... Бұл екі ... да ... ... ... ... арқылы келіп жаңа түр түзіледі.
Түр ареалының қаншалықты өзгеруі мүмкін ... ... ... мысалдар келтірейк. 1895 жылға дейін Калинин, Ярославль, Москва
және тула облыстарының ... ... ... ... өте ... 1910 жылы ол ... ... территориясында кездесті, ал
қазір одерда ұялайды.
Түрдің ареалы неғұрлым көлемді болса, соғұрлым ондағы орта жағдайлары
әр қилы келеді, яғни ... ... ... ... айқын
болса, соғұрлым жеке популяциялардың не географиялық ... қалу ... мол ... ... ... ортада түр
тармақтарын қалыптастыратын микроэволюциялық ... ... ... расалардың көбі түр мен түр тармақтарының шекарасында
тұр. Бұл оқшауланған түр тармағынан жаңа түр ... ... ... ... ... факт ... саналады. Осы жөнінде өте жейін аударатын жағдай,
ауыспалы түр тармақтарының өз ара ... ... ... ... ... оның екі шеткі ұштары түйісіп тұйықталып отырады. Бірақ, осы
шеңбердің екі жағындағы мүшелері ... ... ... ... бір-бірімен буындаспайды, яғни бұлар өз алдына оқшау түр
бейнесінде болады. Осы сияқты жағдайлар құстарда жиі кездеседі.
Плейстоценде үлкен сары ... ... ... ... кемінде үш
топқа - нағыз үлкен сары шымшық, бұхар сары ... және ... ... ... бөлінеді. Үлкен сары ... ... ірі ... ... бауыры сары реңді болып келеді. Бұхар сары шымшықтарының
ірілігі ... ... мен ... сұр ... «Кішкене» сары шымшықтар уақ,
жотасы сары реңді.
Мұздық шегінгеннен кейін бұл үш топ қайтадан ... ... ... ... ... екі ... ... сары
шымшықтың бұхаралық тобы, сол жанасқан екі зонадағы сары ... ... Ал, бір ... ... ... ... кездесетін
алқапта «кішкене» және үлкен сары ... ... түр ... ... ... ... будандаспайды. Сонымен бірге бұл ... ... ... өз ара ... түр тармақтарының бір
тұтас ... ... ... ... есептеледі.
Түр тармағы мен толық дербес түрдің шекарасындағы формаларды көрсету
үшін э. Майр «жарты түр» деген ... ... Екі ... түр ... кезде нағыз түр есебінде болады. Сонымен ... ... ... ... ... бар ... түр тармақтары
арқылы өз ара байланысты болады.
Шеңберлі ... ... ... ... сары ... ғана ... басқа топтарында да, сондай-ақ амфибияларда да белгілі. Сірә,
табиғатта бұл құбылыс кең ... ... ... ... бұл ... ... түр ішіндегі
дифференциация көбіне жарты түрді қалыптастыратынына ... ... ... ... оның популяцияларындағы биологиялық процестердің
күрделігіне дәлел екендігі бізге мәлім. Ықшам ... ... ... күрделі тіршілікте болады. Бұл ... ... ... ... мен әр ... ... өзгергіштігіне, 2)
популяцияның генетикалық ерекшеліктеріне, 3) сыртқы ортаның әсеріне
және 4) сыртқы жағдайлардың ... ... ... ... ... түрдің популяциясы генотипі жөнінен алуан ... ... ... жолмен көбейетін түрлердің популяциялары ғана ... ... ... бар ... да ... әр ... ... Көбею кезіндегі жыныстық процесте тұқым ... ... ... ... алуан түрлілігін
арттырады. Мутациялық және ... ... ... тәжірибе
жүзінде тұқым қуалайтын өзгергіштікке шексіз жол ... бір ... ... әр қилы ... ... үшін ... генетикалық алғы себептер пайда болады. ... ... ... сол ... ... ... байланысты популяция басқа популяциялардан неғұрлым ... ... ол ... ... жөнінен өзгеше болып келеді.
Себебі оның особьтары ... ... ... ... ... ... мұндай популяцияда тұқым қуалайтын
өзгергіштік оның өзіне тән бағытта болады.
ІІІ. ... ... ... түрлердің шығу тегі туралы теория құрғанына
жүз жылдан артық уақыт өткенмен, бұл осы уақыттың ... ... ... ... ... ... ... Жаңа түрдің түзілуі бұрыннан
бір түрдің микроэволюциялық дифференциясының аяқталу процесі ... ... ... бір ... ... ... әр ... әрқилы дәрежеде болуы дәлел. Көптеген ... ... ... ... ... ... келеді,
екіншілерінің аздаған айырмашылығы болады, ал үшінші топтағы популяциялар
негізгі белгілері бойынша ... ... ... ... ... ... ... экологиялық расаға бөлуге болады.
Түр тірі табиғаттағы организмнен жоғары өмір сүру формасы. Түрлер
сыртқы белгілер ішкі ... ... ... ету ... ... демек,
орта мен зат алмасу сипаты жөнінен түрлердің ... ... бар. Әр ... ... ән ... ... онда ол өзінің
экологиялық ерекшеліктеріне лайықты ... ... Түр ... ... ... бір ... (кезең), ол табиғи сұрыптау
процесінде ... ... ... ... ... басқа
түрлерден едәуір бөлек оқшау тұрады. Табиғаттағы түр ... ... ... ... Түр ... ... ... қарым-
қатынас күрделі сипатта, әрбір түрге тән оның өзінше ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... саналады.
Осыған байланысты жануарлар мен өсімдіктердің кез келген ... ... ... түр ... ... ... Әйгілі систематик энтомолог А. П. Семенов-Тянь-Шаньскийдің 1910
жылы жарияланған «Түрдің таксономиялық ... мен оны ... ... ... дәл ... ... атты
еңбегінде бұл мәселе толық талқыланған. Кейінірек академик В. Л. ... ... түрі ... ілім» атты еңбегінде бұл жөнініде
толық ... ... Осы екі ... ... ... зоологтар да, ботаниктер
де түрдің шегін ажырату үшін, әдетте, зертеген формаларының құрылысындағы,
физиологиясындағы ерекшеліктерін және географиялық таралуын негізге ... ... ... ән ... болады, онда ол ... ... ... орындарды иемденеді. Түр тірі материяның дамуындағы
белгілі бір буыны (кезең), ол табиғи сұрыптау ... ... ... ... ... ... ... едәуір бөлек
оқшау тұрады. Табиғаттағы түр ортақ негіздеп таралған ұрпақтардың жиынтығы.
Түр түзу типтері
Түр түзу типтері

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тау етегінің қаратопырақтарының түзілу процесінің жылдамдығы25 бет
Ni2+ ионының глицин және лимон қышқылымен комплексті қосылыс түзуін спектрофотометриялық әдіспен зерттеу60 бет
Араластыру әсерін есептеу әдістері5 бет
Биогазды алу мәселелері38 бет
Жеміс. оларға сипаттама6 бет
Кристалдану процесінің механизмі4 бет
Күкіртсутектің сипаттамасы31 бет
Күкіртсутектің тотығуы45 бет
Медицинада тін жасушаларын қолдану9 бет
Организмнің арнйы және арнайы емес қорғаныс реакциялары. Қан топтарына сипаттама7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь