Қоғам қайраткері Міржақып Дулатовтың өмірі мен қызметі

МАЗМҰНЫ
Кіріспе

І ТАРАУ: М. Дулатовтың өскен ортасы, саяси көзқарасының қалыптасуы, ағартушылық қызметінің басталуы
1.1. М.Дулатовтың өскен және білім алған ортасы
1.2. М.Дулатовтың ағартушылық қызметінің алғашқы кезеңдері (1902 .1912 жылдар)

ІІ ТАРАУ: М. Дулатовтың тарихи көзқарастарының қалыптасуы
2.1. М. Дулатовтың 1916 жылғы ұлт.азаттық көтеріліске байланысты көзқарасы:
2.2. М. Дулатовтың Алаш партиясы мен кеңес өкіметі кезеңдеріндегі көзқарастары

Қорытынды.
Пайдаланған әдебиеттер
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе:....................................................................
................................ ... ... М. ... ... ортасы, саяси көзқарасының
қалыптасуы, ағартушылық қызметінің басталуы
1.1. М.Дулатовтың өскен және білім алған
ортасы.......................... 12-22
1.2. М.Дулатовтың ағартушылық ... ... ... -1912 ... ... М. ... тарихи көзқарастарының
қалыптасуы
2.1. М. Дулатовтың 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске байланысты
көзқарасы:
........................................................................27-
53
2.2. М. Дулатовтың Алаш партиясы мен ... ... ... 61-62
Пайдаланған
әдебиеттер..................................................................
.... 63-64
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Тәуелсіздік жолына түсіп, өркениетгі елдердің
қатарына ... ... ... ... Республикасы үшін алдына
қойған мақсаттарға жетудің кепілдіктерінің бірі - ... өз ... ... тарих тағылымын жадында ұстауы. Еліміздің басшысының арнайы
қаулысымен 1997 жылдың ... ... ... пен ... ... еске алу", 1998 ... "Халық бірлігі мен ұлттық тарих жылы", ал
1999 жылдың "Ұрпақтар бірлігі мен ... ... деп ... ... ... мемлекеттік деңгейде мәдени мұра ... ... ... ... ... ... алатын орнын терең ұғынудан
туған шара екендігі ... ... ... ... ... ... ... түп-тамыры тарих қойнауында жатыр.
XX ғасыр басындағы ұлт зиялыларын ойландырған ... яғни ... ... ... ... тұтастығын сақтау, қазақ халқын өркениетті
елдердің қатарына қосу, ол үшін қазақ елін ұйқыдан оятып оқу, ... ... ... ең бастысы дербес мемлекеттігін құру, бүгін де, яғни
ғасыр соңында күн ... түсе ... жоқ, ... ең зәру ... ... Олай болса ғасыр басындағы дағдарыстан ... ... алаш ... ... ... ... қызметі
бүгін де өз мәнін жойған жоқ.
Тоталитарлық жүйе өзінің "қанды шеңгеліне" түсіріп, ... ... ... ... ... ... ... тырысқанына қарамастан
алаш көсемдерінің қазақ ... ... ... ... жөнінде
айтқан негізгі ой-пікірлерінің бүгінгі таңда қайта жаңғыруының куәсі болып
отырмыз.
Алаш зиялыларының қатарында ... ... ... жж.) ... ... Ұлы ... аса ... қоғам қайраткері, ағартушы-ғалым,
жазушы және публицист.
М.Дулатов өте күрделі ғұмыр кешкен ... ... ... ... қайраткердің қызметін шынайы, объективті бағалау бүгінгі тәуелсіз
Қазақстанның ... ... ... ... тәрбиелеу үшін аса
қажет.
Қазіргі танда еліміздің ... ... ... оның ... өмір ... білуге деген жаппай құлшынысы, бұл қозғалыстың
идеяларының ... ... ... ... ... ... жаңа сапаға көтерілуінен, оның өзінің жүріп өткен тарихи жолына
деген қазіргі уақытта тарих ғылымында жалпы бұқара ... ғана ... ... да ... ... өсіп ... зияларының қоғамдық-саяси қызметінің Кеңес дәуірінде тар таптық
партиялық тұрғыдан зерттелгендігі баршамызға ... ... ... ... ... өмір ... зерттеу, қолдау тапқан емес,
ал зерттеле қалған күнде тарихи шындықтан ... ... ... ... ... ... құруына үлкен үлес қосып, коммунимстік
партияның ісіне шын берілген ... ... ... жол ашылды. Сондықтан да алаш қайраткері М.Дулатовтың ... ... ... ... пікір қалыптасты. Зерттеушілер оның
қызметіне "буржуазияшыл-ұлтшыл", "контрреволюцияшыл", "халық жауы" - деген
баға берді. ... ... ... ... ... ... ... болды.
М.Дулатов сынды ірі қайраткер қызметінің кеңестік тарихнамада теріс,
біржақты баяндалып келуі де бұл тақырыптың ... ... ... қайта
талдау қажеттілігін айқындай түседі.
Ғасырымыздың басында қазақ қоғамының жетекшісі, қолбасшысы болған
зиялылар шоғырының қатарында ... та ... ... ... ... өзгертуге, өркениет биігіне көтеруге бар ғұмырын арнаған.
М.Дулатов сияқты ірі тұлғаның өмір жолына, қызметі мен қоғамдық саяси
козқарасын ... ... ... жұмысының ол өмір сүрген тарихи
кезеңдегі халқымыздың ғылыми ... ... бар ... ... көмегін тигізеді деп ойлаймыз.
Мәселенің зерттелу деңгейі. М.Дулатовқа арналған зерттеулер біршама
болғанымен оның өмірбаянын ғылыми ... ... ... әрі ... ... алған зерттеу еңбектер әлі жазыла қойған жоқ. ... ... ... ... жарты ғасырлық ғұмырының барлық қыры
арнайы зерттеуге лайық. Ал ... ... ... ... ... мен қызметінің толық ашылып зерттелмеген тұстары көбірек екендігін
көрсетіп ... ... ... ... ... ... ашу ... көп еңбектенді. М.Дулатов туралы зерттеулердің басым
көпшілігі оның ақын-жазушы, ... ... ... ... Ал ... ... ... толымды түрде жазылмай
келеді. Бұл жағдайдың ... ... ... ғылыми айналымға
енбеуіне байланысты.
М.Дулатовтың кызметін зерттеуге арналған 20-30-шы жылдары ... ... ... ... ... ... баспасөзде
М.Дулатовтың қызметіне "буржуазияшыл-ұлтшыл", - деп біржақты теріс баға
берілді.
Келесі ... яғни ХХ ... 30-шы ... ... ... ... ... аяғына дейін бұл тақырыпты нақты тарихи тұрғыдан зерттеуге
ресми идеология қарсы болды Ал ... аты ... тек сол ... ... ғана ... тиіс ... яғни 80-ші ... соңынан басталатын кезең тарихи шындықты
қалпына келтіруге бағытталған зерттеулердің өмірге келе ... ... мен ... ... әділ бағаланып, оның ірі
құбылыс екендігін мойындаған замандас зиялылардың пікірлері, арнау ... ... ... ... ... ... жарияланған. Бұл
ретте алдымен Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, С.Торайғыров ... ... ... пікірлерін, өлеңдерін айтуымызға болады. Мысалы,
Ә.Н.Бөкейханов өз замандастары А.Байтұрсынов пен М.Дулатовтың саяси ... ... ... баға ... ... Ахмет, Мирякуб сен
екеуіңнің абақтың Радищев пен Новиков абақтысы ... ... ... ... ... бір ... мінесе, не армандарың бар!" [1].
Қазақ әдебетиетінің теоретигі ... ... ... ... атты ... арнаған[2]. 1911 жылы түңғыш рет Орынбор қаласында жарық
көрген. "Маса" атты ... ... Бұл ... ұлы ... ... ... ... жолдас тұтумен қатар, інісі ретінде жақын
тартқанын айқын көреміз. Ол:
"Азырақ құлагың сал, ақын інім,
Ойымыз, ... ... ... ... ... ... ... ", - деп ақыл інім!" - деп жазды.
Ұлы ақынды М.Жұмабаев та М.Дулатов та өзіне рухани ұстаз тұтып, оған
өлендер ... Сол ... ... та ... ... терең
сүйіспеншілігін мына өлең жолдары арқылы білдірген:
"Басында ол қарағым тұр ғой дайын,
Тек ұзақ өмір ... бір ... ... ... бұл үш ... айтпай жайын", - деп баға береді[3, 168].
Орыс халқының демократ ғалым-жазушылары да 1914 жылы Лазарев ... ... ... ... ... жинақ зерттеуде М.Дулатовтың
өмірбаяны мен ағартушылық бағыттағы шығармалары туралы хабарламалық мәлімет
жариялаған. Жинақты топтастырып ... ... ... ... академик
В.Гордлевский: "Дала перзенті ... ... ... ... ... ... "Оян, ... - деп ұран тастаған күрескер
азамат ... - деп ой ... ... зиялыларының қоғамдық-саяси қызметінің Кеңес дәуірінде тар таптық
тұрғыдан баяндалғаны белгілі. Дегенмен Кеңес үкіметі, Азамат соғысынан
кейінгі ... ... яғни 20-шы ... ... ... ... ... зерттеулер, еңбектер) арасында ұлт ... ... баға ... ... жарияланымдар бар. Мәселен,
С.Сейфуллин сол кездегі қоғамдық өмірге баға бере келіп, ... ... - ... ... ... ... арасында 1905 жылдан
бастап-ақ революциялық идея, ұлттық тендік пен азаматтыққа үндеу етек алды.
Жаңа оянып келе жатқан қазақ ... сол ... дем ... ... ... ... - деп ... 45-46].
Қазақстан тарихнамасыңда алаш қозғалысына байланысты 20-80-шы
жылдардың екінші жартысына ... ... ... еңбектерге біршама жақсы
талдау жасалынған. Бұған қосымша Р.Нұрмағамбетованың "Движение Алаш и Алаш-
Орда историография проблемы ... ХХ ... атты ... өмірге келді [6]. Міне, осы жағдайды ескере отырып, ... ... біз ... ... ... жартысынан басталған қоғамдағы демократиялық
жаңарулар және 1991 жылы ... өз ... ... ұлттық тарихымызға терең көңіл бөлініп, оның "ақтандақ"
беттерін жаңа ... ... ... еңбектер жарық көре бастады
[7].
1988 жылы 4-ші қарашада Қазақ ССР-нің ... ... ... ... ... соң, оның ... ... қызметі өз
мәнінде зерттеле бастады. Баспасөзде тарихшылар, журналистер, әдебиетшілер
оның қоғамдық болмысының әр қырын ... ... ... ... ... қайраткердің әдеби-шығармашылық мұрасы, ағартушылық
қызметіне арналды.
1991 жылы ... ... ... және ... ... ... бір ... кейін 1997 жылы осы еңбек
толықтырылып екі ... ... ... ... соңғы жылдары бес томдығы
толықтырылып шығарылды.
Тарих ғылымдарының докторы, Қазақстан Республикасының ... ... ... К.Н.Нұрпейісов XX ғасыр басындағы қазақ
ұлт зиялыларының қызметі туралы іргелі ... ... ... ... ... ... ... соғысы тұсындағы саяси
қызметіне тың деректер ... ... ... жасап, М.Дулатовқа:
"Халықты оятудың және оның ... ... ... ... аса
көрнекті шебері", - деп әділ бағасын береді [9]. М.Қойгелдиев ... ... ... ... қалыптасуы мен
қызметінің әртүрлі аспектілерін жаңа тың мұрағаттық ... ... ... Ұлттық ғылым академиясының академигі
М.Қ.Қозыбаев 1998 жылы жарық көрген "Тарих зердесі" атты ... ... ... ... ... білекпен жеңу мүмкін емес
екендігін пайымдады, халық ... ... ... өркениеті дамыған
халықтар болмысынан іздеді. Ұлттың ашытқысы - зиялы қауым. Ол ... ... да, ... да алады. Сондықтан қазақ зиялылары тарихы шын мәнінде ұлт
тарихы екендігін айтқан орынды"-деп есептейді.
Көне ... ... ... ... зерттеуде айрықша еңбек
сіңірген ғалым, тарих ғылымдарының ... ... ... К.Р. ... шығу тегін зерттеуге үлес қосқан зиялылардың қатарына М.Дулатовты
да енгізеді.
Сондай-ақ, ұлт ... ... ... ... ... және олардың жарыққа шыққан шығармалар жинағында да М.Дулатовқа қатысты
мәліметтер кездеседі[11]. Жазушы Д. ... ... ... ... ... ... істі болу тарихын бейнелейтін материалдар
жинақталған[12]. Міржақыптанушы ғалым М.Әбсеметов оның ... мен ... ... ... ... ... ... еңбектер
және мақалалар жазды. Бұрынғы Ақтеңіз - Балтық концлагеріндегі М.Дулатовтың
қабірін тапты.
М.Дулатовтың өмір жолын және ... тура ... оның ... ... естелік кітабының орны ерекше. Сондай-ақ бұл кітап
Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, ... ... ... М.Шоқаев, М.Мурзин, Х.Досмұхамеов және басқа ұлт
зиялылары жөнінде тың, қызықты мәліметтермен құнды . Ия, М.Дулатов ... ... ... деп ... оның шәкірттері әрқашан оның
адамгершілігін, қазақ ... ... ... бағалап, бас иген.
М.Дулатовтың шәкірттерінің бірі, тоқсан үш жасқа келген өнер қайраткері
Қапан Бадыров ... өлең ... ... ... өз ... ... халқымыздың көне заман.
Есімде Қасымханның "Қасқа жолы " Баяндап талдаушы еді Абылай ханнан.
М.Дулатов ... ... ... ... талдаушы еді дәріс сайын,
Қазақтың хандар өткен замандарын Саралап беретұгын бізге дайын.
М.Дулатовтың ағартушылық және ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ Д.Бенниксен,
М.Лемерсье-Келькежей, ... Уямо ... ... ... де ... талдау тақырыбы болды.
Бұл ретте әсіресе жапон ғалымы Уямо Томахиконың еңбегін бөліп атаған
жен. Ол ... ... "Оян, ... ... ... ... еңбегін
жариялады. Оның пікірінше "Оян, қазақ!" көркем шығарма емес, ол ... ... ... ... ... өткір сынға алған әлеуметтік-
саяси шығарма [13].
Қорыта келгенде айтарымыз:
1. М.Дулатов туралы пікір Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезенде
ғана ... ... ... ... ... түсе бастады;
2. М.Дулатов туралы жазғанда ғылыми еңбектерге және ... ... ... ... ол ... жазылған естеліктерді де есепке
алған жөн;
3. М.Дулатов пен кеңестік қызметте ... ... ... ... ... ... бас тарту қажет. Өйткені М.Дулатов
қайшылықты ортада өмір сүрген, аумалы-төкпелі заманның тұлғасы.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... ... ... өмірбаянын толық қамтып баяндап, қайраткердің ... ... ... ... ... тың ... ... тарихи
шындық тұрғысынан талдауға алу. Осы ... жету ... ... ... ... ... шешуді көздеді:
- М.Дулатовтың өскен және білім алган ортасы, оның қоғамдық көзқарасының
қалыптасуына әсер еткен жағдайларды;
- оның ... ... ... мұғалімдік және отаршылық билікке қарсы
күреске шақырған ағартушылық қызметі;
- М.Дулатовтың ... ... ... ... ... ... ... атқарған қоғамдық-саяси және ағартушылық жұмысын;
- М.Дулатовтың 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс тұсында басқа ... ... ... ... ... оның себеп-салдарын,
майданға байланысты қара ... ... ... ... жастарына
көрсеткен қызметін;
- МДулатовтың ақпан революциясынан кейінгі саяси өзгерістерді, шараларды
халыққа насихаттап, түсіндірген белсенді публицистік қызметін;
- ... ... ... мен ... үкіметін құрудағы
қайраткерлігін;
- азамат соғысы жылдарындағы ... ... жаңа ... ... осы мәселеге қатысты ... ... ... ... ... ... талдауға алу;
- М.Дулатовтың кеңестік билік тұсындағы, ағартушылық және Қазақ Халық
Ағарту Институтындағы ... ... ... ... ... ... ... қазақ
баспасөзін дамытуға қосқан үлесін;
- Қайраткердің тоталитарлық жүйенің қуғын-сүргініне ... және ... ... ... ... тартылмаған тың деректерді, сондай-ақ осы
уақытқа шейін жарияланған деректік материалдар негізінде талдауға алу
көзделінді.
Зерттеудің мерзімдік ауқымы. ... өмір ... ... ... ... ... алынбаған. Зерттеу жұмысының хронологиялық
шеңбері осы жағдайға байланысты анықталды, яғни ол қайраткердің ... ... ... оның ... ... ... қаза болған
уақытына (1935 ж.) шейінгі аралықты қамтиды.
Зерттеудің деректік негізі.
М.Дулатовтың қайраткерлігін, қоғамдық-саяси қызметін ашып ... өзі өмір ... ... баспасөз мәліметтердің маңызы зор. Бұл ... ... ... ... ... Қазақстан", "Ауыл тілі", "Кедей
сөзі", "Қазақ тілі", "Еңбекші қазақ", "Ақ жол" ... ... ... барлығын диплом жұмысын жазу барысында толық пайдалану
мүмкіндігіміз болған жоқ. М.Дулатов ақталғаннан ... ... ... оның төл ... ... өлендері, мақалалары, ағартушьшық
еңбектері) зерттеу жұмысымызға кеңінен пайдаланылып, сол ... ... ... ... ... ... талдауға
тырыстық.
Диплом жұмысында М.Дулатовтың қызы Гүлнәр Дулатованың әкесі ... ... ... ... ... ... Асқар Дулатовтың қызы
Ботагөз Дулатованың естеліктері айналымға ... ... ... ... ... қасиетін, мінез-құлқын, азаматтық ажарын, ұлт
зиялыларының арасындағы сыйластықты баяндау арқылы, қайраткердің көпшілікке
беймәлім өмір қырларын ... ... ... ... ... ОРТАСЫ, САЯСИ КӨЗҚАРАСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ,
АҒАРТУШЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІНІҢ БАСТАЛУЫ
1.1. М.Дулатовтың өскен және білім алған ортасы
М.Дулатовтың жан-жақты әрі терең білімді ағартушы, ... ... ... оның ... ... өскен ортасының әсері
болғандығы даусыз. Негізі М.Дулатовтың өмірбаяны, білім алуы, мұғалімдік
қызметі ... ... ... өте аз. ... өмірбаянын жазуда,
екі құжаттық дерек негіз бола ... Оның бірі ... 1929 жылы ... ОГПУ - тергеушілеріне жазып берген ғұмырнамалық жазбасы, екіншісі
1914 жылы ... ... ... Шығыс тілдер институтының профессоры
В.А. Гордлевскийге жазған ... хаты ... өз ... ... қысқа мазмұнды бұл құжаттар оның
өмірінің басты белестерін ашып, нақты даталарды келтіруімен құнды. Бірінші
архивтік ... ол ... ... ... ... ... ... алуын, 1902
жылдан бастап, 1928 жылға дейінгі ... ... ... ... ... ... ... естелігінде оның шыққан тегі, өскен
ортасы туралы қиын да қызықты, мәнді өмір ... ... ... құнды мәліметтер айтылады. Әкесі туралы барлық мәліметтерді берген
- М.Дулатовтың ағасы Асқардың қызы Ботагөз ... ... ... ... ... ... тұрып, тәрбиесінде болған және сауатын ашып
одан әрі ... ... ... оның ағасын жетік білетіндігі
көрінеді.
Гүлнәр Дулатова естелігінде әкесінің өмір өткелдерін осы ... ... ... ... ... ... ... бала кезін, есею, өсу жылдарын өз әкесінен талай рет естіген.
Сондай-ақ ... ... ... үшін ... азабын да өз көзімен ... тегі ... ... тарайды. Байжұмардан Сансызбай, одан
туғандар Ниязбек, Дулат (1849-1897). Дулат пен Дәмештен туған ... ... ... ... ... М.Дулатов (1885-1935), екінші
анасынан туған Ақыжан 1973 жылы қайтыс болған.
М.Дулатов 1885 жылы 25-ші ... ... уезі ... ... ... өмірге келген. Қазіргі әкімшілік аймақтық бөлініс ... елді ... ... облысы Жангелдин ауданы, "Қызбел" ... ... ... ... ... ... көкірек көзі ояу, оқығаны
аз болғанымен, зерделі, ... ... ... ... кісі болыпты.
Өз дәулеті өзіне жетерліктей, орта ... әр ... ... бар, ... ат ... ... неше түрлі әшекей бұйымдар жасап, ісмерлік
өнерімен бүкіл Сарыарқаға аты шыққан жұрт ... ... ұста ... ... ... еліндегі атақты байдың қызы. Дәмеш ақ жарқын, салмақты,
отбасына тыныш, берекелі, ел-жұртқа сыйлы ана болған. Жиын-тойларда домбыра
тартып ән ... ... ... ... ... ... ел
жадында сақталған.
Демек, М.Дулатовтың ағартушы жазушы, ақын, публицист, ірі қайраткер
болып қалыптасуына оның ... оң ... ... ... ... ... ... өмірі ұзақ болмады. Ұлы М.Дулатов бар болғаны
екі жасқа толғанда, ауырып ... ... ... Асқардың айтуынша, қаңтар
айының қақаған аязы, күн-түні дамылсыз соққан үскірік ақ бораны, ... ... қары ... ... ... ... жерлеуге мүмкіндік
бермепті. Қазаға көңіл айтуға ... ... аяғы ... ... тұрған күзетшілердің көздері ілініп кеткенде, шешесінің қойнына
жатып үйренген бала Міржақып ... ... ... ... қалыпты.
Осындай аянышты да қайғылы оқиға көргендерге ұмытылмастай әсер ... ... ... ... бір ... соң ... Дулаттың екінші рет
үйленуіне тура келеді. Жамантік ... ... он төрт ... қызы ... ... ... ... Әкесі Дулат заманның өзгерісін байқап,
балаларының көзін ашып, ... ... ... ұлы ... ... ... ... оқытып, заң қызметіне бейімдейді.
М.Дулатов сегіз жасқа келгенде 1893 жылы әкесі ... оны ... ... ... ауыл ... ... Бұл татар молданы Дулат
Торғайдан жалдап әкеп, оған ағайындарының балаларын ... ... ... ... ... еш нөрсе үйретпегенін ... соң, ... ... ... ... ... оқуға деген алғашқы талпынысы
сәтсіз болады. Осы туралы, қайраткер ... 1914 жылы 6 ... ... ... және сол жылы ... жарияланған қысқаша өмірбаянында:
"Происхожу из Средней Орды, рода Аргын, 2-х лет от роду ... ... ... ... ... мне ... 8 лет, отец ... на обучение аульному
мулле - татарину, человеку крайне невежественному, Не помню сколько времени
учился у ... знаю ... что ... ... ... ... ... - ничему не научился",- деп ... ауыл ... ... ... ... ... ... 1895 жылы әкесі М.Дулатовты
жаңадан ашылған ауылдық мектепке түсіреді [12, 92-93]. М.Дулатовтың ... ... ... ... ... қазақша-орысша бірдей жетік
білетін, өте сауатты кісі - Мұқан ... еді. ... ... ... ... сол кісі еді" деп ... ... М.Дулатов сөзінің
астарында терең мағына жатыр. Өйткені М.Дулатовтың өнер-білім ... ... ... ... осы ... ... біз, он ... бала М.Дулатовтың (білімге, өнерге, ғылымға деген
құмарлығын оятқан ... ... ... кім, ... оқу ... ... мәселелерге тоқталып өтеміз. ... ... қай жылы ... ... бұл кісі де ... ... ... Ол кісі 1887-
1892 жылдары Орынбордағы ерлер гимназиясының бес класын үздік ... ... ... ... ... ... класқа көшіру
туралы оқушылардың тізімінде бұл кісі Торғай облысынан келген шәкірттердің
тізімінің ... ... [4, 12-13]. ... ... ... ... орыстың классикалық шығармаларымен таныс, білімді азамат
еді. Сол кезендегі ірі оқу ... бірі ... ... ... ... ... ... қауымы сабақ беретін, жақсы
жабдықталған жатын бөлмелер бар, әр түрлі саладағы ... ... ... ... ... ... гимназиясында Мұқан Тоқтабаевпен бірге араға жылдар сала
М.Дулатовтың идеялас серігі жолдасы, әрі жерлес ағасы ... ... ... ... де заңгер, Арынғазықов Қасым, ... ... ... ... ... ... ... т.б. оқыған. Жоғарыда
аталған азаматтардың барлығы гимназияның ... ... ... ... ... ... ... төленіп, императорлық Санкт-
Петербург және Қазан университеттеріне оқуға қабылдануға ... ... ... мен ... ... - ... 8 ... үздік
бітіріп, екеуі де Қазан ... ... ... ... патша өкіметінің отаршылдық саясаты, қаражат тапшылығы,
қазақтарға ... деп ... ... ... ... алу ... белгілі. Денсаулығының нашар болуына байланысты Мұқан Тоқтабаев
та гимназияның толық ... ... ... Мұны біз мына ... ... ... отырмыз. Орынбор ерлер гимназиясының директоры
А.Сатурнов 1892 жылы 20 ... N10008 хаты ... ... ... ... ... ... жасаған: "Жоғары мөртебелі мырза, гимназияның
қырғыз (қазақ) өлкесінен келген, арнайы стипендия ... ... ... ... ... денсаулығы нашарлап ауырып, ... ... оның ... бір ... оқушыны тағайындап, маған хабарлауыңызды
өтінемін".
21-ші қазанда: "Әскери губернатор, генерал-майор Барабатов ... ... ... осы ... ... 1892 жылы 8 ... қосымша тізімнен бір лайықты оқушыны Мұқан Тоқтабаевтың ... ... ... ... директорына хабарлаңыз", - деп
мәлімдеме жібереді.
Орынбор, ерлер гимназиясының 5 класын үздік бітірген, Мұқан ... ... ел іші, ... жері ... өңіріне келеді. Елге
келіп, денсаулығын түзегеннен кейін, Мұқан ... ... ... Бұл ... ... 1892 ... ... тұс келеді. Ал әкесі Дулат
Міржақыпты Мұқан Тоқтабайұлына ... 1895 жылы ... ... ... ... бала ... оқуға деген ынтасы зор екенін
байқаған, Мұқан мұғалім оған ерекше көзқараспен қарайды. Ол қазақ тілі ... орыс ... де ... М.Дулатов ұстазының Абай ... ... ... Алтынсарин туралы, олардың ағартушылық ... ... ... ыждағаттылықпен тыңдап, өлеңдерін, шығармаларын
оқуды дағдысына ... ... орыс тілі мен ... оқып-үйрену
негізінде, орыстың классик ақын-жазушылары Пушкин, Лермонтовтың өлеңдеріне,
Тургенев пен ... да ... ... ... ден ... ... ... оятқан, сауатын ашқан алғашқы ұстазы осы
Мұқан Тоқтабаевқа арнайы тоқтап ой түйіндеуімізге қайраткердің төмендегі
жазғандары да ... ... "1895 жылы мені ... ... ... ... ... Тоқтабаев өзінің міндетіне кірмесе де және сол үшін ешкім
ақы төлемесе де ... орыс ... ... ... ... ... де
үйретті. Бірақ біздің бағымыздың сорына орай, бұл қайырымды ... ... ... кетіп қалды". М.Дулатов ұстазын өмір бойы ардақтап өтті.
Кейінірек 1915 жылы ... ... ... орысша оқу" атты
мақаласында М.Дулатов мұғалімдерге сын айта ... ... ... ісін ... етіп ... "Баяғыда бір ауылнай школда
оқығанда да арнаулы дін ... жоқ ... һәм ол ... ... да
қараңғылау еді. Сонда ешкім айтпай, бала иелері сұрамай, хақысыз-пұлсыз
учителіміз ... ... ... ... ... бір ... қазақша оқытып, жазу-
сызу үйретіп жіберген еді. Ұстазымыз ... ... ... ... осы күні ... мұны ... ме, жоқ па? Істемесе, не үшін істемейді?
Мұның жауабын өздері беруі тиіс", - деп ой ... ... ... ... ... ... тапсырмасын уақытысында
орындап, бар ынта-жігерін білсем деген бір мақсатқа ... Ол ... ... ... ... ... келтіріп жеткізе
білді. Ел ішіндегі халықтың жағдайы нашар болғандықтан, мұғалімдерге ақшаны
мезгілінде төлей ... ... ... ... үй-күйсіз жүрген
мұғалімдер тұрақтай алмай, өзіне қолайлы жерге, ... ... ... ... ... та осы себептермен басқа ауылға ауысып кетеді.
Бірнеше мұғалім сабақ беріп, ... ... бала ... үлкен
әсер еткен Мұқан ұстазымен осылай қоштасады. Бұдан кейін сабақ берушілер
жиі ауысып, ұзақ тұрақтамады. Ендігі жерде оның ... бір ... ... башқұрт мұғалім болды. Өзі қазақша таза сөйлей алмайтын бұл
мұғалім, шәкірттеріне жаңа бір ... ... ... ... ... орай ... мұғалім кетіп, бізге бір шоқынған ... ... Бұл адам өзі ... ... Оны ... тағдыры ойландырған
жоқ. Оқушыларды жеке қалдырып, өзі әрдайым ... ... ... ... ... сыры ... Бөлмеге тығылуының себебі, мұғалім жалған ақша
жасаумен айналысады екен. Кейін осы ісі үшін ... ... ... ... кейін М.Дулатов.
М.Дулатов үшін бұл жылдар жеміссіз болған жоқ. ... ... ... алды болып, ой-санасы толысып, халық ауыз әдебиетін, орыстың
классик жазушыларының шығармаларын өздігінен ... ... ... он екі ... ... ... үстінде әкесі Дулаттың қолына біз
кіріп кетіп, ақыры жарақаты ұшығып қазынды (сепсис) ... 49 ... ... ... ... ... ірі қалада әрі жалғастырып, бір
мамандыққа бейімдесем деген ойын жүзеге асыра алмады. ... он ... тұл ... ... Бұл 1897 ... тұсы еді. Бұдан ... ... ... 20 жас ... әрі ... орнына әке, әрі ағасы болған
Асқардың мойнына жүктеледі. М.Дулатовтың ағасы Асқар Дулатов (1865-1938) ел
ішінде беделі зор, жұрт ... ... ... ел ... ... Асқар
Торғай дуанының судъясы, яғни биі ... ... ... Қызметіне орай
жұртшылық оны "Би-аға" деп атаған.
М.Дулатовтың есейіп, оқып, саяси қайраткер ... ... ... көп ... іңірген. Екі жасында шешесінен, он екі ... тұл ... ... М.Дулатовтың ендігі жерде тәрбиесі ағасы Асқар
мен жеңгесі Қадишаның мойнында болады. М.Дулатов ... ... ... ... ... ... көп ... әрі інім, әрі баламдай қолымызда
тәрбиеленді. Өзі ... ... бойы ... боп ... ... ... жұмыр, шапшаң қимылды болды. Үстін таза ұстап ... ... бір ... де қайсарлық, өжеттік сезілетін, не ... ... ... ... ... - кісілерді, жарымжан мүгедектерді аяйтын,
көңілшектігі, жұмсақтығы да байқалатын. Сөзінде ... ... ... ... Ауызекі жұрттан естіген ертегілерді, қисса-
дастандарды тез жаттап ... ... ... ... ... қуақы
орайын келтіре сөйлеп, құрбы-құрдастары мен ... ... ... Өзі ... ... ойлылығымен, зерделігімен ерекшеленіп,
маңына топтастырып жүретін. Осы жоғарыда айтылған М.Дулатов бойындағы
қасиеттерді ... ... сала ... ... ... ... өз ... қызы Гүлнар Дулатованың сипаттауы бойынша М.Дулатов
мінезі бір беткей, турашыл, қатал, ашуы тез ... ... ... ... ... Бұл мінездеме М.Дулатовтың замандастарының
жазбаларында, түрлі ... ... ... ол ... ... ... танымал сот қызметкері еді. Ол
қазақ даласына кен өндіруге келген француз, ағылшын ... ... ... ... ... ... Сади Карноның ұлы Жан Эрнст Карно
жергілікті ... ... ... ... ... ... ... ашты. Асқар сот қызметін атқара ... ... ... орыстарға қарсы тұрды қандастарына қорған
болды. Көзі ашық Асқар Дулатов Орта Азия ... ... ... ... және ... ... ... жаздырып алып оқитын. Екі
басылым да халқымыздың әдебиеті мен мәдениетін, тұрмыс-тіршілігін, ... мен орыс ... ... таныстыратын алғашқы басылымдар еді.
М.Дулатов та осы басылымдарды үзбей оқуды өзінің әдетіне айналдырды. Оның
бетіндегі оқу-ағарту ... ... ... пайдасы, қазақтың зиялы
адамдары туралы, патшаның отаршылдық саясаты ... ... ... мұрат еткен дүниетанымын қалыптастырды. Інісінің оқуын одан әрі
жалғастыруды жөн ... ... М. ... 1897 жылы Торғайдағы екі
жылдық орыс-қырғыз(қазақ) училищесіне ... ... ... ... үшін - ... мекен болды. Өйткені, өнер-білім жолындағы
ізденісінің қайнар бастауы да, осы Торғай топырағында ... еді. ... ... ... ... ... ... Әлихан Бөкейханов Торғай
өңірінде қызмет етіп, ал Ахмет Байтұрсынов осы ... ... ... ... ... ... ағартушысы, Ыбырай Алтынсарин қалаған Торғай
орыс-қазақ училищесі- Казақстаңдағы басқа оқу орындарынан ... және ... ... ... еді. Өз халқының шын жанашыр қамқоры
болып, жеткіншектердің болашағын алыстан ойлап жанкештілікпен ... ... ... ... бар іс тындырған, ұлы ағартушы Ыбырай
Алтынсариннің мектебінің іргесі, бұл кезде әжептеуір ... ... ... игі ықпалын тигізіп тұрған кез болатын. Демек, 1880 жылы
шаңырақ көтерген осы мектепте 1886 жылы, Ахмет ... та, ... ... да ... Тек бұл ... ғана ... ... зиялыларының бір
бөлігі сол Ыбырай мектебінің - ... ... ... ... тулектері еді. "Кел, балалар оқылық!" - деп ұран ... ... ... ... ... та ... ... 1897-
1901 жылдар аралығында М.Дулатов осы екі кластың ... ... ... [15, 5-7]. Төрт жыл ішінде қазақ тілінің грамматикасы, ... мен ... араб ... тарих, география, жаратылыстану,
мұсылмандардың дін ілімін, физиканы, арифметиканы оқып, дене ... Ы. ... ... ... ... ... халқының әлеуметтік-тұрмыс жағдайына теңестірілген еді. Сондықтан да
ондай мектептер XX ғасырдың бас кезінде революцияға ... ... ... ... келген балалар үшін интернаттар ұйымдастырылды.
Бірақ патша өкіметі Қазақстанда ... ... ... ... сай ... жол бермеді.
Ана тілі, орыс тілі, арифметика, ән-күй, дін сабағы төменгі кластарда
жүрді. Тарих, география, жартылыстану пәндері екі ... ... ... ... Екі ... ... ... қабырғасында М.Дулатов өз
бетінше ізденіп, ерінбей оқып, орыс тілін меңгерді. Бірнеше пәндерден ... ... ... ... ... ... және батыс
жазушыларының шығармаларымен тереңірек танысады. Оның ... ... ... Желал-аддин Руми, Низами, Жами, Фирдоуси, Қожа Ахмет Иассауи,
Абу ... ... ... ... ... Лермонтов, Поль Верлен, Маржани
болды. Әйтсе де ... ... ... ... ... ... ... лиро-эпостық жырлары, аңыз-әңгімелері еді. Оның нақты көрінісі,
училищені бітірер кезде тапсырған емтиханында, ... ханы ... ... соңғы сөзін аса тебіреніспен, көркемдікпен оқып ... таң ... жылы ... аталған училищені бітіріп шығады. Оның осы училище
қабырғасында оқығаны, оқу-үлгерімі туралы, білім ... ... ... ... ... біз кездестіре алмадық. Бұл
оқу орнынан ... ... 1902 жылы бір ... ... ... ... ... "ауылдық мектеп мұғалімі" деген
куәлік беріледі. Мұрағаттық мәліметтердің көрсетуіне қарағанда, екі ... ... ... ... ... ... атақ куәлік
берілмеген. Өйткені, тек қосымша бір жылдық ... ... ғана ... ... мұғалім болған.
1896 жылы 4-ші қыркүйекте Торғай облысының оқу ... ... ... ... ... губернаторына былай мәлімдеме жазады:
"Қостанайдағы екі ... ... ... ... ашылған бір жылдық
педагогикалық курстың алғашқы түлектері 1898 жылы бітіреді. ... ... 1/3 ... өз ... ... ... сабақ береді.
Жаңадан ашылған он мектепте екі кластық ... ... ... ... Дәл осы ... шыққан мұғалімдер, тіпті оқытудың қарапайым
методикалық тәсілдерінен хабарсыз. Сондықтан оларды әрдайым ... ... ... ... ... курстардың Жоғары мәртебелі, Сіз
Ішкі Істер министрлігіне ... ... ... ... 3000 ... 1500 ... 1896 ... аяғына дейін Педагогикалық курстың жұмыс
істеуі үшін және 1897 жазында Торғай облысының мұғалімдері үшін ... ... ... ... ... ... бөлуін
сұрауыңызды өтінеміз".
Торғай облысының оқу инспекторы А.Е. Алекторовтың ... ... ... ... ... 1896 жылы 9 ... Алекторов Торғай
облысының әскери,. губернаторына: "Жоғары мәртебелі мырза бөлінген ақша
қаражатының 550 ... ... екі ... ... ... ... Педагогикалық курстың жұмысына, ол 950 ... ... ... ... ... ... қысқа мерзімді
курстардың алғашқы құрылыс жұмыстарына пайдаланылады" – деп ... бір ... ... ... барлығы 30 пән оқытылды. Оқытудың
методикалық тәсілдеріне қатты көңіл бөлінді. Оқытылған пәндер: орыс тілі,
арифметика, геометрия, ... ... орыс ... ... методикасы, тарих, география, ... ... ... сабақ аптасына төрт мәрте жүрді. Педагогикалық курстардың
ерекшелігі сол, ... ... ... қалай жұмыс істеу ... ... және ... төсілдерін меңгертетін. Кейін, 1907 жылы бір
жылдық педагогикалық курстар 2 жыл етіліп мерзімі ұзартылды.
1902 жылы осы ... бір ... ... ... ... аяқтаған М.Дулатовқа, "ауылдық мектеп мұғалімі" деген мамандық алып
шығады. Қасиетті өнерлі шаңырақта өсіп-тәрбие ... ... ... ... ... өздігінен оқып білімін жетілдірді. Алғашында әкесі
Дулатгың бастауымен, ... ... ... ... алғыр, зерек,
сезімтал, пайымшыл М.Дулатов ізденіп, өз білімін өзі ... ... ... дүниетанымын қалыптастырды
Тумысынан оқу-білімге құштар Дулатов оған қоса бойындағы табиғат
берген ақындық, жазушылық ... ... оны ... ... көтерді.
Болашақ " Оян, қазақтың" авторы ... ... ... жұмысына даярлады.
Қараңғыда оқу-білімсіз жатқан халқының аянышты хал-жағдайын өзгертуге
ұмтылды.
1.2. М.Д улатовтың ... ... ... ... -1912 ... ... бастап М.Дулатов өмірінің жаңа белесі басталады. 1902-
1904 жылдары ... ... ... ... ... ... ... мұғалім болып, Торғай уезінің Қошымбек ауылының Терісбұтақ
жеріне орналасады [15, 6]. Айналасы 5-6 ... ... ... ... ... негізі жөнінде жалпылама ғана мағлұмат алып шыққан,
М.Дулатов өздігінен көп ... ... ... сай сабақ
жүргізіп, білгенін үйретуге тырысты. Өз ... ... ... ... тез тіл ... ... халықтың ықыласына бөленді. Сөйтіп
Торғай өңіріне танымал ... ... ... ата-аналар алыс
ауылдардан балаларын әкеліп оқытты. Балалардың ой-өрісіне лайық М.Дулатов
сабағында халық ауыз ... ... ... ... үйретті. Өйткені бұл балалардың түсінуіне жеңіл ... ... ауыз ... ... ... ... хрестоматиялық оқу кітабын құрастыруға кіріседі. Халықтық мейрам
мен шерулер ... ол ел ... ... мақал-мәтел, шешендік
сөздерді, ұлттық ойындар - дүмпілдек, марламқаш, ... т. б. ... алып ... тұста ол "балалар әдебиетінің атасы" Ыбырай Алтынсаринның
үлгісімен ... ... ... ... ... ... Бұл ... бағыттағы алғашқы қалам тартуы еді. Жазған шағын әңгімелері
шәкірттерге тәлім-тәрбие беруге арналып, үлкенді сыйлауға, өтірікші, ... ... өнер ... адалдыққа жақын болуларына үгіттеген
әңгімелер еді. 1902 жылдары "Оқымысты бала","Шалдың үш баласы", ... ... ... "Оқу", "Ай-құлақ", "Дүмпілдек",
"Марламқаш" т.б. ... осы ізгі ... ... ... шығармалар
болатын [15].
Мәселен "Оқу" атты өңгімесінде: Жүніс сегіз жаста еді. Ол оқи да жаза
да білмеуші еді. "Мені ... ... деп ... ала ... соң, әкесі
бір күні мектепке алып барады. Сол ... ... ... ... ... бір күн де ... қалмай, мектепке барып жүрді. Ақырында біздің
Жүніс оқу, жазу, есеп үйреніп, оқымысты болды. Мақал - Бір ... ... ... ... да айырбастамайды". "Жастық" атты өңгімесінде
"Адам да жасында өнер-білім, жақсы мінездерді бойына жинау ... ... ... ... рақат тіршілік ете алмайды", - деген тағылымды ой айтады.
М.Дулатов басқа да шығармаларында әңгімесінде де ... ... ... ... ... ... ... білімге жақын болуларын үгіттеді.
Ел ішінде бала оқытып жүрген он ... ... ... ... бір ... патша өкіметінің отарлау саясатының қыспағын, екінші
жағынан, жергілікті би-болыстардың жәбірі мен ... ... ... ... ойға ... ... ... отаршылдық саясаты дала
өлкесінің бар саласында ... алып ... ... ... билік" кетіп
жерінен күштеп айырылған туған халқының тұрмысына байланысты, ... ... ... қала ... ... ... ... оның кейінгі өмірінде кеңінен өріс алған белсенді әлеуметтік,
саяси ағартушылық қызметі осы кезде-ақ басталады.
Қазақ ... ... ... ... алғанда патшалықтың қазақ
даласында отаршылдықты күрт күшейтіп, панасыз елге ... ... ... еді. ... ... ... кейін, ішкі Ресейлік орыс
шаруалары кең көлемде қазақ ... ... ... ... жергілікті халықтың отын-суы мол, шұрайлы ... ... ... ... ... нәтижесінде дәстүрлі қазақ мал шаруашылығы ... ... 1897 жәңе 1917 ... ... ... орыс ... екі есе ... олар өлке халқының бестен бір бөлігін құрады. Кең
қоныстандыру саясатымен бір мезгілде қазақтарды ... ... ... оқу ... ... ... ... пәрменді түрде орыстандыру
саясаты жүргізілді.
Бұл әділетсіз жағдай ұлттық сана-сезімдері оянып, ... ... ... қазақтың азаматтарына қозғау салды. ... ... ... та ... Ұлт ... ... М.Дулатов халықтың тығырықтан
шығар жолын іздестіріп шарқ ұрды. Сол қапастан құтылудың ең бірінші қамы ... ... ... ... ... ... деп білген олар,
өздерінен бұрын ... ... ... ... ... ... ... жұмысын өрістетті.
Халық арасында жүріп, өз ... ... ... ... ... ... ойларын М.Дулатов осы кезден бастап қағаз бетіне
түсіреді. Өз білімін толықтыру үшін, көп қазақ ... ... ой ... ... ... ... жаздырып алатын түрлі газет-
журналдарда ... ... ... ... ... жарық көрген ішкі хабарларды, ұлт аймақтарда патша өкіметінің
жүргізген саясатын, ел өмірімен салыстырып ... ... ... ... жарияланып жүрген екі кісінің мақалалары көңілінен ... ... ... ... қызмет істеген, саяси серіктері - Әлихан Бөкейханов
пен Ахмет Байтұрсынов еді. Екеуінің жазған ойлары өз ... ... ... ... ... ... жолығып ашық пікір алысуды
көздейді.
Торғай өңірінің азаматы Ахмет ... ... бұл ... бүкіл қыр
еліне ұлттық әлеуметтік қозғалыстың беделді басшысы ретінде танылып қалған
болатын. Осы мақсатпен М.Дулатов 1904 жылы қазақ ... бас ... ... бірі - Омбы ... ... Бұл ... Ресейдегі
буржуазиялық-демократиялық революцияның қарсаңы, ел іші дүрлігіп, қоғамдық
қозғалыс қызып тұрған шақ болатын. Негізі, М.Дулатовты өзінен "ит ... ... ... ... ізін басқан шәкірті деп айтсақ
қателеспейміз. Біріншіден, екеуі де Торғай өңірінің азаматтары, тағдырлары
өте ... ... ... ... ... ... ... екі
кластьгң орыс-қазақ училищесін 1891 жылы Ахмет Байтұрсынов та ... ... де ел ... ... қызмет атқарып, еліне танылған
азаматтар. Біздің пікірімізше бұл ... ... аға, бірі іні ... ... ... ... ... өмірлерін
бір мақсаттың тәуекеліне бағыштап, ақтық демдері біткенше жұп жазбай өткен
екі есіл ердің алғаш рет жүздесіп ... жері - осы Омбы ... ... Олардың өздерін ойлантатын қандай мәселе төңірегінде ашық пікір
алмасу ... ... ... - ... 1929 жылы 1 қаңтарда ОГПУ
- тергеушілеріне өз ... ... ... ... ... "Төменгі дәрежедегі
білімім Торғай және Қостанай сияқты шалғай жерде өткен оқу жылдары, бес
жылдай ... ... ... ... саяси мәселелермен ... ... ... сол ... ... мен саяси сауатсыз болдым,тек
қана Байтұрсыновтан алғаш рет ... ... ... ... ... хабардар болдым".
Кейінірек ол Ә.Бөкейханов Ж.Ақбаев сынды қайраткерлермен танысып,
солармен бірге ұлт азаттығы үшін күрес жолына түсті[16].
ІІ ТАРАУ: М. ... ... ... ... М. ... 1916 ... ұлт — азаттық көтеріліске көзқарасы
Ел басына зор апат, ... ... ... егізі-ғасырымыздың
алғашқы ширегіндегі "Июнь жарлығы" деген атпен тарихымызда өшпес ... 1916 ... ... ... ... ... өзінің екіжүзділігін
тағы да танытып, 19 және 31 жастың арасындағы қазақ жастарын ... ... ... шақырып, майданның қара жұмысына алуға заң бекітіп бейбіт
отырған елді ашындырып, әбігерге түсірді.
1914 жылы басталған бірінші ... ... ... ... ... да ауырлата түсті. Соғыс қисапсыз көп шикізатты, азық-түлікті,
малды т.б. ... ... ... ... Шаруашылық күйзеліп, егіс
көлемі азайып, оның өнімі күрт ... мал саны ... ... да ... ... ... ... үздіксіз қымбаттай берді.
Мәселен, бұрын ұнның бір пұты 94 тиын ... ол 1916 жылы 40 ... ... Тек қана ... ... ... ... 1916 жыяы
бидай ұнның бағасы 1,5 есе, ал ... ... екі ... ... ... халықтың наразылығы күшейді.
Патша үкіметі 1916 жылғы көтеріліс қарсаңында бұрын жылдар бойы ... ... ... саясатын өршітгі. Орыс, Украин шаруалары,
казачество әскерлері үшін ең шұрайлы жерлерді ... ... 1914 ... ... ... үкіметінің қазақ халқынан тартып алған жердің көлемі
45 ... ... ... ... ... зиялылар патша үкіметінің қоныс аудару
мекемелерінің озбырлықтарын айтып, мақалалар жариялады. Ол ... ... ... ... атамекенінен айырылған қазақтың болашағы күңгірт деп
есептеді. 1909 жылы ... ... ... ... ... ... озбыр саясатын әшкерелей келіп:
"Қазағым, жерің қайда атамекен
Қазақ, қазақ болғалы ... ... ... қуып ... қала ... ... ... жер өлшеуге землемерлер,
Бұл үшін кеткен біздің жақсы жерлер,
Тәтті шөп, тұщы судың бәрі сенде,
Табатын бұған хайла, қайда ерлер?" — деп жазады[15, ... ... ... соғыстың басталуы, оған байланысты отарлық
езгінің күшеюі, соғыс мұқтаждарына ... алым ... ... ... ... ұлт ... оның ... М.Дулатовта соғыс жылдарында
елді үкімет саясатына ашық қарсы шықпауға шақырды. Олар жәрдем комитеттерін
ұйымдастыруға ат ... ... ... ... ... үшін ... шараларға қатысты. Мұндай шараларды ұйымдастыруға М.Дулатов,
Х.Досмұхамедов, А.Қалменов, Д.Мырзағалиев, Д.Мендібаев т.б. ... ... ... ... М. Қойгелдиевтің: "Ұлт зиялылары бірінші дүние
жүзілік соғыс тұсында үкімет саясатына шарасыздан қарсы ... жоқ, ... ... ұстанды"-деуі өте оң пікір.
Соғыстан әбден титықтап, өлсіреген Ресей империясының өзі де ... ... ... ... ... кең қанат жаюынан,
ішкі соғыстардың нәтижесінде әскери күшті бытыратып, әлсіретіп ... ... ... ... ... қара жұмысқа адам алудан
бас тартпақ ... ... ... ... ... жанын сала
қарсылық көрсетіп, дегеніне ... ... 1916 жылы ... күні
патша үкіметі Қазақстан мен Орта Азия халықтарының азаматтарын майдандағы
қара жұмысқа шақыру туралы ... ... ... ... ... шет ... отар өлке халықтары әскерге алынбайтын, себебі ... ... ... қару ... ... Дүние жүзілік соғыс патша
үкіметін шет аймақтардағы халықтарды майданның қара жұмысына (окоп қазуға,
ағаш кесуге, майдан ... ... ... жол ... т.б.) ... ... жарлығы бойынша Орта Азия мен Қазақ өлкесінен 19 бен 43 ... ... ... ... ... Бұл ... 30 мың адам, ал
соның ішінде Жетісу облысынан 67 мың кісі майданның қара ... ... ... ... далалық облыстарынан 100 мыңнан астам патша
үіметінің "бұратана" халықтардан солдат әскерге алмауының ... ... жылы ... "Ұлт ... ... ... ... - атты мақаласында
көрсетеді: "Бұрын ... ... ... ... ... ... неге әскер алмады? Алды ма? Ия, өзге бір себеп болды ма? Алдымен
осыны білу керек.
Патша өкіметі бұрын қазақтан, ... ... ... ... ... ... астары бар еді. Бағынған, шарасыздан бағынған, ... ... риза емес деп, егер бұл ... ... ... ... ... алса, жауынгер болып кетіп, өткен еркіншілігін
сыбайлас Россияға жау жұрттармен күш ... ... ... ... ... ... ... деп патша өкіметі әдейі солдат
алмайтын болған.
1918 жылы ... ... ... ... ... кейін, өкімет
істері қолға алынып тексерілген. Сонда әскери ішкі істері арасында патша
өкіметінің әскерлік ... ... ... ... ... сол кезде
жарияланған.
Патша өкіметінің әскерлік туралы ... ... ... Қазақ халқы
Россияға 1730-шы жылдан бермен қарай ... ... бұл ... жүз
жылға созылды. Алғашқы кезде орыс елшілерін өлтіре ... ... ... ... Онан ... неше ... ... сұлтандары, қара халқы ... қыр ... ... ... орыс ... ... ... барымта
алып, мазаны кетірді. 1847 жылы ғана ... ... ... ұлы ... 40-шы ... ... ... бөліп, өз алдына жұрт қылу үшін
әскер жинап, қарсылық қылып, қазақ даласын ... ... ... ... ... ғана Россияға бағынып қалды. Қазақ халқының 80-
жылдары Самарқан, ... ... Хиуа ... ... ... ... ... орыс өкіметінен шығып кететін жері жоқ болды. Сондықтан да
амалсыз бағынды. Сондықтан қазақ ... боп ... ... ... ... көбейеді. Қазақ жігіттері 3-4 жыл ... ... ... таза ниетімен бола қоймайды. Тек қару-жарақ ... ... үшін ... сияқты бұратаналармен әскерімізді
былғамағанымыз артық. Сондықтан Орта Азиядағы ... шын Отан ... ... ... ... тұрып, оларды әскер қызметіне
алуымыздың жөні жоқ".
Міне, патша ... ... ... ... алмай келуінің себебі осы
тарихи документтен анық көрінсе керек.
Осы және қосымша басқа дәлелдерді келтіре отырып, ең ... ... ... һәмі ... ... үшін ыңғайлы уақыт келгенше Орал,
Торғай, Ақмола, ... һәм ... ... бес ... ... қызметке алуды кешіктіре тұруға" қаулы етеді .
Сөйтіп ... ... бұл ... ... айтыс жүріп, ең
соңында қазақ елінен әскерге адам алуды кейінге шегере ... ... ... ... ... ... ... М. Дулатов ойын сабақтай
келіп, былай қорытындылайды: ... ... ... неміс әскері патша
өкіметін жан ... алып ... ... ... ... себебі
осыдан көрініп тұр. Айдағаныма жүрмедің деп патша өкіметі 1916 жылы ... ... ... қан ... ... ... есінен кетсе де
қазақ-қырғыз әлі ұмытпаған болар"[17, 64].
Патшаның "Июнь жарлығы" қазақ даласына шілде айының орта ... ... ... Бүл ... ... ... қалай әсер еткендігі туралы
М.Дулатов: "1916 жылғы маусым жарлығы шыққан кезде ... ... сол жаз ... ... ... ... ... "Қазақ" газетін
мен басқарып тұрдым. Бір күні ... ... ... ... июнь ... ете ... ... басқармасына қазақ жерінің тұс-тұсынан
телеграммалар, ... жауа ... Ол ... ... ... қазақ елінің
көбі көзқұлағындай" көретін. Қазақ даласы күңіренді",- деп жазды.
Бұл жарлықтың қазақ зиялыларына жайдың оғындай әсер етуінің негізі бар
еді. ... ... ... ... ... қоймайтынын сезген болатын.
Жарлық еш нәрседен қаперсіз, тыныш жатқан, ... бір ... ... ұлан-
ойран қылды. "Солдат, соғыс!" деген сөзден үрейленіп, еш нәрсенің байыбын
дұрыс түсінбеген халықты ... неше ... ... ... да шықты. Осы туралы М.Дулатов былай дейді: "Ел арасында қысқа
күңде ... ... ... тарады. Қорқыныш күннен күнге ұлғайды. Әулиеге ат
айтты, ... қой ... ... ... ... ... деп ... сүйінші сұрағандар олжаға батты. "Сенің балаң алынадьг"
дегенді естіген шал-кемпірдің жүрегі ... ... ... Жұрт ... ... ... күндіз күлкіден айрылды. "Әне келеді, міне келді"
деп өлім жазасына бұйырылған үкімнің орнына келуін күткен ... ... ... ... тиер ме ... ... ... Байтұрсынов
"Қазақ" газетінде басу айтып, мақаласын жариялайды. Ахмет Байтұрсынов июнь
жарлығының қазақты қара жұмысқа алу жөнінде екенін, ... ... ... ... ... ... "...мемлекет керегі үшін мынадай қырғын
соғыста мал шығынынан тартынбай, кәтте ... адам ... десе ... ... ... болып жүрген қазақ халқын бүгін қара жұмысқа
алатын жарлық шыққанға дағдарып, таңырқап қалдық: ... ... ... ... қатарында соғыс майданында қару-жарақ асынып, мемлекетті ... еді, ... жоқ қара ... ... ... санаймыз.
Бірақ патша жарлығы хақ, оған қарсы айтар сөз жоқ. Бұл ... ... ... ... - ... ... қуғыншы отряд шығып, елді һәм
артында қалған әке-шешесін, қатын-баласын ... ... ... өнер еш ... жоқ" - деп ... ... ... елдің арандап қалмауын ойлайды. Патшаның құрығы ұзын ... ... ... елге ... ел ақсақалдарынан, ел
жақсыларынан өтінеді.
Әлихан Бөкейханов бастаған қазақ зиялылары 1916 ... ... ... ... болды деген мәселе соңғы уақытта жиі қозғалып жүр.
Бұл мәселеге қатысты Міржақып Дулатовтың өзіндік ... ... ма, ... ... жарлығына қалай қарады? Осы мәселелерге тоқталып өтеміз.
Қазіргі таңда тарихшылар 1916 ... ... ... ... ... ... баға бере бастады [18, 35]. Ресей империясының
отарлау саясатынан әбден ... ... ... шығысымен колониалдық
тәртіпке қарсы қарулы күреске ... өрт ... ... ... ... Торғай облыстарын түгел қамтып, Ақмола
облысы мен ... ... ... ... ... ... зиялылар тарапынан бұл көтерілістер қолдау таппады. Ұлт зиялылары
"мұздай" қаруланған, соғыс ... ... ... ... ашық қарсылық
көрсетуіне үзілді-кесілді қарсы шығуының басты себебі; Елге жазалаушы ... ... ең ... ... ... ... бұзып, шаруа мсн малдың
күйзеліске ұшырауы сөзсіз екендігін білді.
Алайда кешегі ресми тарихта Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, ... т.б. ... ... ... ... ... қауіп-
қатерін түсіндіріп "Қазаққа" жариялаған бірнеше мақалаларының мән-мағынасы
қасақана бұрмаланды.
Қайта ұлт зиялыларының сол ... ... ... ... ... зерттеулерінде әлдеқайда объективті баға беріледі.
Сондай орталықтың бірі - Париждің ... ... ... ... ... 1964 жылы ... "Ресей мұсылмандары арасындағы 1920
жылға дейінгі ұлттық қозғалыс және ... атты ... ... (советолог). Александр Беннигсен мен Лемерсье-Келкежей "Қазақ"
газетінің төңірегіне жиналған ұлт ... ... ... деп жазды: "...
Патша әкімшілігіне қарсы қарулы күреске шақырудан мүлде бас ... ... олар ... ... бағытымыз халыққа жөн болады, қандай жол ... ... ... деп ... шарқ ұрды. "Қазақ" газетінің бар
саясатты батыл әшкерелеп ашық көтерілуі қауіпті, ... жөн ... ... ... ... отырған газетті цензура бір
күнде ... ... ... ... созу үшін мобилизацияны кешеуілдетуді
сұрайық, ол екі ортада патша да бір ... ... ... ... ... ... жете қоймады. Ұлт зиялылардың "жарлыққа көн" деп ... ... ... ... ... деп ... қажет. Оған
төмендегі М. Дулатовтың сөздері куә: "...өз өмірімізде басымызға тумаған
ұлы ... ... ... ... Не істейміз? Елге не айтамыз?
Біздің басшылығымыз қандай ... ... ... ... ... балаларын бергісі келмейтіні, "соғыс", "солдат" атты сөздерден
өлердей қорқатыны, патша үкіметіне сенімі жоқтығы белгілі.
"Көнбе, берме" дейміз бе? Көнбейтін ... ... ... ... ... ... жер, ... тауымыз белгілі. Ел ... ... ... ... бәріне бірдей сенуге бола ма? "Балапан ... ... ... көбі бас ... кетпей ме? Жеңілдің астымен, ауырдың
үстімен қалқақтап келе жатқан ... ... орыс ... ... ... ... бейшара қазақ көнбеймін десе қор болмай ма? Көнгені ... ... ... де ... бар екен. Екі зиянның қайсысы жеңіл болар ... ... ... даң қылған, миымызды ашытқан, ұлы дағдарысқа
қалдырған сұраулар осылар еді. Қайткенде бізге бұл ... ... ... Біз ... ... қаладық - көну керек дедік. Осыған ... ... елге ... айтатын сөзімізде, басшылығымыз да осы бетте
болды".
Міне М.Дулатовтың осы ... ... сол ... ... ... жарлығына" көну керек пе жоқ па?"- деген екі ұшты
сауал ... ... ... ... ... ... ... жазалау
әскерін сайлап, қанды қылыштарын қайрап та қойған болатын. Оған көнбеген
халық ақыры ... ... ... сары ... қарсылық қылған
елдерге лек-легімен аттанып, қазақ-қырғызды қызыл қанға бояуға кірісіп
кетті".
Осы жанталасқан ... ... ... ... ... ... алуға
көну, бірақ та қалай да қару үйренген қазақтан ... ... қол ... ... ... ... ... қолына қару беріледі. Олар арнайы
дайындықтан саяси белсенділігі артады. Ұлттық санасы оянады. Сөйтіп ұлт-
азаттық күресінің ... ... Бұл - ... ... негізгі шарттарының бірі",-деп ойлады. Шындығында да қара ... ... өзі ... ... ... ... саяси белсенділік
танытқан. Екінші: қазақтар әскерге алса, халық жан басынан және ... ... ... ... соғыс шығыны салығынан құтылатын еді. ... ... ... ең қиын ... ... деген сөз. Үшінші: жалпы
рухани қорлықтан құтқарар еді. Ұлт-азаттық ... ... жол ... алғы ... бәрін де ұлт зиялылары негізінен жақсы түсінді.
Ұлт зиялылары "Қазақ" газетінде "Қазақтан солдат алу ... ... ... деп ... ... ... берер; надансың деп бермей
отырған депутаттықты берер; шамансың деп бермей ... ... ... ... басқаға беруді қойып, қазақтың өзіне берер; солдатқа ... ... ... жол ... жөн ... ... ... сөйтіп, қазақ
арасында мәдениет жоғарылар", - деген пікірін келтіріп, бірақ бұл ... ... ... туған пікір, "осы соғыс тұсында қазақтан солдат
алғанын қуаттау - зор адасу", өйткені қазақ елінде паспорттандыру ... ал бұл ... өз ... ... ... жол ашатындығын
айтты. Бірақ зиялылар халықты көнуге үгіттей отырып, патша ... ... ... ... ... ... ізгі идеяларының әдемі сөз, арман
ғана екендігін айтып, ең ... ... ... ойлаған жақсылығы
қазаққа қанша қымбат болғанымен, алды-артын абайлап қарамай, асығып айтқан
пікір, пайда орнына зиян ... ... ... істің аңысын ақдып, өз
пікірімізді айтудан әзір тоқтала тұрамыз"- деп ойларын білдіреді.
Қазақтан әскерге адам алуға ... ... ... осы ... ... ойын ... ... үздіксіз жариялап отырды. Әртүрлі
піқірлерді негізге ала отырып М.Дулатов өзінің ойын былай қорытындылайды.
"Г. Дума һәм ... ... - атты ... "1) ... ... ... солдат алынбау; 2) солдат алудан ... ... ... үшін
муфтилікке қарау; 3) лажсыз алынатын болғанда, жаяу ... ... ... ... ... ... һәм правода теңгерілу".
"Қазақ" газетінің төңірегіне топтасқан ұлт ... 1916 ... ... ұстанған бағытын бұрмалап, Әлихан ... ... ... т.б. ... "1916 ... майданның қара жұмысына
қазақ жігіттерін алуын ... ... ... ... ... ... өкіметінің саясатын жақтады", - деген пікірге байланысты туындаған
болатын. Мәселен, "Социалды Қазақстан" газетінің 1937 ... 12 ... ... ... ... ... ... - қазақ
ұлтшылдарына қарсы баса күресу", - атты мақаласында: "Алашордашылардың тілі
- "Қазақ" ... 1915 жылы және 1916 жыл ... ... ... ... ... газет жүзінде үлкен науқан ашты. 1916 жылғы ерлік көтеріліс
жылдардың ... ... ... ... жағына және жазалаушы
экспедициялар жағына ашықтан-ашық шығып, солармен ... ... ... қозғалысына қарсы күресті. Алашорданың басшылары -
Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов және М. ... ... ... ... ... ... ... үкіметінің жарлығына мойынсұныңдар
дегенді айтты",- деп жазған[19].
Біздіңше, осы сынды ... ... ... ... ғалым,
Қойгелдиев М. тұжырымдағандай жоғарыда айтылған М.Дулатовтың үш ... ... ... ... ... ... ... сүйенеді. Қойгелдиев
М.Қ. бұған нақты деректер ... ... ... ... ... де
Омбыдағы генерал-губернатор атына Петропавловск уезі Полуден болысы
қазақтарының өкіл ақсақалдары қол ... ... 11 ... ... ... ... біздің балаларымызды окоп жұмысының орнына сібірлік ... ... ... отқа салса да шексіз риза болар едік»- деген пікір
айтылған. Демек, "Қазаққа" ондай пікірдің ... ... да ... жоқ ... - ... ... ... қазақ даласында паспорттандыру жүйесінің жоқтығы
өрескел ... ... ... ... Ел ... ... ... мен хатшылар қалың жұртшылықты ... ... ... мен ... ... ... дұрыс жеткізудің
орнына, көп жағдайда алдап, қорқытып-үркітіп, ойына келгендерін айтты. Осы
туралы М.Дулатов кейін ашынып-ренжіп жазған болатын: "Қазақ ... ... аза күн ... ... ... ауыз бармайтын, жазуға қалам жүрмейтін
нашар істер пайда болды. Бақытсыздығымызға ... бұл ... ... ... Жұрт бүлініп, босып, қырылып жатқан ... ... ... ... ... ... ... тағы да
бақытсыздығымызға қарай, ел ... ... ... ... ... - ... ат ... қалада орысша оқығандар. Бұлардың
олжасында есеп жоқ. Мұны ... ... ... ... "бас"
адамдарымыздың болуы қазақ халқының жаман жағын ... ... қара ... болды. Ғұмырында халықтың басына келген апаттың кезінде
"жақсы* дегендерімізден мұндай хайуандық табиғат ... һәм жиі ... ... ... ... қосылсақ та, барып-барып қосыларымызды көрсетеді. Бұл
- жаман белгі. Алла қайырын ... ... ... ... жем
қылып жатқандар жөнінде қаз сөз қылудың жөні жоқ. ... ... ... ... бас себебі - надандығы",- деп басып көрсетеді.
Адамдарды жинақтап, тізім жасау ... ... ... ... ... жандарм мекемелерінің бастықтарының өздері
де мойындайды. Оны ... ... ... ... ... ... ... бастығы полковник Кашинцев 1916 жылғы 30
шілдеде Петроградтағы полиция ... ... N8245 ... ... уезі Қарабалық болысының басқарушысы ... ... ... ... "Болыс басқарушылары ... ... алу ... ... ... ... кіріскенде жасы жетпеген
жастар мен жасы өткен кәрілер ... еніп ... деп ... ... ... 1916 жылы ... ... патшаның жарлығы -
ақиқат, сондықтан оған қарсы тұруға болмайды деп жазса, сол ... ... ... А. ... және М. ... ... ... қарсылықсыз патша жарлығын орындауға шақырды, ал
мойынсұнбаған жағдайда үкімет ... елге ... ... ... ... ... ... мүмкін деп сақтаңдырды. Жұрт қамын терең пайымдап
ойлаған зиялылардың дәл осы тұстағы қызметі құрғақ айқай, бос ... ... ... ... толғанып барып шешкен шешімнің нәтижесі еді.
М.Дулатовтың өзі халыққа бас болып бірнеше мақалалар жариялады .
Ә. ... А. ... М. ... ... ... ... әр ... орталықтарында жиылыс жасап сөйлеген губернаторлардың
сөздерінен патша өкіметінің әскерге адам беруге қарсы тұрған қазақ ... ... ... ... ... ... Соңдықтан зиялылар
патша ісіне наразы бола отырып, халқының босқа қырылуына жол ... ... да ... ... ... әбден титықтаған патша
өкіметі ешнәрседен тайынбайтын еді.
М. Дулатов "Қазақ" газетінде қайткенде де жұртшылыққа ой тастау ... ... ... ... ... ... дәл ... жазып, оның мәнісін түсіндірді. Сөзіміз дәлелді болу ... ... ел", "Он ... ... атты екі ... ... ... ақсақалдарының "еліміз көнбей жатыр, біз де көнбейміз"
дегенін білген соң губернатор ... алып 1-ші ... ... ... ... келуіне қарсы шақырғаны-шақырмағаны бар бес-алты жүз кісі
жиналды. Губернатор халыққа патша жарлығын ... ... үш ... ... 1. ... ... ... азат болсақ екен; 2. Болмаса кісі
орнына ;ақша алынса екен; 3. Тіпті болмаса келер майға ... ... ... ... бұл үш ... ... де бере алмайтынын білдірді.
Губернатор халыққа айтты: "Естимін, ел арасында кейбіреулер ... ... жүр ... ... ... ... ... ұстап, қырғызады
екен деп. Бұл бекер, жауыз ниеттілердің ... ... ... ... адам ... төрт ... ... да аяйды. Сендер орынсыз ... ... ... ... ... жіберілетін әскер еді, қазір сендерге
айбынға әкеліп тұрмыз. Сендер немістерден де ... ... ... ... ... Ризалықпен көнбесеңдер, күшпен болса да көндіреміз", ... ... жылы ... 16-сы күні ... ... ... естіп М.Дулатов Сейдазым Қадірбаев екеуі Орынбордан Ақтөбеге
әдейі ... Осы ... ... ... ... ... "Ертең вице-
губернатор келетін күн. Біз шілденің 16 күні ... ... ... 15-20 шақырым жерде оңаша кеңеспек болдық. Бұл топта ... ... да, ... ол ... ... де, жәй оқығаңдары да бар. Ешкім
сөз бастамайды. Болыстар, атқамінерлер сөйлеуге қорқады. Анталаған аламан.
Қостанайда Сайым болыс ... бұл ... ... ... ... Бұл топтың
ортасында бір болыс жақ ашса да, жұрт дүрсе қоя бергелі тұр. Қысқасы, ... ... ... ... халық көрінбейді, ол сөзді айту да қиын болды.
Содан кейін біз, ... бас ... ... ... ... ... ... Орынбордан әдейі келген соң, өз ойымызша қарсылық қылудың үлкен зияны
бар деп білгендіктен жұрт ... да ... ... жөн ... Мен ... ... Бір ... ретінде бір топ жігітке қарап: "Сендер жап-
жас ел бүлінеді, әскер шығады"... дегенімде, екі-үш ... ... ... ... ... жасымызды тексеретін доқтыр ма едің" деп төніп-
төніп қойды. Осы жиылыста М.Дулатовтың сөзін қуаттап бір ... шал адам ... ... сөзді былай бастайды: "Уа, жұрт, бір шетте, құм сахарада құлан-
киікше жосып жүрген көшпелі шөмекей, шекті ... ел ... Ел ... ... күн туды! Біз елімізден үзеңгіге аяқ салып аттанғанда "көне қоямыз,
бала бере қоямыз" деп шыққан жоқ ... ... ... де ... ... еді, бірақ бұл жақтың түрін көріп, бұл жақтағы әңгімені естіп
отырсақ, көнбеске шарамыз жоқ ... деп көну ... ... ... айтып, тыңдаушы көпті ұйытқандай сөздер сөйледі.
М.Дулатов осы мақаласының соңында, 17 күні вице-губернатор Обуховтың
жиналған жұртқа айтқан ... сол ... ... ... ойы да ... ... ... губернатордың ойымен үндес:
"Естіп тұрмыз, ... ... ... ... ... жатыр
дейді, қайта патшаның почтасын тоқтатуға да батылдары ... ... ... қылмыстыларды военный сот тергейді, ал военный соттың үкімі
қысқа: ... өлім ... ... ... қойыңдар, әлгідей
тәртіпсіздік шығаратын болса, ... ... құр ... ... мұндай ойынды қойындар. Бұл жаман ойын. Сөздің ... ... ... да, ... ... сөзсіз, тоқтаусыз орнына келуі хақ" - деп
халыққа сес көрсетіп үрейлендіріп қорқытып үкімін жеткізеді.
Алайда өкінішке ... ұлт ... ... да ... ... ... айтқан үрей сөздерінен де еш тайсалмаған
халық ел ішінде хан ... ... ... ... ... ... де ... қалған жоқ, күзге қарай қазақ даласына мұздай қаруланған
әскерін шығарды.
1916 жылы "Қазақ" газетіндегі шыққан мақалаларға зер салсақ, ішінде ... та бар, ... ... барлығы "сатқындық" немесе
"отқа итермелегендік" емес, керісінше халықтың тағдыры үшін жанталасып, ... ... ... ... ... ұмтылғанын көреміз.
Сондай-ақ ел ішіндегі атқамінер әпербақандардың кесірінен, халық қарсы
көтеріліп, аяғы қайғылы оқиғаға айналып, азаматтар түрмеге ... ... ... азап ... ... . ... ... аудандарында
басталған стихиялық бас көтерулер ... ... ... халық
көтерілісін тоқтату мүмкін болмады. ... ... ... ... тұра бермес, түстен кейін болса да халықтың есі кірер. ... ... ... кім дос, кім қас ... байқар. Кім жұртты
бүліншілікке ... ... кім ... ... ... ... қып,
аспандағы айдан дәмелі қылып жүргенін аңғарар. Аз ... ... ... ... шыдадық".
М.Дулатовтың "Қазақ" газетінде халқына жанашырлық танытып, ... ... жол ... ұлт ... ішкі жан ... ... ... көтеріліс басшыларының арандатуымен,
аңғал, қарапайым ... ... ұлт ... ... "жаулық"
"сенімсіздік" көзқарасын тудырса, патша өкіметі отаршылдыққа қарсы халықты
үндеген М.Дулатовтың және оның саяси ... ... ... ... ... қарады.
Жандарм мекемелері бұрын отаршылыққа қарсы күрес жүргізген зиялыларды,
тағы халықты жасырын көтеріліске үгіттеп жүр деп ... ... ... ... бақылауға алды. Осы мәселеге байланысты
Орынбор облыстық архивінде құжаттар сақталған. 1916 жылы 19 ... ... ... Орал ... Мордвинов төмендегі
мәселелерде баяндап телеграмма жіберген. Жеделхатта ... ... ... ... күні ... ... деген молланың басшылығымен
өткен жиналыста қазақтардың соғыс жұмысына адам бермеу және ... ... ... ... шешім қабылдағаны, жиналыста молланың
әскерге адам бермеуге ... ... ... ... ... ... ... жөнінде айтылған.
Хатта егер халық қарсы болса, патша жарлығы түпкілікті жойылып,
ешқандай жазалау шаралары ... ... ... ... ... болыстарында моллалардың басшылығымен еткенін айтып, бірнеше
молланың фамилиясын ... ... ... ... ... Жұмағали,
Салисов Алибек, Ғаббас Айсқараев, молла ... ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов пен М.Дулатовтың
да есімдері аталып, оларға қазақтардың ылғи да кеңес ... ... ... ... ... ... ... Кашинцев осы арызды ... ... ... ... ... ... Әлихан Бөкейхановтың
ісіне байланысты тиісті шара қолданындар деп хабарлаған өтініші орындалып,
Әлихан Бөкейхановтың үстінен бақылау орнатылады.
Осымен ... ... ... ... ... ... уезіне малдың санағын жүргізуге кетіп, уақытша редакторы болған
М.Дулатовты да жай ... жылы 29 ... N8194 ... ... ... көшелерінің
қиылысында орналасқан N41 үйде "Қазақ" газетінің редакциясы мен ... ... ... М. ... ... ... туралы шешім
қабылдап, 30 шілде күні ... ... ... оны ... ... ... ... дәлелдер, жазбалар, баспалық мақалалар
табылса, протоколға тіркеп, М. Дулатовқа осы негізде жаза қолданамыз ... ... ... ... ... деп жазады. 1916 жылы
тамыз айының күні сағат он шамасында мен Орынбор губерниялық жандарм бас
басқармасының ... ... ... ... ... ... ... сақтау үшін шығарылған жоғары мәртебелінің 1881 жылы
14 тамызда шыққан үкімін негіз етіп тінту жүргіздім. Тергеуге алған ... өзі ... мына ... айтты. Архив мәліметтері ішінде ... 10-шы ... күні ... өз қолымен жазылған, тергеуге берген
жауабының хаттамасы сақталған. Бұл ... ... ... ... отыз ... Мұсылманмын. Шыққан жерім Торғай уезі, Сарықопа болысының
N1 ауылы. Қазір Орынбор қаласының Қаратаев бұрылысының N9 ... ... ... ... ... ... "Мен қырғыз (қазақ.) "Қазақ"
газетінің тұрақты қызметкерімін және хатшысымын. Редактор Байтұрсынов ... жылы 23 ... ... Торғай уезіне мал санағын алуға "Қоныстандыру
мекемесінің" тапсырмасымен кетіп, тамыз ... ... ... ... ... ... адам ... туралы мен ешқандай хат жазған
жоқпын. Оралда ... ... ... мүлде хабарсызбын және бұл
мәселе бойынша ешкім ... ... ... ... Орал облысы қырғыздарының арасында мынадай сөз
тараған. Әлгі жерде бір газеттің редакциясы атынан ... ... ... хат ... ... іс ... келгенде мұндай хатты мен және
әріптестерім жазған емес.
Бұл ... ... ... айқындап мен, А.Байтұрсынов және
қызметкер Бөкейханов ... ... ... ... ... ... осы ... жалған сыбысты ағаттық деп санаймын, Біз барлығымыз,
редактор және газеттің ... ... ... ... бұратаналардың армияның тыл жұмысына ... ... ... қояды.
Бірақ Орынбор жаңдармериясы М.Дулатовқа сенімсіздікпен қарап, 30-шы
шілдеде полковник ... ... ... ... ... Бышевольныймен бірлесіп тінту жасап төмендегі протоколды әзірлейді:
"Қаратаев пен Тупой көшелерінің қиылысыңда ... М. ... ... ол ... ... алынды:
1. Татар және қазақ тіліндегі 9 қолжазба,
2. 9 ... ... ... 28 жабық хат,
4. 6 открытка және орыс газетінің қиындылары,
5. "Канунның" 4 аудармасы,
6. Сурет, екі қойын кітапшасы.
7. Жеделхат,
8. ... ... 3 ... ... ... ... мен хаттар негізінен 1916 ... ... ... ... жәнелтілген қазақ жігіттерінен
келген болатын. Кейін тінту барысының нәтижесінде істің ... ... ... жоқтығына көздері жеткендіктен, М. Дулатовқа 10-шы тамызда
алған заттарын түгел қайтарып ... ... өзі ... ... ... ... хат түспеген. Ұлт зиялылары
патшаның жарлығы шығысымен, халықты ... ... ... ... өкілдерін жібергені мәлім. Үріккен елге тоқтау айтып, ... үшін жөн ... ... ... Әлжанов, Садуақас
Шәлімбековтер осы жолда шәйіт болған еді. Сосын тағы бір ... ... ... ... ... жандарм мекемелері Ахмет Байтұрсынов пен
М.Дулатовтың үстінен құпия бақылау орнатқаны белгілі. Ол тіпті 1916 ... ... ... 1916 жылы ... ... ... ... "Ол
заманның жуан ортасыңда болмаған, ащы-тұщысын татпаған бүгінгі бақытты
жастар ол ... ... енді ... "Бишара қандай жасқаншақ, қалай
қорқақ, былай жазса болмас па еді?", - дер еді. Ол ... ... ... алапес қылып шығаратын цензураны бүгінгі жастар көрген емес", -деп
шындықты жазады. МДулатов өзінің әрбір ... осы ... ... ... цензура қысымын ескеріп жасауға мәжбүр болды.
Ал "Қазақтың" ол кездегі жайы бүгінгі бізге бар болмысымен түсінікті.
қайраткердің жоғарыда айтқан ойы негізсіз ... Оны ... ... ішкі
істер министрлігінің орынбасары Степановқа жолдаған N5296 жауап хатында А.
Байтұрсынов пен М. ... ... ... ... ... келе
жатқаннан бері орнатылған құпия бақылаудың оларды ... ... да ... ... ал ... үйіне қыр қазақтары кеңес алуға
келіп-кетеді деген көрсетудің дәлелсіз екені айтылған.
"Қазақ" 1916 жылы өз жұртымен ... ... ... және ... ... бір ... шамы болуға тырысты. Ел ... ... ... ... ... М. ... т. б.
зиялылар туындаған ... ... ... ... мәжілісте талқылау қажет деп шешті. Сөйтіп 7-ші шілдеде
тікелей губернатордың қолдауымен Орынборда облыстық басқарма үйінде ... төрт ... ... мен ... Семей, Орал, Ақмола
және облыстары қазақтары өкілдерінің қатысуымен үлкен мәжіліс ... ... ... генерал-губернаторының сөзімен ашылды. ... ... ... ... ... өз ... түсіндіріп,
қатынасушыларды жарлықты орындауға көмектесуге шақырады да мәжіліс ... ... ... ... ... етіп Ә.Бөкейхановты, хатшылары етіп
О.Алмасов пен М. ... ... ... әрі ... ... ... жөн, 1916 жылы 4 ... Министрлер кеңесі 1-ші мамырға шейін патша
қоластындағы ... ... ... ... деп ... ... ... 1 миллион 760 мың сом ақша шығарылсын деп бұйрық ... ... ... соғыс қазақтың ірі қара малының, көп жылқысының басын
жем қылып құртқаны белгілі. Патшалықтың мастанғаны соншалық ... да, ... да өз ... ... етуге еш шімірікпеген.
Ахмет Байтұрсынов та 1916 жылы 23 мамырда мал ... алу ... ... ... ... болатын. Алайда бұл мәжіліске Торғайдан А.
Байтұрсынов арнайы ... ... ... ... ... ... күші ... екенін айтып, үкіметтен "соғыс керегіне һәм
жалпы ... ... мал, ет, ... ... ... ... жұртының" да
шаурасының күйзелмеуін ескеруін айтып, патша үкіметіне нақты-нақты 17 талап
қояды. Бұл мәжіліс-кеңестің ... ... ... ... 11-ші ... ... ... Майдан жұмыстарында ауырғандарға жараланған
2. Жұмысшы қазақтар жергілікті қалалық және земстволық ... ... ... ... қара ... ... ... пен азық-
түлікті жеткізіп тұру үшін әр болыстан екі адамға теміржол вагондары
тегін берілуі қажет.
4. Сенімді себептер болғанда ... ... ... ... ... ... ... төрағасы Ә.Бөкейханов және оның хатшылары
(ХАлмасов пен ... қол ... ... Дума ... мұсылмандар
фракциясынан депутат А.Ф.Керенскийге осы тілектерді ... ... ... өтініп, жеделхат жолдайды.
Бірақ, бұл тілек-талапқа 25 тамызда "Отказать, отсрочка предоставлена
только до 15 ... - деп ... ... ... ешқашан қазақ зиялыларының мақсат-мүддесімен
санаспай, өз дегенін істегені мәлім. Әбден амалдары таусылған ұлт зиялылары
бұған да ... етіп ... ... ... ... тегіс кеңшілік
берілді. 15-ші сентябрьге щейін ... кісі ... ... Енді ... ... ... қайтып, егін-пішенін, басқа тіршілік жабдығын
үлгертіп алу ... Ат ... ... ... ... жоқ. Қатын-баланың
да қамын ойландар"-деп жазды. М.Дулатов, ... ... ... ... зиялылар патша ісіне наразы бола отырып, халықтың ... жол ... ... ... ... ... ... ұлт зиялылары халық үшін
тұрпайы көрінсе де ... ... деп ... бір ... ... ... тайынбас", - демекші, Әлихан Бәкейханов, Ахмет Байтұрсынов, М.Дулатов
тағы да халқына қайырылып, екі бірдей үндеу ... Оның бірі ... ... - ... халқына", - деп аталады. Бул екі ... ойы ... ... ... ... айтатынымыз: буған көнбеске
болмайды, мұны бұрында сан рет ... ... ... ... ... ... ... көнгенде жұртқа қандай ауырлық бар,
көнбегенде қандай ауырлық бар?
Көнгенде - шаруаға кемшілікте келер, барған ... ... да, ... ... ... ... ... бұзылмас. Қазақ шын қарсылық қылатын ... ... ... Отряд шықса, елдің берекесі кетеді, бас пен ... ... ... ... іргесі бұзылады. Мундай мысалдар болып тұрған жоқ
па?" - деп дәлел ретінде Жетісуда болып жатқан қайғылы ... ... ... ... ... етілді. Военное положение жұртқа ... офат деп білу ... ... ... ... ... туйедей жаза
кеседі" деп көрсетіп, ақыры өздерінің сөз байлауын айтады.
"Бірі - барса шаруаға кемшілік ... ... ... аз ... ... екіншісі - бармаймын деп қарсылық қылса, елге келетін
зор буліншілік. Осы екі ... жұрт қай ... ... ... Біздің
білуімізше жеңілі - көнген", - деп шешімдерін айтып қана ... оны ... ... ... ... бұл бір "тоқсаң толғантып", "жеті өлшеп бір кескен" уақыт
талабынан туындаған шешім ... ... ... ... ортақ тілегі
екенін байқаймыз. Мәселен, Семей уезінде жеті болыстың ақсақалдары мен ел
жақсыларының кеңесі болып, Тұрағұл ... ... ... ... ... елді ... сақтауға шақырып, үндеу телеграммалар
жөнелтті. Батыста Бақытжан Қаратаев пен Жанша Сейдалин Гос. ... хат ... ... шақырудың 1917 жылдың май айына дейін
шегерілуін талап етіп жатты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... де "Қазақ" тобының бағытын қолдағанын, қазақ
жігіттерінің қара жұмысқа баруын дұрыс деп тапқанын "Айқап" журналы ... ... ... 1916 жылы ... зиялыларының халықтық
ортақ мүдде жолында үшінші рет біріккенін байқаймыз.
Кейін тағы "Қазақ" ... 1916 жылы ... ... һәм ... ... ... ... Байтұрсынов, М.Дулатов, Сейдәзім Қадырбаев
және Мұхамедияр Тұңғадшн қол қойған үндеу ... ... ... ... ... соншалық "... Бізді орысша оқып, орыс
арасында жүр, ... ... деп ... бізді құдай мен аруаққа
тапсырыңдар, әлі де болса біздің ең ... ... ... ... деп ... ... ... қазақ жұрты құрбан болып кетсін деуге
дәтіміз бармады. ... біз ... ... ... - көну керек дедік.»
-деп жазады М.Дулатов өздерінің сол тұстағы мақсаттары жайлы.
Ұлт ... осы ... ... ... таппаған шешімінен
"Қайтсек ел іргесі сөгілмейді, қайтсек халықты қырғыннан алып ... ... жан ... ұлт ... көреміз. Қысқасы, Әлихан Бөкейханов
бастаған, екпінді сапында А. ... М. ... ... ... халық көтерілісінен бөлініп қалды. Уақыттың өзі олардың басынан
өткізді. Ал қарапайым халықтың "Июнь ... ... ... ... ... ... қазақ өлкесін қамтып, тамыздың аяғында өршіп,
қанды қырғыннан жат елге босып ... ... ... ... болғаны
тарихтан белгілі. Қатты зәбір көрген Жетісу аймағы болды.
М.Дулатовтың мақалаларында жазған қаупі расқа айналды, әр ... ... ... ... ... жаншылды. Ел басы ауған жаққа босып
кетуге мәжбүр болды. Екінші "Ақтабан шұбырынды" қайта келгендей күн ... ... ... тоз-тозын шығару үшін ештеңеден тайынған жоқ.
Жетісу ... ... ... тез басу үшін ... ... бір облыс елдің әлденеше жүз адамын қырып салып, үлгі көрсеткені
дұрыс болады" - деді уезд әкімшілігіне берген бұйрығында ... елі" ... ... 1916 жылы ... ... ... ... жерінде 673000 адам қаза тапты.
Күйзелген ел ішінде аштық орын алды. Осы қиын кезеңде де ұлт зиялылары
жұртшылыққа қолдан келгенше көмек беріп, ... ... жоқ. ... ... пен аштықтан жапа шеккен халқына М.Дулатов жанын сала көмектеседі.
Осы тұста істеген М. Дулатовтың істері оның бір ... ... ... ... ... ... ... Қытайға босқан қырғыз-
қазақтың саны 164 мың, қырылғаны 83 мың, Қытайда ... 12 мың ... ... ... ... ... ... зар жылады. Бірақ соққының ең
ауырын көрші ... ... ... ... халқының көрнекті зиялысы, М.Дулатовтың, идеялас пікірлес жақын
досы Ишанғали Арабаев "Бишара қырғыз бауырларыңызды ұмытпандар!" - ... ... ... ... комитетін құрғанын айтып "Бұл жақтағы
босқын бейшаралардың халін алыстан жылап, Алаш деп аяныш күйімізге қаракет
қылып ... ... ... ... Ибраһим мырза Жайнақовқа біз Пржевал
қырғыздары жаралы жүрегімізбен тәңірі жарылқасын айтамыз һәм бүкіл ... ... ... ... болған біз байғұстарға талай Жайнақовтар
шығар деп үміт етіп, өлім халінде ... ... ... ... ... сұраймыз!" - деген үндеу хатын ... Ұлт ... ... ... ... мәз ... да, ... қырғыз
халқына жәрдемдерін аяған жоқ.
Ишанғали Арабаевтың өтінішін, М.Дулатов өз бас ... ... ... ... ... ... ... жәрдем сұраймыз" - дейді?
Жандарың ашымай ма?! Егер ... ... ... Жұрттық
қылыңдар, тиындамаңдар? -деп үндеу ... ... үлгі ... "Оян, ... ... ... ... арнадым) - дел алғы
сөзбен бастап, өз ойын ... ... ... бүгінге дейін қырғыз
бауырларымыздан көп ел Қытай жерінде босқындықта, ... ... ... ... - ... өлімнен, қырғыннан құтқару - алаш
азаматының адамшылық борышы", - ... ... ... ... ... ... "Оян, ... ақшасын әлгі босқында жүрген жетім - жесірлердің
пайдасына бағыштадым", - деп жазуы соның дәлелі.
Жалғыз ... қана ... ... та үлес қосты. Жетісудағы
босқын қырғыз-қазақ, үшін ... ... ... Петроградқа барып,
босқын қырғыз-қазақтар үшін 5 ... ... ... ... үшін 6 ... сом бөлінуі туралы келісіп қайтты.
М.Дулатов өзі басшы болып Семей, Қызылжар, Бішкек қалаларында ашыққан
босқындарға кемектесу үшін жәрдем комитеттерін ... ... ... саудасы", - атты мақаласында "Аштықта амалсыз қатын-баласын сатқалы
отырған мұқтаждығынан пайдаланып, адамын сатып алу ... ... ... ... ... ... ... киімін тонағанмен ғұмыр бойы
ашаршылық, ... бола ... Бұл іс ... ... ... - деп өз ойын ашық жеткізеді. Сөйтіп елде өріс алған адам саудасын
тоқтату үшін не шара ... ... атап ... Қай елге босқын ағайын келген болса, сол ел "Жәрдем ұйым" ашып,
мұқтаждарға ... ... ... ... ... ... Өз ... есебін алып, дені сау қызметке жарайтындарына жұмыс тауып
беру ... ... ... босқьшдардың қыз-қатын, бала-шағасын саттырмасқа һәм
ешкімге сатып алдырмасқа ... Әр елде ... ... ... ... қажетін өтейтін болса,
ашаршылықты "сылтау" қылып, адамын сатарлық орны ... ... ... ... босқындарға һәм олардан сатып алған
жергілікті адамдарға айып салынсын.
4. Адам ... малы мен ... ... жәрдем ұйымының
қазынасына түсетін болсын, иесіне қайтарылмасын, сатылған адам ... Адам ... ... айып ... ... билікпен басына
жаза салынсын.
Осы ретпен әр елде жәрдем ұйымын ашу, бұған мал. акша ұлт ... бар атқа ... ... ... ... ... - ... қорытындылайды.
М.Дулат бұл идеясы зиялылар тарапынан қолдау табады. Осы ... ... атты ... ... құрылды. Оның белді мүшесі М.Дулатов
болған еді. Бұл кезде Жетісу өлкесін жайлаған ... ... ... шарпуға айналған болатын. Ұйымды құрудағы мақсатгар ... ... ... "Осы екі ... аш, жалаңаш қазақ-қырғыз
бауырларға жұрттан жеткілікті жылу жинап, рулы ... ... аман ... ... ... ... "Алаш" қаласында қазақ комитеті һәм
жастардың "Жанар" атты ұйымы басшылық етіп қауым жасады. ... ... іс ... бес кісілік комитет ... ... ... Әлихан Бөкейханов, жәй бастығы, көмекшісі Мұқан Паштайұлы болды.
Комитет төрағасы - МДулатов, орынбасары ... ... ... ... Әуезұлы, қазынашы -Абдолла Есіркепұлы, тағы бір мүшесі - Абдолла
Қоскейұлы. Мәжілісте 7 мың сомдай жылу жиналды. ... ... іске ... мақаласын М.Дулатов Ресейде ұлы төңкеріс болып, зор ... осы жылы ... ... кеткен аштықтың бет алысынан қауіптеніп,
үндеу тастап жазған еді.
Өз аддына дербес ... ... ... нық тұру үшін "бірлік"
қажетгігін айтып "біз жұрт боламыз, тізгінімізді өзіміз аламыз деп ... бір жағы ... ... тұрғанда, кіммен жұрт боламыз. Кеше
бір облысымыз ... ... ... ... ... мынадай апатқа ұшырап
тұрса, ... ... ... ... ... ... келмесіне
қайдан көзіміз жетеді?! Тұтанған өртті ... ... ол ... ... ... ба? ... бізді кім жұрт қылады!
Атқа мінген азамат! Сендерге ел керек, жұрт ... ... ... ... аман ... ... кірісіңдер!
-Намыстан, алаш!
-Жігерлен, алаш!
-Тасбауыр болма, алаш!- дей келе ... ... ел ... жеткізді.
Міне, осы мәліметтің өзі-ақ, М. Дулатовтың және ұлт зиялыларының сол
кезде ұлт, туған елінің халық ... ... ... көрсетіп тұр
емес пе?!
Тіпті көтеріліс жеңіліп, 1916 жыддың 15 қыркүйегінен бастап 19 бен ... ... ... ... ... окоп ... ... бастаған
күнде, оларға бас-көз болып, "реквизиия-дәрігерлер, заңгерлер, оқытушылар
бірге аттанды. Тарихшы Әбу Тәкенов ұлт ... бұл ісін "Шын ... деп ... ... ... сауатсыз, орыс тілін түсінбейтін қазақ
жігіттерінің елге аман оралуы екіталай еді"- деп тұжырымдайды.
Ә.Бөкейханов, М.Дулатов т.б. ... ... ... Минскіде, т.б.
тыл жұмысына шақырылған жерлерде болып, қолдан келген көмектерінің ... жылы 5-ші ... ... ... және қала одақтары жанынан
бұратаналар бөлімі ашылады. ... ... ... ... бекітіледі,
ал оның орынбасары қызметін М. Есболов атқарады. Бәлімді ашқан ... ... ... М. Дулатовты шақырады.
М.Дулатов мен дөрігер Әбубәкір Алдияров 25 ... ... ... М. ... ... ... ... Минскі маңы мен Барановичте
тыл жұмыстарында жүрген қазақтар арасында болғанын атап өтуіміз ... ... ... бұл ... куәлік беріп жіберуіне Әлихан
Бөкейханов себепші болған. Енді осыны куәләндыратын архив ... жылы 25-ші ... ... қаласьшан Торғай губернаторы М.
Эверсман қолын қойып М.Дулатов Дулатұлы мен А. ... ... ... сего ... ... ... ... в г. Минск по
приглашению заведывагощего инородческим отделом для ... на ... ... Чем и ... ему ... ... удостоверение.
Тура осы куәлік дәрігер Әбубәкір Алдияровқа да берілген: Осы ... ... ... ... ... бірге Минскідегі
"бұратаналар" бөлімінің меңгерушісінің шақыруына ... ... ... үшін ... ... алған М.Дулатов пен Әбубәкір Алдияров
Минскіге ... ... ... ... ... Окоп ... ... қазақ
жастарының ішінде ауру-сырқау көп болатын. Дәрігерлер аз, оларға ... зәру еді. ... ... өзінің шипалы емімен жігіттердің
ықыласына ие болды. Ол ... ... ... 9-дружина жігіттерінің
атынан Нығметолла Қаймекеұлы "Қазаққа" "Доктор Әбубәкір Алдияров ... көп ... тиіп тұр, ... ... ... үшін тәңір жарылқасын
айтамыз" деп жазды. ... ... ... "Еркін дала" атты саяси
үйірменің белді мүшесі болады. Бұл ... ... ... ... белсенділігін көтеру еді.
М.Дулатов Минскіде қазақ жігіттеріне басшы болып қызмет ... ... ... ... туралы қуанышты хабар жетеді.
Төңкерістің кезеңі өтіп, қазақ зиялылары еркін тыныстай бастаған бір ... ... сары ... қарсылық қылған елдерге лек-легімен
аттанып, қазақ-қырғыз даласын қызыл қанға ... ... еді. Он ... ... ... ... ... ұлы төңкеріс болмаса, не болар
еді?"- деп ... ... Бұл ... қиналғандықтан, мезі болған, адал
көңілмен қуанып айтылған сөз деп ұғуымыз қажет. Өйткені, М. ... ... ұлт ... да ... төңкерісін жақсы ниетпен қарсы алды. Оны
шынайы ... деп ... ... 1916 жылы ұлт-азатгық қозғалыс тұсындағы ... өз ... ... жөн ... ... 1929 жылы қаңтар
айында түрмеде жазған мәлімдемесінде былай ой түйіндейді: ... ... не ... ... ... біліп жүріп, қорғаушысы, панасы, қол
берушісі жоқ ... ... ашып ... сол ... ... ... ... еместігін (16 жыл қозғалысын айтып ... ... ... ... көп ... екі ... күші тең ... айтып ұғындыру жолына ақылдастық. Кейінше барып, "Жау кеткен соң
қылышынды боққа шап", - дегеннің кебін ... ... ... бізді кезеңі
келгенде халық қозғалысын басқара алмады, ақ ... ... ... деп ... ... ... сөзді сол кезеңнің нағыз шын жағдайы ... көз ... ... ... ғана ... Білген болса айтпас
еді. Шындығында, біздер халықтың басын бәсеке ... ... ... карта ойыны емес. Қолымыздан келгені "Қазақ" газетінің рсдакциясы
болып майдандағы окоп қазуға, тыл ... ... ... қазақтарға
көмек көрсетуді ойластырдық, осы мақсатпен бүкіл қазақ оқығандарына қаратып
үндеу көтердік. Көп ұзамай қазақ интеллигенциясы- ... ... ... Минск қаласы земство одағының жанынан өзге ұлт бөлімін құрған едік.
Өзім ... ... жол ... ... ... орын ... 1916 ... аласапыран оқиғалары М.
Дулатовты көп ойландырғандығын, жанын күйзелткенін және сол ... өз ... ... көз ... М. ... Алаш ... мен кеңес өкіметі кезеңдеріндегі
көзқарастары.
М. Дулатов «Қазақ» газетін шығаруда ғана емес ... ... да ... рөл ... ... ... ... ұлт
интеллигенттерінің алғашқы қадамы, қазақ автономиясын, земство мәселесін
шешудегі салиқалы жұмыстары ... ... ... күнделікті
айдарына айналды.
«Алаш» автономиясы мен ... ... ... ... ... түрде ат салысты.
1917 жылғы Орынбор қаласында 12-26 ... ... ... съезі өткізіліп, Міржақып осы съездің хатшылық тобын басқарды. Алаш
партиясын құруға тікелей араласып, партияның басқарамасын жасауға қатысады.
1917 жылы 5-13 ... ... ... Ә. ... ... М.Дулатов, Е. Омаров, С. Досжановтардың ұйымдастыруымен екінші
Жалпықазақ съезі өтті. Съездің ... Б. ... ... ... Х. ... Ғ. ... О. ... сайланды. Хатшылық
жұмыстарды Д. Құсябғалиев, М. Дулатов, С. ... ... ... ... ... ... автономиясын және Оңтүстік-шығыс одақ туралы,
Қазақ автономиясы, ... Ұлт ... оқу ... ұлт ... ... ... басқару , халық соты , ... ... ... , ... делегат сайлау барысы кезінде ел ішінде жік-
жікке бөлініп, кандидат сайлауға кедергі келтірген ... ... ... ... осы ... ... ... ымыра, бірлікке
келтіру үшін үндеу жазу мәселесі Міржақып пен Ахметке жүктелді. Съезде
халық ... ісі ... М. ... баяндама жасап, мектеп пен
медреселердің , оған ... ... ... және ... ... ... баса көрсетіп, тез арада ұлттық мектептерді
ашу қажеттігін атап өтеді. Съезд М. Дулатовтың ... ... ... ашу үшін, қазақ тілінде оқулықтар жазу, ұлттық мектептер үшін
бағдарламалар жасау, қажетті ... орыс ... ... ... аудару
мәселелерін қолға алу үшін 5 адамдық комиссия құру және ... ... 58 200 сом ақша бөлу ... ... қаулы қабылдады [20, 157-158].
Алаш Автомомиясын жариялау бойынша ... ... ... ... Б. ... , А. Досжанова , С.
Досжанов, жалпы 33 адамнан ... ... ... ... талап еткен еді. Ал Дала обылыстарындағы ... ... ... ... ... ... алмай ресми жариялауға қарсы болған
(42 делегаттардың (Ә. Бөкейханов , А. Байтұрсынов, Х. ... ... С. ... ... М. ... та бар еді ... Дулатов Алаш партиясының тапсырмасымен құрылтай съездерін Торғай,
Түркістан т.б. жерлерінде ұйымдастыруға белсене қатынасады .
Кеңес өкіметінің Алаш автомомиясына ... ... ... М. ... партиясының белсенді қайраткері , Алашорда үкіметінің мүшесі ,
«Қазақ» газетінің ... - ... бірі ... . Ал Кеңес
дәуіріндегі қызметін өзінің туған халқына бағыштады. ... ... ... «М. ... азамат, жазушы қайраткер ретінде қалыптсуы, талант
қуатының ... ... ... ... ... тұс ... - ... береді [20, 138-141].
М. Дулатов қоғамдық-саяси қызметінде қайраткерлік, ұйымдастырушылық,
шығармашылық қасиеттерімен дараланған ... ... ... ... ... ... ... большевиктермен соғысу тілегінен
туындаған» деген көзқарас осы уақытқа ... орын алып келе ... [21]. ... негізсіздігін «Қазақ» газетінде М. Дулатов ... ... атты ... ... ... Онда М. ... ... Орынборда, 21-26
июльде бірінші жалпы қазақ-қырғыз съезі мемлекет билеу түрін тексергенде,
қазақ- қырғыз ... ... ... деп ... ... Бірақ
автономияны қашан жариялау жайы сөз болған жоқ. Өйткені ол ... ... тез ... ... жұрттар еншісін құрылтайдан алмақ болды» [22].
Большевиктерге Алашорда емес, керісінше ... ... ... ... көрсеткен мақаласында М. Дулатов былай деп жазады:
«...Декабрь съезінде ... ... ... ... ... қырғыз
істерін билеуге Алаш Орда сайланды. Алаш Орданың уақытша тұратын орны ... ... ... ... Алаш Орда іске ... алмады» [22].
Қорыта айтқанда М. Дулатов та басқа алаш зиялылары сияқты
- 1917 жылғы революциялық дүмпулерге ... ... ... ... 1917 ... ... ... берген мүмкіндіктерді толық пайдалана
алмады. Бұған объективті және субъективті себептер кедергі келтірді;
- Қалыптасқан ауыр ... ... ... ... бірі ... 1917 ... ... төңкерісіне байланысты жергілікті
жерлердегі большевиктердің озбырлықтарын әшкерелей алды. Оның бүгінгі қайта
жазылып жатқан ... ... ... үшін зор ... бар ... ұлттық интеллигенциясының автономия мәселесіндегі тарихи
көзқарастары арнайы тарихнамалық зерттеуді қажет ... ... ... ... ... ... ... берді:
- Кеңестік жүйеде ұлттық автономиялық ... ... ... Таптық көзқарастардың үстепдік алының нәтижесінде мемлекеттік
автономия мәселесіндегі көзқарастардың сипатын, ... ... ... айқындау.
Кезінде Қазақ совет энциклопедиясында Алашорда үкіметіне «Алашорда –
қазақ буржуазиясының автономиясы; байлар мен феодалдардың және ... 1917 ж. 5-13 ... ... өткен «бүкілқырғыздық»
(бүкілқазақтық) 2- съезінде жарияланды. Съезде құрылған ... ... - Ә. ... А. ... М. ... Е. ... М.
Шоқанов, Х. Ғаппасов, Х. Досмұхаммедов, Ж. ... М. ... ... мен сол ... қалыптаса бастаған қазақ буржуазиясының
таптық мүдделерін қорғады, қазақ халқын революцияшыл Россиядан, ... ... ... ... ... Бұл үшін ... ... құру
туралы шешім қабылданды. Алашорда «дербес автономия» дегенді желеу етіп,
оны Қазақстанда Кеңес үкіметіне қарсы ... ... ... ... ... өздерінің контррреволюциялық әрекеттерін бүркемелеу
үшін «ұлттық» жалауды жамылды, ұлт мүддесін қорғағансыды, діни ... - деп ... ... ... ... ... ... ғана емес, бүкіл қазақ халқының
тұтас ұрпағын адастырып, қазақ халқына адал беріле қызмет ... ... ... ... ... ... ... Дулатов «Қайтсек жұрт боламыз» деген мақаласында ... ... ... ... ... оған өзі ... дәлелді жауап береді:
«Атасы басқа елдермен көрші болып отырмыз. Солардың ... ... ... Ішкі ... күні ... ... босқындар келелді,
солардың аяғының астында қалмау үшін керек.
- Ана жылғыдай оп- оңай ... ... ... ... болмау үшін крек.
- Қазақ- қырғыз жерін оңай олжа қылғысы келгендерге шаңыраққа қара деу
үшін керек.
- Автономиялы жұрт ... жат ... ... үшін ... ... сол, әскеріміз болмаса, қазынамыз болмаса, біз автономия
ала алмаймыз. Автономия ала ... жұрт ... ... жұрт ... ... ... біреу-ақ, әскеріміз болса ғана жұрт боламыз [25, 441]
.
Бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның ... ... құру және ... ... ... Алаш ... қайраткері ретіндегі М.
Дулатовтың көзқарасының дұрыстығын дәлелдеп қана қоймай, оның ... ... ол өмір ... ауыр ... ... саяси адасуларға
ұрынып, «Қазақ» газеті тәптіштеп түсіндірген ... ... ... бұлтарғандар да аз болған жоқ. Олар туралы М. ... ... ... ... жаны ашымайтын қара жүректер, жұрт ... ... ... ... не болатынға көзі жетпейтін надандар, ізгі
ниет, ілгері тілегімізге қарсы болып, жұрттың ... ... ... да
шығар. Автономия болуымызға, милиция құруымызға, қазына жинауымызға халықты
қарсы құтыртушылар да табылатын шығар, бірақ халық ... ... ... келер күнін ойлану керек» [25, 441]. М. Дулатов көзқарасынан ... ... ... үміт ... ... ашық ... болады.
Қорытынды.
Қазіргі қоғамдық жағдай зерттеушілерге кең жол, мүмкіндіктер ашып
отыр. Біздің ... ... ... ... ... ... Алғаш рет ғылыми еңбектер таптық тұрғыда емес, өркениетті
тұрғыда зерттеле бастады.
Ұзақ ... бойы ... тиым ... келіп, енді ғана асыл мұраларымен
халқына қайтып оралған ардақты есімдердің арасында Міржақып Дулатов аты-
ерекше құрметке лайық. ... ... өн ... ... жалғасқан
қарекетімен, тындырып ккеткен ұлан-ғайыр істерімен халық жадында біржола
сақталып қалған ... ... ... Дулатов демократтық бағытты ұстаған қазақ халқының ағартушысы
болды. өзінің «Оян қазақ!» поэтикалық манифесімен қатар, қазақ әдебиеті
оқулығының жаңа ... ... ұлт ... ... жаңа ... Оның ... ... халқының дамуын жаңа сатылық биікке көтерді.
Оның кейбір гуманистік идеялары ... ... ... ... М. Дулатов этикалық нормалардың ... ... ... ... ... түпкі тамырын ашты.
Кеңес өкіметі Алаш қайраткерлеріне ... ... ... ... та жаңа құрылыс жағына шығып, қалған өмірін түлелдей туған халқының
мәдениетін көркейту мақсатына арнауға бекінеді.
Аумалы ... ... ... ... жасалған батыл
қадамдарының қатері де ... М. ... ... ... барып, аз
уақыт «Ақжол» газетінің редакциясында, одан ... ... ... ... қызмет атқарады. 1922 жылы ешбір себепсіз абақтыға жабылады.
Бірақ бұл әділетсіздік ұзаққа ... ... ... ... қамаудан босатылады [26, 427-429].
Содан кейін ол Орынбордағ,ы халыққа білім беру ... ... ... ... 1922 ... 1926 ... ... істейді.
Ұстаздық қызметке араласа жүріп, ол Қазақстан мемлекеттік баспасының
бөлім бастығы, «Еңбекші қазақ» газетінде ... ... ... ... ... «Есеп құралы» оқулығын шығарады. «Балқия» атты
төрт перделі пьеса жазады.
1924 жылы Орынборда «Қирағат ... ... ... жарық
көрді.
М. Дулатов сонымен қатар журналистік, аудармашылық қызмет те атқарады.
Алайда шығармашылық кемел шағына келіп, республикадағы мәдениет революциясы
ісіне белсене араласып ... ... ... ... ... ... ... 1928 жылдың аяғында бір топ ... ... ... ... 1930 жылы ОГПУ ... ... ату ... кесіліп, кейін үкім 10 жыл абақты жазасымен
алмастырылды. 1935 жылы ... ... елу ... бір ай ... Ақтеңіз-
Балтық каналының бойындағы Соновец станциясында лагерьдің лазеретінде ауыр
науқастан қайтыс ... ... ... ісін ... ... ... ... КСР-нің
прокуропы 1988 жылғы қазанның 27- күні тиісінше наразылық білдірді ... ... ... ... сол ... ... төртінде қылмыс
құрамы болмағандықтан, марқұмның есімін біржола ақтады.
М. Дулатов ХХ ғасырдың бас кезіндегі ... толы ... ... ... ... ... ахуалды өз творчествосында терең
және толық бере алған талант иесі ретінде алар орны ерекше. Тарихта әлі ... М. ... ... ... зерттеу қажеттігі туындап отыр.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Бөкейхан Ә. Таңдамалы. Алматы,1998. -560 б.
2. Байтұрсынов А. // Қазақ, 1914. 31-қаңтар.
3. Торайғыров С. // ... 1916. ... ... М. ... (Өмірі мен шығармашылығы). Алматы: Кенже – Пресс,
1995. -154 б.
5. Сахара ... ... 2004. -406 ... ... Р.К. Движение Алаш и Алаш-Орда. Историграфия ... ... ХХ ... ... 2003. -153 ... ... М.Қ. Қазақ демократиялық интеллигенциясының 1907-1917 жж.
қоғамдық-саяси қызметі. Докт. дисс. автореф. ... 1994. 51 ... М. Алаш ... ... ... 1995. 365 б.; ... ... автономизм и Россия. М: 1994. 216 с.
8. О чем не говорили. Алма-Ата: ... 1990.; ... А.Г. ... ... // О прошлом для будущего. Алма-та: 1990. Әбсеметов М. Ақынның
азаматтық ажары. ... ... ... 1991. 5-14 б.; ... М. Миржакип
Дулатов. Общественная мысль Казахстана в 1917-1940 гг. Ғылым, 1991. С. 43-
49
9. Нұрпейісов К. Алаш һәм ... ... ... 1995. 256 ... ... М. Алаш қозғалысы. Алматы: Санат, 1995. 365 б.; Аманжолова
Д. Казахский автономизм и Россия. М: 1994. 216 ... Елім деп ... ұлы ... (Халқымызыдң көрнекті қоғам қайраткері,
ағартушы, публицист Міржақып Дулатұлына арналады). ... 2002. ... б.; ... Б. ... жапа ... Алматы: ... ... ... ... Сб. ст. ... ... 1990.
12. Досжанов Д. Абақты. Алматы: Қазақстан, 1992. 288 ... Уямо ... ... ... «Оян ... кітабы. Ғылыми
монография (жапон тілінде). Токио, 1992.
14. Восточный сборник.М: 1914, 232 ... ... М. ... ... ... 2002. -366 ... ... Мұхтар. Алаш қайраткерлері саяси-құқықтық көзқарастарының
эволюциясы. Алматы: Атамұра: 1998. -360 ... ... М. ... 1916 жыл. ... ... 1917, 65 б.
18. Қойгелдиев М. 1916 жылғы көтеріліс және ұлт зиялылары // Қазақ ... №2. 35 ... ... ... //1937 ... 12 қаңтар. Ілияс Қабылов "Қазақ
большевиктерінің міндеті - ... ... ... баса ... Смағұлова С. Міржақып Дулатов – отарлау саясатына қарсы күрескен
қайраткер. Елім деп ... ұлы ... ... 2002. 362 б.
21. Познанский В.С. Из истории привлечения национальной интеллигенции к
советскому ... В кн. ... ... ... ... ... 1991. -156 ... Мадияр Е. Алаш Орда // ... ... ... ... 1998. -444 ... ... Т., ... Ш. Қазақстан тарихына және тарихнамасына
ұлттық көзқарас. –Алматы: Қазақ университеті, 2004.388 ... ... ... совет энциклопедиясы. 1т. -Алматы: 1972.249 б.
25. Мадияр. Қайтсек жұрт боламыз. // ... ... ... «Қазақ
энциклопедиясы» Бас реакциясы, 1998. -560 б.
26. 20-30 жылдардағы Қазақ әдебиеті. –Алматы: Ғылым, 1997. -512 б.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Банктегі қоғаммен байланыс бөлімі77 бет
Микроэкономика пәнін зерделеу186 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Шаруашылық субъектінің экономикалық сипаттамасы62 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары37 бет
Қоғамдық қатынастардың мәселелері10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь