«Айқын» басылымы: тақырып және талғам

М А З М Ұ Н Ы
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.7 бет
НЕГІЗГІ БӨЛІМ

I Тарау. «Айқын» газеті қазақ ақпарат кеңістігінде
1.1. «Айқын» газетінің жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ...8.15 бет
1.2. Басылым материалдарының
жанрлық жіктемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15.29 бет


II Тарау. «Айқын» басылымы: тақырып және талғам
2.1. Талдамалық жанрлардың
жазуындағы шеберлік мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30.39 бет
2.2. Талдамалық материалдардың
актуальды тақырыптары ... ... ... ... ... ., ... ... ... ... ... ... ... 40.46 бет


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .47.50 бет
СІЛТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .51.52 бет
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...53 бет
        
        М А З М Ұ Н Ы
КІРІСПЕ............................................................3-7
бет
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
I Тарау. «Айқын» газеті қазақ ақпарат кеңістігінде
1.1. «Айқын» газетінің жалпы сипаттамасы...................8-15 бет
1.2. Басылым материалдарының
жанрлық
жіктемесі...........................................................15-29
бет
II ... ... ... ... және талғам
2.1. Талдамалық жанрлардың
жазуындағы шеберлік мәселесі.......................................30-
39 бет
2.2. Талдамалық ... ... ... ... ... ...... бекем, елдік үміттері асқақ жас мемлекет. Қазіргі
жаңару-жаңғыру дәуірінің жарқын мұраттарының бірі – азат ... ... ... халқының әлемдік дидарын қалыптастыру, жаһандану заманынан алар ... ... ... ... ... ... ... бұл мәселенің оң
шешім таппағы бағыты дұрыс, ұстанған бағыты елдік ... ... ... ... тікелей байланысты. Бүгінгі күннің талассыз ... ... ... ... ... ... ақпараттық корпусында
жекеменшік, тәуелсіз басылымдар өмірге келе ... ... ... ... да бұл ... бастан кешірді. Осы науқан аясында жаппай ашылған
жекеменшік газеттердің біразы көп ... ... ... ... ... сеніміне секем түсіре бастады. Уақыт өте ... ... ... де ... ... қалыптасып, ақпарат рыногында
ұстанымы айқын, шындықты айта ... ... ... ... ... ... сұрыпталып шықты. Осының нәтижесінде ... өмір сүру ... мен ... заңдылықтары екшелді. «Айқын»
басылымы отандық ... ... ... ... ... ... ... жанып, айтар ойы, төл бейнесі бар басылым
ретінде оқырманымен қауышты.
«Айқын» газетінің тарихы 2004-жылдың 6 ... ... Дәл ... бастап қазақ ақпарат кеңістігіне жаңа леппен, тың серпінмен ... өз ... ... ... төл ... үшін де күресін
бастады деуге ... ... ... үш жылдан астам уақыттан бері шығып
келе жатқан, ... ... ... ... етіп ... ... ретінде танылып үлгерді. Газет бетінде айтылған сүбелі
ойлар қоғам пікірін тәрбиелеу, ... ... ... үлес қосты.
Демек, осы уақыт аралығында газеттің айдарлары, беттері, ... ... ... ... ... боларлық шығармашылық асуды бағындырды.
«Газет – халықтың көзі, құлағы һәм ... ... көз, ... тіл ... ... ... газет сондай керек. ...газет – халықтың даушысы.
«Тау мен тасты су бұзар, адамзатты сөз бұзар» – ... ... ... ... ... ... түзеуге де құдыреті келеді. Сөз – қару, ... ... ... ... ... ... ... жұртты түзеуге
жұмсап отырған жұрттың, өзі түзелуге бет алғанын көріп отырмыз.» [1] Бұл –
ғасыр басындағы ұлт ... ... бірі – ... ... ... ... ізашар мақаласында айтылған аталы сөз.
Арада ғасырға жуық уақыт өтсе де, газеттің міндетін Ахмет ... ... айта ... ... ... шығып жатқан қай газет болмасын ... ... ... ойы, ... сөзі ... түзеуге жұмсалуы керек.
Сонда ғана қазақ мықты ұлтқа айналмақ. Бітіру жұмысын жазарда, ... етіп ... ... ... осы тұрғыдан қарастыруға, осы ... бел ... ... ... – «Айқын» газетіндегі талдамалық жанрлар
табиғаты. Олай болса, баспасөз теориясындағы ең басты ...... аз ... ... өз шығармасын жазар алдында, жанрлар
палитрасы ішінен, ... ойын ... ең ... ... пошымын
таңдап алып, әрі қарай ой-жүйесін сол қалыпқа сыйдыруға ... ... ... ... байланысу тәртібін, жанр жүйесінің құбылу
заңдылығын, жанрлық трансформация себептерін бес саусақтай ... ... ғана оның ... ... – мақала, репортажы – репортаж болып шығады.
М. Бахтиннің «жанр – бір ... ... ... көріне алады. Ол бүгін
өмір сүре отырып, кешегісін естен ... [2] ... ... ... ... аспектіде жаңғырып отырғаны, жанрлар
жүйесінің жаңа жанрлармен ... ...... ... ... және ... ... қоғам өмірінің шарайнасы – баспасөз
жанрларының да ... ... ... ... да ... ережеге
бағынады, қандай да бір жанрдың дайын «мәзірі»жоқ. Сол себепті шығарманың
жанры автор идеясы ... ... ... ... ... Осы ... дара стилі де маңызға ие. ... ... ... әсем ... ... газетіндегі Роза Рақымқызы, Талғат Батырхан, Амангелді
Сейтақ, Айхан Шәріп, ... ... ... ... сынды өзіндік
қолтаңбасы қалыптасқан, тіпті жеке ... ... ... ... ... мақалаларда авторлық стиль анық байқалады.
Баспасөз теориясын зерттеуші ресейлік ғалымдар мерзімді ... ... ... ... ... болуының тарихи алғышарттарын, кейбір
жанрлардың газет бетінен ... ... ... салмақты дәлелдермен
түсіндірген. Ол жөнінде жұмыс барысында кеңінен ... ... ... ... ... ұғымды біз жеке тақырып атауы етіп алып, сол
арқылы ... ... ... мен ... ашып ... ... газетіндегі талдамалық жанрлар табиғаты» деп алудағы
мақсат – ақпараттық басылым ... ... ... бетінде талдамалық
жанрдағы материалдардың жазылу шеберлігін, ... ... ... тақырыптарын және талдамалық жанрлардың
даму, жетілу тенденциясын осы газет мысалында белгілеу.
Жұмыс барысында ... ... ... ... ... ... Н. Ким «Жанры современной печати»,
қазіргі қазақстандық ақпарат айдынын негізге алған, ... ... ... ... ... ... Омашевтың «Ақпарат әлемі» қос томдығын, кеңестік дәуірдегі баспасөз
жанрларын зерттеген қазақ ғалымдары Тауман ... ... ... жанрлары», Т. Қожакеевтың «Жас тілшілер серігі» еңбектерін
атауға болады. Кітаптар өз алдына, ал дәл ... ... ... ... ... ... ... ғылыми мақалалардың
берері мол. Жұмыста ресейлік авторлардан А. Тертычный,
Я. Засурскийдің, қазақ авторларынан Н. Омашев, К. Қамзин, Б. Жақып, ... С. ... ... ... ... ... тақырыбының ғылыми өзектілігіне келсек, біріншіден,
«Айқын» басылымы, таралымына қарағанда оқырман аудиториясы кең болғанымен,
әлі ... ... ірі ... нысаны бола қойған жоқ, оның жұмысын
теориялық тұрғыда бағалау қажеттігі өзінен-өзі сұранып тұр. Ал ... ...... ... ... ең басты көрініс табу
формасы болғандықтан, оның дәл қазіргі күндегі дамуын ... ... ... ... ... ... даму заңдылығының бір көрсеткіші
іспетті.
Бір ескерте кетерлігі, газет жарияланымдарын, әдетте, бәріміз ... ... ... ... ... Ал ... ... жүйесінде «мақала»
жеке жанр болғандықтан, шатаспас үшін жұмыс барысында газет жарияланымдарын
«материал» деген ортақ атаумен атаймыз.
Жұмыстың зерттеу нысаны – ... ... 2004, 2005, 2006, ... ... ... сандары. Әсіресе, талдамалық жанрдағы материалдардың
берілу пропорциясын анықтау үшін газеттің тұтас айлық тігінділері қаралды.
Жұмыста қолданылған ... ... ... және ... ... сауалнама кеңінен қолданылды. Газеттің 100 оқырманы
арасында сауалнама жүргізу арқылы біз ... ... ... ... ... ... ... пікірлерін жұптап, газетке қатысты ортақ
талаптарды анықтадық.
Сондай-ақ біз «Айқынның» редакциялық ... ... ... ... ... бағамдап, басылымға қатысты
түсініксіз көп жайттың ... ашып ... ... ... ... жұмыстың негізгі бөліміне енгіздік.
Бітіру жұмысының құрлымы: жұмыс үлкен екі тараудан тұрады. Әр ... ... ... ... ... І ... ... газеті қазақ
ақпарат кеңістігінде», II тарау: «Айқын басылымы: тақырып және талғам» деп
аталады. Күрделі ізденістер осы ... ... ... ... ... ... ... және ойды тиянақтайтын, ... ... ... қорытындыдан тұрады.
Ғылыми еңбектің дәл осылай құрылуы тақырыпты барынша ашуға ... деп ... ... ... бері А2 форматында жарық көруде. Өткен 2006-
жылдың басынан бері тысқы безендірілуі ... ... 2006 ... ... дейін белгілі журналист Серік Жанболат редакторлық етіп келсе, одан
бері қарай «Айқынның» бас редакторы – Бауыржан Омар.
I ... ... ... ... ... ... ... газетінің жалпы сипаттамасы
2006-жылы газет ұжымы журналистикадағы үлкен ізденістері үшін
Журналистика Академиясы ... ... ... ... ... ... белгілі публицист, ғалым Намазалы Омашев: «Алтын жұлдыз» алып ... ... ... бар. ... ... ... ойдың барлығын
тақырыпқа шығаратыны ұнайды. Барлық дамыған елде солай. ... ... Бұл ... не ... сөз? Ол – ... ойды «ә»
дегеннен бастау. Біздің бұрыннан келе ... ... ... ... Ал ... ... ... озық үлгіге бірден
көшіп кетті. Бұл біздің журналистикада үлкен жаңалық ... ...өз ... ... ... ... ... ... Кейде тіпті билікке ой
тастайтын жақсы дүниелерді ұсынады, сынайтын жерде өте мәдениетті сынап та
алады» [3] – деп, ... әділ де ... баға ... ... осы күні
басылымдардың жекелеген партияның немесе ... ... ... кейбір басылымдарға қатысты жағымсыз пікірлердің қалыптасуына негіз
болып отыр. Біреуді жөнсіз мақтау, біреуді негізсіз ... – «Жас ... ... жылдан астам тарихы бар басылымды да бұқара ... ... ... ... ... заманы оқырман үшін күрес жолында
басылымның ... ... ... ... ... ... ... Өйткені, мұның бәрі газеттің бұқара алдындағы имиджін
жасайтын жеке компоненттер.
Газет ... ... ... ... 2003 ... ... №4448-Г тіркеу куәлігін иеленген. Басылымның ... ... иесі – ... Media» ЖШС. ... апталық таралымы 185 000-196 000
аралығында. Орта есеппен таралымын 196 000 дана деуге болады. ... ... саны ... боп ... ... ... «Әлеумет»,
«Экономика», «Мәдениет», «Саясат», «Құқық», «Ұлттық компания», «Спорт», «Ақ
сөйле», «Ой академиясы», ... бен ... ... таразы», «Шаңырақ»,
«Демалыс» және өзге де әрәдік шығарылған беттері бар. ... ... ... және телевизия мен кино тақырыбын көтеретін «Дидар ТV»
қосымшасы бар. Әр кездері «Жастар ... «Жас ... ... тұрақсыз беттер
көпке бармай шығуын тоқтатқан.
Республикалық «Айқын» газеті Қазақстанның ақпарат айдынына 2004 жылдың
6-наурызында ... ... жас ... Казахстана. Энциклопедия» басылымы: «Айқын» 03.03.2004ж.
күні жарық көрген қоғамдық-саяси ... ... ... ... спорт тақырыбын кеңінен жазатын басылым. Форматы А2, ... ... ... ... ... жұлдыз» сыйлығын алған» [4], – деп ... ... ... жөнінде қалың оқырманға ақпарат бере алатын әзірге жалғыз
дереккөз.
«Айқын» қоғамдық-саяси басылымының ... ... ... мен
күнтізбелерінде газеттің ұрансөзін былай беріпті: «Ақпарат алуға асығыңыз»,
ал кейбірінде – «Жаңалықты бірінші біліңіз»! Олай болса, ... ... ... ақпараттар легін барынша дәл, жедел етіп беруді мақсат
еткен ақпараттық басылым. «Айқынға» қатысты жұрт санасында ... ... ... ... ... ... ... бейімделген газет»
ұғымы құрайды. Газет алғаш шығарыла ... ... ... ... ... ... бейсенбі, сенбі күндері шығып отырады. Қазақ ... ... бір ... Ақпараттары мейлінше аз саясиланған,
бейтарап бағыт ұстанатын ... ... ... ... ... күн ... ... жеткізу үшін жиі шығатын басылымның орны
ошарылып ... еді. ... 3 ... ... ... ... ... шығу жиілігі тұрғысынан иық ... ... ... ... басылым жалғыз «Жас алаш». Бірақ тоқсан
жылға жуық тарихы бар «Жас алаштың» ақпараттық сипатынан гөрі ... ... ... ... жағынан жоғары
деңгейдегілердің бірі. Ол ғаламторда төл сайтын, яғни газеттің ... ... ... ... ... Жалпы газеттің электрондық нұсқасының
болуы – уақыты тығыз оқырманға және газеттің ескі сандарын ақтару ... ... ... фактор. www. aikyn. kz сайтынан газеттің 2005-
жылдан бергі кез-келген санын тауып алуға ... ... бері ... ... безендірілуі өзгерді.
Газетке 2006-жылдың мамыр айына дейін белгілі журналист ... ... етіп ... одан бері ... ... бас редакторы – Бауыржан
Омар. «Айқын» басылымының редакциясы жекелеген бөлімдерден тұратынын газет
ұжымымен байланысқан ... адам ... ... ... бөлімінің
редакторы: Айгүл Аханбайқызы, «Экономика» бөлімінің редакторы: Гүлнәр
Жұмабайқызы, ... ... ... Роза ... ал ... редакторы: Берік Бейсенұлы. Тілшілер қосынын басқаратын – Ұлбосын
Айтөлен. Әр бөлім ... ... ... ... аяқ ... ... дер кезінде, тиянақты, фактілері қанық болып ... ... жүйе ... мерзімді басылымдар мамыражай күй кешті.
Қамқорлық көрсетіп отырған соң, олар өздерінің өнімдерін қалай өткізу керек
екендігі жайлы ... ... ... ... ... ... болды. Қазір олай ете алмайсың. Мерзімді басылымға жазылу-
жазылмау – әркімнің өз еркі. Яғни ... ... ... ... көпшілік қажетсініп отырған дүниені беру керек. Ол – ... іске ... ... Осы ... ... ... газет
ұжымының оқырман аудиториясымен кері ... ... ... қойылған.
Оқырман хаттары мен талап-тілектеріне редакция ұжымы күн құрғатпай ... үн ... ... ... ... ... анықтауда жасалып
отырған менеджменттік саясат ... ... ... отырған
факторлардың бірі. Нарық талабы – ... ... ... ... үшін ... ... ... екені белгілі. Осы ретте, «Айқынның»
өткен екі жылда жазылушылар арасында ұтыс бәйгесін ... ... ... ... ... ... ... Бұл оқырман тартудың заманауи
бір үлгісі.
2005-жылы «Айқын» ... ... ... сай ... отырған басылым
ретінде Президент сыйлығына ие болған. 2006-жылдың маусым айының басында
газет редакциясы орналасқан ғимаратта өрт шығып, 4 күн бойы ... ... ... ... ... жалғастырып, төтенше жағдайды өткергені
есімізде. Бұл жағдай – редакция ұжымының материалдық-моральдық тұрғыда
тұралап ... ... ... ... ... жау кесірінен отқа оранған
бұйымдарды қалпына ... ... ... құралдары мен Алматы
қаласының ... ... ... ... шығармашылық ұжымымен
танысқанымызда, редакциядағы менеджменттің байыпты жүргізлетіндігінің куәсі
болдық. ... ... ... ... ... мен ... тұрады екен. Ал бас редактор тек осы мәселелерді қадағалаушы
және ақырғы шешім қабылдаушы. ... ... ... ... сыртқы
пішінің дизайнына дейінгі мәселелер ортақ ... ... ... ... ... ... ... – газеттің
қазіргі ішкі-тысқы бейнесі. Ұжым ауызбірлігінің және ... ... сан ... ... марапатталып тұратындығымен де
дәлелдеуге болады. ... жылы ... ... ... ... ... Шәріпов және фототілші Советбек Мағзұмов ... ... ... ... сыйлығына ие болды.
«Айқынның» «Мәдениет беті» көтеретін тақырып ауқымы өте кең. ... ... да ... ... ... жоқ. ... ... болып
жатқан оқиғалардан қысқа хабарлар береді. Айталық, «Қазақ әдебиеті», ... ... ... ... ... жан-жақты зерттеп, тіпті
бірнеше нөмірге созып, ақырғы шешімін шығару «Мәдениет» ... ... жат ... Бұл бетте хабарлама, сұхбат, рецензия, проблемалық мақала
түріндегі материалдар молынан жазылады. Негізінен ... ... ... Р. ... Ш. ... С. ... мен ... газетінің «Ұлттық компания» беті Қазақстан Ұлттық Теміржолы
акционерлік ... ... ... ... мен ... ... ... «Ұлттық компания» бетінде дәл қазіргі күнгі ... ... ... ... салу ісінің тарихына қатысты да танымдық мақалалар
беріліп отырады. 2006 ... ... ... ... ҚР ... теміржол
мұражайының директоры Б.Шормақовтың «Түркістан-Сібір теміржолының
магистральдарды ... ... ... тақырыптағы «Түрксіб-75жыл»
мерейтойы аясындағы зерттеу мақаласы ... ... ... ... ... ... ... зерттелген,
қоғамдағы күрмеуі қиын, шешімін таппай отырған сырқатты ... «Ой ... әр ... қалам сілтеле бермейді, көбіне-көп
мәдени өмірдегі ... ... ... беті ... ... ... келген ойларға орын беру керек
болғанда шығарылады. ... ... ... ... Жазушылар
Одағының төрағасы Нұрлан Оразалиннің «Адал ... ... кең» ... ... ... қолдау көрсету шарасы қолға алынғаннан
кейінгі ой ретінде «Мінбер» ... ... ... көптің ойын ортаға салып, ортақ арнаға түсіру керек
болғанда; сирек шығатын беттің бірі – ... ... Бір ... ... ... «Айқын» газеті «Желтоқсан көтерілісіне
толыққанды баға ... ме?» ... ... ... ойын ... салуға Қ.
Тәбей, Н. Сәбильянов секілді оқиғаға қатысы бар ... ... ... ... ... ... отырыс барысын осы ... ... ... ... ... ... саны – ... рекреативті нөмір ретінде шығарылады. Бейсенбілік нөмірдің
беттері: «Айқынның» мейраханасы», ... ... «Бас ... «Тек қана ... ... (бұл бет ... жоқ), «Саз ... дегендей жеңіл тақырыптарды қаузайды. Бірақ осы бейсенбілік
нөмірде «Аңыз бен ... ... ... ... ... беті
сынды салмақты беттер де бар. «Айқынның» 2005-жылғы 14-мамырында Төреғали
Тәшеновтың «Ұшатын ... ... неге ... ... деген
мақаласы «Аңыз бен ақиқат» бетінде жарияланды. Аты айтып тұрғандай, құпия
табақша жөніндегі аңыз бен ... ... ... ... Сол ... Жанділдиннің теңгенің өзіндік құны мен келешектегі бағамына
экономикалық талдауды ... ... ... ... ... ... жеңеді»
[5] мақаласы «Бухгалтерия бетінде» жарияланды. Ал ... ... ... ... тұлғалармен сұхбат, жекелеген өндіріс саласының ішкі
технологиясы, ... ... ... ... ... ... беті» күнделікті өмірдің құрамдас бөлігіне айналған спорт
саласындағы жаңалықтар мен ... ... ... ... ... ... ... халықтың әлеуметтік өміріндегі күрделі түйткілдерді
сөз ... Бұл ... ... әжептеуір талдау, ізденіс ізі
байқалады. Негізінен ... ... ... ... ... ... «Саясат беті» саясат тақырыбына жүйрік К. Сәтиева, Б. Бейсенұлы,
А. Ақтілеуовтердің салиқалы сараптамаларымен, терең талдамалы мақалаларынан
тұрады.
31.05.2007-жылдың ... ... ... ... ... ісі» [6] деген көлемді талдамалық материалы шықты. Мақала жуырда
бүкіл елді шулатқан ... ... ... егжей-тегжейлі баяндаған.
Мақала қылмысты оқиғаның жалпы барысын авторлық комментарийсіз, таза
фактілік ... ... ... беті ... және әлем ... өмірдің тыныс-тірлігі, еліміздің саяси ... ... ... көптеп беріледі.
Ал айдарлар жайына келсек, «Айқынды» теориялық зерттеуде бір ... тұсы – осы ... «Ақ ... сынды материалдың жанры мен
сипатынан хабар беріп тұратын айдар атаулары бет маңдайына жазылған. «Бет»
– газеттің ... ... ... қай ... ... ... айтып
тұрмаушы ма еді? Ендеше айдар атауын бүкіл бет ... ... қою ... ... ... арғы ... «Ақ ... айдарлары көлемді сұхбаттарға
арналған. Сұхбат – ... жанр ... ... материалдарын
қарастырмаймыз.
«Айқынның» айдарларын: материалдың сипатынан хабар беріп ... ... ... ... ... ... әрекет», «Тосын
оқиға», «Келісім», «Көкейкесті», «Өндіріс»; мақала жанрын ... ... ... ... ... ... аталатын:
«Аққудың сыңары», «Емеурін әңгіме», «Мұңлы ... ... ... өз өкілі» және өзге де: «Руханият», «Талант-тағдыр», «Құлаққағыс»,
«Дабыл», «Тексеру», «Сапа белгісі», «Орайы келген әңгіме», «Сәті ... , ... ... ... қонақта», «Ақтаңдақ ақиқаты»,
«Тағзым», «Ойтүрткі», «Ауыл шаруашылығы», «Бастама», «Ақорда», «Сараптама»
айдарлары бар.
Журналистика саласына ... ... ... ... бір ... ... қатысты ой-пікірін білу мақсатында
қолданылатын әдіс – ... ... ... ... ... ... формасына айналған. Айтар болсақ, басылымның 2006 жылдың ... ... ... ... ... Роза Рақымқызы «Қазақ
мультфильмі дамымайынша, ұлттық тәрбие толыққанды бола ала ма?» ... ақын ... ... Әлі, әнші Сара ... және тіл ... ... ... болатын. Демек, айдардың мақсаты – ... ... ... ... ... ... ... сала маманының
көзқарасын білу. Сол арқылы оқырманға жеке сауал төңірегінде ... ... ... ... беру. Бұл – шетелдік тәжірибе
тұрғысынан құптарлық бастама.
2. ... ... ... ... ... ... ... айындағы сандарында талдамалық ... жеке ... ... ... ... пайыздық |
|пропорциясы |
| | 5.2% 2.6% | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | ... | |68.8% ... ... (106) – ... ... берілімдер; ... 23,2 ... (36) – ... ... ... ... 5,2 ... (8) – ... ... ... ... 2,6 ... (4) – ... жанрындағы берілімдер. |
| ... ... ... ... ... ... де талдамалық
жанлардың жеке категориялары – шолу (обозрение) мен ... ... ... ... Әрине, мақала сынды күнделікті өмірдің тыныс-
тірлігін бере алатын мақала жанрының ... ие ...... оның ... ... ... «Айқын» бетінде азды-көпті ұшырасып отырады.
Ал рецензия жанры – ... ... ... орын ... концерттік
қойылымдар, жаңа кино, театр туындылары, жаңа ... ... ... ... ... әркелкі көлемде жазылады. Көктем айларында рецензия
жанры объектісі боларлық концерттер, түрлі ... ... ... ұйымдастырылады. Ал қыс маусымында концерттер тым
сирек қойылады. Сол ... ... ... ... ... ... 5,2 пайызды құрап тұр.
«Айқын» газеті шолу жанры бойынша жекелеген аймақтардың, тұлғалардың
рейтингін қамтитын мақалалар беріп тұрды. «Шолуды» материал ... ... ... ... ... ... «Биржаметр» деген айдары.
Мәселен, 2007-жылдың 30-наурызы күні ... ... ... даму деңгейіне қысқаша шолу берілді. Сызбанұсқадағы пайыздық
суретеммелердің нәтижесінде ... ... даму ... ... ... ... «Биржаметр» айдары материалдарын негізінен
«Маркетингтік аналитикалық орталықтың» мәліметтеріне сүйене ... ... ... ... ... ... ең көп ұшырасатыны –
мақала. Жалпы мақала жанрында еркін ... ... ... ... ... бір ... негізінде «Айқындағы» «мақала» жанрының айшықты
белгілерімен танысайық.
Мақалада факті екінші орында, бірінші орында ... ... ... ... білу ... ... Мәселен, газет бетіндегі Роза
Рақымқызының «Еменнің иір ... ... ... берілген «Жамбылдың
дастандары – дайын фильм...» мақаласын алайық. [8]
Автор мақаласында «қазақтың Гомері» атанып жүрген Жамбыл ... ... ... ұлтымыздың көне әдеби мұраларындағы оқиғалар ... ... ... көтерген. Еуропа жазба әдебиетінің негізін
салған данагөй ... ... ... ... ... ... «Одиссей» сынды кассалық фильмдер түсіріп, әрі көне
мұраларды ұрпақ санасында жаңғыртудың тың ... ... ... ... ... өз ... жүзеге асу мүмкіндігін ... ...... ... жатқыздық. Неге? Біріншіден, автор қиюы
келмей, жан-жақты сынға алынып ... кино ... жеке ... яғни ұлы әдеби тұлғаның мұраларының кәдеге жарамай отырғандығын
мәселе етіп көтереді: «...Гомер ... есте жоқ ескі ... ... ... ... ... ұрпаққа да жақсы таныс. Оның
себебі – ... ... ... өміршең бітімін кино тілінен де
тапқандығы.
...Қарап тұрсаңыз, бастауын қазақ әдебиетінен алатын Жамбыл дастандары
да – ... ... ... ... ... мен ... ... та,
олардан киноға сұранып тұрған оқиға-көріністерді, характерлерді аңғарамыз.»
Екіншіден, В. Ворошиловтың проблемалық мақалаға қатысты талабы [9] бойынша
талдасақ, ... өзі ... ... ... жан-жақты зерттегені,
біліктілігі және батылдығы ... ... ... ... ... тұр. Енді материалдың «мақала» жанрына жататыны – ... ... ... ... ... ... ... емес, автордың қоғамдағы
өзекті түйінді дәл таба ... Бұл ... жазу үшін ... ... немесе «Оғыз қаған» дастанын да ала салуына болады.
Мақалада факті тек мысал ... ... ... тұр. Бұл ... айналдыру үшін негізі тірек – ... яғни ... ... ... қазақ киносының материалдық ахуалының
төмендігі алынып, зерттеу, талдау сол ... ... ... ... газеті «Шолу» жанры бойынша елдегі басшы қызметкерлер мен
шенді-шекпенділердің ел алдындағы беделі, қоғамның ... ... ... ... агенттігінің мәліметтерінің қорытындысы бойынша
Шенеуіктердің ай ... ... ... ... ... ... талдамалы жанрлар жүйесіндегі жеке жанр деп қарастырғанымен,
біздің баспасөз қолданысында ... ... ... жеке ... ... қоймас. Сондықтан, біз рейтингтік көсреткіштерге ... шолу ... ... ... ... ол ... 2007 ... 22-наурызына дейін ғана шығып, одан кейін ... ... ... кез-келген көлденең оқиғаға ... ... ... ... бір ... аясында жүзеге асырылған, кезеңдік сипаты бар,
тарихи маңызды оқиғаға қатысты ... беру ... ... ... ... жанр түрі.
Газетте жарияланған «Қазақ шынымен кәрі ұлт па?» [10] мақаласын ... ... ... ... 15 млн. ... бар ... ... бойынша жіктеп, 2050 жылы 60-65 ... ... ... 11,3 ... ... ... салдарынан еліміз БҰҰ
сарапшыларының қорытындысымен «кәрі ұлтқа» айналуы мүмкін деген ... ... ... ... ... ... ... шолу деуге
негіз болып отырған – 1990 жылдан осы күнге дейінгі халық саны ... ... ... ... дәлелдейді. Бір қоштайтын тұсы, шолу
жасау үшін автор демографиялық ... ... ... ... ... ұрынбай,
бір ғана аспектіде – жасы ... ... ... ... даму ... ... ... көрсеткен. Шолу жанрын Т.
Қожакеев, Т. Амандосовтар үлкен ... ... ... ... ... деген.
Алайда қазіргі орыс теоретиктері шолудың анықтамасын сәл өзгертті.
Шолу секлді бүгіндері баспасөз ... аса ... түсе ... бірі – ... ... ... бірі ... жылы жазушы Дулат Исабековтің повесінің ... ... ... ... ... ... ... де тұп-
тура отыз жыл болғанда, Айгүл Аханбайқызы «Бар қазақтың жеңгесі Салтанаттай
болсайшы...» деген тақырыпта материал жазды. Мақала бойында корреспонденция-
толғанысқа тән ... ... төл ... ... ... ... – бәрі сақталған: «Бұл фильм туралы айтылмаған сөз,
ақтарылмаған сыр да ... жоқ. ... ... жастар мен жасөспірімдер
тақырыбын ғана қаузап, қысқаметражды фильм түсірумен ғана айналысып келген
режиссер Шәріп Бейсенбаевқа шығарма ... ... ... болуы мүмкін
дегенде, сөз жоқ, повестің өн бойынан есіп тұрған қазақы ... ... ... сырт ... ... ал ... біріне бірі кереғар, жаны
терең, мінезі қырық ... ... ... ... ... ... сарын қызықтырған болуы керек.
Жаңа ғана шаңырақ көтерген жас ерлі-зайыптылар, олардың арасындағы
түсінбестікке тіреле беретін ... ... ... енді ... ... ата мен ... рөлі, әке мен баланың қатынасы, ене
мен келін арасындағы сабақтастық, томаға-тұйық, қоңырқай ... қан ... ... ... асыл ... ... тұтқан
қағілез қайны...» [11] Әрі қарай фильмнің түсірілу тарихы, ... ... ... ... ... бергені айтылады.
«Айқынның» 2007 жылғы 2-маусымындағы санында ... ... «Мен ... Жұматай» тақырыбындағы корреспонденция-толғанысы
жарық көрді. Сырт пішіні очеркке ұқсағанымен, материалда ... тән ... ... «Мен ... ақын ... алғаш көруім – 1983 жыл. ҚазПИ-дің 1-курс студентімін. Студент
ақындардың «Аудитория» деген топтамасы ... ... ... бір топ ... ... бір шимай-шатпағымды «Жалын» баспасына өткізуге
барғанмын» [12] – деп басталады.
Енді газет бетін айлар ... ... ... (осы ... ... жанр – ... ... бірнешеуіне тоқталайық.
2007-жылдың 28-наурызы күні «Айқын» бетінде «Жақсылықтың жансыры» ... ... ... ... ...... ... сериясы
бойынша қазақ спортының үздігі Жақсылық Үшкемпіров ... ... ... Жәкітай жазған «Жақсылықтың жансыры» кітабы. Автордың өз
сөздерінен үзінді келтірсек, ... ... бұл ... ... әңгіме-дүкен құрып, келісті ой толғапты. Ең бастысы, қазақ халқының
ұлттық мақтанышына айналған Жақсылық ағамыздың жан ... ... ... спортшының өміріндегі былайғы жұрт біле бермейтін тың деректер ... ... өте ... ... [13] ... ... «Айқында» журналист Шолпан Құрманбайдың «Алғаш Ұлттық Атлас ... ... ... ... Республикасының Ұлттық Атласы мен
Қазақстан Республикасы картасының ... ... ... рецензия
жазылды.
Осы жылдың басында «Қазақфильмнің» жаңа туындысымен қазақ көрерменін
қуантқаны есімізде. Осы ... ... ... Төреғали Тәшенов «Жаралы
сезім» қазақ киносын жарқ еткізді» деген атпен ... етіп ... ... Еркін Рақышев, кастинг барысында 200 қыз арасынан
талдалып алынған Регина ... ... ... ... ... «Ұзындығы 2
сағаттық, қазақ тілінде, драма-экшн жанрында түсірілді, қысқаша тәптіштесек
былай: негізгі кейіпкерлер – 1984 ... ... ... ... ... ... ... Айгүл
Аханбайқызының «Ұзақ құс жолы – қазақ мінезінің ... [15] ... ... ... ... жарық көрді.
Корреспонденция режиссер Амангелді Тәжібаевтың «Ұзақ құс ... ... ... қилы ... ... ... 2007 жыл ... санында Роза Рақымқызының
«Қолаңшаш арулар құрметке бөленді» деген шоу-қойылымды нысана ... ... Осы ... 15-наурызында Мүсірепов атындағы Жастар
және балалар театрының сахнасында қойылған қойылымды баяндайды. ... ... ... жаңа ... легі ... ұмытылған жанрлар
жаңғырып) келіп жатқаны прогрессивті тенденция. Әлбетте жанрлар дүниесіне
фетиш ретінде қарауға болмайды. Публицистика жанры ... ... аса ... ... ... оның белгілері, сипаттары ... [17] Жанр – ... ... ... оның ... организм ретінде бірге құбылып тұрады. Кешегі ... ... ... екпінділерін көбірек насихаттау арқылы қарапайым халық
санасында үлгі аларлық ... ... ... болғанда, очерк жанрының
дәуірі жүрді. Ал бүгінде түрлі реформаларды басынан ... енді ... ... біздің қоғамға кемшіліктердің сынап-мінейтін,
келеңсіздіңтермен күресетін ... ... ... ... ... жанрлар сап басына шықты.
«Айқын» – заманауи публицистика ... ... ... ... ... ... ... және еркін бәсекелестік жағдайында
бұқаралық ақпарат құралдарына деген талап еселеніп, журналистің әдістемелік
мәдениетіне, ... ... ... ... ... ... ... жинақталған эмпирикалық материалды бере білу, ... ... ... ... ... ... өсті.
Бұл ретте журналист шығармасын дайындау жеңіл, көздеген нысанасын дәл
табуы үшін бір шарт ...... ... ... ... Айта ... бір ... «Айқын» басылымы бір мәселені тақырып етіп,
оның беру формасын жартылай ... ... ... етіп ... ... ... ... көптеп келтіреміз. Бұл тек «Айқынның» емес,
елдегі барлық орыс және ... ... ... ... ...... ... қазақ журналистикасы теориясының зерттеушісі Т. Қожакеев
«Жас тілшілер серігінде»: ... – бас ... ... мақала және
проблемалық мақала деп бөлінеді» деген. Қоғамдық жағдайдың өзгеруіне орай,
нақтысы, «жоғарыдан төмен» басқару – ... ... ... партияның сойылын соғатын, бас партияның тыныс-тіршілігіне ... жанр – «бас ... ... ... да ... шығарылды.
Демек, бұл тараудың міндеті уақыт тезінен ... ... ... ізі ... ... мен ... заманның қажетін өтеу үшін ... жаңа ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі аса маңызды категориясы – мақала –
әлеуметтік шындық проблемасын ... ... ... ... ... ... ... жасалады. Мақала – түрлі ... ... ... жеке ... ... кездесу, БАҚ материалдары, редакцияға
жазылған хат және т.б. ... ... ... ... ... тұрғыда кеңейтілген түрі. Мақала мәтінінің құрлымы – жеке
фактілер арасындағы ... ... ... ... талдау,
қорытындылау, түйіндеу, дәлелдеулер жүйесінің кешені. ... таза ... ... ... ... құрлымының нақты, логикалық-
түсіндірмелік, категориялық аппаратпен байланысы көрініп тұрады.
Корреспонденция фактіге құрылған ... ... ... ... ие, ... ... алмастыруға болады, бірақ проблема, құбылыс ... ... ... ... ... кезіндегі) насихаттық
материалдар ғылыми, техникалық ойдың ілгерілеуінің көрсіні ... ... ... түрінде баспасөз бетінде жүр. Ал аса ... ... ... мақала – автордың ... ... ... ... ... ... талап ететін мақала түрі.
Мақаланың ерекше категориясына түрлі оқиғаға жедел үн қатуға мүмкіндік
беретін, оларды ... ... ... ... ... үш бөліктен тұратын құрлымға ие [18]: тезис (кіріспесі) –
дәйектер (негізгі бөлімі) – ... ... ... ... ... пен ... ... дәйектер) де болуы ... ...... қарама-қайшы көзқарастарды, пікірлерді, бағаларды
ашық көрсету. Ең ... ... ... операцияға нақты проблемалық ситуацияны
шешуге бағытталған нақты бағдарламаны ... ... Ал ... ... ... ... ... → сипатталып отырған оқиғаға
қатысты кем дегенде екі ... ... ... ... ... ... → тезис пен антитезис қақтығысы («оқиға дамуының» баламасы) →
мәселені ... пен ... ... ... ... ... ... → жұмыс идеясын түйсіну мен ... ... ... үшін ... жинақталған «образдық бағдар» беру.
Талдамалық жанрлардың бір түрі – корреспонденция. Бұл ... ... аса ... емес ... ... ... ... Корреспонденция – жеке ситуацияның зерттелуі ... ... ... ... даму ... ... ... Корреспонденция
ақпараттық – шетелдік тілшілердің хабарламалары, жаңа ... ... ... тың ... ... ... туралы баяндама. Ол кері
қойылған ақпаратқа (заметка) ұқсайды. Бірақ төңкерілген ... ... ... нақты бір тақырыптың табиғи дамуын баяндауымен
айырықшаланады. Талдамалық корреспонденция – ... ... ... ... ... ... Ол ... корреспонденциядан сыни
болмысымен өзге. Материалда ... ... ... жаңа ... ... ... ... өткір сауалдары талдауға
алады. Кейде журналист оқырманымен бірге фактілердің бір тобын ... ... ... ... талдайды, корреспонденцияның мұндай түрін –
корреспонденция-толғаныс деп атайды.
Корреспонденцияға ... ... Т. ... ... басшылыққа ала отырып: «Ерінбей ізденсең, қолыңа алғалы отырған
мәселеңе бар шабытың мен шын назарыңды аудара ... оған ... ... ... ... деректерді жинақтағанда өз ойыңды тек
партиялық тұрғыдан түйіндей білсең ғана жазған ... ... ... жағынан әрі құнды, тілі мен көркемділік жағынан әрі тым әсем ... деп, ... ... ... ... ... Бұл
ереже бүгінгі күннің талаптарына еш сай келмейтін, ескірген қағида.
Сондықтан ... ... ... ресейлік авторлардың еңбектері
бойынша талдаған жөн.
«Шолу» жанры кез-келген көлденең оқиғаға ... ... ... тұрарлық
белгілі бір кезең аясында жүзеге асырылған, кезеңдік сипаты бар, тарихи
маңызды оқиғаға қатысты материалдар ... ... ... бір ... ... ... ... береді,оқырманның уақытын
үнемдеуіне жағдай туғызады, салмақты қорытынды жасалады, ... ... Шолу ... бір ... ... аясындағы оқиғаларға,
науқандық іс-шараның қорытындысы, бағалау түрінде беріледі. Шолу ...... ... ауылшаруашылығы, әдебиет, газет материалдары,
телевизиялық бағдарлама, т.б. алынса, сипаты ... шолу ... ... апталық, айлық, жылдық; ақпараттық, талдамалық деп
жіктеледі. [19] Газет жанрлары бір-бірінен баяндау стилімен, әдеби берілу
әдісімен, композициясымен, ... ... ... ... үш ... ... ақпараттық, талдамалық және көркем-публицистикалық.
Мұның ішіндегі талдамалық жанрларға 2006 жылы жарық ... ... ... ... мақалалар жинағына ... ... ... Светлана Познякова былай анықтама берген:
«Талдамалық жанрдағы материалдарда «Неге?», «Бұдан қандай ... ... ... ... ... ... Фактілер алдымен баяндалады,
сосын жинақталады да нақты бір ... ... ... ... қолданылады.» [20] Сондай-ақ автор талдамалық жанрлардың қазіргі
отандық баспасөз ... ... ... ... келтірген:
1.Корреспонденция; 2.Мақала; ... ... ... ... ... ... 9.Хат. [21] Кейінгі авторлар
баспасөз жанрлары жүйесіне енгізген жаңа типтердің бірі – ... Бұл ... ... ... ене қоймаған жанр.
Журналистің өзекті тақырыптың, даулы оқиғаның, қылмыстық оқиғаларға ... ... ... ... ... өңдеп, саралап, жауабын
табуды мақсат еткен материалы» [22] Бұл жанр ... ... ... ғана ... келе ... оның ... ... газетінің жеке
тәжірибесінде кездеспейтіндіктен, біз оған кең ... әрі ... ... ... ... берілетін материалдарға келетін болсақ,
онда түбегейі тексеріс емес, стандартты, көпке мәлім, қарапайым адам да қол
жеткізе алатын ... пен ... ... тән ... ізденіс қана
жүргізіледі. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... «Инвестор ірі кәсіпорынды шығынға
белшесінен батырды» мақаласы берілді. Мақалаға «тексеріс» айдарын таққызып
тұрған мына ... ... ... «Бір ... ... бұл ... ... бес, еңбекақы 2,5 ... ... күрт ... өткен жылы комбинат жарты ... ... 29 ... ұн ... биыл 14 млн. ... ғана ... ... ... бері ... 48 адам қысқарған, ал өзі де аз ... ... ... ... [23] ... бұл ... ... жанрының атасы В. Гюнтердікіндей ізденістің ізін де
көріп тұрған жоқпыз.
«Мониторинг – жекелеген құбылыстардың, оқиғалар мен ... ... ... ... ... кейде авторлық (маманның) комментариімен
толықтырылады.» Бұл жанр ... ... бар, онда ...... ... мен топтардың түрлі көрсеткіштер бойынша
иеленген деңгейлік көрсеткіштері». «Айқын» 2007 жылға дейін ... ... ... ... ... Сол себепті бұл «жанрды»
газет қолданысында бар деуге болады.
Рецензия – көркем немесе ғылыми туындыны, қоғамдық-саяси, ... ... ... мен ... ... бағдарламаны,
көркем жәрмеңке мен ... ... ... ... ... ... талдамалық жанрлар жүйесіндегі ерекше категория. Бұл –
шындық оқиғаға, оқылған, көрілген дүниеге деген көзқарас.
Зерттеу объектісі тұрғысынан ... ... ... ... ... кинорецензия деп бөлінеді. Ал көлеміне қарай грандрецензия (олар
негізінен маманданған, салалық басылымдарда, ... ... және ... ... ... ... басылымдарға берілетін шағын
көлемді, мәселен, жарты беттік) деп бөлінеді. Ал қарастыратын ... ... ... және ... деп бөлінеді. Рецензия нысаны
[24] ретінде профессор Қожакеев:
... ... ... ... ... ... туынды рецензиясы;
– кино рецензиясы;
– музыкалық рецензия;
... ... ... ... ... ... ... шеңберде қарастырғанда, қоғамның мәдени өміріндегі жаңа бір ... ... баға ... ... ... аудару болғандықтан, рецензия
жанрының нысандары кейіндері мәдени, әдеби ортадағы жаңа үрдіс ... ... да ... тиіс деп жүр
В. Ворошилов, А. Тертычный секілді бірқатар теоретиктер. Біз осы
заманауи ... ... ... ... ... ... ... нысаны болуын құптаймыз.
«Эксперимент – журналистің ситуацияны модельдеу арқылы проблеманы
іштей бақылауы». Эксперимент «Айқында» ... те ... ... ... ... студент Өркен Бисеновтің «Қайыршының бір күні» деген
эксперименті ... ... ... жазу үшін бір күн бойы қайыр тілеп
отырып, қайыршыға деген қоғамның қарым-қатынасының психологиялық аспектісін
сипаттайды. [25] ... ... ... сақшыларының құқайын,
қайыршылар арасындағы орын, клиент үшін ... ... ... ... ... жанры – автордың жекелеген тұлғаның назарын бір мәселеге аудару
үшін, ... алу ... ... ... ... ... автор.
Хаттар қазақ баспасөзінде аса қат емес. Алайда, көбіне жеке ... ... ... ... топ ... ... жатады. Мәселен,
газет бетінде 25 ... ... ... тілі проблемасына арналған
«Тамырсыздық – қоғамға үлкен қауіп» [26] деген ... хат ... ... ... ұлт ... ... ... барлық ықпалды тұлғаға
арналған.
Бүгінде баспасөздің талдамалы жанрларын жіктеу, ... ... ... ... ... ... ... ресейлік автор озық
дегенмізбен, олар ұсынған нұсқалардың арасында да ... ... Мына ... ... ... М. ... талдамалық жанрларды
жіктеген үлгісін көрсеттік [27]:
|Газеттік журналистиканың заманауи жанрлар жүйесі |
| | | | ... ... ... | | |
| ... |МАҚСАТЫ ... АСУ |
| | | ... |
| ... | | |
| ... ... тәжірибедегі |Нақты ... ... жеке ... ... ... |бөліктерін мысал түрінде |талдау және |
| ... ... ... орын алу ... |
| ... ... түсіндіру | |
| ... |Кез ... ... |Теориялық және |
|МАҚАЛА ... ... ... іс |эмперикалық |
| ... ... ... |талдау әдістері|
| | ... | |
| | ... ... ... ... ... |редакциялық саясат жөнінде |синтез, |
|МАҚАЛА | ... ... ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | ... бір ... ... |Ғылыми (талдау,|
|КОММЕН-ТАРИЙ |Ұстанымдар |қоғам пікірін түзеу үшін |синтез, |
| | ... ... ... |индукция. |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... ... реакцияны жариялау|әдістер |
| ... ... ... арқылы|Эксперименттік |
|ЭКСПЕ-РИМЕНТ |ситуация |проблеманы іштей зерттеу |әдіс |
| | ... ... ... ... ... ... ... |әдіс |
| | ... мен ... ... ... |Пікірлер |диалогы негізінде жекелеген|әдістері |
| | ... ... ... | |
| | ... білу | |
| | ... ... бекемдеу| ... ... ... ... ... ... |
| | ... де, ... ... |
| | |да ... беру | |
| | ... даму | ... ... ... кейде авторлық |Әлеметтану |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... | |
| | | | |
| | ... тұлға, адамдар |Әлеметтану |
| ... ... ... ... ... |
|РЕЙТИНГ | ... ... ... |
| | ... ... |көрсеткіштерді |
| | | ... ... | | ... |
| |Болжамдық ... ... ... ... ... |оқиғаның даму бағытын |әдістер |
| ... ... | |
| ... ... ... өнер |Нақты өнер |
| ... ... ... ... |
| ... және оның ... ... ... ... деңгейі жөнінде |тұрғыда |
| | ... ... ... |
| | | ... |
| ... пен |Рухани өмірдің маңызды | |
| ... ...... ... | |
| ... ... ... стратегиялық |Өнертанушылық |
| | ... және ... ... ... | ... қат | |
| | ... ... | |
| | ... мол ... | |
| | ... ... | |
| | ... түзу | |
| | ... өз ... ... ... ... ... |және оның дұрыстығын қалың |аудиториясымен |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... | ... ... өмір ... ... ... |Әлеметтану |
|ТЕКСЕРІС | ... ... тың ... |
| | ... | |
| ... | | |
| ... |Орнаған ситуацияда |Оқиғаның |
| ... ... ... ... ... ... |өткен, қолданылуға тиіс |интерпритациясы|
| ... ... ... құру | |
| ... т.б. | | |
II ... ... басылымы: тақырып және талғам
2.1. Талдамалық жанрлардың жазуындағы
шеберлік мәселесі
«Бүгінде құрғақ ақпараттың заманы өткен. Ендігі мәселе, ... ... ... ... барып, өзіндік ой-түйіндері болмаса,
еңбегі бағаланбайды, құны төмендейді. Оқырмандарын тартпайтын ... жазу – ... ... ... Жазу ... ... меңгеру үшін
заңдылықтарды, әсіресе, публицис-тикалық жанрлардың жан-жақты білудің, оның
ерекшеліктерін сезінудің маңызы зор» [28], – дейді доцент Т. ... ... ... ... байлығынан да жазылу шеберлігінің
бірінші орынға шығып кететінін ... ... ... ... ... ... Ал біз ... деп шартты түрлі мақала
құрлымының теориялық ... ... бере ... айтамыз. Қоғамдағы,
әлемдегі құбылыстар жөнінде терең ... иесі бола ... ... көзі мен ... ... аша алуы үшін ... әлеуметтік
шындықты талдайды. Бұл – талдамалық жанрға барар жолдағы ... ... ... ... талдаудың мына түрлерін
көрсетеді:
➢ саяси талдау – қоғамдағы ... ... ... ... ... ... биліктің, әскери құрылымдардың
қадамын талдай келе, журналист олардың себебін ... ... ... ... ... ... ... өзгерту
мақсатында түрлі саяси институттар мен әлеуметтік күштерге
деген ... ... ... ... ... мүдделі
топтардың мақсатына сай етіп шешудің іс ... ... ... ... – бұл ... ... ... (нарықтық
сана қалыптастыруға бағытталған аймақ, сала, мемлекет, кәсіптің
жеке түрінің экономикасын талдау, кәсіптің өркениетті үлгісін
насихаттау, отандық кәсіпкерлікті ... ... ... ... ... таптардың экономикалық мүдделерінің
балансқа икемдеу), қаржылық (банк жұмысын талдау, олардың
рейтингін, ... ... ... мен ... ... ... ... өндірістік
жұмысындағы еңбекті ұйымдастыру мәселесі) және коммерциялық
(кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... ... экологиялық – талдау өзегі – постиндустриалды қоғамда адамның
өмір сүре алуы. Ол ... ... ... ... ... ... асады;
➢ құқықтық – қоғамдағы құқықтық ахуалды тексеру, құқықтық
нормалардың ... ... ... ...... ... мәселесін зерттеу, жаттығулар
барысында алыған ... ... ... ... ... болжау;
➢ Тәрбиелік – қоғамдағы әдептілік деңгейін белгілеу, жеке
тұлғалар іс-әрекеті мен ... ... ... ... ...... сайлау кампаниясы кезіндегі ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін
қорытындыларды алу талдау;
➢ Статистикалық – статистикалық көрсеткіштер – қатыстық және
салыстырмалы ... ... ...... ... аса маңызды тірек болатын талдамалық
материалдар;
Осы аталғандармен қатар талдаудың өзге де ... бар. Біз ... ... ... ... және ... ... болғандықтан терең тоқталмай, тек атап ...... ... ... және ... ... бар ... талдамалық жанрдағы материалдың қайсыбірін алмаңыз, онда
жекелеген фактілер талданады, ... жеке ... ... Ал ... ... асуы үшін ... фактілердің бағаланатыны анық. «Бағалау»
факторының мәні – қарастылып отырған құбылысқа тікелей және ... беру ... оның ... ... ... Осы ретте біз орыс
баспасөзінің теориясына көп ... ... ... А. ... ... ... ... түсіндіргеніне келейік. БАҚ материалындағы фактіні –
журналистиканың жаны ... ... ...... нәрі ... Бағалау әдісінсіз ... ... ... ... ... ... ... Бағалау болмаса, журналистика
фактілердің жүйесіз жиынтығына айналар еді. Құбылыстарды бағалай ... ... ... шыға алмайсыз. [30]
Бағалаудың түпкі мәнін ұғу үшін, оның ... үш ... ... ... біріншіден, ол іс жүзінде, ақыл-оймен ... ... ... ... актілер арқылы берілетін сезу, қабылдау, түйсіну
қалау тұрғысынан алғандағы адамның ішкі мәдениетіне сүйенген ... ... ... ... ... ... ... мәнін, моральдың қалыптасқан нормалары мен
принциптеріне сәйкестігін ... ... ... ... ... бір
адамның немесе заттың маңызы, деңгейі, құндылығы жөніндегі пікір. Осы үш
анықтаманы қоса алғанда, бағалаудың барлығына ... ... ... ... ... ... да бір ... қандай да бір құндылыққа (критерийге,
масштабқа) сәйкестігін, я ... ... емес ... ... ... ... нұсқайтын пікір. Журналистикадағы бағалау факторы
қолданыс ... ... ... ... ... техникалық,
медициналық, спортық, экологиялық, құқықтық деп ... ... ... ... ... сәйкестігі) және практикалық
(жүзеге асу мүмкіндігі) деп бөлінеді. Қоғамдық маңыздылығына ... ... ... ... және ... ... үшін ... бағалау абсолютті және қатыстық деген де түрлерге бөлінеді.
Абсолюттік бағалауда өзге құбылыстармен салыстырылмай, құбылыстың ... ... ... ... ... ... бағалау былай
болады: жақсы ат, ... ... ... адам, сенімді жар, қабаған ит;
ал қатыстық бағалау белгілі бір ... өзге бір ... ... ... көрсетеді: мына алма анаған қарағанда тәттірек
екен, мына ... ... ... нашар екен, я болмаса пәлен
поэма алдыңғысына қарағанда дұрыс шығыпты.
Бағалау ішкі және ... беп ... ... көздеген нысанаға қол
жеткізу құралы ретінде маңыздылығы ... ... ... ... жаңа ... сапалы бола тұрып, оны құрауға
кететін уақытты он бес пайыз ... ... ... ... десек, ол
затты сырттай бағалау болады. Ал енді затты өзгелерімен бірге алып, оның ... ... ... ... ... ... бағаласақ: автомобиль құраудың
жаңа технологиясы бар көрсеткіштері жағынан елімізге бар әдістерден тиімді.
Беру сипатына ... ... ... түрлерге бөлінеді: сапалық,
мөлшерлік; Ал енді бағалаудың тіліне келсек, ол: ... ... деп ... ... ... журналистер кеңестік шындықты көлегейлеп,
аудиторияға билік қолымен жасалған жасанды шындықты күштеп ... ... ... жақсы таныс. Кеңестік тәртіп
күйрегеннен кейін, тек қана объективті ... ... ... үміт ... ... ... ... посткеңестік журналистика сұмдық ауыр кезеңді
басынан ... Оның ... ... ... ... (анархиямен) шатастыруынан ғана емес, ар-намысын ақшаға
айырбастауымен да ұғындырылды.
Ақпарат БАҚ ... ... ... журналистің жеке бағалау
сүзгісінен өтеді. Фактілер теңізінен журналист өзіне қажетті, ең маңызды,
ең ерекше, ең ... ... ... ... ... шарт, таңдалып алынған
жеке бір факті арқылы бұқара бүкіл әлемнің күйін ұғына алуы ... ... ... ... атрибуты. Ол журналист жәрдемімен көрінеді. Құбылысты
объективті беру, оны бағаламау деген сөз емес. Журналист алдымен ... ... ... ... ... Автор позициясын, дәйектемесінің
сипатын, ... ... ... анық ... ... ... бағасын аудитория барынша әділ, қандай да бір ... ... ... ... баға ... ... пәні ... бағаланатын құбылыс: қарапайым және күрделі деп
бөлінеді. Қарапайым құбылысқа – бір емес ... рет ... ... мен ... ... бола алады. Мәселен, жаңа жылдың тойлануы, жаз
маусымындағы күн райы, ... ... я ... Бұл ... кез-
келгенін аудитория үшін нақты да түсінікті етіп ... ... ... Ал енді су ... ... ... әлі ... көрмеген құбылысты
бағалау – күрделі бағалау. Мысалы, өткен бір жылдағы елімізге Рим ... ... ... ... ... ... ... тізгін
бұрмағанын ескерсек, ол құбылысты журналистің бағалауы – күрделі бағалау.
Сол сияқты бір жыныстылар некесіне баға беру, өзге ... ... ... ... өз ... ... ... сүйеніп,
материалында оған баға беруі тиіс. Бұл жерде журналистің кәсіби шыңдалу
деңгейі анық ... ... ... ... ... ... келесі
жағдайларды да тыс айналуға болмайды: ЖОО жүргізіліп жатқан ... ... құру ... ... еліміздің ұстанған бағыты – азаматтық
қоғамға өту – бұлардың ... ... ... алу үшін журналист өте
білікті маман, жан-жақсы сауаты бар, қоғамда ... ... ... заңдылығын таразылай алатын парасатты азамат болуы керек.
Енді ... ... ... ... теориялық құрлымына
үңіліп, материал үйлесіміне қойылатын критерилерге сәйкестігін тексеріп,
олардың жазылуындағы ... ... жеке ... келтірейік. «Ой
академиясы» бетіндегі Роза Рақымқызының «Меценаттық өнерді өркендете ме?»
тақырыбындағы мақаласын ... ... ... ... оған ... ... ... тұлғалар мен топтардың жәрдемі қаншалық тиіп жатыр?
Мақала өн бойында осы сауалға ... ... ... ... ... ... ... талантты перзенттерінің қамқорсыз қалғаны
елдегі дәулетті кісілердің меценаттықпен айналысуына ... ... ... қазақ өнеріне жасалып жатқан қамқорлықтың шикілігін ... ... ... ... ... ... жүріп пайда тауып,
кездейсоқ байығандар мырзалық танытса, ... ... ... ... ең ... ... ... шығару үшін ақша шашады.»[31]
Автор тарихтағы небір атымтайлар П. Третьяков, А. ... Т. ... ... жанкешті жанаршырлығын атап, «жомарттық табиғаттан
берілетін ... ... ... шегелеу үшін ауыздан-ауызға көшіп, аты
аңызға айналған Атымтай Жомарт туралы аңызды да келтіре ... ... ... Диас ... ... төсіндегі ұлы
дүбір» [32] деген ... ... ... көрді.
Корреспонденция негізгі нысан етіп өткен ғасырда атағы жер жарған Қарқара
жәрмеңкесін алған. Жалқыдан жалпыға немесе ... ... ... осы
жәрмеңкені сипаттай келе, автор оның ... ... ... ... ... қоса ... Осындай жас ... ... ... ... ... жүр. ... ... 2-желтоқсанындағы санында Гүлнәр Жұмабайқызының «Бала өмірге қаңғыбас
боп келмейді» мақаласы басылды. Мақала, аты айтып ... ... ... ... ... еткен. Автор алдымен цифрларды сөйлетеді.
Бүгінде еліміздің түкпір-түкпірінде 16 000 бала ата-анасыз ... ... жуық ... ... жоғалғанын, 5000 ата-ананың
құқынан айрылғанын келтіреді. Артын ала осыншама баланың ата-ана жылуынан
айрылғандығының ... ... ... ... адамдардың психологиялық
және әлеуметтік құндылықтары өзгерген. Бұрынырақта отбасы, бала, шаңырақтың
шаттығы деген мәселе бірінші кезекте ... ... оқу ... ... ... ... ... тұру, карьера қуу, көңіл көтеру «маңызды» және
басым болып ... [33] ... ... ... ... ... қаңғыбас балалардың пайда болуына соқтырып отырған
негізгі фактор деп атады. Әрі қарай жетімдік ... ... ... ... ... келтірер кесапатын: «Жетімін жылатпаған, оған бүкіл ағайын-
туыс, тіпті ауыл болып қол ұшын беріп, ... ... ... ... ... ... төл ... жеріп отыр. Бұл – өте қынжылатын және
алаңдайтын ахуал» деп көрсетіп, жетімін жерге тастамаған қазақи ... ... ... ... қаузаған тақырыбының табиғатына сай сөз
орамдарымен, стильдік ... және ... ... ... ... ... мамыр айында тұсаукесері өткен «Сұлу мен суретші» драмасына
газет тілшісі Қаншайым ... ... ... ... ... рецензия жазды.
Көлемі жағынан – шағын рецензия. Жазушы Талаптан Ахметжанның театрлық
туындысының жалпы мазмұнын баяндай келіп, алдымен, драма авторының, ... ... ... ... ... ... ... өзінің
авторлық пайымын жасайды: ... ... «бұл ... ... болуы мүмкін емес. Болған күннің өзінде, екі адам ... ... ... ... да, сезімдерін тіршіліктің күйбеңі өшіріп
тастайды. ... ... ... – тек қиялда, қосылмауында және
екінші ... ... ... те, «махаббатсыз дүние бос». Адамдар мейлі
қосылсын, ... сол ... ... ... өмір ... анық.
Сол себепті де, повесте ең соңында ... ... ... ... ... арғы дүниеде кездеседі...» [34]
«Айқынның» 2006-жылдың 27-маусымындағы санында журналист ... «Кеш ... ... бе?» ... ... ... ... жанр элементінің бір мақалада тоғысуының бір мысалы – осы. ... ... ... да, ... ... да ... Рецензия деуге материалдың өне бойындағы: талдау объектісі ретінде
жеке бір ... ... ... В. ... «рецензия – дайын
туынды жөніндегі ойлар, берілген баға» [35] ... Олай ... ... ол шарт ... ... қазақы иісті бойына сіңіре
отырып, ұлт мүддесін жақтап, өнім ... ... ... ... биыл ... ... бала асырап алуы үлкен мәселеге
айналған тұста «Кеш қалмаңыз» да «Жетім көрсең, ... жүр» ... ... ... ... ... Тағы бір айта ... қазақы
менталитетімізге қатысты алуан түрлі ... мен кері ... де ... көрсетілім өз пайдасын тигізіп жатыр
десек, артық ... ... ... нәр мен ... ... ... ... де жайдары, әрі шымбайға да бататындай ток-шоу ұйымдастыра
білу – «Кеш ... ... ... [36]
Автор материалда қоғамдағы жаңа құбылысты жеткізген. Оны хабарама
түрінде де беруге де ... ... ... ... ауқымының кеңдігі мен
оқиғаның даму үрдісін сатылы ...... ... ... ақпараттық корреспонденцияға айналдырып отыр. Сонымен, бір
материалда қос жанр ... ... Бұл ... ... Қожакеевтің
мына пікірі арқылы мәселенің басын шешіп алуға болады: «Материалдың жанрлық
ерекшелігін ... үшін онда қай жанр ... көп ... сол ... жатқызу керек.» [37] Ендеше, Жігер Сәрсеновтың «Кеш қалып
жүрсіз бе?» материалын рецензияға ... ... ... ... ... ... мақалалары тәуірлеу
шығады. Ал кино, театр туындысына арнаған рецензиясынан шеберлік іздері
байқала бермейді. Бұл ретте Роза ... ... ... ... ... ... сырлы суретін, әділ бағаласын беріп жатады. Рецензия,
ең алдымен жоғары эстетикалық ... ... ... жанр ... төселген, өнер, мәдениет тақырыбының білгірі Роза ... оза ... ... ... ... ... ... 10-сәуіріндегі «Адамға клон-көшірме
керек пе?» мақаласын атауға болады. Мақала адамды клондаудың пайда-зиянын
безбендейді. Автор ... ... ... ... ... қашан
басталғанын, қазіргі жетістігі жөнінде мол ақпарат алып, оны мақаласының
фактілік нәрі ... ... ... операциясы шоу-бизнестің тулағына
айналып, ғылым өркендеуіне пәлендей пайда беріп жатпағандығын ... ... елге ... ... үшін ... ... ... пікіріне
жүгінген. Мақалада бірізділік бар. Айтпақ ойы айқын, әрі сүйенерлік ... ... ... ... ... лайық. Дегенмен, алыстан сермеп,
әріден орағытатын қазақ баспасөзінің жұқпалы дерті бұл авторды да ... ... ... ... и ... ... осы тақырыпқа
соққан болса, шыр айналдырып ... ... ... екі ауыз ... ... ... айналсоқтамай, «тоқ етерін» бірақ берер еді. Бірақ
бұл тек «Айқын» емес, бүкіл қазақ газеттерінің материалды ... ... ... ... ... ... 3 дерек көзінен алады: индивидуалды
(адам), ұжымдық (ұжым), деректемелік (ресми және өзге де ... ... ... құрудың басты үш әдісі бар: ...... ... ... ... іс-әрекетін бірер ауыз сөйлеммен беру;
екіншісі – құбылыстардың өзара байланысын аудиторияға таным элементтерінің
жиынтығы ретінде ... ... – өз ... ... ... сипаттау –
мәтінге репортаждық сипат береді. Алайда ол материал құрлымын күрделендіріп
жібереді.
Журналистер, әдетте, құр фактілерді жинап ... ... ... ... ... ... ... табуда өз әдісін
нұсқайды. Ақпараттық жанрларға қарағанда, ... жанр ... ... ойы, ... ... бар ... зерттеу тұрғысынан
алғанда кеңірек келеді. [38] Бір уақытта типтес фактілердің жиынтығын
қарастыра отырып, ... ... ... порблеманы шешудің барлық
аспектісін береді. Талдамалық ... ... ... ... ... ... ... міндеттемесі жағынан, шындықты ашудағы кеңдігі
жағынан, әдеби-стилистикалық ... ... мен ... ... ... ... Талдамалық жанрлардың құрлымына келсек,
олардың күрделі ... ... ... талғамды, ретті жүйелеуді, түрлі
негіз бойынша топтау ... ... ... байланыстың себеп-
салдарына үңілуге сұранып тұрған фактілердің үлкен ... ... ... ... ... ... тақырыптары
Публицистика әлеуметтік, қоғамдық, саяси мәні бар бүгінгі күннің
көкейкесті ... ... ... сол кезеңдегі басты
міндеттерді аңғартып, саяси-әлеуметтік оқиғалардың сыр-сипатын ашып береді.
Публицистика – ... ... ... ... өмір шежіресі. [39] Олай болса,
«Айқын» ... ... да ... ... өте бай екенін
басып айта аламыз.
Талдамалық жанрдағы мақалалар салмақты, қоғам үшін ... ... ... ... қоғамда жүріп жатқан кіші-гірім саяси
реформалардан бастап Қазақстан қоғамының басты беталыс бағыты – ... құру ... ... ... ... алтын қазығына
айналды. Саясат, әлеумет тақырыбындағы жарияланымдардың дерлігі осыдан ... ... ... ... БАҚ-тан ажырағысыз. БАҚ өзара
бәсекелесе отырып, қоғамдағы бостандық ... ... ... еркін, алуан пікірлергі толы болғанда ғана ... ... [40] ... ақпарат құралдары елімізді демократияландыруды жүзеге
асыратын басты институт.
«Өтпелі кезеңде әлеуметтік топтардың біріне шектен тыс ... ... ... ... аяқ асты ... – сөз ... ұғымын журналистер
қауымының әрқалай түсінуінен болады. Бұл уақытта ... ... өзі ...... Засурский. [41] Ендеше қазақ баспасөзін,
оның ішінде «Айқын» басылымындағы ... ... ... ... ... 16 жыл ... жас ... қазығын қатты,
босағасын бекем етуге, елдігін, ұлттығын нығайтуға бағытталған тақырыптар
дей аламыз.
Еліміздің егенмендік ... ... ... ... қоғам орнату бағытындағы даму жолымызды ... ... ... ... ... толыққанды зерттеу жүргізуге
мүмкіндік тууда. ... ... рөлі ... зор. Ол ... қоғамдық пікір қалыптастыру арқылы қоғамдық санаға ықпал жасайды.
Қалың бұқараға қаратып ... ... ... ... пікірді
иландырып, ұйытып, әсерлі жеткізетін публицистиканың орны ерекше екенін
айрықша еске саламыз. [42] Олай ... ... ... ... ... мәселесі нақты мысалдардан іздейік. Газет бетіндегі
проблемалық мақалалар күнделік туындап отырған проблемаларды сөз етіп, сыни
сарында ... ... ... ... ... ... Бөженнің «Қимақ мәдениеті құрылыстың астында қалғалы ... ... ... Мақаланың өзегін құрап тұрған факті – ... ... ... ... ауылының маңынан табылған біздің
дәуірімізге дейінгі VІІІ-ІX ғасырларға тиесілі тарихи жәдігер, яғни ... тері ... ... ... Осы маңызды жәдігерді сөз ете
келе автор бұл маңайдан осыған дейін де сол ... ... ... ... ...... жері емес екендігіне молынан
дәлелдер ... ... ... ... ... ... бас ... элиталық ауданға айналады деген сөз бар. Сондықтан да қазір бұл
аймаққа түрлі ... ... ... ... жүргізіліп жатқан аймақта Қимақтардың қаласы болуы мүмкін,
деген долбарлар да жоқ емес. Өйткені түрлі тарихи жәдігерлердің осы дәуірге
тән белгілері соңғы ... ... ... Егер ... ... ... ... алынбаса, Павлодар қазақтың жері екендігін ... ... ... алу ... ... тұрғандығын да жасырмауымыз
керек.»[43],– деп, мақаланың проблемалық екенін анық аңғартады. ... өз ... ... шектелемей, жекелеген салалардың мамандары
– білікті авторлардың мақалаларын да газетке жариялап, ... ... ... ... ... және ... институтының
директоры Рақымжан Елешевтің «Экономика» ... ... ... ... ... тура ... механизм жоқ» деген мақаласы соның
айғағы.
«Ауыл шаруашылығы саласының ... ... ... ... 2000
жылы – 27 млрд, 2003 жылы – 39, 2004 жылы – 48 млрд, 2005 жылы – 58 ... ... ... ... ... ... нәтижесінде осыдан он жыл
бұрынғы кезеңмен салыстырғанда, ... ... ... ... Кеңес өкіметі кезіндегідей, мемлекет асырайды деген дайын асқа тік
қасық психологиясынан ... дей ... ... өз ... бес ... ... ... мынадай қорытындылар жасайды: «Кеңес өкіметі кезінде
Қазақстанның даңқын әлемге астық шығарғанын ешкім ұмыта қоймаған шығар. 25-
35 млн гектар ... ... ... оның 20 ... ... ... себілді. Оның гектарынан орта есеппен 7-8 центнерден өнім ... [44] ... ... ... ... ... ... Сейтақ Айбатырдың «Кең көрме залы керек» деген тақырыптағы
порблемалық мақаласы жарық ... ... өз ... ... ... ... ірі қалаларында ірі көрме залдарының жоқтығын проблема етіп
көтереді.
«Айқынның» толғағы ... ... дер ... қалам түрте білетін
журналисі Төреғали Тәшеновтің мақалалары да осы күннің өткір ... ... ... 2005 жылдың 31-желтоқсанында Т. Тәшеновтің
«Экономика бетінде» жарияланған «Ауыл жылы ауылға не ... ... ... ... Олай дейтініміз, мақала барысында үш жылға белгіленген
ауылды қолдау ... ... ... ... ... шолу
жасалған: «ауыл шаруашылығы саласына 200 миллиард теңге ... ... ... ... қаражат жұмсалыпты, соның нәтижесі қандай?
«...Елбасының биылғы Қазақстан халқына арнаған Жолдауына сәйкес, 2005
жылы "Агроөнеркәсіптік кешенді және ауылдық аумақтарды дамытуды ... ... ... Заң ... ... енгізілді. Ауылдық
аумақтарды дамыту ісіне былтыр 51,3 ... ... ... ... 19,9 ... ... ... 25 миллиард теңге
бөлінген. Соның арқасында үш жылда ауылда 208 мың ... жаңа ... ... даму ... ... ... саны 108 елді мекенге немесе
23 пайызға қысқарды. Қазір республикадағы 7751 елді мекеннің ... ... ... 1204-і ... даму әлеуетіне ие, 5625 елді ... 595 ауыл даму ... ... төмен деңгейге жатады. Ауыл
жылдарында ... ... ... ... лизингке 2840
комбайн мен трактор және басқа да ауыл шаруашылығы техникалары берілді. 25
машина-технологиялық ... (МТС) ... жылы ауыл ... ... ... беруде 925 миллион 845 мың теңге
жұмсалды. Жеңілдікті негізде несие алған ауыл ... саны – 9,5 ... ... 895 мың теңге – ауыл шаруашылығын, 83 миллион 25 мың ... ... ... 21 миллион 925 мың теңге – басқа бизнес ... ... ... дәл ... күні ... ... актуальды тақырыптарды
жазбай тани алатын журналистері бар. Солардың бірі – ... ... ел ... ... ... мақаларынан: «Шамиль Басаев қалай
өлтірілді» [46] және «Адамды алалаудың ирандық нұсқасы» [47] ... ... ... ... ... тақырыпта жазатын тілші К.
Сатиеваның «Қай жерде майлы құймақтың иісі шықса, сол ... ... ... ... ... ... ... жариялады. Саяси аренада
«қамқоршы» Соростың атына арнайы ... бұл ... ... ... Виктор Черномырдин Джорж Сорос Украинаға келе жатыр
дегенді ... ... ... ... ... кез-келген қамқорлықтың, шектен тыс
мейірбандықтың ... ... ... мысықтілеу топтың отыратыны
үйреншікті жайға айналды. Осы ретте автордың ... ... ... ... ... Қазақстандағы миссиясының да өзіндік астары болар
дегенді аңғартады: «Грузияның бұрынғы ... ... ... «мақпал төңкерісін» ұйымдастыруға Соростың тікелей қатысы бар»
деп оған кінә ... ... ... Сорос Югославиядағы секілді
үкімет басына басқа біреулердің келуі мен сайлау ... үшін ... ... ... ... ... үкімет ауысқаннан кейін Соростың
Грузиядағы ... ... ... ... ... тұтқандығы
баршаға мәлім». [48]
«Корреспонденцияға материал жинау жеңіл-желпі үш-төрт факті, я
болмаса естіген-білгендерді жинау деген ұғым ... ... ... ... орын алуы, оның жоғары дәрежеге көтерілуі – оған ... ... ісін ... ... ... Оның да әр түрлі
жолдары бар: жеке адамдармен сөйлесу, объектіні ... ... ... жұмысшылардан алған фактілер мен ... ... ... деректермен өзара салыстыру. Бұл жұмысты жүргізу
үстінде журналист мұқият болумен бірге қате жібермеуге міндетті», – ... ... [49] Осы ... ... ... шығармастан тұрып, басылым
бетіндегі бір ... ... ... ... 2006-жылғы 12-
маусымында журналист Ләззат Биланның «Жер ... ... ... ... ... ... ... корреспонденциясы
«Құқық бетінде» жарияланды. Корреспонденцияның берілу формасы ... ... ... ... мен мол ... анық байқалып
тұрды. Сондай-ақ, материал корреспонденцияға қойылатын басты ... ...... ... ойысқан. Мәселен, материал былай басталған:
«Дүйсенбі күні ... ... мен ... ... ... жатқан маңнан жерді бөліп берем деп бір әйел елу ... ... ... іске ... [50] Әрі ... ... әйел ... заңға
қайшы екендігін дәлелдеп, қылмыстың мән-жайын одан да кең ... ... ... ... ... ... ... беруді
мемлекет атынан жүзеге асыруға құқылы «Тамсан» ЖШС тұрғандығын, ал ... ... ... «Тұрғын үй» департаменті шешіп ... ... ... ... билік» аталуының бір себебі пәрменділігі
болса, аталған мақала осы міндетті ... ... ... ... ... ... ... баспаналар және соның салдарынан көтерілген «Шаңырақ»,
«Бақайдағы» даулы оқиғаға осы мақала тұздық болып, көп ... ... ... үй» ... ... ... ... қызметінен
кетуіне де жанама себеп болды.
Бұл корреспонденция «Риэлторлар қызметі туралы» заң ... ... ... ... үстел өткізілігеннен кейін көтерілді. Демек,
нақ уақтысында өзекті мәселе уақыт құрғатпай ... ... ... қойылатын теориялық талаптардың бірі.
Алдымен мәжіліс депутаты Аманжан Жамаловтың заң ... ... ... ... ... Заң, ең ... ... халық
мүддесін қорғайтынын айта келе депутат көрші Қырғызстанның өзінде мұндай
заң жұмыс істеп ... ... ... ... кейін автор өз сөзін
сабақтайды: «Алматы қаласының өзінде 500-ге жуық ... ... ... ... ... ... бұл тек «санаққа» кіргендері
ғана, ал нақты ... бар ... ... ... емес. Осындай
келеңсіздіктерді болдырмас үшін Қазақстанға «Риэлторлық қызмет туралы» ... ... сөз ... ... ... ... енді ғана ... Бір қызығы, «нарық-нарық» дейміз, сол ... ең ... бірі ... ... үй ... осы ... дейін бірде-
бір заңмен ... ... ... ... олардың Үкіметпен еш
байланыссыз өз алдына дербес жұмыс істеп келгендігі ...... ... ... ... ... ... «Софья» риэлторлық
компаниясының қызметкері Жансая Азатқызының пікірін қосқан.
Материалдың құрлымын сипаттап шықтық. Енді осы ... ... ... ... газетінде қалыптасқан аса өзекті материалдардың «берілу»
үлгісін сызбанұсқа түрінде көрсетейік.
Жалпы, тақырып саласына ... бар ... ... – осы күні тек
«Айқын» емес, көптеген ... ... ... да) ... міндетті атрибутына айналдырды. Ол, біріншіден білікті маман
пікірі арқылы автор ... ... ... ... ... сенімділігін арттырады. Сол себепті, кейінгі жылдары баспасөзде
етек алған бұл тенденцияны құптарлық деуге болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жұмыстың кіріспесінде бітіру ... ... ... ... ... ... ... жүргізіп, жалпы газетке, ондағы талдамалық
материалдарға қатысты жұртшылық пікірін анықтау арқылы газеттің ... ... ... ... айтқан болатынбыз.
САУАЛНАМА БАРЫСЫ
Зерттеу барысында 100 оқырман арасында сауалнама ... ... ... қатысқандардың жас ерекшелігі мен білім
деңгейі әртүрлі, бәрінің ... ...... ... ... ... көтерген тақырыптарын жеріне жеткізіп жаза ала ма?»,
«Газет қандай тақырыптарды ... ... ... ... ... деген 4 сауалға жауап алынды.
САУАЛНАМА ҚОРЫТЫНДЫСЫ
Бірінші сауал бойынша оқырмандардың 58 пайызы ... ... ... ... аша алады» деп ... ... 42 ... ... Ал ... ... тақырыптарды қамтымай жүр?» дегенге
оқырмандар тым көп ұсыныс жасады. Біз ... ... ... дегендерін
берелік: 40 пайызы – «үкімет билігіне қатысты сыни мақалалары жоқ» десе, 18
пайызы – ... ... аз» ... ... енді 14 ... газет бетінде
қызықты «журналистік тексеріс жоқ» екендігіне қынжылды. Соңғы сұрақ ... ... ... ... дегенге сауалнамаға тартылған адамдар
пікіралуандығы тұрғысынан басты 5 ... ... 38 – жаңа ... ... әдебиет тақырыбына мол орын береді; 21 пайызы – ... ... ... 18 пайызы – газет мақалаларының сапасы артады.
15 пайызы – ... ... ... ... ... 8 ... – газет
елбасының 2012 жылғы сайлауының қамына келер ... ... ... газет оқырмандарының пікірі әр алуан. Газетте көтерілмей
жүрген тақырып – ... ... ... ... және ... дейді. Бұл «кемшіліктер» газеттің бағытына, яғни бейтараптығына,
жеделдігіне орай көп ... Ал жаңа ... ... келгенде,
көп оқырман әдебиеттанушы Б. Омардың газет басшылығына келуі – газеттің
тұтас ... ... ... ... болжамы шындыққа келе қоймас, тек мәдениет
бетінде жақсы дүниелердің көрінуі мүмкін.
Қазақстанның әлемдік ... ... ... ... дау ... ... тап сондай процесс біз қалайық, қаламайық, елімізде жүріп
жатыр. Ақпарат құралдарының ... ... ... ... ... қоғам
деген тезисті ұсынып отыр. Ол АҚШ-та дайындалатын ақпараттың өз елі үшін
де, өзгелер үшін де рөлі ... ... ... ... негізін қалаушылардың бірі – Ленин «Газет –
үгітші, насихатшы және ұйымдастырушы» десе, қазақ баспасөзінің ... ... ... ... ...... ... құлағы һәм тілі»
деген ұлағатты сөзі нағыз демократиялық ... ... ... Дәл ... біз ... ... процесін бастан
кешіріп жатырмыз. Қоғамда ... ... ... ... деп ... біз ... бара ... елміз. Батыстағы бірқатар ел бұл ... өтіп ... ... реформалар аяқталып үлгерген, әлеуметтік
мәселелер де жетекші ... ие ... ... ... ... ... ... сарынындағы ақпараттар сұранысқа ие болса, бізді
бірінші кезекте елдік ... ... ... ... Біздер үшін
қоғамдық пікірді таратып қана қою – аз, оны қалыптастыра да білуіміз керек.
Өкінішке ... ... ... ... ... ... оқырман, көрермен
пікірімен санаспау, өз идеясын зорлап таңу пиғылы басым ... ... ... ... ... бағыт-бағдары болады. Өзіндік ерекшеліктеріне
қарай өз аудиториясын ... ... ... ... ... демократияны: «Көптеген кемшіліктері болса да, ешкім одан ... ... ... ... жоқ» деп дәл ... Сөз бостандығын ұлтпен
ойнауға пайдаланып, елдің рухани-мәдени болмысына қайшы айғай-шуға ... ... ... ... бұл ... майданда
жауапкершілікті мемлекеттің мойнына алуы – ... ... ... ... ... ... ерекшелігінің бірі – таңдаудың болуы.
Яғни адамдар арасындағы ... екі ... одан да көп ... ... ... ... Баспасөз бостандығы жоқ жерде басқа еркіндіктер
бекер әрекет тудырады. Біз – жаңа тұрпат, тың ... ... ... бастан кешіріп жатқан елміз. Ендеше бұқаралық сипаты бар ақпарат
көздерінің Қазақстанның әлемдік ... ... ішкі ... ... және ... ... ... халыққа түсіндіруде алатын жетекшілік мәні өте зор.
Бүгінгі ... ... тым ... түрленіп жатыр. Оның бұрыннан
санамызда қалыптасқан бояуы, өрнектері күрт ... жаңа түс, ... ... Өң түгіл түсімізге енбеген ... соны ... ... өмір ... ендіріп жатқан – уақыт ... Оның ... ... ... да алып ... жаңалығы
жетеді[51].
Көп жыл «Мегаполис» апталығының саяси шолушысы болған ... ... ... ... дегені бар: «Қазақстандағы талдамалық журналистика
қалың оқырман қауымының түсінігіне ауырлығымен ... ... ... ... тең ... шет ... мен терминдер.
Журналист талдамалық мақалаға қалам ... үшін өз ... ... ... адам ... ... [52] депті. Автор орыс баспасөзін
мысалға алғанымен, көпшілік мүддесін екінші ... ... ... қазақ
газеттері де бар. Осы ретте, «Айқынның» жарияланымдары көпшілік аудиторияға
ұғынықты, жұмбақталған, терминдерден тау тұрғызарлық мың қатпардан ада.
Ал енді кемшін ... атар ... ... ... ... жеке ізденіс жүргізіп, тер төкпей интернет ақпараттарын шапанын
теріс ... бере ... әзір ... ... күні ... ... пайдалана білу – басылым ... бір ... ... ... «Айқынның» дайын интернеттік деректермен тұтас беттерді
толтыратын да ... ... ... ... «Мәдениет» бетінің
«Руханият» деген бағанындағы ... ... ... ... ... ... ... интернет журналистиканың жауы емес,
жанашыры. Тек оны ... білу ... ... зерттеу жүргізгенде,
материалдың фактілерін интернеттен алуға ... Ал ... ... есті ... ... ... ... жұмысы барысында «Айқын» газетінің шығармашалығына
жасалған аз-кем ... ... ... ... жаңа леппен келген газет несімен ерекшеленді? Біріншіден,
«Айқын» газетінің жұртқа ұсынған ... ... сөз, ... ой, ... ада. Бүгінде батыс баспасөзі тәжірибесі барысында сұрыпталып
алынған, ... ... ең ... ... ... ... газет
материалдарының негізгі көрініс табу формасына айналған. ... ... ... ... ... ақиқатты бұрмалаудан,
біржақтылықтан аулақ. Қайбір талдамалық материалдарда ... ... ... «Айқын» ел ішінде, әлемде бүгін, дәл осы
сәтте болып жатқан саяси, экономикалық, мәдени т.б. ... ... ... сол ... ... дуалы ауыз саясаткерлер мен экономистердің,
білікті мамандардың пікірін жинақтап беріп, қоғамдық пікірге ... ... ... басылым. Төртіншіден, биліктің немесе қожайынның басқан-
тұрғанын тізбелеп мақала беру ... ада, ... әрі ... ... ... шығатын салиқалы газет болғандықтан, 8-12 бет көлемінде
«Айқын» ... ... ... сан ... қызық тақырыпты қамтуымен
ерекшеленді. Бесіншіден, және ең бастысы, ... ...... тарату, оқырманға біреудің немесе өзінің пікірін таңу ... ... ... С. ... Қ. ... Ү. ... – А.: ... энциклопедиясы, 1998ж. 10-11-бет
2. Бахтин М. Эстетика словесного творчества. – М.: Наука, 1979г. 15-бет
3. Құрманбай Ш. Айқын ... ... ... алды
//Айқын, 13.04.2006ж
4. Козыбаев С., Нода Л., Рожков А.
Журналисты ... ... – А. 2006г. ... ... Т. ... табақша Байқоңырды неге төңіректей береді?, //Айқын
01.08.2005ж.
6. Сарманов А. Рахат Әлиевтің ісі, ... ... ... ... де ... //Айқын 30.03.2007ж
8. Рақымқызы Р. Жамбылдың дастандары – ... ... ... ... В. ... – 4-басылым
Спб Издательство Михайлова, 2002ж. 97-бет.
10. Айтжанбайқызы Г. Қазақ шынымен кәрі ұлт па?, ... ... ... А. Бар ... ... ... болсайшы...,
//Айқын, 24.08.2006ж.
12. Тәшенов Т. Мен көрген Жұматай, //Айқын 03.03.2007ж.
13. ... Т. ... ... ... ... Тәшенов Т. «Жаралы сезім» қазақ киносын жарқ ... ... ... А. Ұзақ құс жолы – ... ... ... 03.03.2007ж
16. Рақымқызы Р. ... ... ... бөленді,
//Айқын 16.03.2007ж.
17. Қамзин К. Қазіргі публицистиканың жаңа нышандары,
//ҚазҰУ Хабаршысы 1997ж. №1
18. Ворошилов В.Журналистика – ... ... ... 2002ж. 222-бет.
19. Ворошилов В.Журналистика 4-басылым
Спб Издательство Михайлова, 2002ж. 218-бет.
20. ... ... ... А. Medianet 2006ж. 97-бет
21. «Практическая журналистика Казахстана» А. Medianet 2006ж. 108-бет
22. «Практическая журналистика Казахстана» А. Medianet 2006ж. ... ... Р. ... ірі ... ... ... //Айқын 15.07.2006ж.
23. Қожакеев Т. Жас тілшілер серігі. – А.: 1991ж. 220-бет
24. Бисенов Ө. Қайыршының бір күні ... ... ...... үлкен қауіп //Айқын 16.03. 2007ж.
26. Ким М. Н. Жанры современной печати. –
Спб ... ... 2004г. 19-21 ... ... Т. ... ... шеберлігі. –
А. Қазақ университеті, 2004ж. 139-140 беттер
30. Ворошилов В. ...... ... ... 2002ж. ... ... Р. Меценаттық өнерді өркендете ме?,
//Айқын, 2005-жыл, ... ... Д. ... ... ұлы ... //Айқын, 02.02.2007ж
33. Жұмабайқызы Г. Бала өмірге қаңғыбас боп келмейді
//Айқын, ... ... Қ. ... ... ... ... ... Ворошилов В.Журналистика 4-басылым
Спб Издательство Михайлова, 2002ж. 201-бет.
36. Сәрсенов Ж. Кеш қалып жүрсіз бе? //Айқын, ... ... ... В. ...... Спб 2002ж. ... ... Б. Журналистика және публицистика: салыстырмалы талдау
// ҚазҰУ Хабаршысы Журналистика сериясы 2005/2 5-бет
40. Козыбаев С. СМИ и ... ... ... ... сериясы 2003/14, 21-бет
41. Засурский Я. ... и ... ... журналистики в
переходный период //Журналистика в переходный период
М. 1998/3
42. Сақ Қ. Публицистика – сөз ... бір ... ... 2006, №2 ... ... Б. ... ... құрылыстың астында қалғалы тұр!
//Айқын, 01.06.2007ж.
44. Елешев Р. Мемлекет бөлген ақшаны ауылға тура жеткізетін механизм жоқ
//Айқын, 02.02.2006ж
45. ... Т. Ауыл жылы ... не ... //Айқын, 31.12.2005ж.
46. Сатиева К. Шамиль Басаев қалай өлтірілді //Айқын, ... ... К. ... алалаудың ирандық нұсқасы //Айқын, 25.05.2006ж.
48. Сатиева К. Қай жерде ... ... иісі ... сол ... ... жүреді //Айқын, 01.02.2005ж.
49. Амандосов Т. Қазақ Совет баспасөзінің жанрлары, –
Мектеп А., 1968 ж. 100-102 бет
50. ... Л. Жер ... ... ... шекпенінен шыққандар
//Айқын, 12.07.2006ж.
51. Омашев Н. ... ... I том. – А. ... 2006ж. ... Практическая журналистика в Казахстане – А. Medianet 226-бет
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Бахтин М. Эстетика словесного творчества. – М.: ... ... ... Т. Қазақ Совет баспасөзінің жанрлары, –
А.: Мектеп, 1968 ж.
3. Омашев Н. Ақпарат әлемі I том. – А.: Қазығұрт, 2006ж.
4. Ворошилов В. ... ... ... ... ... ... (Авт. ұжымы) Практическая журналистика Казахстана. –
А.: Medianet 2006ж.
6. Төрегелді Бекниязов Журналистің шығармашылық шеберлігі. ... ... ... 2004ж.
7. М. Н. Ким Жанры современной печати. –
Спб.: Издательство Михайлова, 2004г.
8. Т. Қожакеев Жас тілшілер серігі. – А.: ... ... ... С. ... Қ. ... Ү. Сұхбардина Қазақ. –
А.: «Қазақ энциклопедиясы» ... С.К. ... Л.П. ... А.В. ... Казахстана. Энциклопедия. – А.: 2006г.
-----------------------
МАТЕРИАЛДЫҢ МАЗМҰНЫНАН ҚЫСҚАША ХАБАР БЕТЕРІН ШАҒЫН ТҮСІНІКТЕМЕ
(МАЙЛЫ ҺАРІППЕН ЕРЕКШЕЛЕНЕДІ.)
МАҚАЛАНЫҢ НЕГІЗГІ ... ... ... ДӘЙЕГІ МЕН ДӘЛЕЛІ, ҰСЫНЫСТАРЫ,
ФАКТІЛЕР, СТАТИСТИКАЛЫҚ ДЕРЕКТЕР БЕРІЛЕДІ, ОЙЫ ҚОРЫТЫНДЫЛАНАДЫ
МАҚАЛА МӘСЕЛЕСІН КӨТЕРІП ОТЫРҒАН САЛА МАМАНЫ, ҚАРАПАЙЫМ АДАМ ... ... ... – ПОСТ ... ЯҒНИ АВТОР ОЙЫНЫҢ ТОҚ ЕТЕР ТҮЙІНІ, КЕЛГЕН ШЕШІМІ;
КЕЙ ЖАҒДАЙДА КӨТЕРГЕН МӘСЕЛЕСІНЕ ҚАТЫСТЫ АЩЫ КЕЛЕМЕЖІ БЕРІЛЕДІ

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың поэмалары «Ескендір»3 бет
ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті және аударма саласының дамуы мен зерттелуі80 бет
Аудиторияның зерттелу тарихы6 бет
Бейнелеу өнері арқылы бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие беру24 бет
Тұтынушы қалауы теориясы19 бет
Тұтынушылар талғамы5 бет
Тұтынушылар талғамы туралы6 бет
Тұтынушылар талғамын зерттеу кезеңдері5 бет
Ферменттермен жұмыс істеу әдістемесі. Ферменттерді бөліп алу14 бет
Шекті пайдалылық және жеке сұраныс15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь