Монғол жеріндегі рекреациялық ресурстар

КІРІСПЕ
1 МОНҒОЛИЯНЫҢ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ МЕН ТУРИЗМІНЕ ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
1.1 Монғолияның географиялық орналасу жағдайының туризмге тигізер әсері
1.2 Монғол еліндегі туризмнің даму тарихы
1.3 Мемлекеттегі туризмнің қазіргі ахуалы

2 МОНҒОЛ ЖЕРІНДЕГІ РЕКРЕАЦИЯЛЫҚ РЕСУРСТАР
2.1 Монғолияның табиғи.географиялық аймақтары
2.2 Елдегі бальнеологиялық орындар
2.3 Туризм саласындағы қорық жерлердің алатын рөлі

3 ЕЛ ТУРИЗМІНДЕГІ ТАРИХИ . МӘДЕНИ ОРЫНДАР МЕН ОЛАРДЫ ҚОРҒАУ ШАРАЛАРЫ
3.1 Тарихи ескерткіштер туризмнің негізгі саласы
3.2 Ірі қалалардағы тарихи . мәдени ошақтар
3.3 Мемлекеттегі туризмнің болашағымен оны қорғау шаралары

ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        КІРІСПЕ
2005 жылды Монғолияда «Туризмді қолдау жылы» деп атауы экономика
саласында қызмет көрсету мен туризмді дамытуға жол ... ... ... ... ... қоры мен ... - мәдени құндылықтары ... ... ... ... іскер адамдардың және
тіпті жай демалушылардың да ... ... ... ... ... ... мен түрлі субъектлердің
құрылымының пайда болуы туристік саясатты ... ... ... ... ... ... ... дәл осы жерге территория
дамуының әлеуметтік-рекреациялық потенциалы сияқты ... ... ... ... ... ... табиғаты, мәдениеті, климаты тарихы жағынан
аймақ туризмінің даму мүмкіәндіктерін анықтайды.
Туризм географиясы жағынан Монғолияның табиғи ресурсы мен тарихи-мәдени
ресурсы кешенді орын ... ... ... ... ... мен ... баға беру үшін ... мен демалыс жағдайын, шетелдік
туристерді ... ... ... рекреациялық байлықты, тарихи-мәдени
ресурсты жан-жақты әрі терең зерттеу ... ... ... ... дамуына жасалған талдау оның ... ... ... ... ... ... кіріс көзі
болып отырғанын көрсетіп берді. Сонымен бірге оған ... ... ... де аз ... Ол ... жоғары деңгейде қорғауғаала алмауыжәне
жеткілікті деңгейде зерттеулер жүргізілмеуі.
Монғолияда туризмді дамытудың өзектілігі ұлттық, ... ... ... ерекшеліктерді есепке ала отырып экономикалынегізгі кіріс көзі болып
саналатын, бүкіл ... таң ... ... ... көзін ғылыми
өте жоғарыдеңгейде зерттеп әлемге паш ... ... ... ... ... ... жобасын туризмді дамыту мақсатында ... ... ... кешенді бағалау негізінде болжау мен жоспарлау.
Жұмыстың мақсаты. Рекреациялық ресурстарды кешенді бағалау негізінде
Монғолиядағы туризмнің дамуын анықтау, ... ... ... мен
орнын негіздеу. Мақсатқа орай келесі міндеттердің шешімі туындады:
- туризм географиясын туризм дамуындағы және ... ... ... қор ... ... аймақ бойынша мәліметтер қоры ... ... ... және ... ... туризмнің одан әрі дамуына объективті сипаттама беру;
- рекреациялық ... ... ... мақсатында қолдану деңгейі
мен жағдайын анықтау;
- елдегі туризм дамуының жалпы ғылыми жобасын жасау;
Зерттеудің әдістемелік деңгейі. Теориялық және ... ... ... ... пайдаланылды:
- монғолдық зерттеушілерден: Ц. Дамдсүрэн, А. Амар, Д. Титидорж, Ш.
Шагдар, Т. Х. ... ... Б. Цог, А. Ж. ... Д. ... ... ... және қазақстандық ғалымдардан: Д. Майдар, Ю. Цэдэнбал, И. ... ВУ. А. ... Н. О. ... В. П. ... ... Л. Н. ... Н. Я. ... жұмыстары қаралды.
- шетелдік ағылшын тіліндегі әдебиеттерден: Д. Титидорж, Ь. А. Нурий
кітаптары мен журналдар ... ... ... сипаты қазіргі таңдағы зерттеушілердің аймаққа
берген бағасы мен туризмге шақырылған жарнамалар және маршруттар кестесімен
толықты. Оған ... ... ... ... ... ғылыми, географиялық, статистикалық, анализ, синтез,
жүйелеу, салыстырмалы-географиялық, сипаттамалық, картографиялық әдістер
қолданылды.
Ғылыми жаңалығы:
1. Аймақтың ... ... және ... ... ... түрде талдау жасалды;
2. Табиғи және тарихи-мәдени рекреакциялық орындарға ғылыми түрде
жіктеу ... ... ... ... мемлекеттік саясат пен ғылыми -
деректерді негізге ала ... ... ... ... ... ... МЕН ТУРИЗМІНЕ ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
1. Монғолияның географиялық орналасу жағдайының туризмге тигізер әсері
Монғолия – орталық Азияда орналасып, батысында Монғол Алтайы ... ... ... ... ... Шығыс Саяннан, оңтүстігінде
Гоби шөліне дейін созылып жатыр. Жер көлнемі 1565 мың ... ... ... жер ... жағынан 17-орында. Территориясының батысынан
шығысына дейін 2392 км, ал оңтүстігінен солтүстігіне дейін 1259 км.
Мемлекет негізінен екі ... ғана ... 3400 км ... 4758 ... саны 2,5 млн. адам. Ел территориясының адам аз ... ... ... және ... ... ... аймақ.
Монғолия әкімшілік-территориялық жағынан сумындардан тұратын 20 аймаққа
(облыс) бөлінеді.
Монғол елінің табиғаты негізінен бастапқы ... ... ... ... ... бар:
1) халқы табиғат ерекшелігіне сай көп жылдар бойы мал шаруашылыығмен
айналысып ... ... ... ... ... ... ... қорғайды.
3) ғылыми-техникалық өркендеудің әсері төмен;
4) адам саны аз ... ... ... да ... ... бұзылмаған бұл табиғи жағдайы да ... ... ... Ел ... теңіз деңгейінен шамамен 1500 км биіктікте
орналасқан. Республикада жазық жерлер аз, ал ойпат ... ... ... жер ... ... ... қарай 5
үлкен бөлікке бөлуге болады: ... ... ... ... ... және ... ... геологилық жас, биік
таулы батыс аймаққа жатады. Алтай тауының ең биік ... бірі – ... ... – Уланың ең биік нүктесі 4374 м. Мұнда альпинистердің ... ... қор мен мұз ... ... бар. Әсем ... ... ... үшкір тасты қырқалар, терең құздар, қаталдығымен ұлы
пейзаж оңтүстік-шығысқа қарай бірте-бірте ... ... ... ... орталық Монғолияның айтарлықтай бөлігін алып
жатыр. Орхон-Селенга өзенінің ... ... ... ... үш ...... Хубсугуль маңы және Хэнтэйге бөлінеді.
Вулкан әрекеті әлі ... ... ... ... 3905 ... мәңгілік қор сақталған.
Шығыс саян таулы жүйесіне кіретін Хубсугуль маңы ... ... ... ... Терең өткел бермес құздар, тік беткейлер,
жартастар.Елдің солтүстік-шығыс бөлігінде хэнтэй тауы ... ... тар ... мен ... тік ... ... Мұнда мәңгі
қор болғанмен, мұздану дәуірінің ізі көрінетін көлдер мен шыңыраулар бар.
Хангай мен хэнтэй тауларының ... ... және ... ... ... ... облысы орналасақн. Бұл аймақ – Монғолияның
негізгі халқы тұратын жер.
Монғолияның батысында Хангай және ... ... ... ... ... ... ... болып 600-650 км-ге созылып жатыр. Мұнда
759 м-ден 1153 м ... ... бес ірі көл ... ... ... ... ... шөлейтті, шөлді далаға
жатады. Мұнда орман жоқ, өзендер аз. Оның территориясында ... ... ... сортаңдар, батпақты жазықтар, кепкен өзен салалары
жиі ... ... ... аймағы ірі құм сілемдері мен
жекелегенқұм шағылдар алып жатыр. Бархандар әсіресе шығыс бөлігінде ... Олар ... ... ... Бірақ жылжымалы, тіпті
әнші борхандар кездеседі.
Шығыс Монғол ауданы Монғолияның біраз төмен, әрі жазық бөлігі. Үстел
бетіндей тегіс ... тек ... ... ғана ... береді. Жазықты
даланың биіктігі орташа 800-1100 м. Бұл ... ауыл ... ... саналады.
Монғолияның қиыр оңтүстігін Гоби ауданы алуда. Бұл кең жер ... ... ... ... 1000 ... созылып жатыр. Мұнда
біртегіс кеңістік жоқ десе де ... ... ... ... кең
аңғарлармен бөлінген ұсақ шоқылар алып жатыр. Кеуіп қалған өзен салалары
мен шағын тұзды көлдер жиі ... ... да ... ... сөзі құм ... ... дегенді білдіреді. Бірақ бұл дәл
солай ғана емес. Құмдар бүкіл ауданның 3 ... ... ... Мұнда адамдар да мекен етіп, жайылым ретінде пайдаланады.
Монғолияның оңтстігіне орналасқан орналасқан Гобидің ландшафты ерекше
әсем. Кең ... ... тау ... алмасып отырады, өзеннің
ежелгі тасты салалары күнге ... ... ... ... ... далалардағы үстірттер әртүрлі пішінге ... ... ... ... Бұл ... ... мен тас ... түсіреді.
Гурван-Сайхан тау тізбегін Оңтүстік Гобидің маржаны деп ... үш ... ... өте ... ... тау ... ... аралығынан асау тау өзендері өтеді. ... ... ... ... ... жер сілкінісінен пайда болған
атақты ... ... бар. ... ... ... ... күшті, сарқырама қатты сел ... ... ... мәңгі мұздар жатады, оның ары қарай түбінде лабиранттер
орналасқан. Салқын бұлақтар мен мұз ... ... ... ... ... елдегі үлкен туристік базалардың бірі орналасқан.
Гобидің әсемдігіне фантастикалық жер жағдайы жатады. ... мен ... ... ол тәулік мезгіліне қарай сәулеленіп жарқырайды
және оның түсі ауаның таза болуымен әлсіз-көгілдір, алқызыл, ... ... ... ... ... көк, қара ... ... құбылады. Мұны
жергілікті гобиліктер 33 түрге дейін бөледі.
Гобидегі 800 м биік құмдар аймағы Хонгор деп ... ... ені 20 ... 100км. Хонгор өзені осы құмдардың арасымен ағып, оазистер жасайды.
Көптеген компаниялар саяхатты ... ... ... ... ... өзі ... бір ... таза табиғат арасында жүргізілетін түрі
болып табылады.
Баянзаг оңтүстік Гоби ... ... ... ... ... ... да зор үміт күттіретін жер. Онда ... ... деп ... ... бар. ... ... онда ... динозавры мен
онвң жұмыртқасы арқылы танымал. Бұл ... тас ... ... ... ... да ... зор.
Сонымен Монғолияны Гобисіз елестету мүмкін емес. Халықтың парламентінің
шешімімен 1976 жылы 64447400 га жер ... ... ... деп ... ... ...... адам аяғы баспаған табиғатын қоршап,
зерттеу, ондағы жануарлар мен ... сол ... ... одан ... ... Оның бейнесі қиялдағы ... ... ... мәліметтер Гобиден табылған. Оларға мысалы, көпдеген
жануарлар тұрақтарындағы суреттер, жабайы нар, ... Гоби оюы ... ... Тағы да бір ... ... ... суық, қарлы болса
ондағы Гоби сол қалпы жасыл, жылы қалпын ... тұра ... Онда ... ... бет ... Манғолия жерінің туризм дамытуға қолайлы бір ғана ... ... ... Монғол елінің айнала биік тауларымен қоршалып жатуы,
оның территориясының теңіз деңгейінен 1500 м биікте орналасуының өзі ... ... ғана ... ... Елдің рельефі онда орналасқан адам
табаны тимеген әсем ... мен ... ... әлем ... ... ел ... ... кіріс көзі болатынын да
әлдеқашан дәлелдеп ... ... ... ... даму тарихы
Монғолия ертеден-ақ саяхатшылардың көңілін аударған ел болатын. ... ... ... ... прижевальскийлер өз кезегінде бұл елдің
табиғи жағдайына қызығып ел тарихында өз іздерін қалдырған. ... ... ... ... ... ... Бесбоғда тауында Потаниннің мұз
өзені, Прижевальский жылқысы қалған.
Монғол халқы ежелден ... ... ... ... халық
өмірінде саяхат маңызды рөл атқарады. Саяхат дегеніміз кейбір ел үшін ... үшін ... ... іс-әрекет деп қарайтын болсақ, көшпенді монғол
халқында ... ... ұғым ... қалыптасқан.
Дүние жүзіндегі туризмнің алғашқы кезеңі кейбір діндердің пайда ... ... ... соғыстарымен байланысты. Сондықтан мұндай
себептер Монғолияның туризм тарихымен де байланысты. Оны алғашқы ... алу ... деп атап ... болады.
Монғолия мемлекетіндегі ең бірінші «Туризм» ... 1954 ... Ол ... ... ... ... ... орны» деген атпен
белгілі болды. Содан бері бұл салада көліктік қызмет көрсету, ... ... ... ... ... мысалы, экскурсавод, гид, аспазшы, қонақ
үй бөлмелерінің ... ... ... деген сияқты т. б. мамандар
даярланды. Сондай-ақ ... ... ... «Баянгол»,
«Улаанбатар» қонақ үйлері, «Гэрэлж», «Жуулчин Гови» ... ... ... бері олардың саны мен сапасы да артып, мамандар да күн
өткен сайын ... Осы ... ... ... туризмнің дамуының
негізгі кезеңі деп атауға болады. Бұл 1954-1990 жылдар Монғол елінің туризм
тарихындағы қанатын кең ... ... ... әрі оған 1990 ... орын алған халықтық қозғалыс өз әсерін тигізді.
1990-2001 жылдар аралығында туристік жекеменшік мекемелер саны ... ... ... ... ... бірі ... ... Сондай-ақ бұл
саланы басқаратын мекеме құрылды. Ол «Туризмнің Ұлттық Ұйымы» деп ... ... ... айынының 5-і күні туризм туралы Монғолия мемлекетінің
заңы қабылданып, өз күшіне енгені бұл ... ... ... ... ... ... қойылғанының белгісі.
Осы уақытқа дейінгі туризм тарихындағы қалыптасқан жағдайды саралай
келе, Монғолияның ресми орындары барлық келуші ... 4 ... ... ... ... топ ... ... негізінен ел астанасы Улаанбатарға, гоби
шөліне және ежелгі монғол астанасы Хор Хоринға саяхат ... ... ең ... ... ... қабылдау жергілікті халық санасында
қалыптасқан. Олар әр зат алғанда еш ... және жиі ... ... ... негізгі ұсына алары табиғи ландшафты мен, будда
монастрлары қызықтырады.
Екінші топқа – Қытайға ... ... ... бара ... ... соғатын
Еуропалықтар, австриялықтар және солтүстік америкалықтар жатады. Оларды
тасымалдаушылар бір аптаға тоқтап, оларды ... ... 14 ... одан да көп ... ... ... әрі
экзотикалық саяхат жасағысы келетін саны көп болмайтын туристер.
Сонымен ең ... ел ... ... ... өзі ... ... ... арқарға, қасқыр мен құланға және тау ... ... ... ... ... ... белгілі дәрежеде дамығандығының дәлелі. Ол
соңғы 10 жылда ерекше қарқындап өсуде. Оны ... және ... ... ... ... 2000 жылы ... 6 бөлімнен, 30
тармақтан тұратын туризм туралы заң да көп нәрсені көрсетеді.
3. Мемлекеттегі туризмнің қазіргі ахуалы
Монғолия ... ... ... ... ... ... – туризм саласы. Осыған орай монғолия үкіметі туризмнің дамуына әсер
ететін факторларға зерттеу жұмыстарын жүргізіп, шетелдік ... ... ... ... ... асырып, ел туризмі индустриясына ерекше көңіл
бөлуде.
Саяхатшыларға республиканы кеңінен таныстыруға – бұзылмаған табиғаты,
таза ... ... суы, ... ... ... ... ... мен
тарихи ескерткіштері үлкн үлесін қосып отыр. Осыған орай Манғолияда
туризімнің ... ... ... ... ... жерлерге саяхат жасау;
2) әсем табиғатқа шығу;
3) мекендеуші түрлі ұлттардың әдет-ғұрпын, салт-дәстүрлерін ... ... ... ... ел ... ... үлес қосумен бірге, халықтардың бір-бірін
біліп, жақын араласуына, елді ... ... ... ... ... ... «Туризм – тұрақты табыс» деген атпен жыл сайын ... ... ... Оның ... елді ... ... ... шаралар жүзеге асуда:
«Монғолияның мәдени туризмінінің дамуы» атты ... ... ... ... ... оқу орындарының студенттері шет
елдерде көптеген жарнамалар, көрмелер өткізді.
Қытайда, ... ... ... ... ... ... 2005 жылы ... халықаралық көрме болды. Монғолияның ... ... ... салт-дәстүрін табиғи ескерткіштерін, құнды
байлықтарын туризмнің ары қарай дамуы мақсатында насихаттап, ... ... ... ... Берлинде өткен «ІІВ»жәрмеңкесінде 50
мыңдай адам ... ... ... керекті алғышарттардың бірі материалдық
жағдайдың болуы. ОЛ үшін саяхаттанушыларды ... ... ... ... беретін қонақ үйдің болуы, арасан демалыс ... таза су ... осы ... ... сай ... ... ... тиісті. Ол үшін жергілікті тұрғындардың назарын ... ... ... ... ... көздеген конференциялар
ел астанасы Улаанбатарда, ... ... ... ... Цецерлік
қалаларында ұйымдастырылып, 19 ... ... ... ... мемлекеттік мекемелердің, үкіметтік емес ұйымдардың, жекелеген
секторларының, білім беру және мәдени ... ... ... ... ... істеуде. «Ауылдық туроператорлар үшін» және «Ауыл
туризмінің негізі» атты құралдар басылып таратылған.
Монғолияның премьер-министрі Ц. ... ... ... ... съезде визалық тәртіптің либералданатынын, әуе және теміржол
тарифінің ретке келетінін айтты. Ол 2005 ... ... ... ... ... ... ... бағытындағы туристік поездінің халықаралық
жүрдек туристік поездға алмасатынын хабарлады.
Осы 2005 жылдың өзін Монғолияда ... ... ... ... деп атаудың өзі көп нәрсені білдіреді. Ал 2006 ... ... ... ... ... ... жылы деп ... жылғы мәлімет бойынша елде 500-дей турфирма мен 200-ден аса
турбаза ... ... ... ... 250-дей жергілікті агенттіктер
қызмет көрсетіп, оның 10-ы туристік ... 80 ... ... ... ... агенттіктердің Монғол ассоцациясына (ТАМА) бірігеді. Елдегі
барлық ... ... ... ... ... ... көрсету
иелерін біріктіреді. Барлық қонақ үй жекеменшік және ... да ... ... Тіпті Улаанбатардағы жақсы деген қонақ үйдің бірі
«Шыңғыс хан» халықаралық қатарға кірмейді және аттестациядан өтпеген.
Соңғы ... ... ... ... статистикалық
мәліметтері бойынша қазіргі кезде Монғолияда 7000 орындық 260 қонақ үй, әуе
билеттерін сататын 10 магенттік, 5 әуе ... ... ... ... ... маман дайындайтын 40 шақты оқу орнының,
жүздеген ресторан, кафе т. б. ... ... ... ... ... ... ... үйлер жүйесі 2007 жылдың соңына қарай
Монғолияда өзінің бірінші қонақ үйін салуды жоспарлапотыр. ... ... ... үй ... қонақ бөлмелері, мекеме орталығы, дүкендер
орналасады. 190 нөмерлік ... үй ... ... ... ... ... ел экономикасына кіретін нақты кіріске тоқталсақ
турфирмалар мен ... ... 190 млн АҚШ ... кіріп, ол
мемлекеттік бюджеттің 10 пайызын құрайды.
Негізгі шекаралық басқарманың ақпараты бойынша 2002 жылы ... ... 2004 жылы 936 мың ... ... Ал ол 2005 жылы ... ... ... салыстырғанда кірісті де 15,8 ... ... ... ... әрбір турист орташа 2130 доллар шығындаса, ол осы ... ... 2005 жылы ... ... ... ... жоспарлауы бойынша өз мемлекетінің ... 800 ... орай осы ... ... 400 мың туристі
қабылдауды алға қойып отыр. Сондай-ақ министірлік 2005- 2008 жылдарға 2
милион ... ... ... ... 20 ... көтеру міндетін де
жариялады. Қазіргі ... ел ... ... Жапония және Қытай
мемлекеттерімен әуе арқылы ... ... ... келісімдерін жасаумен
айналысуда.
Сол мақсатта осы ... ... орай ... ... ... бөлімі топтықвизалар беруге рұқсат алды. Оның нәтижелерінде 5-
10 адамдық топ 25 пайыздық, 10 адамнан көп болса 50 пайыздық ... ... ... Мұның күші осы жылдың наурыз айы мен ... ... ... еліне келуші туристер бұл елден бастапқы қалпын сақтап қалған
табиғатпен, бай тарихымен, этнографиясымен, ... ... ... және жоғары халықаралық деңгейдегі ... ... ... негізгі экскурсиялық объектлер – Хар Хориндағы Эрдэнэ Зуу,
Манзгиириндегі ... ... ... ... қала ... ... ... Сонымен қатар ... ... ХІІІ ... ... Хар ... де ... ... үшін кейбір ұлттық мекемелер мәселен, Цагаан сар ай күнтізбесі
бойынша көктемнің басында тойланатынмонғол жаңа жылы да ... ... ... ... аударатын нәрселері.Ал саяхатшылар ... ... ... аяғы мен ... дейін. Бірақ елде шаңғы теуіп, аңға
шығып қыс ... ... ... да ... бар.
Сонымен Монғолия үкіметінің қазіргі таңдағы негізгі міндеті –
туризмдегі ... ... ... ... ... ... ... болып отыр. Мұның барлығын инфрақұрылымды ... ... ... ... ... ... асырып келеді. Әзірге
монғолияда тек табиғи және мәдени-тарихи туризмді дамытуға ғана мүмкіндік
болып, соның нәтижесінде ел ... ... 48,2 млн. АҚШ ... ... кіріп отыр. Мұның өзі туризмнің ел экономикасындағы жетекші ... ... ... ... ... РЕСУРСТАР
1. Монғолияның табиғи-географиялық аймақтары
Жалпы елдің табиғи байлығы сол елдің әсем ... ... ... ... ол ... ... тікелей байланысты.
Оны мемлекеттік және халықаралық тұрғыда белгілі бір стандартқа сай
етіп қалыптасқан заңды ... ... ... елдер сияқты Мрнголияда да ерекше қорғалатын ... ... ... ... ... ... қорғау
мониторингі орталығымен бірлесіп 1993 жылы оны тізімдеді. Ол бойынша былай
жіктелді: ... ... ... ... тарихи орындар, табиғаттағықор;
қорғалатын ландшафт деп негізгі 5 ... ... Оның ... ... ... ... Енді ... әрқайсысына кеңінен тоқталсақ:
Кесте 1 Ерекше қорғалатын аймақ (20530588 га, яғни 48 елді мекен)
| | | | ... ... ... байлық |Табиғи қорлар |Тарихи орындар ... ... ... ... ... ... |ежелден бері ... яғни ... ... ... ... |табиғи қорларды |алатын, қазіргі |
|сондай-ақ ежелден|сақтапкеле жатқан|біріктіретін |таңда қорғауға |
|өзінің ... ... 182358 ... ... ... |га – 16 елді ... ... ... |мәдени маңызы бар|мекен. ... 79305 га ... ... де туризм | |– 6 елді ... ... ... ... | | ... әлі |орын алатын | | ... ... ... 8133420 га| | ... ... |-14 елді ... | | ... ... | | | ... | | | ... га – 12 | | | ... ... | | | ... көзі ... ... 2 ... ... жерлер
| | ... жер ... ... | | ... |Мемлекеттік қорғауға алынған |көлемі |жыл | | |
| ... аты |8133420 га (39,6 | | | |
| | ... | | | |
|1 ... көлі |838070 |1992 | | |
|2 ... ақ көлі |77267 |1995 | | |
|3 ... үш ... |2694737 ... | | |
|4 ... |293168 |1993 | | |
|5 ... ... |636161 |1996 | | |
|6 ... ... |888455 |1996 | | |
|7 ... көлі |850272 |1997 | | |
|8 ... ... ... ... |59088 |1998 | | |
| ... ... | | | | |
|9 ... |50620 ... | | ... ... ... |553350 |2000 | | ... ... тауы |140080 |2000 | | ... |Тарбағатай жотасы |110960 |2000 | | ... ... |525440 |2000 | | ... | |415752 |2000 | | ... көзі (Шинэ Эрдэнэ)
Монғолия жеріндегі Алтай, Хангай, хэнтэй, ... ... ... ... ... 5 негізгі табиғи рекреакциялық аймағына жатады. Осыған орай
туризм ошақтары да осында ... ... ... ... ... ... ... орныАлтай таулы жүйесі Еуразия
континентінің орталық бөлігін алып жатыр. Алтайлық тау ... ... мен ... ... Орыс Алтайы деп аталады. Оңтүстіктегі монғолия
мен ... ... ... ... Монғол және Гоби Алтайы деп аталады. ... 1000 км, ені 300 км, ... 4374 м-ге ... ... ... ... ... ерімейтін қар мен мұздың ауданы 810
км.кв. Оның ішінде ...... ... Оңтүстік-батыс беткейлері
ылғалды, орманды-шалғынды келеді. Ал баурайын дала, ... ... ... алып ... ... бұл ... ... қолы жете бермейтін Монғол және
Орыс Алтайында болып көру мүмкіндігін сыйлайды. Алтай тауы күрделі ... ... Оның ... ... және ... ... жатыр. Алтайдың орыс жағындағы бөлігі табиғаттың сібірлік түрін
көрсетсе, сол мезгілде ... ... ... ... ... ... тауы тасты, шөлді, қарлы шыңды және алуан түрлі қызықты үңгірлері
бар.ол жайында Ресейдің «Ъ-Старт» ... ... деп ... ... ... бір қарауы, онда бір рет уақыт өткізуі оны ... ... Бұл ... ... ... ... ... – бір
нәрсеге таң қалуы қиын адамдар үшін» - дейді.
Бұл тау Монғолия ... 70 ... алып ... ең ... батысындағы Таванбогдо тауының биіктігі 4374 м-ге жетеді. Монғолия
бүкіл жер планетасындағы ең ... ел. Бұл жаз ... ... +40 ... ... қыста сол шаманың минусын көрсетеді
деген сөз.
Монғол Алтайындағы туризмнің тамыры тереңде. Ол бағыт бойынша жүреді:
биік ... ... төрт мың ... ... ... ... ... түйемен серуендеу, Хариустағы спорттық балық аулау. Айта берсе әр
келушінің таңдауына қарай жіктеп, сол ... ғана дем ... да ... глобализацияға ұшырамаған, өз дәстүр, ұстанымдарын жақсы
сақтайды. Олар бұрынғы ата-бабаларындағы атпен жүреді. Бұрынғыдай өте ... ... де ... ат ... ... Халқы көбінесе киіз үйде
тұрады, сүт ішеді, ет ... ... таза ... иісі ... бен ... дәмі ... кетпейді. Онысын күміс тостағанмен
ұсынады және кез келген ... ... ... құрметтейді. Қазіргі таңда
танымайтын, әрі кездейсоқ кездескен адамды киіз үйіне кіргізіп ет жегізіп,
сусын ішкізбей шығармайтын елді табу ... Бұл ... ... әрі ... дейін ұстауы кез келген туристің қызығушылыығн тудырады.
Монғолдар еңбекқор. Таң атқаннан күн батқанға дейін малмен айналысып,
кешке ғана жалғыз тұрған киіз ... ... Бұл ... әдемі көлдердің
жағасына жайғасқан. Осы арқылы Монғолияның көшпелі мәдениеті көз алдыңызға
келеді. Сонымен монғол Алтайы арқылы мынадай ... ... ... ақ қар ... ... асау ... мен ... көл тостағаны.
Монғол Алтайының негізгі табиғи байлығы да көлдері. Жағалауында ақ
шағаладай киіз ... мен ... бар ... тарта көлі бар. Сонымен бірге
тау өзендеріндегі балық аулау да өзінше бір қызық. Егер ... ... ... асау ... ... ... жерлеріне жайғасуына әбден
болады. Сагсай өзенінің жағасына да ... өте ... ... биік ... туры ... ... альпинистер
мен тау туристеріне де табылмайтын орын. ... 3,5 ... ... қор мен мұз ... ... ... ... пішіндес болып, ірі-ірі мұз
тілшелері жауып жатыр. Сонымен бірге тік беткейледе ... ... ... тау ... ... тау ... ... келуге
мүмкіндік береді .Әдеттегідей тау қолтығында бозалық лагерь дамытылды.
Таңсәріде тұрған турист шыңға көтеріліп ... ... ... ... әбден болады. Бұл жотаға бағыт алған ... екі ... ... ... Оның бірі 3981 ... Сайр ... 4208 метірлік Цомбогар сілеміндегі ең биік нүкте Цаст шыңы.
Алтай ... ... ... ... туры өздері аяғымен басып
көріп үйренген таулы орман мен биік тундра ... ... ... Ондағы
Актру мұздығы, аңғарлар алаңшасы, тау бұлағы мен көл ... ... ... ... ... ... тамашалау.
Монғолия жеріндегі келесі үлкен тау – ... ... ... Тау ... ... ... ... жыныстардан жасалып,
айтарлықтай аймақты алып жатыр.
Тауда орман ... ... ... ... кең ... ... ... биіктігі 2500-3000 м. Ал оның көркем суретті кейбір
бөліктеріне жекелей тоқтала кететін ... бұл ... ең биік ... ... ... Отгонтэнгэр. Ол таудың батыс қанатын алып аспанмен ұштасып жатыр.
ХҮІІІ ғасырда бұл тау ... деп ... ... тарихи, экологиялық
маңызы жоғары. Осыған орай онда ағаш ... ... ... жер ... ... оған бас ию сатанаты жылына 4 рет өткізілген. 1992 жылдан
бастап 955 км аймағы қорғалған ... ... Бұл ... ... ... 3752 метрлік биіктікте әдемі Будур Хундага көлі бар. Одан ... ... ... бұғы ... ... сирек кездесетін аңдарды
ұшырастыруға болады.
Хангай тауының солтүстік шығысына қарай Ховсгөл ... ... ... ... ... Танг және ... ... ұштасады. Ховсголдің
биік нүктесі 3491 метрлік Монхсарьдаг шыңы.
Бұл аймақтағы Ховсгөл елді мекенінің ел туризмінің ... ... ... ... ... мемлекеттік, халықаралық деңгейдегі қысқы жарыстар
ұйымдастырылады. Әр түрлі спорт түрін қамтитын ол тау сайыстарына 20-35 ... ... ... сынайды.
Келесі таулардың бірі Хэнтай елдің батысында 400 км ұзындыққа ... Ең биік ... ... 2800 метр ... Одан әрі
оңтүстікке жылжысақ 1500 метірлік аласа тау ... ... ... бағындыруы қиын өзге таулардағыдай мәңгі қор, мұз ... онда да ... ... өзіндік өзгеріске ұшырамаған табиғаты
бар.
Монғолия елінің рельеф түзуші элементтері көбінесе тау туризмін, ... әсем ... ... ... балық аулап, аң атуға, биік таулар мен
шыңдарды бағындыруға бағытталған. Сол ... ... ... алтайдан
басталатын тау туризмінің толық бір үлгі жоспарына тоқталсақ.
Шығу ұзақтығы 13 күн және ... тобы 6 ... ... ... мен ... ... ... тракты.Ол туралы ХҮІІІ ғасырдағы жазбаларда кездеседі. Альпі
шалғыныбиік таулы дала, ... ... мен тау ... Шу
өзенінің жағасында күрке жасап түнеу.
2-күні Манғолия. Орман ... ... Шу ... ... ... реттеп, шекарадан өтеді. 2481 метрлік Дурэт-Дба өткелі тағы бар.
Ал одан ары 90 ... із ... ... ... ... қала ... келеміз. Аздаған тынығудан кейін Толбо көліне бет түзеу керек. 2079
метрлік биіктіктегі көл жағасында палаткалы ... ... ... көлі – ... ... көбірек ұйықтауға да
немесе оның орнына балық аулауға да болады. Жартасты ... ... ... дайындалады. Түстеніп алып көл жағалап көрініп тұрған екі негізді ... бет ... (3984 м). Тау ... ... ... басып өтіп, 4
сағаттан кейін көп жылдар бұрын Алтайдан Қытайға бағытталған керуен ... елді ... ... саналған Ховда қаласына түсеміз. Қала маңындағы
киіз үйлерге орналасамыз.
4-күн толығымен көшпелі мәдениеттің үлгісі болған ежелгі қаланы ... ... мен ... ... ескерткіш сыйлар сатып алынады.
5-күн. Ховда қаласы – Цаст тауы.
Таңертең барлық топ Хошат өткеліне (2700 м) бет ... Цаст ... ... (4208 м) ... тау ... таяу жүру ... ... лагерьді
орнатып, биікке шығуға дайындалу.
6-күн. Цаст шыңын бағындыру. Биіктік 4000 метрлік. Құдай денсаулық, ауа
райын және ... бере көр! Бұл сәт ... ... ... көтеріледі.
7-күн. Цаст тауы – Баян-Өлгий қаласы – Сахсай өзені. ... ... ... ... үйлер жайғасқан Алтанцогц аңғары арқылы Баян-Өлгийге
ораламыз. Қонақжай ... бал ... ... мен ... ... ... ... сатып алып, тағы да Сагсай өзеніне дейін 30 км жол
жүреді.
8-күн. Сахсай өзені – Хотон-нур көлі.
Хобда-Гол өзенінің бастауына жету. ... жол тау ... ... ... кең ... ... ... өзен шатқалымен жылжып биік таудың
суы жиналған айналасын қарлы тау ... кең ... ... ... ... толығымен құмардан шығу үшін балық аулауға арналады. ... ... ... Күн ... ... ... ... кешкісін
балық тағамдары әзірленеді.
10-күн. Хотон-нур көлі – Цэнгэл ауылы.
Ховда өзенінен өткен соң жүкті ... ... ... өзіміз жеңіл
қайыққа отырып, ... ... ... ... ... тау ... ... баруға болмайды. Қалауға рай әдемі
жер таңдап, балық аулауды ... ... Жол ... ... кез ... ... ... тоқтауға болады.
11-күн. Демалуды көлде және қалау бойынша графикті өзгертуге болады.
12-күн. Цэнгэл ауылы шекара – Шу өзенінің жалғасы.
Ерте тұру. ... ... ... ... ... ... жол
Урэгтуге және Хоглогийн Даба (2600 м) арқылы шекараға кетеді. Одан әрі
қоштасу кешкі асы.
13-күн. Шу ...... ... Шу табиғаты. Қасиетті Аржан-Суу бұлағына тоқтау, ... мен ... ... қолөнер бұйымдарын алу. Саяхат сағат 20-
00-де Барнауыл қаласында аяқталады.
Бұл жоғарыда айтылған Монғолияның табиғи байлығының ... ... бір шеті ... бірі ... Алтайдың ғана туризмді байытуда
тамырының тереңде екені, өз жалғасын табатыны көрініп тұр. Бұл Алтай ... ... ... тау бар ...... ... ... ашық аспан астындағы ақ үй – гэр еліндегі саяхат тамамдалады.
Бұл ел Азияның кіндігінде орналасса да ... ... шет ... ... ... өте азға қанағкат етіп те өмір сүруге болатынын
әлемге таныту арқылы саяхатшыларды таң ... ... үшін ... тымырық қаланың маңызы шамалы. Қазір де олардың
жартысына жуығы қала территориясын мекендемейді. Табиғи өнімдерден жасалған
киіз үйдің маңызы еш нәрсемен ... ... ... пен көшпелі өмір бұл
азға қанағат етуге үйреткен. Оларға ... ... ... бар. ... бір ірі қара малының өзі ғана жылжымалы азық, әрі отын, әрі көлік. Сол
секілді айта ... әр ... өз орны бар. ... орай бұл ... да ... мен өмір салтын бейімдеп алған. Ол көзқарас пен
діни сенімі, ... ... сол ... ... ... табиғаты айтпаса
да көзге ұрып тұр.
2.2 Елдегі бальнеологиялық орындар
1) Әсем көлдері
Монғол жерін ... ... ... ... ... Ғалымдардың
мәліметінше біздің елімізде 3500 көл бар екен. ... ... ... 15,6
мың км.кв.
Еліміздегі көлдердің үлкені де, кішісі де, уақытшасы да, ... ... ... ... ... ағынсыз тұзды болып келеді. Көлдің мұншалықты
көп болуы дүние жүзі елдерінде сирек ... ... ... ... ... ал көлемі шағындары Гоби және дорнод елді мекенінде
көптеп кездеседі. Үлкен көлдердің саны аз. Мысалы, 1000 ... ... ... 100-1000 ... ... ... ... жеріндегі көлемі жағынан ең үлкен көл Увс көлі. Оның ауданы 3350
км. Кв. Бұл ... ... ... көл ... жатқандықтан тұзды болып
келеді.
Орталық Азия мен Монғолиядағы ... ... ... ... көлдердің
бірі Хөвсгөл ағынды, тұщы сулы болыпөз суымен үлкен тектоникалық ойпатты
толтырып жатыр. Ол 1624 метр ... ... ... ... 134 ... 35 км, ... 2620 ... Хөвсгөлдің ең терең жері хюйс аралында 238
метрге жетеді. Көлге 46 өзен мен өзен ... ... ... Оның ... қалғаны тек жаңбырлы мезгілдерде ғана ағады. Одан бір Эгийн-Гол
өзені ғана ағып ... ең ... ... ... көлдер қазаншұңқырында шоғырланған.
Оның аты айтып ... ... ... ... жылдар бұрын
қазаншұңқыр орнында қазір көп көлдер нәтижесінде түзілген ішкі теңіз болған
деседі. Қазаншұңқырдың солтүстік бөлігінде ең ... ... ... ... көлдері тұйық көлдер болғандықтансуы ащы. Сонымен
бірге мұнда ағынды Хара-ус-нуур, Хара-нуур, Айраг-нуур ... ... ... ... ... аз. ... олар ... шағын,
тұзды келеді. Бұл бөліктегі жалғыз ірі ... тұщы көл ... ... орналасқан.
Республиканың Гоби ауданында көлдер көптеп ... олар ... және ... батпақтанған көлдер қатарына жатады. Бұл көлдер
жағалауында санаторийлер салынып негізгі су ... ... ... ... тұщы ... туризмде алатын орны ерекше. Бұл
көлдер суының тазалығы сондай 30 ... ... ... да ... ... ... көлі ... байытылған. Хубсугул химиялық
және физикалық құрамы Байкал көліне өте ... ... көлі мен ... ... Щвейцариясы деп тегін айтпайды. Бұл жердің тамаша сұлулығы
– қатал Солтүстік Монғолияның маржаны. Суы тола көл суы тік ... тау ... онда ... ... ... ... ... жарқыратып
көрсетеді. Егер де бұлтсыз жазғы күні көлде жүзетін болсаңыз ... ... ... таяп тура ... сілемі мәңгі қар
басқан шыңымен қоса шығып келе ... ... ... ... одан өзге де не ... ... ... сұраққа
келсек, оның жоғалуының табиғи қалпын сақтап тұрған флорасының өзі таудағы
альпілік шалғынның өзі неге ... ... ...... ... ... алу сәтін де тамашалауға болады. Ал аққулар болса адамнан
қорқпайды. Гэрлерді тігіп, қымызын ... ... ... ... таң ... ... ... аулау - өз алдына бөлек әңгіме. Ондағы бұл урды сол жерде
болатын аралықта түрлі аулау ... ... деп ... ... ... қайықпен балық аулауға кешке шығу ... 3-5 кг ... ... кез ... ... жиі ... Ірі ... жиі
соққылайды. Негізгі мәселе аулаған балықпен не істеу ... ... ... ... ... Және алда нешеме көл бір-бірінен өткен сұлу,
бәрін көргің келеді. Олардың көпшілігі ... ... ... ... және ... ... қорықтар саналады. Оны орман алып базалық
лагерлерсалуға болады. Балық ... ең ... ... ... айының бірінші
он күндігі екенін туристер де біледі.Мұндай көгілдір тостағандағы көл
жағасында өз демалысын ... ... ... рахат лалуға әркімнің-ақ
асығары хақ. Ол үшін монғол елі ... ... ... ... табиғаты әсем, антропогендік өзгеріс әсеріне ... ... ... ... ... ... екені айтпаса да түсінікті.
2) Арасандар
Табиғи рекреацияның негізгі бір бөлігі елдің емдік сулары, яғни арасан
бұлақтары. ... ... саны ... 300-ге ... ... ... көңілінен шығады. Арасандардың көптігі мен құрамына қарай
тұзды ... ... бай өте ... ... аз ... ... деп төртке
бөлінеді.
Құрамында гидрокорбонат, калций, магний, көмір қышқылды тұзды суық
арасандар Монғолияның Хантай, ... ... ... ... ... Хант, Тарс, Уүрт арасандары жатады. Гидрокорбанатты, хлор, ... ... ... суық ... Гобидің Дорнод өлкесіндегі ұлы көлде,
қазаншұңқырында көптеп кездеседі.
Гидрокорбанатты, натрий, күкірт қышқылды, азот ... ... ... ... ... таулы аймағында ұшырасады. Оның ... ... ... 90-100 ... ... арасандар Өвөрхангайдың Хужирт
өлкесінде, Хурэмде, архангай аймағының Цэнхэр, ... ... көп. ... ... ... ... ... Гидрокорбанатты,
калций, магний сияқты химиялық ... ... тұщы ... ел
территориясының барлық жерінде кездеседі деуге болады. Олардан өзге де
емдік қасиетке ие ... да жиі ... ... ... жерлер 1934 жылы ашылған. Ол «Улаанбатар»
курорты деп аталады. Сондай-ақ Туул өзеніне жақын ... ... ... жылы мұнда «бүркіт» емдік арасан курорты пайдаланыла ... ... ... 1940 жылы 40-қа жуық ... ... оларды
алғашқы болып сол жердегі ... ... Бұл ... ... шетелдік туристердің демалып, емделетін ерекше емдік курортына
айналды. Оның таптырмайтын ... ... кез ... таңдарырары хақ.
Арасандар адам ағзасындағы негізгі мүшелер ауруларына шипа. ... мен ... ... ... ... қызметін
пайдалана алады. Сонымен бірге әр арасанның өзіне ғана тән қасиеттері де
баршылық.
Сондай арасандардың бірі – ... ... Бұл ... ... ... аймағының Хужирт облысының маңында Улаанбатар қаласынан
380 км орхон деген жерде орналасқан. 1939 жылы алғаш осы жер ... ... ... ... ... Қазіргі таңда бір мезгілде 150-300
демалушы қабылдайтын үлкен арасанға айналған. Бұл ... ... ... ... батпақ, дене шынықтыру, су бассейні, сонымен бірге әйелдер
кабинеті жұмыс жасайды. Осы ... ... ... ... ... операциядан кейінгі ішек жабысуынан сақтау және бұлшық еттер
ауруы сияқты көптеген ... дауа ... ... ... 85-90 ... ... жазылу мүмкіндігі ... ... дауа ... ... ... ... дәрулік өсімдіктері,
батпағы сияқты табиғаттың бұл таңғажайыптары денедегі шаршауды басып,
ағзаға күш-қуат, жанымызға сая ... ... ... Бұл ... емделумен
қатар Орхон күркіремесі ерте кездің қалашығы ... ... ... атты мұражай, тарихи мешіт, қамалдарды көріп тамашалайсыз.
Увс аймағы 1931жылдан бері қорғауға ... ... 69585 км. ... саны 90 мың. ... ... ... 1336 км ... Қысқы температурасы -50, жазда +36,4 градус. Жылына орта есеппен
135,3 мм ылғалдық түседі. Увс аймағында ең үлкен Хортэрмж, ... ... ... ... бар. Олар ыстық және суық сынапты, адам ағзасына
өте шипалы. Бұл арасан аймағының жылына 500-1000 кісі ... ... ... жылы ... ... ... (оташы, балгер) дәрілік шөптер жинап
жүріп аяғы жаралы арқардың сол аяғын суға ... ... ... су қасиетін
сезінеді. Сол кезден бастап жергілікті халық Ақсу ... ... әрі ... ... бірінен екіншісіне өтіп арасанның көздері
ашыла ... Ең ... ... астауша жасап, кейін оны ... ... ... ашық ... пайдаланған. Бертін келе үкімет
бұл жайды қорғауға алып ... ... ... ... ... ... ... күкірт, сынап сияқты ыстық көздер 1979 жылдың 6
тамызында жүргізілген лабораториялық ... ... ... ... ... ... ... және 3,4,5,6-кестелер).
Арасан Алтай тауының баурайында теңіз деңгейінен 2600-3000 м биіктікте
орналасқан. Суының температурасы 28-33 градус. Негізгі 4 бұлақтан ... ... ... құрамы ерекше. Мөлдір, әрі тұнық көз бастау
Ұшық арасанынан басталады. Күкірті ... ... ... иісі ... ... ... потенциалы 120-180 мв (г).
Арасан Отгонтэнгэр арасанымен біртектес болып келеді. Оның ... ... тауы ... ... ... ... ... таңғажайып
тамаша жерінен орын тепкен.
Алтай тауының бөктерінде гүл-бәйшешек, жеміс-жидек және бұғы, ... т. б. ... ... ... ... ... ... демалушылар мен ауруға дауа іздеушілер үшін бұл өлке ... мен ... дауа ... ... ... жолда Ховда, Сырғалы, қозылы,
Қайыңды, Қамыстыкөл және ... ... ... ... сұлу ... ... ... бөленесіз.
Бұл арасанға ішіп емделуге, денені соқтыруға(атқылап тұрған көзге),
тамақты шаюға, қол-аяқты малып отыруға болады. Дәрігердің кеңесі мен ... ... көз, тіс, бас ... ... ... ... ... 3 рет
белгілі мөлшерде пайдалану арқылы емделуге ... өз ... ... Ресей, Қазақстаннан да демалушылар келіпауруынан айығып кетіп
жатады.
Осылай бұл арасан ем іздеушілер үшін ... ... ... шипа ... игілігіне жарап отыр. Арасан киелі болғандықтан оның әр шығу көздерін
ешқандай ластауға болмайды.
Мұндағы ... 60 ... ... мен ... ... 40 ... асхана, емдеу орындары, 5 киіз үй, 5 ыстық сулы ванна және
емделушілерге арналған 5 ат, 10 ... 10 ... ... ... ... ... ... саяхатшыларды
қабылдауға арнайы дайындалған менеджер, аудармашы, ... ... ... ... ... ... де ... территориясында 50-ге тарта емдік балшықтар мен 400-дей ыстық
және суық сулардың көздері бар. ... оның ... жуық ... ... Бұл ... ... ... елдің жергілікті
тұрғындарынан өзге қаншама шет елден келіп туристер дертіне ... ... ... ... ... сонша тек бір сол бальнеологиялық орынға
келу мақсатын көздеп ... жыл өтке ... ... ... ... де зор ... ... болады.
Кесте 4 Баян-Өлгий аймағы аумағында қызмет көрсетіп ... ... аты, | ... ... ... ... жері | ... |жүйесі |
| | ... |Жаз ... ... ... | |0,25 г/л ... ... ... 30 ... ... |259,2 |Сульфат натрий ... ... |
| | ... т=33С |180 адам ... | |ph=9,5 | |
| | |Eh= 30 | |
| | ... ... | |
| | ... ... ... |
| | ... | ... көзі ... ... 5 Жергілікті жердегі жекеменшік арасан
|Арасан аты, орналасқан |Арасанның көрсеткіштері|Қызмет көрсету жүйесі ... | | |
| ... ... 0,39 | ... ... |г/л ... ... бетімен жұмыс |
|/Дэлүүн сумыны/ |қосындысы(1 күндік ... |
| ... | |
| |T=27С, ... 51 м. | |
| |куб. | ... көзі ... ... 6 Зерттелмеген жергілікті жерде пайдаланып отырған арасандар
| | | ... ... ... жері ... мақсатта жұмыс|
| | ... ... ағаш ... ... ... ... ауруларына, бас |
|Тавалтай арасаны | |т. б. ... ... ... ... ... ... асқазан|
| ... ... |т. б. ... ... | ... ... бас |
| ... ... ... ... ... ... | ... өт ... |
| ... ... ... ішу |
| | ... ... бас, көз |
| | ... ... көзі ... Газар)
3. Туризм саласындағы қорық жерлердің алатын ... ... ... мен ... ... ... мен көлі бар
шөлдері, биік таулары, ондағы ормандар мен оазистері көптеген ... ... ... ... Оның ... ... тоқталсақ.
Флорасы. Тамырлы өсімдіктерінің 641 бірлестікке, 122 тұқымдастыққа
бірігетін 2710 түрі бар; ... 133 ... және 39 ... 930 ... ... 162 бірлестікке, 138 тұқымдастыққа жататын
417 түрі; ... 136 ... 28 ... ... ... су ... 60 тұқымдастыққа кіретін 728 түрі және 500-ге тарта
микроағзалар тіршілік етеді.
Ел территориясындағы өсімдіктердің ... биік ... ... ... шөл және дала ... ... ... Ресми емес деректерге
қарағанда жоғарғы ... ... ... 300-ға ... тіркеуге
алынған. Монғолиядағы өсімдіктердің 348 түрі ағаш пен бұта ... ... ... ... ... ... жануарларды және бауырымен
жорғалаушыларды қоса есептегенде омыртқалылардың 665 түрі есепке алынған.
13000 ... ... 8 ... 22 ... 70 ... ... 136 ... белгілі. 14 бунақденелі, 12 қанатты қосмекенді және 7 қоян текті
жануар бар. Дала тышқаны секілді, ... ... гоби ... ... тек ... азиялық және монғолиялық болып табылады.
Олардың таралуы мен бағытына қарай ... ... биік ... және ... ... 39 түрі ұзақ ұйқыға кетеді.
Монғолияда құстар мекендемейтін жер жоқ. Ел территориясы ... ... ... ... құс ... ... ... алуан түріне бай.
Ең соңғы мәліметтер Монғолияда 57 тұқымдастыққа, 17 топқа жататын 426 түрлі
құс бар деп көрсетеді. Оның 74-і ... ... 230 түрі ... ... 13-і ... суықтан келуші, 108 түрі ел территориясын
жолай басып өтеді.
207 түрлі бунақденелілермен, 120 түрі ... ... және ... 43-і ... 35-і ... 6 түрі өзге ... шабуыл
жасап, 5 түрі тек өлекселер мен қалдықтар жеп және 8 түрі ... ... ... сулы ... және ... суық ... тіршілік ететін
75 балық түрі бар. Тынық мұхтит бассейнінің өзендері және көлдері сары,
қызғылт, ақ, ... және ... 40-қа ... ... түріне бай. Солтүстік
мұзды мұхит бассейнінде 26-дай балық түрі бар. Оның 9-ы ... ... ... ... тұйық бассейнінде әбден бейімделген тұзды өзен-
көлдерде де, тұщы ... де ... ете ... ... ... 1 ... 3 құрбақа мен 4 көлбақа бар. Қосмекенділердің 8
түрі ... ... ... түрі – ... сыуқ ... көл, өзен ... таралғандары.
Тұқымдастыққа қарайтын 9 жылан, 3 тұқымдастыққа біріккен кесірткенің 13
түрі кіретін 22 ... ... түрі бар. ... ... ... мен Гобиде кездеседі. ... ... ... 22-25000 ... бар дейді. Әзірге оның 13000 түрі арнайы
тізімге алынған. ... ... ел ... ... ... Оның эндемикалық түрін тамашалауға, кейбіріне аңшылық ... ... ... әлдебіреулерінің сұлулығын тамашалауға Монғолияға
шет елдерден көптеген туристер ағылып келеді. Бұл мұраларды сақтап, ... ... паш ету және ... ... ... мақсатында мемлекет
тарапынан қорықтар ұйымдастырылған (7кесте).
Кесте 7 ... ... 10494283 га (51,1 ... | | | ... |Мемлекеттің қорық жерлерінің |аумағы (га) ... ... |
| |аты | |жыл |
|1 ... үлкен қорық жерлері |5311730 |1975 |
|2 |Көк ... ... |65920 |1977 |
|3 ... ... |41651 |1978 |
|4 ... ... |27448 |1965 |
|5 |Хан ... |1227074 |1992 |
|6 ... |311205 |1992 |
|7 ... ... |570374 |1992 |
|8 ... ... |103016 |1992 |
|9 ... ... |95510 |1992 ... |Увс ... қалың арнасы |712545 |1993 ... ... кіші ... ... |1839176 |1996 |
| |(А, Б ... | | ... |Хорьдог Сарьдаг |188634 |1997 ... көзі ... ... жеріндегі ерекше қорғалатын жерлер Ел ... ... ... ... ... алынып , қабылданған заң бойынша
тиісінше табиғаты мен ... ... ... ... паш
етілуде. Төменде мемлекеттік қорғауға алынған бірнеше ... ... ... тағы бір ... ... ... ... арнайы қорық
мекен жерлері саналады.
Алтай Бесбоғда табиғи кешенді жері. Баян өлгий аймағының Улаанхус,
Сагсай, Цэнгэл ... ... кей ... қамтыған Алтай Бесбоғда табиғи
кешенді жері 1996 жылы мемлекеттік ұлы құрылтайдың 43 Қаулысы ... ... ... ... Алтай Бесбоғда, Шивээт хайрхан
таулары мен ... ... ... Хурган көлдері, Арасан, Дөндөрөх,
Хагастай, Хусхонох, Түргэн, ... ... ... ... Даян ... Жамат, Сонгинот, Алтай сұмындық Ёлты, Өвчуу таулары мен Чихэртэй
көлінің маңын қамтыған 636,2 мың ... ... ... ... қар, мұз өзендер бар Монғол Алтай жоталарының табиғи
белдеулері мен белдеуліктерін, ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Мұнда қар ... тау ... ... ... алтай ұлары қатарлы аса сирек, сиреген жан-
жануарлар мен қожашөп , тамырдәрі, қоңыраугүл, қой арша, қырық буын, қылша,
у ... ... ... ... ... өседі.
Сондай-ақ Сібірдің балқарағайы, сібір самырсыны, дөңгелек жапырақты
қайың, тамаша жапырақты тал, сібір шыршалары ... ... және ... ... ... 22,3 ... ... Аққол басында осы заманғы ірі
мұз өзендерінің қатарына саналатын Потанин мұз ... 23 ... км ... жатыр.
Силхэм жотасының табиғи кешенді жері Баян-Өлгей аймағының Уланхус,
Ногоонур сумындарының жерінде мемлекеттік ... ... 140080 ... бар, ... ”Б” екі ... ... мекен жерді Мемлекеттік Ұлы
Құрылтайдың 2000 ... 29-шы ... ... ... ... ... ... ”А” бөлігінің Қара Жаматының басы, Харчулуут, Сары Жаматы, Сары
Нохойт тауларымен Бор бургас ... басы ... ... ... ... Шижигт, Индэрт сайлары, ”Б” бөлігінің Жаматы ... ... ... Шаргоби, Их Хатуу қатарлы өңірлері Алтай арқары, құлжаларының нағыз
жайлы мекені. Силхэм жотасының ”А” бөлігіндегі Қара ... ... ... ... ... 3-2 ғасырларға жататын мыңдық үйлері мен сынтастар
, біздің эрамызға дейінгі 6-7 ғасырларға жататын тас ... ... ... мұралар, Усайдағы көне монғол-түрік қабірлері мен қола
дәуіріндегі тастағы ... ... ... ... ғана ... кіндік Азия
халықтарының тарихына тән аңшылық, көшпенді мал шаруашылық, ... ... ... зерттеуге аса маңызды ерекшеліктеріне сай бұл ... ... ... ... ... «Б» бөлігінде теңіз деңгейінен 4029 метр биіктікке
көтерілген мәңгі қар ... ... тауы ... ... ... ... әлемде және Монголияда сиреген қар қабыланы, Алтай арқары,
құлжасы, көкбөрі, мәлін қатарлы аңдар, құмай, қарақұс, тау ... ... ... мұзда жүретін ақ шіл, ақ сұңқар қатарлы құстар, ... ... ... тау ... балықтары мол қожа шөп, тамыр дәрі, Алтай
сарымсағы, ... ... ... ... тошала, қарақат сияқты
жемістері өседі.
Дэвэларалының табиғи жер ... Увс ... ... ... Ачит көлінен бастау
алған Усан хоолой (шүмек) өзені, ... ... ... ... ... 10300 ... алаңы бар мекен жер. Мемлекеттік Ұлы Құрылтайдың
2000 жылғы 29-шы қаулысы ... ... ... ... ... ... ... жабайы доңыз, өзен құндызының мекені ... ... мол ... ... ... өзенінің сағасы. Бұл арал қырғауыл,
доңыз, құндызды өсіру ... ... ... ... ... ... ... кешенді жері.
Қобда аймағының Эрдэнэбүрэн, Баян-Өлгей аймағының Алтанцөгц, Баяннуур
сумындары аралығында орналасқан 110960 гектар мекен жері Монғол Мемлекеттік
Ұлы ... 2000 ... 29-шы ... ... ... ... ... Тау басының мәңгі мұздары зерттеуге маңызды екендігі ескеріліп,
дүние жүзінде сиреген қар ... ... ... ... ету
мақсатымен қорыққа алынған. Бұл мәңгі мұз үстірті теңіз деңгейінен ... ... ... ... ... ... ... шыңдары асқақтап
алыстан айбынды көрінеді. Бұл өлкеде дүние жүзінде және Монғолияда ... ... ... ... ... өмір сүреді. Сондай-ақ таудың сыртқы
бөктерінде андыз-андыз қарағайлы ... ... ... қатарлы жеміс
жидектер өседі. Бітімі сұлу сай салалары қат-қабат.
Табиғаттың қорғауға алынған осындай көрікті де тіршілік дүниесіне ... ... ... ... ... ... мен ... құмарынан
шығып, көңілін баурауымен келеді. Қазақ халқының қыран бүркіт пен саятшылық
құратын айрықша дәстүрін шетелдіктер ... ... ... төрт
мезгілінде де бұл өлкеде саяхат жасауға толық мүмкіндік бар /3/.
Табиғаттың осындай ерекше қорғауға алынған табиғатын ... ... ... әсем ... ерекше қорғауға алынған.
3 ЕЛ ТУРИЗМІНДЕГІ ТАРИХИ – МӘДЕНИ ОРЫНДАР МЕН ... ... ... ... ... ... ... саласы
Монғолия жерінде кездесетін көптеген тарихи – мәдени ескерткіштер
өткен ғасырдың тамаша бейнесі болып табылады. 7 ... жуық ... ... ге ... ... қала сол жерді мекендешілердің өткен өмірі дәлелді
тарих.
Монғол ... ... ... ...... ... олар қазіргі таңда мемлекеттік және ... ... ... әлем ... паш ... үшін ... тарапынан арнайы заң қабылданып, ел территориясындағы
тарихи жерлер қорғауға алынған.
Ескерткіш – кең ...... ... ... ... атауы. Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жиынтығы мұражайлы,
көрмелік маңызы бар заттар мен ... ... ... ... ... бойынша ескерткіштерді негізгі 4 түрге бөледі:
археологиялық ескерткіштер, тарихи ... ... ... ... ... ... ескерткіштері. Сондай-ақ,
ескерткіштерге тарихи-танымдық немесе ... ... ... да ... болады. Яғни, азаматтың көне заманнан күні бүгінге
дейінгі дамуы жолындағы түрлі саладағы аса маңызды жетістіктерінің ерекше,
қайталанбас ... - ... үлгі - ... адам өміріндегі оқиғаларды,
белгілі бір елдің, ... ... ... ... кезеңін еске түсіретін
құндылықтарды, қастерлі мұраларды Ескерткіш деп атау қалыптасқан. ... ... ауыз ... ... ... ... өнер
ескерткіштері, археологиялық ескерткіштер, ұлттық дәстүрлі ... діни ... т.б. деп те ... ... ... адам ... басындағы оба, қорған, сондай-ақ, сақ ... ... ... ... ... тас ... ... сартас, құлпытас,
қойтас, үштас, бестас, сағана, төртқұлақ, кесене, т.б. археологиялық және
сәулет ескерткіштері - ең ... ... ... ... ... және ... ... қорғау мемлекеттік деңгейдегі шара
болып табылады және өскелкең ұрпақ тәрбиесінің маңызды бөлігін ... ... - ұлы ... белгілі қайраткерлерді немесе ... ... есте ... үшін жасалатын мүсіндік туынды. Бұл атау
монумент деген ұғымның мағынасына жақын. Алайда ескерткіштер ... ... ... ... ... ... кең ... түрі де
осы – көлемі нақты ... ... ... ... ... әдетте,
көрнекті жерге (қала алаңына, саябаққа, тарихи орындарға, ... ... ... ұрыс ... ... 8 ... жерлер 79 305 га ... ... ... |Жер ... ... ... |
| ... жерлерінің аты | |жыл |
|1 ... тау |1840 |1995 |
|2 ......... тау |5800 |1995 |
|3 |Ээж ... уул |22475 |1995 |
|4 ... сліз көлі |11500 |1992 |
|5 ... көлі |32860 |1993 |
|6 ... |4830 |1996 ... көзі ... ... ... тас дәуірдегі ескерткіштерге тоқталсақ.
Баянзаг тұрағы Омногоби ... ... ... Ұлан Батор
қаласынан Үш кереметке кіретін жолда орналасқан. Баянзак ... ... ... ... болғандықтан мұнда көптеген та ... ... ... ... жебесі, құрал сайман, жұқа пышақ
кескіштер, бастпақтан жасалған қыш ыдыстар.
Бұл ... ... ... ... тудыратын болғандықтан
келушілер де көп болуы себепті ... ... және ... ... керек.
Томсагбулагының жаңа тас дәуіріндегі тұрақтардағы қоныстар ... ескі ... ... ... 7 км қашықтықтағы жерде
табылған. Олар тас дәуірінен ... ... ... ... қыш ыдыстар,
тескіш бұрғы, әр түрлі пішіндегі тастан жасалған қырғыш, бұғынның ... ... қару – ... ... ... және ... мәйіттер
табылған тарихи орын.
Құлпытастар. Булган құлпытасы завхан аймағының Шілдік сумынының Дааган
шопан (Жолақты шопан) тауының шығысындағы өңірде ... ... ... ... құлпытастардың біреуінің өзінің түсі өте ерекше құбылыс береді. ... әр ... түсі ... – ақ ... ... хайрхан, Эрдэнэмандал сумынынан
табылған Уртын омны ... ... Үш ... ... ... қақталған
тарихи ескерткіш. Буган құлпытастары б.з.д. VІ – ІІІ ғасырларды ... ... ... тас ... - ... ... Дарьганга
сумынының орталығынан солтүстік бөлігіне қарай төрт тас ... ... ... ... «патша, патшайым, бала, келін» деп атайды.
Бұлардың біруінің бастары ... ... ... ... пішіндері ХІІІ
– ХІV ғасырларда монғолдар жасаған ... ... ... ... тас ... – Баян ... аймағының Сасық сай ... Бұл тас ... ... ... ... ... ьасқа ІХ
ғасырда Ұйғырлар дәуірінде пайда болған деп атайды.
Габи – Алтай аймағының Тон Хин сумынында Зүйл ... ... ... тау ... түр әлпеті өте қызғылт тас мүсін табылған. ... ... және ... ... ... күнге дейін жеткен.
Сухбатор аймағының Дарьгонго сумын орталығынан ... ... 40 ... лайт ... тау ... тағы да бір үш тас адам ... табылған
ескерткіштер ХІІІ – ХІV ... ... ... өте сирек
кездесетін тас мүсіндері.
Бұлғын аймағының ... ... ... ... ... төрт тас
мүсін бар. Жергілікті тұрғындардың айтуы бойынша тағы бір тас ... ... Ол ... жоғалып кеткен.
Уве аймағының торма деген елді мекенінде Эх Эн Холхайт деп ... ... бар. Бұл ... ... ... Түсі сұр, бет әлпетінің
өң ашық, қару – ... ... ... жарақталған.
Баян Өлгий аймағының Улан – Хус сумын орталығынан 28 км ... ... Ампв Бх Ганц ... ... ... ... ... кескін –
келбеттері айқын көрінетін екі тас ... ... ... ... ... кезеңіне жатқызуғ болады.
Сухботор аймағының дорьганга сумын орталығынан 45 км ... Хонд ... жеті тас ... бар. ... ХІІІ – ХІV ... ... ... мен қорғандар.
Шыңғыс хан қаласы. Хэн Тэй аймағының Баян – адарга сумынының ... ... ... ұзындығы 500 – 600 кг дейін созылатын топырақ
астындағы ... Осы ... ... ... жағы мен ... ... ... ... 40х50 төрт ... ... ... Х.Перлдің жазғаны бойнша Шыңғысханның қамалы ... ... ... ... ... ... ... Өгоөмар қонысы,
Баян булаг қоныстары сияқты бір-бірінен 8 – 12 км қашықтықтағы қорғандар
көптен табылған. Бұл ... ... ... елдерінің ғалымдары
зерттеген.
Хор болгас (қара көне ... ... ... ... мемлекетінің
астанасы болған. Орда балық немесе Қара қала деген діни ... ... қала ... ... ... ... Хор ... (қара қала)
немесе ертедегі ұйғыр тілінде Орду Болын қаланың орнын ... ... ... ... ... деген өзендер бойында. Мұны ХІХ ғасырдың
соңғы жылдарында орыс ғалымы Д.А.Клемец, ... көп ... ... ... ... ... жазған. 1993 – 1994 жылдары Монғолияның
зерттеу ... ... ... ... орыс ғалымы Букиничта өз зерттеу
жұмыстарын арнаған. ... ... ... Хор ... ( қара ... 25 км2 ... алып ... өте үлкен қала болған дейді. ... ... ... ... ... Хан ... мегіт сияқты
бөліктерді қамтыған. Хан ... ... дуал ... ...... қорғаған қоршаулар болған. Дуал бекіністерінде Ұйғыр ханның
ордасы болғаны қазба жұмыстарынан көрініп тұр. Мұның ... ...... ... құлпы тас ескерткіштер көптеп табылған. Бұл
көне қалада жасыл, қоңыр, сарғыш түсті қыш ыдыстар, диірмен және ... ... ... ... ... Бұл көне қала ... 1975 ... бастап
1990 жылға дейін қазба жұмыстары жүргізілеген.
Бийбулаг көне қаласы. Булган ... ... ... ... км ... ... Селенга өзені бойынан ... ... ... ... діни ... ... Бұл қаланың ежелгі аты Бойбалық
деп аталған. Кейін келе ол Бийбулаг талып ... ... ... бұл ... ... ... ... басқарған хан балалары
қалаған дейді.
Қарақорым қаласы. ... ... ... Қарақорым ХІІІ
ғасырлардағы Манғолияның астанасы болып табылады. Сол кезде ... ... ... ... ... елдерінің басшыларының тұрған
жолымен саяхаттаған туристер манголдың ежелгі астанасы Қарақорым ... ... ... ... ... қалдырғанда дәл
географиялық орналасуы жайлын нақты белгілеп қалдырмаған екен.
Негізі Қарақорым қаласының ... ... ... ... ... жеріне келіп жатқан тарихшылар, ... ... ... ... ... ... көп жыл отырған Иосиф Лама,
ғалым А.Позднеев Қарақорым ... ... өте ... деп ... Ал,
Қарақорымның іргетасын Ресей ғалымы Н.М.Едринцев 1889 жылы ... ... ... да ... дер ... ... ... сәті
табылмаса да болжау ... ... ... Эрдэнэзуу
Энбадатханасынан алыс емес жерден іздеу керек деп ... ... ... ... ... ... өте ... асфальт
көшелердің тастан көптеп жасалған ... ... ... ... ескі ... ... тасын оқып шешіп Қарақорымнан әкелеген болар
деген тоқтаға келеді.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... А.Пэрлээлердің басқарған тексеру экспедициясы 1948 – 1949
жылдары алғашқы жазба жұмыстарын бастап ежелгі ... ... ... кеән, Завлолт – манғол, Монғолия – Жапонияның біріккен экспедициясы
1976 жылы біздің археологтарымыз сол қала ... ... ... ... ... ШУА – ның ... жанынан, Германияның
археологиялық орталығы Бонндағы ... және Бонн ... ... ... 1999 ... ... ... қаласының
зерттеуін жалғастырып отыр.
Осылай жоғары зертеу ... ... ... ... ... іздеу жұмыстары нәтижесінде табылған тарихи
материал, ... оның ... ... осы ... ... ... көптеген жыл жұмыс істеген ғылым докторы Д.Бояр Хгедей ханның
ордасының алдында 60 км қашықтықта ... ... 4 ... ... Қазған кезде сазбен тұрғызылған тақия тәрізді құрылыс шыққан. ... ... ... ... шығысқа қараған кетік ашық есікті, оң жақ
алдында қабат қабырғалы4 ... ... ... ... ... 4 ... кіші дегені 3 метр шамасында. Биіктігі 1 метрден
артықтау тақия құрылымның ішінен саз, қыш ыдыс ... ... ... 4 құрылымды құрылыстың керамика ерітетін пештің арнайы жұмыс
істейтіні анықталды. Мұндай ... ... пеш ... ... ... ... ... материалдарын өздері өндіргенін дәлелдейтін
маңызды қазба деуге болады. Балшықтан жасалынған заттар сапа ... кем ... ... басқаруындағы экспедиция тапқан қазба
және тарихи – мәдени осы бір ... ... ... ... жұмыстарын жүргізді. Көбінесе олар қазп ... ашық ... ... осы жолы қайта қарап ары қарай жер бетіндегі көрініс болумен бірге
мұражай орнату тұрғысынан да зерттеп, ... ... көму ... 50 жыл ... Үгедей ханның ордасының іргетасын алғаш рет орыс
ғалымы ... ... ... Ол тек бір ... ғана қазып, орданың
бағаналарының ... ... Ал, ... ... ... ... отыр. Киселевтың тоқтамы бойынша 4 бұрыш тас ... 64 ... ... және ... ... жағының едені жасыл (паолан) қаптаушы,
артқы жағы сұр сазбен жасалған дейді.
Ал, Д.Бояр қазбасынан едені жасыл жылтыр, ернеуі ... жуық ... діни ... ... қаншама мыңнан астам мұнаралар, құдай
мүсіндерінің сынық ...... ... ... құлақ, еріннің
сынықтары көптеп шықты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... емес, мүмкін діни ғибадатхана болған шығар деп күианданады.
Қазбаларда саз, ... ... ... ... ... ... қызықты көрсеткіш шығып жатты.
Алдыңғы діни заттар, еденнің күйреген орны ежелгі деп ... ... ... ... ... ... ... ежелгі үнді орталығы ғана
емес тіптеп алдыңғы Балба, Шри – Ланка сияқты елдердің жасағандарына өт ... ... ... ... ... тәтті сусын шығатын сол бір ағаштың ізі ол жерден
табылмады. ... ... ... ол ... ... ... ... ал
сол ежелгі суретте Үгедей ханның ордасының сырт ... ... ... XVIII ... ... ... сол ... жасалған макетті
мұражайдан көріп Үгедей ханның Түмғы ... ... ... ... ... ... ежелгі қаласы сонша қирап қалғанына қарамай ордадан бірнеше
бағананың тұғырлық ... ... ... қалған. Шыныда да
Қарақорым қаласы соғыстың ... ... ... ғибадатханасын
тұрғызып орналастырғанда көп әшекейлеуден қалып қойған тәрізді. ... ... ... қандай көлемді және пішінді болғанын анақтау мүмкін
емес болса да, Қарақорым қаласының жер ... ... ... ... ... қазба заттарды қадағалап зерттегеннің негізінде құрылыстың
өзі, түсі ... ... ... материалымен жасап, қалай өрнектеп
келгенін анықтауға болады. ... ... ... ... ... ... жыл қажет болады.
Орхонның бөктері болса көрікті табиғат, өзен – су, құмы ... тұра ... бері өмір ... жер. ... оның ... ... ... 40
мың жылдық көлеміндегі тасдәуірінің адамы өмір сүрген ... ... ... ... ... ... діни ұстамды, көп
ұлтты үлкен қала болған.
1976 жылы Қарақорым ... ... ... дара зерттеулер
жүргізді. Қазбадан анықталған бір ... ... ... ... 37 – сі ... ... ... тұрғындарының әртүрлі дін
ұстағанының тағы бір дәлелі. 1252 жылы ... ... ... ... ... де ... ханға есеп бергенде Қарақорым
қаласында Сарацин және Таяу Шығыс, араб, қытай ... ... дін ... ... буддизм және мұсылман дін – басшыларының іс -
әресетін манғолдар ... ... ... анық ... ... бұл қазба жұмыстарынан табылған заттар айғақтап отыр.
Қарақорым патшалық иелігінде болған көптеген ұлттардың тарихи ... ... ... ... 1970 жылы қиыр шеттегі Африкада
орналасқан Ешпет ... ... 2 қара ... табылғаны өте
таңғаларлық болды. Бұл ... ... ... қатарласа орналасқан ашық
қала болғанын дәлелдеп тұр.
Қарақорымды ЮНЕСКО – ның ... ... ... жүзінің мәдени
ескерткіштер жерінің қорын байытты.
Бухэгин ... Бұл ... ... зерттеген Алайда, нақты деректер
жоқ болып бұл қаланың шыққан мезгілі анықталмай қалған. Оны ... ... ... ... тобы ... ... ... рет манчжурлар
жайлағанын анықтап отыр. Оны керамика, қидандарп ... ... ... ... т.б. ... ... Ежелгі қидан қаласы
күшті өрттен кейін жойылған. Екінші рет оны ... ... ... ол ... ... ... форфор ыдыстар, Конси – ун – бао
тиындары айғаптап отыр.
Булган аймағындағы қалалар. Бұл ... ... ... ... ... тобы ... Оның ... – Хадаасан тауы
маңындағы Харбухин өзенінің оң жағалауындағы қидан ... ... ... ... ... онда табылған қышқанаға көбірек
назар аударылды. Осыған қарап, ... ... ... ... ... ... болады.
Харбухин қаласының территориясында XVII ғасырдағы тас ... және осы ... ... жазу ... ... ... жерден жіппен тігілген ьүтін кітап табуға мүмкін болды. ... ... және ... ... ... қызыл түспен жазылған. Ол алдын –ала бұл
жазулар бойынша діни мазмұнда болса да, ... ... ... ... және тарихи материал болып, лингвист – монғолтанушылардың да
қызығушылығын белгілі бір шамада ... ... ... ... ... Олар әсіресе, етек жағы ылғалдап ... ... ... өзге қола ... үлкен емес қола қорапшалар да
табылған.
Дашинчилэн сумына жақын жердегі өзге қызықты ортағасырлық ... да ... ... ... болып, Чин – Толго ... ... ... Ол ... ... ... салу ... бұзылуға
ұшырамағандықтан Х – ХІІ ғасырдағы қидандар мәдениетінің тамаша үлгілерінің
бірі болып отыр.
Архангей аймағы. Огийнур көліне ... ... оң ... ... ... қала ... сақалған. Ол жспарда бірнеше бөлікке
бөлінген. Бұл тұрақтың солтүстік ... жер ... ... ... қабырғалары бір метрден аспайды, кей жері тіптен
құлауға шақ қалып тұр. ... ... ... ... 10-16 ... ... ... Платформаның өзінде «П» әріпі сияқты көтерілу, әсіресе
шеттерінде байқалады. Мұнда барлық болжам бойынша ірі ... ... Оның ... ... ... үщін ... ... солтүстік
батыстан 1х1 метрлі шурф салынды. Оның қимасы келесі стратегияны көрсетті:
жоғарғы қабат ... 30 см ... ... ... қабат 10 см дейін жететін
құрамында әктас, жануарлар, құс, балық сүйектері бар, қабат одан соң ... ... ... ... ... қапталған. Сонымен бірге мына нәрсе
табылды- үй ... ... қыш- ... және өте ... сақталған сүйек
құралдар, құм қабатының арасынан оқ ... ... ... табылды.
Төменгі шатырдың көлемінің ұзындығы 40 см, ені 25 см. ... ... ... жердегі заттар қаланың VІІ-ІХ ғасырлардағы ... ... ... ... ... тағы да бір ... ... биік
емес Сарлык- Толгой тауындағы Юань дәуіріндегі жер ... ... Бұл ... ... ... мен ... ... Ал
тұрақтың өзі тау етегіндегі жазық жерде ... ... Дәл осы ... ... ... және керамикалық ыдыстары табылды.
Цэцэрлэг тауынан бірнеше километр батысқы қарай Оңтүстік Камир өзені
аңғарынан шамамен бір- бірінен 0,5 км қашықтықта ... екі ... ... Оның бірі ... ... ... жазған мәліметтерге қарағанда
ХVІІІ ғасырда маньчжурлар салған. Ондағы табылған Канций тунбао тиындары,
форфорлы сынықтары. Ол жер Сарай – Хром ... ... ... ... ... ... ... дұрыс емес сияқтанып келіп саудан,
қолөнер онына ұқсайды. Ол ... ішкі ... ... есеппен салынған.
Мұнда екі көше қиылысады. Оның да әрқайсысының қызметі бар.
Орта ғасырлық ескерткіштер, әсіресе, Батценгел суымына таяу ... ... ... ... ... ... Мұнда жеті ескерткіш
зерттелген. Оның бірі – ...... ... Ол өте ... сақталынған. Тек
орталық бір көшені анықтауға мүмкіндік ... Одан ... ... ... ... ... таяу ... жерлерде төрт қала қазылды. ... ... ... тікбұрыш секілді етіп салынуы, бір метрден биік
болмауы, жазық, тұщы суға таяу жерден салынуы. Оның ... ... ... ... ... жатқанынан өзге айтарлықтай ... ... ... ... қала – Зуун – ... Қала ... өте үлкен.
Бірақ ішкі жоспардың ізі байқалмайды. Оның беткі қбаты да, ... да ... ... ... ... ... ... сумынындағы ең қызық қала – Улаан – Толгой болып табылады.
Мұндағы үш ... тура ... ... Оның әрқайсысы төртбұрышты
пішінді болып, әр бірінің ... ... екі ... ... ... оның ... тас ... орнатылған. Оның айналасына қатты күйген
табылып, топырағы қызыл – сұр түске өзгеріп кеткен. Ол үшін қаланың ... ... ... мәденикешенді көрсетеді. Мұнда монғол ханы болған тәрізді.
Үш қаладан екі ... ... ... ... бір ... мрамор алған
тас қашаулар кездеседі. Ондағы мраморларды алып ... соң ... ... ... Ол ... ... айтарлықтай көлемді болған. Ұзындығы үш
метр, ені 1,5, ... – 0,8 ... ... ... оның ... 10 ... Оны бір жерден екінші жерге жеткізіп отыруы сол кездің күші мен әдіс
... ... ... ... ... да ... ... қатары кездеседі.
Оны негізінен С.В.Кисилев пен Х.Пэрлээ зерттеген. Қарақорымнан 2 – ... ... ... ... ...... қаласы бар. Оны 50 жыл бұрын
Х. Парлээ ашқалы бері зерттелмеген. Ол тік үшбұрыш пішінде салынған. ... ... үй ... ... ағаш көмірінің қалдықтары
табылған. Мәдени қабат қалыңдығы 20 см. ... ... ... ... ... ... ... тұрақты ғұннан кейінгі және қиданға
дейінгі монғол тарихына жатқызады.
Жоғарыда айтылғандардың көпшілігі ... ... бір ... ... ... ... Олар: ғұн, ұйғыр, қидан, юан және цин
кезеңінің ... ... ... ... ... мен ... ... этногенезімен, материалдық және рухани мәдениетімен, ... ... ... құрылымымен танысады. Сонымен бірге, оған қарай
отырып ежелгі мемлекеттер ... мен ... ... ... ... ... Хутаг - өндер сумыны аумағындағы Эгин ... ... ... ... Хутас - Өндер сумынының Хангай бағытының жеріндегі
Эп – Сэлэнгэ жайлауын қоса Эгий өзенінің сағасы ... су ... ... ... ... ... жер бетіндегі жұмағымен қоймай, қола
дәуіріннен бері адам баласы мекен еткен ғұн, сақ, ... ... ... ... ежелгі ұлыстардың қазілге дейін биік еткен тарихы
тұнған.
Киелі бесік көне ... ... 1991 жылы ... Үкіметінің Егий
өзеніне «Су электр станциясын салу» туралы қаулысының негізінде зерттеу
жүргізіп, ... Егий ... ... ... тарихи ескерткіштер екенін
анықтаған.
Осы алдын ала зерттеу ісі көне тарихи ... ... ... ... ... бір іс – шара ... ... 1992 – 1994 жылдар ішінде
монғол армиясының ... ... ... ... ... өзенінің Банзурх тауы, Батыс Бэлсек, Бурхан – Толгой «Бас құдай»
сияқты жерлерден қола ... ғұн ... ... ... ... Эмгент Хошууды қазғанда төртбұрыш моладан б.э.д. XI – ... ... ... ... қола дулыға, сүйектен өрнектеліп
жасалған заттар, жүгеннің қола әшекейлері, қоңырау, ... ... ... ... және де ... ... ... заттар. Бірақ Монғол
мемлекетінің археологиялық зерттеу саласындағы ... ... ... ... ... ... жүргізе алмауы тарихты айқындауға тапшы
болуда.
Сонымен, соңғы ... ... мен ... ... ... қаржыландыруымен бірлесе отырып жаңа ... ... Осы ... ... ... әкімшілігі мен қоса яғни өзенінің
археологиялық зерттеу институтының ғалымдары белсендік таныта отырып ... ... 1994 ... ... ... АҚШ сияқты мемлекеттердің
ғалымдарымен бірлескен жбаларды анықтау барысында Эги ... ... де ... ... ... көне ... ескерткіштерідң
жерінің мекені екені ділелденді.
ЮНЕСКО – ның қамқорлығына кірген франция мемлекетінің Шөл ... ... ... 1994 жылдан бастап қолдана отырып ... ... ... ақ, ... ... ... Толгой «бас құдай»,
Элст Хотол сияқты жерлерде қола дәуірі, темір дәуіріндегі ғұн, ұйғыр,
манғол ... ... ... ... ... ... Хошуу
жерлерден көптеген қола дәуіріне жататын өте нәзік бейнеленген тас ... ... ... ... ... және Франция экспедициясының жұмыстарының негізгі бағыты, көне
мола, обаларда қазір ... ... ... ... ) қазба жұмыстарымен зерттеулер жүргізілді. Мысалы,
Битөдің Цаганындағы ... қола ... екі ... аса ... ... ... ... – дәл анықтауы Монғолиядағы осындай
тарихи жерлерді зерттеу ... ... жасы мен ... ... ... болды.
Б.э.д. ІІІ ғасырдан б.э. І ғасыры кезең аралығындағы ғұн ... ... ге жуық ... мен жерлеу аумақтарын қазып, зерттеу нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ер ... ыдыс – аяқ, және де әшекей заттар табылды. ... ... ... ... ... ... асыл тастан жасаған баскиім
әшекейі, ... етіп ... жұқа мата ... ... өте ... ... жерінен алғаш рет екі түрлі қола қазан ондаған саздан жасалған
қыш ... тағы ... да ... ... зерттелді. Жоғарыдағы өте құнды
тарихи заттарды ... ... Лур ... ... ... ... ... келтіріп, Ғылым Академиясының тарих
комитетінің археологиялық орталығына табыс ... ... ... ... ... сүйегіне ДНК (Генетикалық)
зерттеу жасай отырып, қазіргі монғол ... ... ғұн ... ... ... жол ... Осы ... қорғанын,
олардың зиратын зерттеу, қоғамдық жағынан болсын, мәдени – тарихи жағынан
болса да қажетті болған тарихи ... ... ... ... Академиясының тарих комитеті АҚШ- тың
Мечиган Университетінің зерттеушілерімен бірлесе отырып, ... ... жоба ... 1996 ... ... ... ... СЭС салу
алаңындағы тарихи жерлерге зерттеулер жүргізіліп, ... ... , ... мола обалар, көшелер, монғол көне жазбалары орындары, діни
орталық қалыптасып, түгендеп, ... ... ... ... ... масштаб жерге зерттеу жүргізе отырып, оны тарихи қорғау картасына
түсірді. Осы зерттеу ... ... тас, қола ... ... ... ғұн кезеңімен байланысты. Кейбір ескерткіштерді қазып, ... ... ... ... Хошуу деген жері көне тас дәуірінің
өзгеде жерлерді қазу ... қола ... ... ... ... ... моншақ, мүйіз заттар, қыш қалдықтары, қола ... саз ... атыс ... ... ... ақ Холд Хурон деген жерден жебелер
және тағы да басқа ... ... ... 235-390 ... ... Тоба ... ... қалдықтары жаңадан табылып, бұрын соңды археологиялық зерттеуде
болмаған нақты уақыттарға көз жеткізуге болатынын көрсетті. Соңғы кезде осы
Эгейн ... көне тас ... ... ... ... ... Франция, АҚШ- тың зерттеушілері мен бірлесе зерттеу жобаларын
дайындау үстінде.
Ғылым Академиясының тарих комитеті ... ... ... жоғары
дамыған мемлекеттердің ғалымдарымен бірлескен жобалардың арқасында көптеген
мақалалар ішкі шет мемлекеттердің ... ... ... ... елдердің
ғалымдары мен зерттеушілерінң қызығушылығын тарту үстінде.
Сонымен қатар, қазіргі қоғамда ортаға ... жаңа ... көне ... ... ... кеші ... ... жобаларға жаңа техникалар әкелу ескерткіштерді орнында қайтадан өңдеу
қалпына ... ... ... ... ... Осы жоба мен оны
зерттеушілердің алдына қойған мақсаттарына жатады. Бұл ғұн ... ... ... ... ... ... тарихи- мәдени аймақты тез
арада мемлекет қарамағына алдырып, СУЭС салудың алдын алу ... ... ... ұйымдардан көмек алу, археологиялық жаңалықтарды
жеткізу, оны қорғау, сақтау ... ... ... мен ... ... ... үңгірлердегі қатырылған
табыттар. Хэцуу тауындағы үңгірлер ... ... ... ... 118 км қашықтықтағы сумын ... ... ... ... -1 ... жақын орналасқан бір табыттың арғы жағында көне
таспен қоршалған 80 см ... ... ... Бұл ... көне адамдардың
археологиялық , антропологиялық, этнографиялық өте ... ... ... жылы ... ... ... тапқан еді. Үңгірде қуысымен кіретін
болсақ, 2-3 метр жағалай жүрсек, көлденеңі 13,2 м-ге жақын аумақта ... ... ... ... ... қабатты үйдің орнындай аумақта
ішіндегі жеті бала, ересек бес адамның барлығы 12 қатармен табыт ... тіс, ... ... төбе шашы терісімен қатып қалған.
Сыртында бесіктегі баланы ... ... ... ана ... ... Ең
келіспеушілігі бұл үңгірде ... ... ... ... ... екі ... ... болған арқан сол қалпында
қалған. Мұнда адам сүйегінен басқа ... ... ... мал ... ... қайыңның тозаңы, мүжіп тастаған (жылқы, сиыр, қой, ешкілердің)
сүйектері көп. Сол ... ... ... от ... малдың қиы, саз
ыдыстар секілді көптеген ... ... ... ... ... ... ... киімі сол қалпында денесінде
қалған. Говь ... осы бір ... ... ... ... мәйіттер
табылғаны туралы хабар 1980 жылы шекара әскерін біріктіруге барған ... ... ... ... ... ... ... берген тапсырма
бойынша 1982 жылы қыркүйек айында Ғылымдар Академиясының ... ... ... ... ... ... орнына барып, сараптама жасап
көрді.
Зертеушілер барғаннан бұрын ... ... ... ... заттардың алғашқы орнынан қозғалғандығы көрініп
тұрған болатын. Шашылған адамдардың сүйегін түгелдеп көргенде, алты-он жас
аралығындағы жеті ... отыз жас ... екі ер адам мен ... жас
шамасындағы үш әйел, барлығы он екі адам анықталды. Табылған заттардың ... ... ... бұл ... адамдардың қандайдабір жағдайлармен
осында орманды жерден шөл далаға тап болып, Хэцуу тауындағы осы бір ... ... ... ... ... ... ... да бір себептермен үңгір ауызы жабылып қалып, ондағы
адамдардың азық- түлік қоры бітіп, ... ең ... ... ... жас ... ... ... қалғанын аштан өздігімен өлуге дейін
жеткізген. 60 жас шамасындағы ағасының ісі болуы керек ... ... ыдыс әйел ... ... ағаш табақ қалған етіктің пішінін көре отырып,
б.э Х ғасырынан ... емес ... ... ... ... ... жылы осы өңір бұзылудың сәл алдында қалған болатын. ... ... мен ... ... ... болғаннан соң, қалпында
қалған еді. Қазір ол жерді білетін адам ... ... Сол ... ... ... ... мемлекетінің қарауындағы қалған тарихи дүние.
Их Баян үңгіріндегі зират- 1980 жылдың орта тұсында Омноговь ... Овоо ... Их Баян ... ... ежелгі дәуірдің бюесігі
саналатын жертанушылардың қолына түсіпті деген жағымсыз ... ... ... ... жеткен еді. Сонымен 1988 жылы ... ... ағак ... ... сол ... ... тарихи дүниелерді
жинастырып келді. Оленоговь аймағы Цогт- Овоо сумынының орталығынан батысқа
қарай 22 км ... ... Баян ... ... тас ... ол ... геологиялық дамуының
нәтижесінде тұрпаты өзгерген көлденең сызықты терең үңгірдің ... ... кіре ... ... тіке ... ... ... іні секілді көлемі
тар болғандықтан, адам үңгірге жатқан күйі еніп, 3 метр ... ... , ішке ... ... ішкі жағы ... ... алаңқай жері
шамамен 5 метр. Ішіне адам еркін отыру ... ... ... ішін ... ... ... қабырғасы жұмсақ ағашпен
қапталған, (ұзындығы 2 м, биіктігі 60-70 см) ағаш ... ... ... Ағаш ... ... ... үұстіңгі төменгі жағы деген жоқ.
әйткенмен жабығындағы ағаштарды көлденең ағашпен қадап тоқтатқан екен.
Их ... ... ... ... ... төрт жағы да ... . ол тозбай өз қалпын сақтаған. Ал оны ... ... да ... ... ... де қалпын бұзбаған. Зерттеушілер бұл жерді тексерген
кезде үңгірден адам сүйегі табылғанда қайта табыттың астына басылып ... ... ... ... төсеніштің қалдығы, тозаң ... де ... ... табылған.
Ғалымдар үңгірдің жоғары жағынан аққан батпақтың астында қалған болуы
керек. Оны ... алу аса ... ... мұнан жоғарыдан ер тұрман,
садақ іздеуге кірісті. Их Баяннан табылған садақ халық арасында ... ... ... ... ... ... еткен. Бұл садақтың екі
жақ адырнасы біраз жұмсарған тартпа қоймасы жоғалған болса да, ... ... ... арты ... қалыпты. Садақтың күрең затпен қақтап,
сәндеп біраз уақыт өткен соң ол ... ... ... ... ... бейнелі ең үлкен бөлігі 4 см, бас бөлігі 0,7 свм, мойны 28 см, көлемі
20,7-2,6 см. Садақтың сол кездегі өте ... ... ... ... Азия ... қару ... ... зерттеген кейбір ғалымдар
ретімен келсек, Их Баян ... ... ... ... ... ... ғасырлар деп шамалауға болады.
Сонымен бірге садақтың пішінін Орта Азияның көшпенділерінің ұзын қару
соның ішінде ежелгі садақ оқтарға зерттеу жасап, ғалымдардың ... ... ... ғасырлар деп ацтуға болады.
Их Баян өңірі манғол шөл даласындағы жерлеу үңгірлерінің ең бірегейі
және сирек кездесетін тарихи – мәдениескерткіш:
Сааган ... ... ... ... ... ... оңтүстік
көрші мемлекетінің құрамындағы Шынжан ұйыр автономиялық аданындағы Олб көлі
Үрімжі сияқты жерден Зах киімі ежелгі ... ... ... ... дүр ... осы бір ... көп ... ғалымдары
бірлесе отырып жан – ... ... ... ... ... шекаралас
орнын, табиғатын, ауа – ... ... ... өте ... ... ... жақса сақталған бұым табылған. Жақында ... ... көне мола ... Бірақ оның тонауға түскені туралы хабар жетті.
1998 жылы Омоговь аймағының Нойон сумынының Цаган Ханан үңгірінен ... ... ... ... тез ... Ағаш пен көмкерілген
үш қабат торғынмен оралған көне бір сақ болар. Қатырп үйренген салпен бір
мәйіт атақты бір ... ... ... екенін қарапайым білген болар.
Шешіп алып кеткен. ... ісін ... ... ... ... жібереді.
Бақытымызға орай, өртенбеген бас киім, етік тағы ... ... ... ... іздестіру бөлімі кірісуі нәтижесінде 1999 жылы ... ... ... ... Оның артынан 2000 жылы
осы орталықтың ғылыми зерттеуінің маманы, археолог ... ... ... болған жерге барып, зерттеу жүргізген еді. Осы бейітті тексерп
кқргенде XІV ғасырдағы монғол Шыңғыс ... ... ... ... ... ... киім, етік, торғын жібегінің қалдығы, ағаш
тарақ, жанған сүек, көп ... ... ... ... ... ... ... табылмаған бұйымдар бар еді. Цаган хан
үңгірінен табылған адам сүйегінен ... ... ... ... ... ... ... жіьерілген. Радио карбон
әдәсімен уақытын білу мақсатында зерттеу жүргізген еді. Ол ... ... 1308 -1353 ... ... мүкін. Егер бұл бейітті бұзбай ... ... ... ... ... көне орта ғасырдағы манғол тектес адам
бейнесін сол қалпыда көруге ... ... діни ... ... ... ... ... Сарбдак
тауының баурайында. Сарьдак діни орталығы орын ... ... ... алғаш рет ұзын әулие Заха Базардың бастамасымен ... ... үйде ... ... бірі болып саналады. Сарьдак діни орталығын
Маньчжур жаулап, олардан бұрын да монғол мемлекетінің және де ... ... ... ... ... тарихи ескерткіш құрылысының бірі
еді. Орталықтың сыртқы жағдайына ... ... оын ... ... ... бір тарихи орын деп ... ... ... өткен саын оның іші – сырты жауын шашынмен бірге ... ... ... ... Хад ... ... ... тауы Баян Хангар аймағының
Боле Богор ... ... ... ... жотасының батыс оңтүстік
аумағының ... алға ... ... Көз ... ... ортасында
Эльзит өзенінң шығыс алдыңғы жағында жайласқан осы бір киелі ... ... ... ... ... өте көп. ... тау ... түлкі, қасқыр
сияқты аңдар өріп жүреді.
Арша шөбі көп ... ... ... ... өте көр. Ерте
кезде ең мықты халық азаматтары паналаған киелі жер.
Архат – дел тасының зиратын 1999 жылы ... ... ... ... ММУ ... ... ... одан алған ертоқым сияқты заттарды
өткізген. Архат дэл тасындағы зиратты 2001 жылы тамыз айында монғол герман
археологтары күш ... ... ... ... ... ... Ғылым Академиясы Тарих
комитетінің маманы, археолго У. ... ... ... ... ... ... Орта Азияның көне және қазіргі
археология институтының ... ... ... ... ... ұлттық
арихи мұражай ғылыми зерттеу маманы, археологшы Г.рекзен қатысқан еді. Бұл
зират Архат Дэл шарапатты таудың ұшар басының бір жақ құз ... ... ... 450 бағытында, батыста солтүстік және шығыс бағытта алдына
тікелей шыққан адам еңбектеп кірерліктей қуыс ауызды әк ... ... ... ... болады. Осы бір қуыстың орта тұсынын ағаш
табыттың терімен ... екі ... ... жүк ... ... ... үсті – үстіне қабаттап жапқан үстінен шаң тозаңды ... ... ... т.б. ... қалыпты.
Табыттың басжағы жалпақ және биік, жұмсақ ... ... ... ... ... ... арасында тесік жоқ. Мұндай жерледе етжегіш
жыртқыш құсат мен кемірушілердің тамағы ... еді. ... ... ... ... басын солтүстік жаққа азимут 450
бағытынан бетін төмен қаратып арқасымен жатқы топастық ... ... ... ... ... қалғанымен төбе сүйегінің бас жағына
қойылған ерді ол ... ... ... ... ... асып орнына адас басының
оңжағында болған тозаң ыдық қойып, монғол табиғатының ... ... ауа райы ... ... биік ... басына бұзылмай адамдар
қолына тимей біздің заманға дейін жеткен. Осы зираттағы ... ... т.б. ... ... ... Адамның оң жағындағы керілген
қалдық болымсыз қысқа сопты терілген орағаш ағаш кеспе ... ... ... бау, қайықтың үздіктері, ұзын түзу ... ... ... аяқ жағына таман бағытттап денесін бойлай қойған мүйіз бауырлы
садақ, қамыштың ағашы ... ... ... ... ... ие ... ... бүтін бір жағын қағазбен көмірге ... ... жебе ... ұшы ... қоймай ұсақ-түйек заттарда 19 тал
атуға арналған оқтың ұшын жоғары қаратып ретімен жинақтап ... ... адам ... мен ... ... – ақ, ат - әбзелімен бірге
қойғаеына қарағанда ер адамның мәйіті екеніне еш ... жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ... үлкен орнынан терімен
қапталған ер тік төртбұрышты темін түзенгі ішегі ұлыстың бет – ... ... ... түсін, сәнін, түр – ... т.б. ... анық ... еді. ... орай,оның барлығ өртеніп кеткен.
Сондықтан ауыл аймақтағы барлық тарихи – мәдени жерлерді түгендеп,
картаға ... ... ... ... ... ... ... алдын алу керек. Табылған және халық арасында жүрген ... ... ... ... ... ... ... қою, уақытын,
тегін анықтау, ларды ғылымға, тарихзқа енгізу бірден бір ... ... ... ... ... Күлгін ескерткіші (684-731). Қапаған және магилан
дәуірінде түркі мемлекетінің көрнекті әскери қолбасшысы. ... ... ұлы ... Күлтегін (684-731) – Қапағанжәне ... ... ... ... ... ... Күлтегін тас жазуы – тасқа
қашалып жазылған әдеби мұра, көне ... ... ... қаласының қираған орнынан солтүстікке қарай 40 км жерге,
Архон өзені ... ... Изу ... жанына орналасқан құлпы
тастағы жазу. Бұл ... ... мұра ... деп те ... ... ... ағасы Білге қаған (әуелгі аты Магилан)
Табығаш елінен шеберлер алдырып, тас бағанаға ... Сөзі ... ... ... ... ... қүрастырған. Оны алғаш рет орыс ғалымы
Н.М.Ядрицев 11899 ... ... ... ... тұңғыш рет Р.В.Фодлов
аударды. Ескерткішті замандар Г.Гейки, Р.В.Родлов , ағылшын Кембелб француз
Де ... өз ... ... ол ... ... ... жылы ... басқарған манғол чехословак біріккен экспедициясы
ескерткіш орнына қазба жұмыстарын жүргізді. Ескерткіш Құтлық қағанның кіші
ұлы әскербасы ... ... ... Жазуда тарихи оқиға баяндалады.
Шығыс түркі қағандығы мен. Оның ... ... ... ... тарихи
мен мәдениі, әлеуметтік құрылысы жөнінде құнды деректер бар. Жазуда
баяндалатын уақиға екі ... ... ... 13 жыл, ол кіші жазу деп ... Кіші жазу ... кіріспесі іспетті.Мұна Сырдариядан Тибетке дейінгі аралықтар түркі
тайпаларының өз алдына мақсаты айтылған. Ал, екінші тарау – ... жазу ... ... ... ... ... ... ХІІІ-XIV ғасырлардағы жаза.
Мұра Монғолияы ... ... ... ... ... ... ... ұйғыр) тұрмыс – тіршілігі, әлеуметтік – ... ... ... – ақ, ... ... этнографиясына қатысты деректер
мол кездеседі. Шежіре шамамен 1940 жылы аяқталған. Авторы белгісіз, ол хан
ордасына ... ... ... ... ... ... жазған. Еңбек
ақсүйектер ғана оқитын мемлекеттің ішкі- ... ... ... ... ... ... ... жазылған кітап болғандықтан 1382
жылы қытайлар ... ... ... ... көшірген. Осылайша монгол
тілінде, қытай әліпбиінде жазылған нұсқа Пекин ... ... ... ... мен ... шетелдіктер де зерттеді.
Еуропалықтар алғаш орыс ғалымы И.Кафаровиың қасқаша ... ... ... ... ... Хейкеш, кеңес тарихшысы с.А.Козин,
француз ғалмы П.Пелиор толықтай ... ... ... ... ... ... ... құныды зерттеулер жасады. 1969 жылы
қазақ тіоінде М.Сұлтанұлының тәржімасы Баян аумағында ... ... ... ... алғы сөзін жазған Б.Боқойұлы 1998 жылы Алматыда,
2002 жылы Ұлан ... ... ... қайта жариялады. Мұнда түркі
мемлекетінің өткендегі ... ... ... берілген. Онда «Жоғарыда
аспан, төменде қара жер пайда ... ... ... ... адам баласы
жаралды. Оларды басқару үшін біздің ата – бабамыз ... ... мен ... ... ... 4 бұрышындағылар бізге жау еді. Әскер ұстап бүкіл
елді ... ... ... Дүниенің төрт бұрышында бейбітшілік орнатты.
Бағынбайтындардың бастарын идіріп, тізелерін бүктірді» деп ... ... ата – ... өліп, тркі тайпалары әлсіреген кезде мемлекет басына
Күлтегіннің әкесі Құтлық қаған, одан соң ... ... және ... ел билегені баяндалады.
Жазуда көбіне – көп тармаөта болған белгілі әскер басы – ... ... ... Жеті ... ... қалған Күтегін, 16 жасында қару
жарақ асынып, ел намысын, халық кегін ... ... ... ... ... болған Байшұбар, Тайбурул тәрізді ... ... ... ... берген Бозат тағы басқа тұлпарлардың шабысы шебер
суреттеледі. Батырға деген халық жоқтауын Иолығтегін өзі ... ... Онды ... ... бар «Інім Күлтегін қаза болды, өзім
қайғырдым, көрер көзім көрместей, ... ... ... ... ... әбден қайғырдым, қайғырғаным сонша, жылай – жылай
жұртыма қас көзі аз ... деп ... тас жазу ... Архангой аймағының Их Тамир
сумынындағы Тамир өзені маңынан көптеген ... ... ... ... ... ... ... адамдардың тасқа қашап жазулары мен
таңбалары және суреттері. Олардан басқа VII-IX ғ түрік, ... ... ... ғ ... ... ... ... құнды ескерткіштеркөптеп
кездеседі. Зерттеушілердің санағы бойынша әртүрлі 150-ге жуық ... бар. Бұл ... ... тастағы жазуларды жолаушылар,
саяхатшылардың қызығушылығын туғызды. Осы жазулардың мағынасын ... ... ... ... ХIX ғ ... ... ... өзенінің бойынан
1200 ж бұрынғы, осы уақытқа дейін белгісіз ... ... Ол ... жазған руналық мәтіндер болатын. Ғалымдар шешуін тапқан ... Азия ... ... ... оқиға болды.
Бұл мәдени – тарихи ескерткіштер Орта Азия ... ... бет ... ... ... теңдесіз жәдігерлер болып табылады.
Монғол жеріндегі құнарлы ... ... ... бұрынғы қазба
байлықтарды жете бағаламай халықтар қоныстанып жатқан жағдайы бар.
Қазіргі таңның өзінде ашылғаны 1200- дей, ... ... ... ... сақтауда. Бұл дүние жүзінің мәдениетіне құнды ... ... ... ... ұйымдастыру, үздіксіз жүргізілуі тиіс –
бүгінгі мемлекет тарапынан да, әр ... ... ... ... жәдігерлер болашақтағы көшпенділер кескіні, тарихын, мәдениетін,
шығі тегін көрсететін әлем үшін құнды дерек ... қала ... Ірі ... тарихи – мәдени ошақтар
Халық билігі кезінде Монғолия картасында жаңа ... ... ... ... қала ... будда манастыры, айналасында киіү үйлер
тұратын еді. Қазіргі ... да сол ... ... бірге ұлттық, дәстүрлі тәсілдер де ұстанылады.
Ел арзитектурасы жергілікті ... ... ... ... ... құрылыс элементі болып табылады. Мұның өзі келушілерге ыңғайлылық
туғызып, ерекше назарын аудартады.
Ел астанасы Улан Баторда ... алаң ... ... есептеліп жасалған.
Қалалар бейнесі тарихи, ... ... ... ... ... мен ... үйлесімділігі ел астанасы Улан
Баторда бейне тапқан. Қала 1639 ж салынған. Қазіргі кезде атын 1778 ж ... және ... ... ... Будда храмдары, княздар
резиденциясы салынды. Ресей мен Қытай арасындағы ... жолы ... мен ... ... ... ... бұрынғы Урге деп аталған
кезден Гандан будда манастыры қалған.
Богда – ... ... ... ... – оргонның тұстік
безендірілуі қызықты архитектуралық үйлесімділік болып ... ... ... ... ... ... ... Ғылымдар
Академиясының діндер мұражайы орналасқан Чой Жин – ... – Сум ... ... ... ... ... ... Тибет және Қытай
дәстүрлерісен салынған.
Улан Батор ... алаң ... әсеи ... ... ... ... ескерткіш орнатылған. Сухэ – Батыр алаңы мерекелік
шаралар өткізетін жер, қаланың ерекше ... ... Улан ... ... ... ... неке сарайы, ғылыми техникалық орталығы
орнатығаны, мәдениет үйі, мұражай бой көтере бастады. Улан батур ірі туризм
орталығы.
Ұзақ ... ... ... ... кітапханада сақтаған. Оның
арасынада XІІІ ғ кітаптар да бар. ... ... ... ... ... ХIX ғ ... ... Оның көтеріңкі мәтіні айқындалған. Кітапқа
50 кг алтын, 400 кг ... ... ... ... ... ... қолжазбалары пальма жапырағына
жазылған санскрит жауы қасиетті «Найман Мянгат» ... ... сырт ... ақ ... ... Улан ... қазіргі аудандары – Богдхоан, Сангина, Хайрхан,
Чингелтэй, Бонзурх. ... ... ... ... көне тарихи
ескерткішке тола киелі жерлер. Богдқоған тауына бірнеше ... ... ... Ары ... ... қойнауында ежелгі ... ... тас ... өзге де ... мекендер, сонымен
бірге Ихтенгердің баурайының ... ... ... ... ... көне ... көне монғол әріпімен жазылған тарихи ескерткіштерді
кездесіруге болады.
Тағы да Батыс – Ширээттің шыңындағы ұзындығ 7 метр биіктігі 5 метрлік
мінсіз ... ... тас бар. ... ... бір үлкен шойын қойылған
тесіктің аузына Жан ЧуВу ... ... ... ... ... ... ... хатасын V Богд Луван 1837 ж негізін ... ... аңыз ... – ақ ... үңгірінің төбесіндегі Луваан –Жолболсун хан Жолбасэнгин
Арслан (Палуан) сарқырама құдайы, Очирваор, Эржгум, ... ... ... сөзднр кездеседі.
Батыс Ширээт тауының үстіндегі үлкен бір тастағы оттың ізін «Чингис»
(шыңғыс) ханның атының ізі ... ... бар. Богд хаон ... Зуун ... ... ... діни ... 1750 ж алғаш қасиетті манзушир
тастан салынған 1 қабатты тарауық шіркеуі.
«Беск қаруан ... ұлы ... – көп ... ... деп ... Сонгино Хайрхан тауының Батыс және теріскей ... ... ... ... ... Туул өзенінң сағасы, Хар тун деген жерде ... ... ... ... іргесін осы жерде қалаған Темучин осы жерде
ойнап, өскен.
«Монғол құпия шежіресі» де ... ... ... хайрханның саласы
Додарт бастау алатын Хайырхан деген таудың ұшар ... ... ... ... ... болады.
1981 жылы қазба жұмысатары кезінде барлық денесін тозаңшы рып ... ... ... ... ... ... орта ғасырлық
ақсүйектердің табыты, оны айнала қойған темір үзеңгі, ... , ... ... ... ... жартысы алты жапырақты моншақ, т.б. саны 2 ғасырдай
сақталған ... ... ... қоса өте ... ... ... ... тауының баурайындағы Туул өзенінің Огоөмөрдің сары ... ... ... Лувсандомбил туылған жер болғандықтан осы жердегі Баяр
Толгойды ... ... ... ... ... ұстаздың сегіз көркем жасалған
мүсіні қойылған.
Айта берсек кіші Хэнтидэн Туул өзенін ... ... ... ... ... Хуанның шіркеуі, Улиастайдың доға шіркеуі Ар-Зайсан шіркеуі,
Нваан ханның діни ... ... ... ... шіркеуі, Мандалдың шошақ
мұнарасы, Гэндэлдің шіркеуі, сонымен қатар Улх бұрышынан ... ... ... ... бас), бор ... сияқты көптеген тарихи
орындармен, намазханалар және діни мекемелермен шіркеулерді ... ... ... ... болсақ Чингэлтэй тауын көне
дастан болған шәкіртіне діни ілім ... қарт ... Лама осы ... иесі
деп айтады. Сол себептен осы таудан білім алса аруақтарға сый құрмет
көрсетсе ... ... ... ... ... ... ауданының
аумағында орналасқан. Дамбаржалдың діни орталығы ... II ... ... ... ... қасиетті жер болғанымен қатар тарихи
ескерткіш мұнда манжы, монғол, қытай әріптерімен ... ... ... тарихи дүниелер мол. Их Хүрэдегі төрт таудың ... ... ... шоқы арты ... орман таумен ұласып жатқан табынатын жер
болған. Уланбатордың Гачуурт ауданы қала орталығынан шығысына ... 25 ... ... Гачуур өзеннінің батысындағы шығысқа қараған тас
тақтайшада қола ... ... ... мыс ... ... ... тас тақтайшасында екі қол, екі аяғын айқастыра тұрған адамның екі
болжам ... ... ... өте ... ... Төменгі жағында
аттың бейнесі суреттелген тау атының жоны қырлы, белі бүкір іші қабысқан
сыртқы аяғы ... ... ... ... Өйткенімен құйрығы
бейнеленген тұсы жоқ болғанымен жоғарғыға салынған аттардай ол да ... ... ... ... ... Гачууртан табылған осы ... қола ... ... ... ... ... ... дейінгі
1200-100 жыдар деп болжайды. Қаланың тағы бір ауданы ... ... 20 км ... орналасқан Баянцогт тауының оңтүстік шығыс
жағы ежелгі түрік хандығының үш ханның ... ... ... ... ... бар. ... мазары түрік тектестілердің атағы
шыққан ескерткіштің бірі және бірегейі ... ... ... ... ... ... ... аты мәшһур санаулы жазба ескерткіштердің бірі. Осы
жарық көшелер екі тастың сегіз қырына алпыс екі ... ... ... сол дәуірдегі түрік қоғамының жағдайын, Тоныкөктің өмірімен
байланыстыра ... ... ... ... ... айналасындағы осыншама тарихи мәдени ескерткіштер
ішкі және ... ... ... ... ... ... Осы ... көздің қарашығындай қорғап, сақтап, көпке жарнамалап болашақта әлі
де арықарай тереңдей зерттеу өскелең ұрпақтың асыл ... Сол ... ... ... ... ... ... орналасып жатқан қала
маңындағы көне жәдігерлерге ... ... ... ... мән ... қала өркендеуінің астында ... ... ең ... ... алып оларды қорғау бұл күнде қажет болып отыр
Баян-Өлгей аймағы Монғол елінің батыс шекарасында Монғол Алтай тауының
ең биік нүктесінде орналасқан. Климаты ... ... ... ... ... орташа температурасы 16,5°С. Баян-Өлгейдегі табиғи туризм
саласының өзі бірнешеге бөлінеді. Сонымен бірге тарихи орындары мұражайлары
да ... ... ... ... ... Оның ... Баян-Өлгей
аймағының өлкетану кабинаті 1948 жылы құрылып, Монғол ... ... ... 1962 ... 461 ... ... ... болып,
кеңейтіліп құрылды. Мұражай көрмесі төрт топқа бөлінеді:
1) ... ... ... жер бояулары, тас көмір, сутас,
вольфрам, інжу, топаз, мыс сияқты қымбат қазбалы ... ... ... ... ... көкек, тоқты бодақ, ілбіс сияқты
алуан түрлі жануарлар қойылған.
2) Революциядан бұрынғы ... ... ... жабайы қоғам
заманындағы адамдардың өндірген өмірге керекті ағаш, ... қола ... ... ... ... ... ... феодалдық заңдар, әйел сатып алу
дәстүрі, молдалардың бас ... ... көне ... ... фактілері көрсетілген.
3) Кәзіргі Баян-Өлгей туралы бөлмеге: Тұлба көл даңқты шайқасының
фактілері, революцияның ... ... осы ... ... ... ... органдардың орналасу схемалары мен
жаңа-жаңа фактілері, ... ... ... ... ... ... баяндап тұрған сәулелі макет,
социолистік құрлыстағы етек ... ... ... ... жылы,
көңілге жайлы орналасқан.
4) Этнографиялық бөлмеге: қазақ урианхай халқының өткен өмірін
баяндайтын үй жиһардары, ... ... ... кесте, ою-
сызу, қазақ халқының 32 ... ... ... ... жүздеген
көрмелерді атай кетуге боларлық.
Енді Баян-Өлгейдің табиғи-рекреациялық ... қоса ... ... ... ... ең биік ... әлемге әйгілі Бес Боғда (4735м),
Цэнгэлхайрхан (4362м), Цамбагарав ... ... ... ... Бес ... тауының бөктеріндегі мұзды бұлақ 17 км-ге ... ... де ... спорттық дайындығын жасап, тау бағыттары арқылы
тау ... ... ... ең биік ... өмір сүріп жатқан қазақ, урианхай,
тува халқының салт-әдет ... ... ... қол ... және биік таудың
белінде өмір сүргендерімен ерекшеленеді. Бұларды саяхатшылар қызыға
тамашалайды.
Монғол ... ... ... шөп ... ... ежелгі тарихын ... ... ... Жаз ... теңіз деңгейінен 2700-3200 метр биіктікте
орналасқан табиғат ... ... ... ... ... ... ... Хурган
көлдерінен балық аулау, қыстың бүркітімен аң аулаушылар аң ұстап қайтады.
Саяхатшыларға ... төрт ... ... ... жасап, олардың
қызығушылығын тудырады.
Өлгей-Хотон, Хурган теңіз бағыттары арқылы он күндік туристік маршрут
жасалған. ... күні ... ... ... ... алып 40 км ... ... барып шатыр тігіп жатады. Бұл жер
саяхатшыларды демалдыратын ... жер. ... бие ... ауыл ... ... ... қымызбен сусындырып, бие ұстау құлын тарту
сияқтыларды көрсетіп қазақ ... ... ... ... ... ... көріп тамашалап, қызығады. Екінші күні қырдан 100 км жүріп,
Хотон көліне келеді. Мұнда балық ... көл ... ... ... ... ... Ховд өзенінің мешіті, ежелгі көне ... ... ... ... ... ... күні мұнда аздап жайғасып 3-6
қашықтықтағы ... ... ... балық аулап, қайықпен жүзіп демалады.
Төртінші күні 15-20 км ... Елік ... сұлу ... ... ... Барған
күні биік таудан жеміс тереді, тау сарымсақ ... ... ... ... ... ... күні Қазақ ауылдарына кіріп олардың салт-дәстүрімен
танысады. Қазақтардың қыз қуар, көкбөрі (тері таласу) сияқты ат үстіндегі
спорттық ... ... ат, түйе ... еркін демалдырады. Алтыншы
күні содан кейін он км ... ... арал ... белсенділікпен демалады.
Мөлдір сулы биік таудың көлінен балық аулап, гүл теріп, тастағы суреттерді
тамашалайды. ... ... ... ... ... көрсетіп, табиғат
байлығын тамашалатады. Жетінші күні арал басынан Түргэн деген жерге ... ... ... тас ... ... ... күні ... км жүріп Ассел бұлағына жетеді. Тоғызыншы күні ... ... ... 20-шы ... ... ... көріп, алуан түрлі ғажайып
көрністерді ... ... күні ... ... ... ... ... мұражайға апарып тамашалатады.
Монғолия туризмінің инфрақұрлымы ерекше сипатқа ие. Табиғи ... қала ... да ... ... ... ... ел тарихын баршаға насихаттап, әлемдік туризм-саяхат жүйесінде
өз орнын иемденіп отыр. Табиғаттағы бай ... ... ... ... мұра ретінде қалдыруымыз керек. ... ... ... ... еліміздің мол құндылықтарын көрсете ... ... ... ... қызметтер жасауымыз керек.
3.3 Мемлекеттегі туризмнің болашағымен оны қорғау шаралары
Монғолия территориясы өзінің ерекше климатымен, жер бедері, ... әсем ... және ... мұраларымен әлемді таң қалдырады.
Оның табиғатына мұхит пен теңізден ... биік тау ... ... ... әр ... ... климат
қалыптастыратын территорияның тау бедері ерекше әсер етеді.
Өсімдігі мен бальнеологиялық ресурстар емге ... ... ... ... ... бай, тау ... ... даласы құпияға толы елді кез-келгенің
бір көргісі келері шындық.
Бір жануарының өзін алсақ өзге еш жерде ... ... ... ... жабайы ат, гоби аюы, Пржевальский (тахи), осында өзін ... ... ... ... сирек кездесетіндіктен, аңға шығушы
туристердің өзге ... ... ... қызығушылығының артуы
мемлекет тарапынан қорғауға ... ... ... ... ... ... коптігі, су құстарының алуандығы ... ... ... ... ... ... ... туризмде ерекше орын
алады. Оның Баян-Өлгей аймағында саятшылары, Гоби аймағында ... ... ... ... ... ... ... Осы саламен Монғолия 1967 жылдан
бері халықаралық аңшылық көрмесіне қатысып 94 алтын ... ... ... Монғолияның бағдарламасының маңызды тармағы болып жан-жануарлар мен
табиғи ресурстарды ... алу ... Оның ... ... ... сақтап қалу. Бұл ғылыми да, туристік те бай ... ... Оған ... ... ... ... ұстайтын салты
әсер беруде. Мысалы, оның басы 1294 жылы кейбір аң мен құс ... ... тиым ... ... мен өзге тұрақтардағы табиғатты
сақтау, өзен мен ... ... ... заңды тиым салуын айтуға болады.
Монғолияда он жеті жыл турған Венеция саяхатшысы Марко Поло 1297 жылы
өзінің еліне оралып, ... ... ... отырғызылған ағаштар жазда
самал, қыста сая болады” деген. Сол ... ... ... көшпенділері
табиғатты қорғаудың жазылмаған заңын сақтаған. Суды ластамау, жас бұтаны
отамау, тұрғын-жайды тазалау сияқты жадынамаларды монғол ... ... ... ... ... ... өзінде аңшылық қағидасы туралы заң
шыққан. Ол 1921 жылғы Халық революциясы жеңгеннен ... беки ... ... табиғи ресурстарды қорғау туралы заңы 20-шы жылдары жарық
көрді. Қазір елде аңшылық турасындағы заң, ... ... ... ... су ... жерді рационалды пайдаланумен қорғау туралы көптеген
заң актілері ... ... ... тіршілік етуші жануарлардың көп түрі
Халықаралық және Монғолдың Қызыл кітапқа ... Ол ... өз ... ... ... ... оның түрі ... Құрып бара жатқан өсімдік
пен жануарлар түрін сақтап қалу үшін елде 5,6 млн га ... ... 13 ... Оның ... аң мен құс ... балық аулауға, ағаш
кесуге, өсімдіктер жинауға тиым салынған. Әлемнің ежелгі ... ... ... ... ... Оның жасы 280 жыл. 1975 ... ірі үлкен Гоби қорығы 5 млн ... ... ... 1985 ... ... ... Монғолияда қорықтардан өзге тоғыз қорық
орны, жиырма аңшылық жасайтын мекендер бар. ... ... ... ... ... кіші ... ... көзделуде. Сирек
кездесетін және жоғалып бара өсімдіктер, жануарларды ... ... ... ... және қорғау
жұмыстары кеңейтіліп, оның оң нәтижесіде көрнуде.
Уланбатордың ... ... бақ ... ... 500 ... түрі
жинақталған. Халық санының артуы, келушілердің көптеп тартылуы ... ... ... ... ... ... қорғау мекемелері
туристерге су көздері мен өзге де табиғи рекреациялық орындарды таза ... ... Қала мен ... ... ... ... ... астанасы-Уланбатордың 3000 метр кв жерден астамы гүлдендірілген.
1975 жылы Монғол табиғатын ... ... ... сол жылы ... мүше болды. Монғол жерінде ... ... ... ... де ел ... ... орны мен ... оте жоғары. Өкінішке
орай оның кейбір түстарының өзгеріске бұзылушылыққа ұшырап жатқаны да
шындық. Бұл ... ... кері әсер ... ... ... ... болады.
1) Оған зиян келтіруші антропогендік әсер болғандықтан көне ... ... ... ... ... тас, оба ... ... адамдар үй
тұрғызуға сондай-ақ басқа да керегіне пайдалануға алып кетуде. 2) Тағы ... ... ... ауа райының тұрақсыздығы, жауын-шашын, жел ... ... Оның ... да мемлекет тарапынан ... ... ... ... ол әр адамның алдында тұрған ұлы парыз. Егер мәдени-
тарихи мұрамызды сақтамасақ онымен бірге өркениетімізді, тілімізбен ... ... ... ұлт ... ... аян. ... ... келе
қаймағы бұзылмаған көркем табиғатымен тарих қойнауынан сыр ... ... ... ертеңі мен сенімі. Ол уақыт ... ... ... ... ... ұрпақ үлесінде.
ҚОРЫТЫНДЫ
Теориялық-әдістемелік зерттеу нәтижесіндегі мәліметтерге қарап мынадай
қорытынды мен ұсыныстар жасауға болады:
1) Заң мен нормативтік ... ... ... туризм саласының
түсінігін, мәнін, маңызын толық анықтауға болады. Мұндай үлгі арқылы
туристік-рекреациялық ... мен ... ... ... ... ... мен кетер шығын көлемінде белгілеуге мүмкіндік бар.
2) Туризм географиясы ерекше ғылым саласы ... ... ... экологиялық, экономикалық, жағының теориялық-әдістемесінің
негізінде сол территорияның мүмкіндігін, ондағы түрімен ... ... ... ... ... ... зерттеуде көрсетілген сипаттама елде табиғи да, тарихи-мәдени де
туризм саласын дамытуға ондағы ... ... ... ... мен ... да ... мүмкіндік беретінін
көрсетіп берді.
4) Табиғи рекреациялық жағдайын ... ... ... ... Адам аяғы ... ... ... сүюшілер үшін туризмнің аңшылық,
альпенистік, балық аулау және спорттық түрлерін дамытуға;
- ... ... ... мен ... ... демалып жанға дауа, дертке шипа алуға болатынына;
- Мемлекеттік ... мен ... ... ... ... ... болатынын көрсетіп берді.
5) Мемлекетте тек анықталғанының өзі ғана 1200- ге тарта болатын тарихи –
мәдени ескерткіштер ... ... мен ... ... діни ... ... сыр шертеді. Олардың арасындағы
Тоныкөк, Білгеқаған, Орхон- Енисей жазбалары, ... ... ... ... ... мол ел ... ... дәлелді
бейнесін әлемге айғақтайды.
6) Орталық Ұланбатор, Дархан, Эрдэнэт қалалары Баян-Өлгей ... ... ... жоғарға деңгейде дамыған. Ондағы ұлттың
өзгешілікті, жаратылыс ... ... ... айшықтайтын көрмелер мен
мұражайлар келушілердің құмарынан бір шығары хақ.
7) Елдегі туризмнің қазіргі ахуалы мен ... ... ... жетелейді: материалдық базамен туристік- рекреациялық
потенциал әлемдік нарыққа шығып, ондағы стандарттарға ... ... ... ... ... ... ... жолға қоя білген
және де көптеген оны дамыту бағытындағы шараларды ұйымдастырып отыр.
8) Жергілікті халықтың ұлы ... орай ... ... ... ... ол туралы алғашқа заңдар ХІІІ ғасырда қабылданғандақтан, ... да ол ... ... ... ... табиғат бастапқы қалпын
сақтап отыр. Оның өзі болашаққа сеніммен қарауға жетелейді.
9) ... ... ... ... ... ... есепке ала отырып, ғылыми терең әрі жан – ... ... ... ... Оны ... ... заңмен бекітіп, толық қорғауына алуы керек.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Майдар.Д.А. Архитектура и ... ... ... Жұмақанов.Т, Шаңбай.Т, Жұматаоев.Б, Тетенко. Білге қаған ескерткіші.
Алматы, 2004.
3. Тунгаадаш. Б.М. Монголия сегодня. М, 1999.
4. Азамат. Х.Т. ... ... ... ... ... ... М, ... Билгүүн.Д. Нутчийн туогай хамгааластай газар. ... ... ... Улаанбаатор, 2002.
7. Цог.Б.Д. Монгол орны физик газарзүй. Улаанбаатор, 2000.
8. Магияр.С.Д. Монгол Улсын Тусчай газар, Улаанбаатор, ... ... ... ... ... ... Төсөл.(1996-2010 он)
Улаанбаатор,1993.х.23.
10.Гонгор. Д.А. Ховдын хураангүй түүх-Уланбаатор, 1994.
11.Tunurdorj. O.Travellingthrough. Mongolia.Ulaanbaator, ... Шинэ ... ... ... Монголия, 2005.
13.Гантөмөр. Д.А. Аялол жуулчалын үндэс.УБ.,2003.
14.Максаковский В.П. ... ... ... ... Дамдинсүрэн.Ц.У. Монголын нууц-товчоо УБ., 1995.
16. Потемкина.И.И. Монголия пудеводитель. М,1988.
17. Живопись монгольской ... ... ... ... Улсын Баруун Бүсийг хөгжүүлэх Төсөл (1996-2010 он)
Улаанбаатор,1993. х.23. ... ... ... ... ... ... Природа, люди и хазяйство Монголии. М,1989.
20. Экономика МНР. Очерки. М,1969.
21.Истории Монгольской ... ... ... Н.Я. ... о ... 1985.
23. Шагдар.Ш.И. Газарзүй. УБ, 2002.
24. Гумелев.Л.Н. Древние тюрки. М,1993.
25. Қинаятұлы.З. ... ... ... ... Boyan olgaii ... ... Ашар А. Монголын Товч түүх. УБ;1989.
28. Страны мира. ... ... ... ... ... ... зарубежная Азия //Мысыль. М,1982.
30. http:// www.terra mongolia. ru/ images (tours) mountain (big).
31. Сэр-Одхав.Н. Баян-Өлгий айиағының археологиялық ... ... ... 1969.»
32. Грумм-Гржимайло. Г.Е. Запнадная Монголия.
33. Потанин.Г.Н. Очерки. Северо-Западной Монголии.
34. Грумм-Гржимайло. Г.Е. ... ... и ... край Л-М, ... ... ... Алтай вистоках Иртышья и Кобда (1905-1909)
Томск, 1911.
36. Дамбадорж. Ц. Тұлба көй-Улаанбатор, 1999.81 х (монгол тілінде)
37. Баяр. Д. ... ... ... на ... ... ... этнография и антропология» Евразии, 2004- №20
38. Котляров.Е.А. География отдыха и туризма. М,;Мысыль, ... ... ... К.Д. ... ... ... М. ... отношения, 1990-315с.
40. Александрова Ю.А. География миравой индустрии туризма –Учеб пособие –М;
МГУ, 1998-79с.
41. Гурулев. С. Моенголы- мореходы ... с ... ... Монголия и Аидо и мертвый город Хара-Хото М, Огиз 1948-
328с.
43. Лущекина.А. Охраняелые территории ... ... ... Монгол орон-М. Планета 1984-с207.
45. Монголия: общегеографическая. 1:3000000-М: раскартография 1993-1 печл,
23 ж14см ... ... ... ... ... 8-том ... ... 197 б.
47. Живописв монгольской народной республики (Альбом) М, 1960.
48. Страна народы зарубежная Азия ... ... Азия ... ...

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан мен Монголиядағы туризмнің дамуы64 бет
АҚШ пен НАТО: ланкестікпен күрес7 бет
Сұйықтың қозғалысы Сұйықтың ағын сызықтары мен түтіктері4 бет
Қазақстан жеріндегі ортағасырлық мемлекеттер3 бет
Қазақстан теорториясы алғашқы қауымдық құрлысы.4 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
XI – XV ғасырлардағы Монғолия17 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
Алматы облысының туристік рекреациялық географиясы61 бет
Аумаққа рекреациялық баға берудің әдістемесі4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь