Сөз этикет бірліктерінің қолдану орны мен жұмсалу аясы

ЖОСПАР
Кіріспе

I тарау. Сөз этикеті бірліктерінің қызметі мен семантикалық.стилистикалық ерекшеліктері
1.1 Сөз этикетінің қызметі және оның өзара байланыстылығы
1.2 Сөз этикеті бірліктерінің стильдік ерекшеліктері
1.3 Сөз этикетінің семантикалық түрлері және ерекшеліктері
1.4 Қазақ және түрік тіліндегі вербалды және бейвербалды этикет формалары

II тарау. Сөз этикет бірліктерінің қолдану орны мен жұмсалу аясы
2.1 Қазақ және түрік тіліндегі амандасу сөз бірліктерінің формалары
2.2 Қазақ және түрік тіліндегі қоштасу сөз бірліктерінің формалары
2.3 Қазақ және түрік тіліндегі тілек сөзі мен рахмет айту сөз бірліктерінің формалары

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
        
        ЖОСПАР
Кіріспе.....................................................................
............................................2
I тарау. Сөз этикеті бірліктерінің қызметі мен семантикалық-стилистикалық
ерекшеліктері...............................................................
...........8
1.1 Сөз ... ... және оның ... Сөз ... бірліктерінің ... Сөз ... ... ... ... ... және ... тіліндегі вербалды және бейвербалды этикет
формалары...................................................................
....................................16
II тарау. Сөз ... ... ... орны мен ... Қазақ және түрік тіліндегі амандасу сөз бірліктерінің
формалары...................................................................
....................................19
2.2 Қазақ және түрік тіліндегі қоштасу
сөз бірліктерінің
формалары...................................................................
....................................32
2.3 ... және ... ... тілек сөзі мен рахмет айту сөз
бірліктерінің
формалары............................................................40
Қорытынды...................................................................
...................................43
Пайдаланылған ... ... ... ... өмір сүрмек емес.
Сол өмірінде ол өзін қоғамнан тыс ... ... ... ... ... ... ... ұл-қызымын деп есептейді. Адамды сондай
саналы ойға баулитын, еңбек процесіне ... ... ... қарым-қатынас құрамы – ұлы мәртебелі сол ана тілі.
Адам білімді, тәлім-тәрбиені тіл ... ... ... өнерді,
ғылымды, техниканы тіл арқылы үйренеді. Тіл – ұлт ... ... ... бір ... Сондықтан онда әрбір халықтың ұлттық сана-
сезімінің, ойлау тәсілінің, мінез-құлқының ... ... ... ... ... ... әдеби мұралары, ... ... тіл ... ... ... отырады.
Тілді жақсы білу оңай жұмыс емес. Өйткені оның шегі жоқ. Тіл ... ... ету ... ... жасау тәжірибесінде мыңдаған
жылдар бойы жасалған. Оның орасан зор көп байлықтары сол тілде ... ... ... ұзақ ... ... ... ... ретінде
үнемі дамып отырады. Тілді сіресіп қатып қалған қалпында емес, сол даму,
жетілу, ... ... ... ... бір ... ... өмір ... бірлесіп еңбек
етеді. Қандай да болмасын қоғамның көпшілік ... ... ... жасау дәстүрі болады. Адамдардың бір-бірімен араласуы сол қағидаға
негізделеді. Одан ауытқу өзара қалыптасқан ... қаяу ... ... ... белгілі қоғамның бір мүшесі ретінде, көпшілікке ... ... мен ... құрметтеп отыруға тиіс. Міне,
адамдардың өзара ... ... ... әдеп ... ... «этикет» деген арнайы терминмен айтылады. Осы ... ... ... (тіл арқылы жүзеге асатын) жағы ... ... ... ... ... ... бастады.
Сөз этикеті жалпы алғанда адамдар ... ... ... ... ... ... түрде жүзеге асуы, сондай-ақ
көңіл-күйге жағымды әсер ету үшін ... ... ... бір ... сөз ... ... деп ... болады.
Сөз этикеті әлеуметтік-лингвистикалық құбылыс болғандықтан ... ... тән ... тіл ... тілдің функцияларынан туындайды. Ал
жалпы тілдің ең басты қызметі – ... ... болу және де ... яки ... ... ... ... заттар мен құбылыстарды бейнелеу,
ойды жеткізу ... ... Сөз ... ... ... бір ... жүйесі (микросистема) ретінде қарым-қатынас, яғни коммуникативтік
қызметте жан-жақты ... ал ... ... ол ... ... Мысалы, дәстүрлі «Қалың қалай?», «Не жаңалық бар?», « Мал-жан
аман ба?» сияқты ... ... ... ... ... ... талап
етпейді. Бұл сұраулы сөйлемдер өз кезегінде айтылуға тиіс болғандықтан,
айтылады да, оған тағы да ... ... ... не ... ... ... ... жауаптар беріледі. Бұл мысалдар (сөз орамдары)
сөйлеушілердің әңгімені ... ... ... яки бір ... ... ... беру ... емес, негізінен, қарым-қатынасты үзбеу, жалғау
қызметінде тұр. Бұл, әрине, сөз этикетінің негізгі қызметі тек ... ғана ... оның ... (сигнификативтік) мәні жоқ деген сөз емес.
Егер оның бұндай ... мәні ... біз ... бір ... ... мен амандасу, рахмет айту секілді түрлерін ажырата алмаған болар
едік.
Сөз мәдениеті ... ... ... ... ... ... өзі ... өрісі кең дүние. Тіл жеке сөздерден тұрады, яғни сөз – тілдің ... ... ... ... сөзінің қосалқы, ауыспалы мағыналары бар.
«Сөз мәдениеті» – ... жеке ... ... ... өтіп қалыптасқан, қоғам тарапынан қабылданған заңдылықтарына
сәйкес дұрыс пайдалану ... ... ... ... «Сөз ... – тек
тілдің фонетикалық, лексикалық, грамматикалық нормаларын бұлжытпай дәлме-
дәл сақтау ғана емес, айтпақ ойды тыңдаушы жүрекке жылы ... ... ... ... әсерлі жеткізу дегенді білдіреді.
Кез келген ұлттың, халықтың сырт көзге бірден байқалатын, мен мұндалап
тұратын ерекшелігі ең ... ... сөз ... ... ... ... ұлттың тілін үйренуде басқа елдің алдымен сол ... сөз ... ден ... Тіл үйренуді амандасу, рахмет айту,
кешірім сұрау, ... айту және ... ... сөз ... ... ... ең алдымен, дәнекер болатын да – осылар.
Туған-туысқан, жора-жолдас, тамыр-таныстармен кездескенде – ...... ... ... ... ... ... қуанышына,
қайғы-қасіретіне ортақтасу соншалықты табиғи да. Адамның жанына жағымды,
жылы сөздер оның көңіл-күйінің пернесі сияқты.
Міне, сондықтан, атап ... ... және ... тілдеріндегі сөйлеу
әрекетіне және осы процестегі ұлттық-мәдени ерекшеліктерге талдау ... ... ... қоштасу және рахмет айту формаларын ... да рөлі ... ... ... мақсат еттік.
Екі бөлек тілде сөйлейтін адамдар бір-бірімен түсінісе алмайды.
Өйткені екі ... ... ... өмір ... ... ... ... жеткізуде бірдей тіл элементтерін басқа түрде, ... ... Әр адам жеке ... ... үшін, төңірегінде болып жатқан
құбылыстарға, ... ... ... ... ... ... бір
жағдайларға байланысты болған оқиғаларға қатысты қалыптасып қалған
реакциялар, қимылдар, ... ... ... ... ... ... және түрік халықтарының өмірінде жиі кездесетін
амандасу, қоштасу және рахмет айту сөз этикеттері мен ... қай ... ... ... шарттарын көрсетеміз. Мысалы, амандық сұрасудың
ешқандай қиындығы жоқ ... ... ... ... ... ... синонимдері және варианттары бар. Сондықтан қай тілде ... ... ... ... ... ... өмірде мәні аса зор. ... ... де ... ... ... ... көзтаныс,
жүзтаныстармен одан әрі білістігімізді нығайта түсеміз. Сондықтан да халық
нақылында «Сөз атасы – ... ... ...... ... ... бір ... жағдайда (ситуацияда) амандаспай кету (сәлем алмау, сәлем
бермеу) этикеттік таңба жоқ дегенді білдірмейді, ... ... ... ... ... ... байланысты (реніш, өкпе т. б.) қарым-қатынасты
үзу тактісін аңғартады. Сол себептен де ... жер ... бәрі ... мән ... ... ... жұмсаудың өзіндік
қалыптасқан жүйесі бар. Амандасудың тұрақты сөз ... ... ... ... ... ... білу ... қалыпты қарым-қатынастың
типін ажырата білуге байланысты ... ... Осы ... дұрыс аңғармаған
адам кейде амандасуда ағаттық жіберіп алады.
Амандық сұрасу күнделікті өмірде жиі ... сөз ... ... ... ... реңк ... талғап, таңдап өз орайында
қолдануды қажет етеді. Мысалы, ... ... ... ... ... ... бе?» деп амандасу үлкен-кішіге, таныс-бейтанысқа,
ресми жағдайда да ... ... ... бұл ... түрік
тіліндегі формасы «Merhaba» (мерһаба) - ... ... ... - ... түрі. Бұл қолданыс негізінен көп ... ... ... бұл ... түрдегі қолданысты аса сыйлы, құрметті
адамдарға да қарата айтуға болады. Мағынасы жағынан ... ... ... ... күнделікті өмірде қолданыла береді.
«Ассалаумағалайкум!» деп апа-әжелерімізбен амандассақ қолайсыз
жағдайға душар қылады.
Міне, бұл ... ... ... ... ... ... ... қоса әлеуметтік сипат барын аңғартады. Ал кішінің
үлкендерге «Сәлем бердік!» деп қолын ... ... ... ... тым ... жатады.
Мұндайда амандық сұрасудың қарапайым этикеті бұзылады. ... ... ... ... ізеттілікпен астасып жатса, жарасымды
шығады.
Кішінің әдеп сақтап, үлкенге ықылас қоя берген сәлемі ... ... ... ... парасатын аңғартып тұрады.
Амандық сұрасу сөздерінің бірнеше түрлері мен ... бар. ... ... ... мүмкіндігін кейбіреуіміз үнемі ескере бермейтін
тәріздіміз. Кейде сәлем ... ... сөз ... ... ... қайталап
жатады. «Сәлеметсіз бе?» деп амандасқан адамға оның өз ... ... бе!» ... гөрі ... ... ... ... жауап қату
жарасымды болар еді. Ал ... ... ... ... ... ... жиі ... Бұл қолданыс көбінесе жақын, бір-бірін
жақсы танитын адамдар ... ... ... өз ... ... бір ... – қоштасу. Оны дербес сала
дейтініміз – оның өзіндік мақсаты, арнайы жұмсалатын тілдік таңбалары,
қолданылатын тұрақты орны ... ... ... сөз қалыптарының лексика-
грамматикалық мән-мағынасы жоқ. ... ... ... ... айтқанда,
«Қош болыңыз» деген тілдік таңба да бір, қол ... ... ... таңба да
бір. Осылай айту («Қош болыңыз») не іс-әрекет ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасты үзбейміз, болашақта да
жалғастырамыз деген таңба. Бұл ... ... ... ... ... ... қолдану әдептілік әліппесі болып табылады.
Жалпы, этикет заңдылығы бойынша, амандасу екі ... ... ... ал ... ... ... ... мәлімдейді.
Қазақ тілі сияқты түрік тілінің қоштасу сөздерінің де мол қоры, түрі бар.
Және олардың қолданылуында өзіндік ... ... ... ... ... ... ... алғанда, адресат пен адресанттың ... ... ... ... үлкен-кіші, ер-әйел т. б.) және ... ... атап ... ... ... ... т.б. ... жағдайларға тәуелді.
Қоштасу формуласы табан астында болмайды, яғни ... ... ... ... кілт, шұғыл үзбес үшін оған дайындық болады.
Атап айтқанда: «Уақыт болып ... ... жоқ, ... ... ... т.б. ... сөздер байланысты үзуге дайындық болып табылады. Мұны
«қоштасуға дайындық актісі» деп ... ... ... ... ... ... формулалары айтылады. Бұндай формулаларға:
«Сау болып тұрыңыз», «Келесі кездескенше» т.б. жатады.
Қазақ тілі сияқты түрік тілінде де ... бұл ... ... ... ... (гөрүшмек үзере) қолданылады. Қоштасудың бұл түрі
ресми емес, жеңіл түрде айтылады. Бұл форманың қысқаша нұсқасы «Görüşürüz!»
(гөрүшүрүз) формасы ... ... ... жиі ... қоғамда, әр тілде кездесетін рахмет айту сөз бірліктері
көбінесе өзгешеленгенімен, діни сенім, әдет-ғұрып ... ... ... ұқсас болып келеді.
Мәселен, қазақтарда көп қолданылатын және бір істің жағымды,
ойдағыдай аяқталуына орай айтылатын: Құдайға шүкір, ... ... ... ... сәл ... ... ... (Танрыя шүкір), «Allaha
şükür» (Аллаха шүкүр) ... ... ... өзге ... және адам ... ... басқа сөз тіркестері де бар және кез келген бір
кісінің жәрдемі, жақсылығы т.б. алдында ... ... ... қатар,
кейбір жерлерде «сау бол», «сау болғыр» сөздерінің түрік тіліндегі
баламалары ... ederim» ... ... /қазақ тіліне аударғанда
«рахмет» деген мағынада, «Sağol» (сағ ол) /Сау бол/ сөздері қолданылады.
Түріктерде рахмет айту үшін ... «Allah ... altın ... ... ... етсин) /Алла ұстағаныңды алтын етсін./ сияқты сөздері
де бар.
Айтып өткен мысалдарымыз түріктер мен қазақтардың әр түрлі өмір
салтында, ... өз ... ... ... ... ... ... дәлелдейді.
Бұл қысқаша түрде көрсетілген ұқсастықтар мен ... ... ... ең аз бөлігі екеніне қарамастан, екі тілдің
меңгерілуіне ... ... ... ... көз ... болады деп ойлаймыз.
Ал қойылған мақсатқа түбегейлі ... жету үшін алда бұл екі ... ... амандасу мен қоштасуды білдіретін тілдік бірліктерді мүмкіндігінше
толық зерттеуге тырысамыз. ... ... ... міндеті осы мәселеге
тіреледі.
Қазақ тілі мен түрік тілінің рахмет айту, амандасу мен ... ... ... ... ... ... болсақ, ерекше
көзге түсетіндерден Айман Қобланованың ... сөз ... атты ... ... Бұл ... автор қазақ тілінің қазақ сөз этикетін ... ... сөз ете ... сөз ... ... өзіне тән
қызметін, семантика-стилистикалық ерекшеліктерін көрсетті. Бірақ ... ... ... ... мен ... білдіретін тілдік бірліктері
туралы түрік тілі, ағылшын тілі мен орыс тілі ... ... ... ... ... жоқ. Түрік тіліндегі деректердің қатарына
Alaaddin Korkmaz жазған «Türkçe kompozisyon», ... ... «Тürk ... мен Prof. Dr. Muharrem Ergin ... «Türk dil ... деген
еңбектерін ерекше атауға болады. Аталған еңбекте авторлар түрік ... ... ... ... назарын аудартқызып, түрік тілінің
сипатына, сөйлеу этикетіне ерекше тоқталып өтеді.
Қандай да болмасын тілдің осылайша мыңдаған жылдар бойы ... біз енді өз ... анық көре ... Ол - ана ... басқа
кез келген шет тілін үйренуге берілетін мүмкіндіктердің асқаны. Ал қазіргі
кезде заман талабына сай адам өмірінің ... ... ... ... кем ... бір шет ... ... керек. Яғни өзектілік деген ... ... ... ... ... ел мен ... ... дамушы ел
арасында екі жақты қарым-қатынастарды нығайту жолында сол ... ... ... екі ... ... ... ... серіктес
елдердің мемлекеттік тілдерінің ерекшеліктерін білетін жағдайда әрқашан да
түсіністік пен татуластық болатынына сеніммен ... ... емес ... ... халықаралық дәрежесіне ие ағылшын тілі немесе түріктердің көбі
білетін орыс тілі бар болған кезде, осы тілдерді ... ... үш ... де оқу ... бар болған кезде, дәл осы тілдер арқылы
қатынас орнатуға болатын кезде, басқа тіл не үшін ... ... ой да ... ... белгілі біреумен қатынас орнатып ... ... ... тап болмау үшін керек деп санаймыз. Серіктесіңнің ... ... де ... ... ... Ал бұл, өз ... арттырып, қателік жасаудан қорғайтыны күмәнсіз. Демек, түрік-
қазақ тілдерінің байланыстыра ... ... деп ... ... ... орай дәл осы ... ... яғни оның ішіндегі түрік тілі мен
қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... тілдік
бірліктерін зерттеу мәселесі ғылыми жаңалық болып табылады.
Жұмыс барысында алға қойған мақсатымызға жету үшін ... тілі ... ... ... ... амандасу, қоштасуды білдіретін тілдік
бірліктердің қызметтерін, түрлерін, ... ... ... салыстыру әдістеріне сүйенгенді жөн көрдік.
Жұмыс құрылымы бойынша кіріспе, екі ... ... ... ... ... тұрады. I тарауда түрік тілі мен ... сөз ... ... қызметі мен семантика-стилистикалық
ерекшеліктері, ... ... сөз ... қызметі мен оның ... сөз ... ... ... ... ... және
түрік тілінің вербалды және бейвербалды этикет формалары талданады. II
тарауда сөз ... ... ... мен ... аясы деп ... ... үш ... бөлінген: 1. қазақ және түрік тіліндегі амандасу сөз
бірліктерінің формалары; 2. ... және ... ... ... ... ... 3. ... және түрік тіліндегі тілек сөзі ... айту сөз ... ... ... ... Екі ... сөз бірліктері талданып,кейіннен арасындағы байланыстары да,
қолданылу жағдайларының ерекшеліктері де ... Бар ... ... ... екі ... ... түсінікті болу үшін мүмкіндігінше
деректерді схемалық түрде көрсетуге тырыстық.
I тарау. Сөз этикеті бірліктерінің қызметі менсемантикалық-стилистикалық
ерекшеліктері
Этикет – философиялық, ... ... ... ... бір ... тәртіпке сәйкес бір-бірімен қарым-қатынас жасауының
ережелері.
Адам – қоғамның жемісі. Ол белгілі бір қоғамда, әлеуметтік ортада
өмір ... ... ... өзге ... ... ортамен,
ұжыммен қарым-қатынасы орныққан этикет нормалары арқылы реттеліп отырады.
Бұлайша ... ... ... жағы бар да, ... емес жағы ... жасы ... жасы ... адамға жол беруі, іскер адамдардың өзара
«сәлемдесуі», тағзым етуі т.б. ... ... емес ... жатады. Ал
әдептің тілдік құралдар, тілдік амал ... ... ... ... ... бар. ... тіл ... сөз этикеті (речевой этикет) деп атайды.
Сөз этикеті ... ұғым тек ... ... ... ... ... «ұят», мазмұны нашар, дөрекі сөздерді қолданбау т.б) деген мағынада
емес, ... ... ... ... болып реттеп отырудың
құралы ретінде ... ... ... ... сөз ... ... ... өзге де тілдік амал-тәсілдер деген мазмұнды аңғартады.
Сөз ... ... ... адамдар (коммуникаттар) арасындағы
байланыстың үзілмеуі, реттеліп отыруы, сыпайы түрде жүзеге асуы, ... ... әсер ету үшін ... ... ... бір ... сөз этикетінің қызметі деп атауға болады.
Сөз этикеті әлеуметтік-лингвистикалық құбылыс болғандықтан да,
оның өзіне тән ... тіл ... ... функцияларынан туындайды. Ал
жалпы тілдің ең басты қызметі-қарым-қатынас құралы болу және де ... яки ... ... танып білу, заттар мен құбылыстарды бейнелеу,
ойды жеткізу екендігі белгілі. Сөз этикеті, негізінен ... бір ... ... ... ретінде қарым-қатынас, яғни коммуникативтік
қызметте жан-жақты ашылады, ал ... ... ол ... ... Мысалы, дәстүрлі «Қалың қалай?», «Не жаңалық бар?», « Мал-жан
аман ба?» сияқты қалыпты сұрақтар (клише, ... ... ... талап
етпейді. Бұл сұраулы сөйлемдер өз кезегінде айтылуға тиіс болғандықтан,
айтылады да, оған тағы да ... ... ... не ... ... ... қалыпты жауаптар беріледі. Бұл ... (сөз ... ... ... ... ... яки бір нәрсені сұрау,
оған жауап беру ... ... ... ... ... жалғау
қызметінде тұр. Бұл, әрине, сөз этикетінің негізгі ... тек ... ғана ... оның ... ... мәні жоқ ... сөз емес.
Егер оның бұндай танымдық мәні ... біз ... бір ... ... мен ... ... айту ... түрлерін ажырата алмаған болар
едік.
1.1. Сөз этикетінің ... және оның ... ... ... ... құбылыс болғандықтан да, оның
өзіне тән қызметі тіл ... ... ... ... ... ... ең басты қызметі – қарым-қатынас құралы болу және де танымдық
мәні, яки қоршаған ортаны танып білу, ... мен ... ... жеткізу екендігі белгілі. Сөз этикеті, негізінен тілдің бір ... ... ... ... яғни ... ... жан-жақты
ашылады, ал танымдық қызметінде ол жетекші рөл атқармайды. Мысалы дәстүрлі
«Қалың ... «Не ... ... ... аман ба?» сияқты қалыпты
сұрақтар нақты жауапты талап ... Бұл ... ... өз ... тиіс ... ... да, оған тағы да ... «Шүкір!
Өзіңде не жаңалық бар?» деген тәрізді қалыпты жауаптар беріледі. ... (сөз ... ... ... ... кетулеріне «кілт»,
яки бір нәрсені сұрау, оған жауап беру қызметінде емес, негізінен, қарым-
қатынасты ... ... ... тұр. Бұл ... сөз этикетінің негізгі
қызметі тек байланыс құралы ғана болу, оның танымдық мәні жоқ ... ... Егер оның ... ... мәні ... біз белгілі бір нақты
жағдайда қоштасу мен амандасу, рахмет айту секілді түрлерін ажырата ... ... ... ... ... сөздерінің байланысты
орнатудағы мәні күшейе түседі. Сондай-ақ белгілі бір ... ... орай ... ... ... ... ... жағымды әсер
етіп, шаттыққа бөлейді. Бірақ бір ескертетін нәрсе - сөз ... ... ... ... бір-бірімен тығыз байланыста болып,
өзара астасып жатады. Мәселен, амандасу немесе қоштасу сөздері тек байланыс
орнату үшін ғана ... ... деп ... ... ... ... күнделікті қарым-қатынаста сан мың мәрте
қайталанатын амандасу, қоштасу, рахмет айту т.б. ... ... ... ... ... – қарым-қатынасқа түсетін тұлғалар
арасындағы ... ... ... Қоштасу – қарым-қатынастың
жалғаса беретінін көрсетсе, ... айту – ... ... адам алдында
ризашылықты білдіретін мән береді.
Қол алысып амандасу – қазақ халқының көне ... келе ... ... ... ... ... ... жоқ» деген мағына аңғарткан. Әдетте
амандасушылар оң ... ... ... да өзіндік себебі: оң қол – ... қол; ... ... қол; қолғап шешіп амандасу да «қолымда қаруым
жоқ» дегенді білдіреді. Ер адамдар қалпағын ... ... ... бас ... қолына алып кіреді (орыс халқында). Мұндай белгінің түп
төркіні-әуелде басындағы дулығасын шешіп қолына алу – ... ... ... ... ... ... ... таңбалардың бастапқы
мотивациясы көмескіленген, олар тек ... ... ... ... алысып амандасу, қалпағын (орамалын) алып амандасу әйелдерге
тән емес. Бұлай болуы тарихи тұрғыдан түсінікті де. Өйткені ... ... ... жоқ, ... ... т.б. ... сөз ... жалпыға
ортақ өз тәртібі мен ережелері бар да, тыңдаудың өз тәртібі мен ... Сөз ... ... ... ерекшеліктері.
Сөз этикеті бірліктерінің стильдік қызметі, алуан түрлі болып
келеді. «Ал жақсы!» «Ертеңге дейін!» «Әзірше!» – ... ... ... ... ... ... өзара таныстығы жақын қарым-қатынасқа
түсуші адамдар арасында айтылады. ... ... ... стильдік жақтан бір
тарап (маркированный) болып ... ... ... ... бір тарапты
болуы қарым-қатынасқа түсуші адамдардың әлеуметтік белгілеріне, мысалы жас
ерекшелігіне байланысты болады. «Ал ... ... ... ... ... әулие шылауыңда жүрсін!» деген қоштасу сөзді мектеп оқушысы немесе
оқушы жастар айта бермейді. Бұл жасы ... ауыл ... сөз ... ... Сөз этикеті бірліктерінің стильдік жақтан бір тарапты болуы қарым-
қатынасқа түсуші адамдардың жынысымен де байланысты.
Мысалы, ... бе?» мен ... ... ... айырмашылығы – біріншісі стиль жағынан бейтарап,
яғни қарым-қатынасқа түсішу тұлғалардың әлеуметтік ерекшеліктеріне, сөйлеу
орнынан ... ... ... т.б) тәуелсіз. Ал «Ассалаумағалейкум!»
деген амандасу формасы амандасушы мен аманды ... ... ... ... ... әйел адам ... тиіс, сөйлеу орны
биресми болуы тиіс. Сондай-ақ «Армысың!» деген амандасу түрі ... бір ... ... ... аса ... Бұл амандасу, аса бір
салтанатты сөйлеу орнында ғана қолданылады.
Сонымен, сөз этикеті ... ... бір ... ... ... тәуелді болып келеді. Ал сөйлеу жағдайы – ... ... ... ... ... тұрғыдан да бір-бірінен айырым-
өзгешелігі болады. Олардың стильдік жақтан ... ... сөз ... ... ... жүйе, құрылым екенін байқатады. Мәселен, сөз
этикетінің бір ғана ... ... ... сол ... ... ... сөздер мән-мағынасы жағынан өзара синонимдес болады. Мысалы,
Көріскенше күн жақсы. Қайыр-хош. Хош бол. Хош ... тұр. ... ... ... ... ... ... болсын. Қыдыр ата шылауында жүрсін т. б.
Алыс сапарға аттанатын кезде айтылады – «Қош», «Сау бол», «Қош-сау бол»;
Күнделікті кездесетін, көрісетін ... ...... ... ... ... бір тақырыпқа жататын мәндес сөздерді мағына айырмасына
қарай кем дегенде екі, әйтпесе одан да көп ... ... ... Сөз ... бірліктерін стильдік тұрғыдан саралау мен мағына
жағынан ... ... ... келе ... «Сау бол ... ... «Ал ... «Ертеңге дейін!»
деген тіркестердің стильдік табиғаты бірдей емес, «Сау бол ... ... ... ... ... ... ... бірліктер қарым-
қатынасқа түсуші тұлғалардың бәріне бірдей (жасы, жынысына т.б. ... ... ... ... ... өтіп ... ... бейресми)
тәуелді болмайды.
1.3. Сөз этикетінің семантикалық түрлері және ерекшеліктері.
Тіл – адам ... ... ... құралы, адамдар арасындағы қарым-
қатынастың негізі. Өзге жанды ... ... ... бірі де осы – ... ... ... шағында мифтік дәуір ұғымы бойынша, сөздің
магиялық, дүниені ... күші ... ... ... Ол жеке
материалдық тұрғыда ұғынылған. Мәселен, оны ... ... ... ... ... ... ... тастап, ертесіне иесіне қайтаруға
болады деген таным-түсінікке байланысты ... ... орын ... қауымдық кезеңдегі тілдердің өзінде «көптің тілі – қарапайым»,
ол «құдайлардың тілі – қасиетті тіл» ... ... ... ... деп ... ... ғұрып-салттарды өткеруде көрші
тайпалардың түсініксіз тілін ... ... ... ... ... ... ұжымның эмоциясын білдіру құралы болғаны
байқалады.
Сөздің даму тарихы, оның қарым-қатынас құралы ... ... мен ... ... жайындағы бірқатар ғылыми тұжырымдар тілдің
тарихы тамырын танытады.
Қазақ халқының сөз құдіретін түсінуімен бағалауы ерекше. Ол оның ... ... орын ... Дәстүр-салтында, көзқарасы мен
дүниетанымында, әлеуметтік, қоғамдық өмірінде ... ... сөз ... ... мен сөз жүйесін білуі, оған ерекше ... тіл ... ... ... ... бүкіл кемеңгерлігі мен
көсемдігін сөзге сыйғызып, тәрбиесі мен тәлімін, ұрпаққа айтар ... ... ... ... табиғатына бұл сыйымды нәрсе.
Тіл тию мен көз ... ... ... жас ... тілі тез әрі ... деген ниетпен сөз зергерлерінің сарқытын ішкізіп жататын халықтың
ырым-салттарында осы сөз ... ... ... бар. ... ... мен ... ... жөнінде түрлі кезеңде түрлі ғалымдар пікірнің
легі мол.
Оған: «Өздерінің ... ... ... ... ... ... шешендіктерімен ерекше көзге түседі. Олардың шешендіктеріне шынында
таң ... ... ... ... ешбір мүдірмейді, күрмелмей
сөйлеп жүре береді. Ойларын дәл, айқын етіп бере ... ... ... белгілі дәрежеде әдемілікке безейді, әңгімелесіп отырғанның
өзінде жай ... не ... ... ... ... анық ... жиі кездеседі. Өлең шумақтарында ғана ұшырайтын сөйлем түрлері жай
сөздердің өзінде ... ... ... да, ... өлең тәрізді әсер
береді» - дейтін белгілі түрколог-ғалым В.В. Радлов ... ... - ... және ... ... ... өзінің айрықша бейнелілігімен,
әдемілігімен көзге түседі. Қазақтар өзінің халық ауыз әдебиетімен, ... қай ... де зор ... ие боп ... және бола ... - деген
С.Е.Малов пікірлері куә.
Тіл әрбір халықтың жаны мен жүрегі. Онан ... ... ... адамдық-этикалық нормалар анық аңғарылады. Қазақ
халқының да ғасырлар бойы ... ... мен ... ... ... ... этикалық нормалар ретінде күні бүгінге
дейін маңызын жойған жоқ. Сондай ... ... ... ... қаяу ... ... табылады. Әрине, қоғам дамуының келеңсіз
сәттеріндегі жағымсыз жағдайлар, «ана ... ... ... бойына қағажу
көруі мен ұлттық құндылықтарымызды ... ... ... ... ... ... біраз көлеңке түсіргені белгілі. Алайда,
бүгінгі еркіндік заманында ғасырлардан үзілмей жеткен үрдістердің үздігін
уақыт шаңынан ... ... ... ... бүгінгі тіл білімі ғылымының өзекті
мәселелерінің бірі болып табылады.
Қай жерде, қай қоғамда болмасын адамдардың ... ... ... ... ... Тіл – ... алысу құралы ретінде адамның ойын ғана
емес, сезімін де білдіреді. Өзара сөйлесудегі ізет, құрмет, сыпайыгершілік
кісінің ... әсер ... ... ... ... ... ... сұрау, тілеулестік білдіру, көңіл айту т.б. жағдайлардың
бәрі де сөйлеу этикетінің мазмұнын құрайды.
Адам баласының дүниеге келіп, өмір сүруі, ... ... ... кезеңдердегі өмір өткелдері сөзбен өрнектеледі. Әр күн ... ... мен ... өзге ... ... мен ... ... сөз дағдыларын сақтау – сөз этикетінің талабы.
Адамның жанына жағымды жылы сөздер оның ... ... ... мол, жан ... шуақты сөздің мағынасын «Сіз ...... Сен ...... ... ... ... мақалы аңғартса керек.
Күнделікті өмірдегі этикет амандық сұрасудан басталады. ... ... ... деп ... ... ... оған ... мән берген. Қазақ тілі
мазмұндағы алуан түрлі сөз формаларының молдығымен ... ... ... реті мен ... аясы ... бір нормалық заңдылықтарға
бағынады.
Мәселен: «Армысыз!», «Сәлем ... «Кеш ... т.б. ... ... ... ... Ол ... сәлемдесуіңе (қатар-құрбы, жасы үлкен кісі, ұстаз бен шәкірт т.б.)
байланысты. Бұл ... ... ... ... ... ... орнын тапқанда ғана мәнді. Осылардың ішіндегі «Сәлеметсіз бе!» ... ... де, ... ... да, ... бен ... де ... ресми мағыналы мән иеленіп кетті. Ал ер-азаматтардың ... ... жасы кіші ер ... ... ... – деп қол ... саулық сұрасуы да ұлттық этикеттің
ерекше бір қырын танытады. Ал әйел ... ... және ... реті өзгешелеу. Бұл тұрғыда жоғарыда айтылған. «Сәлеметсіз бе!»
сөзі мен ауылдағы үлкен-ана-әжелерге қол ұсынып, «Аман-есенсіз бе!» – ... ... ... ... аз да ... ... ... байқалып қалады. Мәселен, Оңтүстік ... ... ... ... бердік» сөзі мен Батыс Қазақстан қазағы үшін
қалыпты амандасу үлгісі. Мұндай ерекшеліктердің мәні мен ... ... ... ... ... ... ... қарап «Сәлем!» деп амандасу не жүрдім-бардым
сәлемдесу әдепсіздік саналады. Мұндай ... ... ... ... ... ... өзінен әрбір адамның болмысындағы
көргенділік, сыпайылық, ізеттілік сенімді ... ... ... ... ... жөн сұрасу – адамдар арасындағы сан салалы
қарым-қатынасты қалыптастыратын алғашқы орны.
Сондықтан сәлем берушімен қатар сәлем ... ... да осы ... ие. Бұл ... да ... өз ... ... құны
жоғары. Ізетпен берілген сәлемге, ілтипатпен ... беру ... ... ... Онан ... ... мен кішінің ізеті танылмақ.
Қазақ тілінің сөздік қорындағы «Бар бол, балам!», ... ... ... «Жасың ұзақ болсын» немесе келіндерге айтылатын «Ұл тап!»,
«Көсегең көгерсін!», ... ... т.б. ... ізгі тілектер осының
куәсі.
Алайда кейбір жағдайларда сәлем берушінің сөзін қайталау мен ... ... бас изей салу ... ... ... Бұл ... сол
адамның кісілік келбеті мен парасат-пайымының аса жарқындығын танытпайды.
Демек, амандық-саулық сұрасуға қатысты дағды ерекшеліктері мағыналық-
стильдік ерекшеліктермен қоса әлеуметтік сипатта ... ... ... үйде, отбасында, жұмыс орнында, қоғамдық
ортада болсын сөз әдебін, сөйлеу ... ... ... өмір ... жағымды әсер етеді. Адамдар арасындағы достық пен ынтымақтықты
күшейтіп, жалпы еңбек өнімділігінің артуына дәнекерлік ... ... ... ғана ... ... ғафу ... айып болмаса,
қарсы болмасаңыз, мүмкін болса, қажет деп тапсаңыз, рұқсат етсеңіз, ... ... ... т.б. ... ... ... үстей, ізеттілікті
танытады. Мұндай майда сөздер үлкеннің де кішінің де ... ... ... арасында жағымды қарым-қатынас орнатады.
Сезім сипатының түрліше ... ... ... ... ... қазақ тілі өте бай. Шырағым, қарағым, айнам, қарғам,
ботам, қалқам, құлыным, жаным, жарығым, қарындас, інішек, ағай, апай, ... ... ... үлкенмен кішінің арасындағы ілтипатты ғана емес адам
болмысының мейрімділік, тәрбиелілік, ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастардың ішінде қоштасуға қатысты:
«сау болыңыз», «қош болып тұрыңыз», «келесі кездескенше», ... ... ... ... ... ... «жолыңыз болсын», «сапар сәтті
болсын», «аман барып сау ... ... ... ... ... реті әрқилы.
Бүгін-ертең кездесіп, жауын күнде жүздесетін адамға «Көріскенше күн
нұрлы болсын» ... ... ... ... қоштасқан адамға «Жайлы
жатып, жақсы тұрыңыз» деудің реті келмейтіні анық. Сондай-ақ, алыс ... бара ... ... «Сау бол» деп қана қоштасу немқұрайды ... ... ... ... ... қалыптасқан дәстүр бойынша,
«Жолың болсын!» деу ... ... ... ... орны мен ... бар. Күні бойы бір
бөлмеде бірге отырған қызметтестермен қоштасу ілтипатын жасамай шығып ... ... ... ... ... ... қоштаспай кете берудің
орынсыздығы өрелі жандарға ... ... ... ... ... өзі аса ... жауапкершілікті қажет етеді. Оған қатысты сөз
байлығы қазақ тілінде көп болғанымен орнын тауып жұмсау мен ... ... ... ... ... ... ... ие.
Сапарға шығу мен қайтып оралғанда айтылатын ... реті ... ... ... ... сау ... ба?», «Жол ... аман-есен
жеттің бе?» немесе сапардан адамы оралған үйге «Балаң я ... ... ... ба?» – деп ... ... ... ... халықтық
әдеп. Ол жақсы ниет пен адал көңілді ... жүзі ... ... тән ... ... ...... көне салт-дәстүрлерінің этикеттік мәні өте
жоғары. Оның тарихи тамыры тым тереңде ... Көне ... ... мен
кейінгі жеке халық болып құралған кезеңдерден ... алар үлгі ... күні ... жеткен. Ежелгі «Қорқыт ата» кітабындағы «Қонақ келмеген
үйдің құлағаны артық» дейтін тұжырымдар осыны айғақтайды.
Қонағын құдайдай ... ол үшін бір ... ... ... – қазақ
халқының ерекшеліктерінің бірі. «Қонақ келсе күт келер», «Қонақ – ... бірі – ... ... ... ... мазмұны осығын меңзейді.
Сайын дала төсінде еркін өмір сүрген қазақ ... ... ... ... ... ... мен ... этикеті бүгін де құнды.
Жоғарыда аталған этикет ... ... ... ... ... ... ... формасы да бар. Мысалы, бет-
пішінің қозғалысы, көзқарас (көз қиығы, көзін жұму, ашу, ... қас ... ... ... ... ... қимылдары (тізерлеу, иілу, қол сермеу,
қол бұлғау т.б.) ... (бас ... бас ... ... сипау), арқадан қағу,
күлімсіреу, жылы жүз таныту, қабақ түю, және ... ... ... сүю т.б. ... ... қимыл-әрекеттік көріністер. Бұлар ішкі
эмоцияның сыртқы көріністері болумен қатар этикеттік ... ... Және ... сөз компонентімен біріге отырып, олар: сәлемдесу,
қоштасу мен т.б. өмір жағдайларында ... ... да ... жүйе
құрайды. Әрбір бейвербалдық элемент әр түрлі әлеуметтік ортада алуан түрлі
мән-мағына береді.
Мәселен: үлкен кісілердің балалардың ... ... ... ... ... мен жақсы көру нышанын аңғартса, арқадан қағу-ризашылық
сезімдерін білдіреді. Қолынан, бетінен, маңдайдан сүю жылылық ... ... туын сүю, ... жер топырағын сүю, қасиетті кітапты
сүю әрі символикалық әрі сезім көрінісінің сипаты танытады.
Сонымен бірге, сөздік этикеттің ... ... ... ... қолданылуы жалпы этикеттің бұзылуына әсер етеді. Мысалы, жасы ... «Сау ... деп ... қолын көтеру немесе қол бұлғау мен ... ... ... ... сыпайы сөйлегенмен үлкенге ығысып орын ұсынбай
ізет көрсетілмеген жағдайда толыққанды этикет сипаты танылмайды.
Яғни, этикеттің сөздік және сөздік емес ... бір ғана ... ... ... ... ... ... Жалпы алғанда, отбасында,
туыстар арасында, қызметте, таныс, бейтаныс ортаға тән қарым-қатынастың өз
этикетін білу, орнымен қолдана білу аса мәнді ... ... ... және ... ... ... және ... этикет
формалары.
Сәлемдесу көптеген халықта бар. Ал сәлем ету – ... ... тән ... ... Сәлем ету қазақ қоғамындағы ... ... ... ... ... бұл түрі қарым-қатынасқа негізделеді. Яғни
қарым-қатынасқа түсуші адамдардың бірі қайын ата ... ... аға, ... ал ... ... келін болуға тиіс, яғни әріптестер өздерінің
статусына қарай сәлем беріп, ... ... ... ету ... Бұл акт ... бірінші қарым-қатынасқа түсетін адам жағынан
қалай болса солай ... ... ... ... ... қайын
атасын немесе қайын ағасын, қайын енесін ... ... кесе ... ... тұрып тізесін бүгіп, екі қолын оң тізесіне қойып ... ... ... ... адам ... ... ... Ал екінші қарым-қатынасқа түсуші адам (қайын ата, қайын аға,
қайын ене статусына ие қарым-қатынасқа түсуші ... ... ... ... жаса, балам» сияқты эмотивті, көңіл көтеретін сөз формулаларының бірін
айтады. Яғни сәлемдесудің вербалды түрін орындайды.
Сырт ... ... сөз ... ... ... қарым-
қатынасқа түсуші адам ризашылық білдіріп, ... ... ... көрінеді.
Әсіресе қазақ әдет-ғұрып білмейтін өзге ұлт ... ... ... таза этикет таңбасы тұрғысынан қарағанда, мұны ризалық емес, ең
алдымен «сәлеміңді алдым» деген жауап деп ... ... ... ... ... ... ... – «сәлемдесу». Ал сәлем алушы «Көп
жаса», ... ... ... ... ... ... т. б. ... байқалатын «ризалық» мазмұн екінші реттегі нәрсе.
Ұлттық этикетінің сәлем ету тәрізді түрлері қазақ ... ... ... ұмыт бола ... ... жасы егде ... ескіше тәрбие
көрген ауыл тұрғындары арасында сәлем ету күні бүгінге дейін қолданылып
келеді. Бірақ сәлем ету ... ... ауыл ... ғана ... деп ... күтуге болмайды. Қазіргі қоғамда бұрын ... ... ... ... ... ... ... жатыр.
Біздіңше, үй-іші, туған-туыстар арасында ізгілікті қарым-қатынас орнатуда
сәлем ету этикетінің ... тиіс мол ... ... ... ... болатын сөйлеу актісі белгілі бір фонациялық, ым,
дене қимылы, көз ... ... ... ... ... жүзеге
асырылады. Тілдік қарым-қатынас кезінде мұндай бейвербалды амал тәсілдер
айтушы қолданып ... ... ... ... реңк ... қатар
адамның түрлі көңіл-күй жағдайын, эмоциясын, ой-пікірін жеткізуде тілдік
құралдармен бірдей қызмет етеді. ... да тіл ... ... вербалды және бейвербалды компоненттердің жиынтығы ... ... ... қолданылатын бейвербалды амал
тәсілдерге қос қолдап сәлем ... қол ... ... ... тізе ... қолын кеудесіне қойып амандасу, бас изеп, бас иіп амандасу, ... ... ... иек ... ... ... төс қағыстырып
амандасу, қамшы тастау, қолдан, маңдайдан, беттен сүйіп амандасу, қолды
маңдайға тигізу немесе сүю, қол ... т. б. ... ... ... тілдік қарым-қатынастың
бастапқы кезеңі өткеннен кейін қолданылады. Бұл амал-тәсілдер де ... ... ... ... ... т. б. да ... ... құралдардың бұл тобы өз ерекшеліктеріне қарай ... ... ... де, жеке де ... ... ... арқадан қағу, бас изеу, бас шұлғу, басынан сипау, маңдайынан сипау,
шашынан сипау, бас бармағын ... ... ... ... сүю, ... ... ... төмен салу, көзін төңкере қарау, езу ... ... иек ... қол беру ... ұсыну), қол соғу, қол жаю, қолтықтан
демеу, қол қусырып қарсы алу, ... бет ... т. ... ... ... бірліктер сияқты бейвербалды этикеттік амал-
тәсілдердің де әлеуметтік таңбасы болады. Яғни, қарым-қатынас кезінде қарым-
қатынасқа түсуші адамдар ... ... ... ... ... ... талғап, таңдап қолданады. Қарым-қатынас кезінде
қолданылатын бейвербалды амал-тәсілдерді этикет тілдік бірліктер сияқты
жұмсалу ... мен ... ... атқаратын қызметтеріне ... ... ... ... акті кезінде қосымша амал ретінде қоланылатын
бейвербалды амалдардың бірқатар ... ... ... ... ... кезінде де ең жиі қолданылатын дене қимылы ... Қол алу, қол ... қол ... қол ... және ... ... сүю сияқты бейвербалды этикет формалары адамдар арасында қарым-
қатынастың ... ... ... жиі ... ету - ... ... ... шарттары орындалғанда барып,
мазмұнды әңгімеге жол ашылады.
II тарау. Сөз ... ... ... орны мен ... ... бір ... ... ұжымда, мәдени-көпшілік орындарда және
т.б. жерлерде адамдардың бір-бірімен ... ... ... алуан
қырлы, сан түрлі болып келеді. Оларды ... ... ... ... ... де ... сан алуан қарым-қатынастың типтік ... ... ... тұрақты қайталанып отыратын, жиі кездесетін стеоретипке
айналған іс-әрекеттердің үнемі қайталанып ... ... ... ... ... отырып, оларды негізінен мынадай басты-басты топтарға бөлуге
болады: Сәлемдесу, ... ... ... ... ... мен көңіл айту,
құттықтау, тілек айту мен бата айту, ... ... мен ... айту,
өтініш жасау, ақыл айту, ақыл-кеңес беру ... ... ... ... тізбек емес, сондықтан да тақырыптық
топтардың болуы мүмкін. Бірақ белгілі бір топтарда қолданылатын (ауызба-
ауыз), бейвербалды іс-әрекеттер, ... ... сөз ... бірліктерінің
стандартталу дәрежесі бірдей емес осымен байланысты қазақ сөз этикеті
бірліктерінің стандартқа ... ... де ... ... Мысалы амандасу,
қоштасу, көңіл айту сияқты жағдайларының стандартталу ... ... ... ... ... әлдеқайда басым.
Сөз этикеті бірліктерінің жұмсалу орны мен қолданатын аясы бар.
Біздің ойымызша, бұл ... ... аса ... ... белгілі бір этикеттік
жағдайда қолданылатын тілдік амал-тәсілдердің әлеуметтік ерекшеліктері
болады. Мысалы: ... ... ... тілдік амал-тәсілдердің,
тек қана ер адамдардың арасында қолданатын түрлері болады. ... - деп ... ер ... тән. ... тек ... қолданатын бейвербалды түрі (сәлем ету) болады. Осы
тәріздес, сөз ... ... ... ... ... ... қарай қолданылатын түрлері де кездеседі.
2.1. Қазақ және ... ... ... сөз ... ... ... ... қарым-қатынаста айқын көрінеді. Қарым-
қатынас жасаушылар өзінің статусымен әріптесінің статусын салыстырады.
Жасаушылардың ... ... ... ... ... ... ... жатады. Әр этностың (ұлт, халық, ұлыс) қоғамдық өмірде өзіне тән қарым-
қатынас жүйесі мен түрлері ... ... және ... ... ... және осы процесстегі ұлттық-мәдени ерекшеліктерге ... екі ... ... ... салыстыра қараудың да рөлі
ерекше.
Сәлемдесудің күнделікті ... мәні аса зор. ... ... де ... ... ... арқылы көзтаныс,
жүзтаныстармен одан әрі ... ... ... ... да ... «Сөз атасы – сәлем» делінеді. Амандасу – ... ... ... бір ... ... ... ... кету (сәлем алмау, сәлем
бермеу) этикеттік таңба жоқ дегенді білдірмейді, қайта керісінше қандай да
болмасын себепке ... ... ... өкпе т. б.) ... тактісін аңғартады. Сол себептен де сәлемдесуге жер ... бәрі ... мән ... ... ... ... өзіндік
қалыптасқан жүйесі бар. Амандасудың тұрақты сөз орамдарын (сөздерін) ... ... ... қолдана білу алдымен қалыпты қарым-қатынастың
типін ажырата ... ... ... ... Осы ... дұрыс аңғармаған
адам кейде амандасуда ағаттық жіберіп алады.
Сәлемдесу – амандасудың түрлерін талғап, таңдай білу ... ... ... ... тәуелді болады: ресми-бейресми, бастық-
бағынышты, жасы үлкен - жасы кіші, сондай-ақ әлеуметтік ерекшелігіне ... ер адам - әйел ... ... ... ыңғайына қарай («Қайырлы таң!»
мен «Кеш жарық!»-ты салыстырыңыз). Ал бейресми жағдайда амандасу сөздерінің
қысқа, ... ... ... «Ассалаумағалейкум!», «Әлессалам!» т. б. )
жиі қолданады.
Мәселен, қазақ тілінде таныс-бейтанысқа, үлкен-кішіге, ресми және
бейресми ... ... ... ... бе?», «Сәлеметсіз бе?»,
«Сәлеметсіңдер ме?», «Сәлеметсіздер ме?» ... бар. Бұл ... ... ... ... ... - жекеше түрі, «Merhabalar
(мерһабалар)» - ... ... Merhaba ... араб ... ... мейірімді, қайырымды деген мағына білдіреді. Тікелей аударсақ
«Жақсысыз ба?» деген мағынадағы қолданыс ... ... ... ... көп ... ... айтылады, сондай-ақ, бұл көпше
түрдегі қолданысты аса ... ... жеке ... да ... ... Амандасудың бұл түрі (сәлеметсіз бе? (қазақ тілінде), ... ... ... ... ... өмірде өте ... ... Merhaba Bayram Ağa!» (- ... ... ... Merhaba Paşa ... (Мархаба Паша Эфендимиз!)
« – Сәлеметсіз бе Байрам Аға!»
« – Сәлеметсіз бе Паша мырза!»
(Halide Edib ... Bakkal» 157. ... ... «Сәлеметсіз бе?» дегенге «Сәлеметсіз бе?!», «Рахмет
жақсымын» деп жауап береді. Ал түрік тілінде ... ... көп ... деп, ал жасы үлкен адамдар кейде «Аleyküm selam» (алейкум ... те ... ... - Merhaba Sevket Ağa.» ... Севкет Ага)
« - Merhaba, Ramazan Ağa. Şu penceredeki ışığı gördün
mü?» ... ... Ага. Шу ... ... ... ... - ... ба Севкет Аға?»
« - Жақсымын, Рамазан Аға. Анау терезедегі жарықты көрдің
бе?»
(Halide Edib ... Bakkal» 86. ... ... ... ... ... ... (насылсын)
формасы да жиі қолданылады. Nasıl түрік тілінен ... ... ... ... ... ... Бұл қолданыс көбіне жақын, бір-бірін жақсы
танитын ... ... ... ... ... «Қал ... ... келеді. Көпше түрдегі формасы «Nasılsınız?»
(насылсыныз?), ... ... ... ... ... аударғанда Қалайсыз?
деген мағына береді. Көпше ... бұл ... ... көрсету мақсатында
аса сыйлы, жеке адамдарға да қарата қолдануға болады. Қазақ ... ... ... ... ... қалай?» қолданыстарына «Жақсы»,
«Жақсы, рахмет» деп жауап береді. Ал ... ... ... қолданыстарына «Teşekkürler iyiyim» (тешеккүрләр иим), қазақ
тіліне тікелей ... ... ... ... ... ииз) «Рахмет, жақсымыз» деп жауап береді. Кейде Teşekkürler
(тешеккүрләр) «Рахмет!» деп те ... ... ... ... кең тараған амандасу рәсімі (Әссәләму
әлейкум) қазақ тілінде де, түрік тілінде де жиі ... Ер ... ... ... бұл сөзі араб ... сөзбе-сөз аударғанда «Сізге
тыныштық (бейбітшілік) болсын» деген ұғым ... ... ... де, ... де ... бұл түрі тек жасы үлкен ер адамдар ... ... жасы ... ... ... ... ... қолданылады. 1924
жылға дейін Түркияда кеңінен қолданылған амандасудың бұл түрі өзтүрікшіл
ағым әсерінен сирек қолданыла ... ... ... ... ... тек діни сенімдегі адамдар ғана қолданады. Зиялы қауым «Мерһаба?»,
«Насылсыныз?» деп амандасады.
«Ассәляму алейкум» қолданысына және оның ... ... ... ... ... де, ... тілінде де «Уағалейкум ассалам»
деп жауап ... ... ... араб ... ... ... де тыныштық болсын!» деген мағына береді.
Сансыз соғыс пен ... ... ... үшін ... ... асыл ... ғана емес өте ... ұғым болған. Сондықтан да
кездескен сәтте адамдар бір-біріне тыныштық тілей амандасып, екіншісі де
сол ... ... ... ... ... бұл ... ... арасында қолданылатын амандасу әрекетінің негізгі элементі.
Сәлемдесу рәсімі ... ... мен ... ... ... ... отырады. Мысалы, жастар арасында
қолданылатын тілдік формасының бірі – «Сәлем».
Бұл ... ... ... ... ... ... Балалар, жастар, 35-
40 жасқа ... ... ... Онда да бұл ... жақындықты
өзімсінгендікті білдіреді. Бұл мектепте, бір ... ... ... оқу ... ... ... барлығы дерлік амандасудың осы
формасын қолданады. Бұл қолданыстың түрік ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі формасымен дәлме-дәл келеді.
Мысалы, түрік тіліндегі ... ... ... қазақ тіліндегі
қолданыстан сәл ғана фонетикалық өзгешелігі бар. ... ... де ... ... тіліндегідей тек жастар арасында кең қолданылады. Мысалы,
«Selam.» dedi Orhan Kemal. («Селам.» деди Орхан Кемаль)
Lokantanın sahibi şişman Mehmet Bey, ... ... ... ... hoş ... dedi, ... ... хош гәлдиниз.» деди, эллеримизи сыкты.)
«Сәлем» деді Орхан Кемаль.
Мейрамхананың ... ... ... ... қош келдініз.» деді де қолымызды қысты.
(Muzaffer Buyrukcu «Yasadigimiz ve Yasananlar Gunlukler» 75.
sayfa)
Тәуліктің таңғы, ... ... ... орай ... ... да екі ... кездеседі. Мысалы, қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... сабаһлар) қолданысы
сәйкес келеді. Hayırlı sabahlar түрік тілінен сөзбе-сөз аударғанда «Қайырлы
таңдар» болады.
Бұл ... екі сөз де ... ... араб тілінен енген Hayır
(Һайыр) – ... Sabah ... ... ... амандасу формасында қолданылатын Hayırlı
sabahlar (Һайырлы сабаһлар) қолданысы мен түрік тілінде Günaydın (Гүнайдын)
қолданысы қатар жүреді.
Günaydın ... ... ... ... ... «Күн ... мағына береді.
Бұл қолданыс ресми түрде қолданылғанда сыпайлықты, аса үлкен
құрметті ... үшін ... ... ... ... деп те
қолданылады. Қазақ тіліне аударсақ ... таң, ... ... мағына
береді.
Екі қолданыс та таңертеңгі сағат 11- лерге дейін амандасудың,
жаңа күнге сәттілік тілеудің, ... ... ... бір ... ... тілінде қолданылатын «Қайырлы күн» формасы түрік тілінде
«İyi günler» (ий ... ... ... Бұл ... ... тілінен сөзбе-
сөз аударсақ «Жақсы күндер» деген мағына береді. Түрік ... ... ... ... ... ... ... сағат 5-терге дейінгі аралықта
екі адам кездескен кезде ғана емес қоштасқан сәті мен ... ... ... ... ...... сөзі ... құрмет көрсету,
сыпайылықты білдіру формасында, ресми қолданылады.
Қазақ тілінде «Қайырлы кеш!» қолданысы бар. Бұл ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдары тілінде қолданылады. Орыс
тіліндегі «Добрый вечер» қолданысы үлгісінде қалыптасқан ... ... ба ... ... ... жаппай қолданылатын амандасу
рәсіміне айналып кеткен жоқ. Бұл қолданыстан гөрі қазақ халқы ... «Кеш ... ... ... ... Бұл қолданыс «Қайырлы кеш»
- тен гөрі тілге де жеңіл, жүрекке де жылы ... ... ... ... ... - ... ... сағат 10 - дарға дейін «İyi akşamlar» (ий акшамлар)
формасы қолданылады. «İyi ... ... ... ... ... ... ... мағына береді. Қолданыс аясы тіліндегі «Қайырлы кеш»,
«Кеш жарық» формалармен бірдей. Ресми орындарда, құрмет көрсету мақсатында
«İyi ... ... ... ... «İyi aksamlar» формасын тек
амандасу мақсатында ғана емес, «Кешіңіз ... ... ... ... және ... 5 пен 10 - дар ... қоштасу мақсатында да
қолдануға болады.
Тәуліктің кешкі мезгілінде қолданылатын амандасу формасының бірі
... ... ... ... бұл ... амандасудан гөрі қоштасу, тыным,
жайлы түн тілеу реңкі басым, осы мақсатта көбірек қолданылады. Ал ... ... ... ... ... «iyi ... (ий геджелер) формасы
айтылады. Түрік тілінен сөзбен-сөз аударсақ «жақсы түндер» болады. ... ... ... «Қайырлы түн» формасына сай. Түрік тілінде 3
түрлі қолданысы бар:
1) амандасу;
2) қоштасу;
3) жайлы түн ... ... ... ... ... ... кей ... бұл әрекет амандасуды, хал-жай, жұмыс барысын, соңғы
өзгеріс-жаңалықтың бәрінің басын біріктіріп бірақ сұрайтын «Ne haber?» ... ... де ... Бұл форманы түрік тілінен ... «не ... ... ... ... Бұл форма Түркияда күнделікті
қарым-қатынас барысында ауызекі тілде, ... ... ... көп
қолданылады. Бұл қолданыстың ерекшелігі бір-бірімен жақсы таныс жас ... ... ... ... ... қолданбай-ақ қарым-
қатынас, сөйлесу әрекетін осы тіркестен-ақ бастай береді. Сұраулы мағынада
айтылатын бұл ... ... адам «iyilik ... (ийлік сағлык) деп
жауап береді. ... ... ... ... ... ... ... «игілік, саулық» мағынасын береді. Түрік тілінде «Ne haber?» (не
хабер?) формасымен қатар ... ... ... «Naber?» (набер?)
формасы да қолданылады. Түрік тіліндегі «Ne haber?» (не хабер?) ... ... «Не ... ... ... ... ... Мысалы,
« - Ne haber evlat?» (Не хабер евлат?)
« - Hayırlar Efendim.» (Хайырлар эфендим.)
« - Не жаналық балам?»
« - ... ... Edib Adıvar ... 292. ... арасында жиі кездесетін «Ne var ne yok?» сөз бірлігі амандық
сұрасуды білдіреді. Қазақ ... ... «Не ... деген мағына
береді. Мысалы,
« - Vah hocam… Siz misiniz? Ne var ne yok? ... (Вах ... ... Не вар не йок? ... - ... бе? Не ... Иншаллаһ жақсысыз?»
(Resat Nuri Güntekin «Yaprak
dökümü» 65. sayfa)
Кез ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас пен сөйлесу процесcіндегі ... ... ... Мұндай ерекше тілдік амалдардың бірі ретінде ... ... оның ... ... ... ... тілдік бірліктерді атаған
жөн.
Түрік тіліндегі амандасу сөз бірліктердің кестесі төмендегідей болады:
|Сәлемдесудің типтері ... ... ... ... |
| | | |
|- ... |Бейресми; ... ... ... |Жасы үлкен ер ... ... ... | | ... | | ... | | |
| | | |
| ... | |
|- Merhaba ... ... жиі | ... түрі; |қолданылады; | |
|- ... | | ... - ... | | ... | | |
| | | |
| ... | |
|- ... ... ... | ... түрі; |қолданылады; | |
|- ... | | ... және | | ... ... | | |
| | | |
| ... арсында | |
|- Ne haber? (не ... ... | ... - İyilik ... | ... ... | | |
|- Ne var ne yok? (не вар| | ... йок?) | | |
| | | |
| | | |
| ... ... | |
|- Selam ... |қолданылады. | |
| | | |
| | | |
| ... | |
|- ... sabahlar | ... ... 11-ге ... сабахлар) | ... ... |
| | ... Жаңа ... |
| | ... ... |
| | | |
| | | |
| ... | |
|- ... ... | ... ... сәттілік |
| | ... ... ... |
| | ... |
| | | |
| ... | |
|- İyi günler (ий ... ... ... 11-ден |
| | ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... |
| | | |
| ... | |
|- İyi ... (ий ... ... ... 5 пен 10 |
|акшамлар) | ... ... |
| | ... ... да |
| | ... |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | ... ... ... ... İyi geceler (ий | ... |
|геджелер) | ... |
| | ... |
| | ... түн тілеу; |
Қазақ тілінің амандасу сөз ... ... ... ... ... типтері |Қарым-қатынас типтері |Қосымша информация |
| | | |
|- ... ... ... жасы ... |құрметтеу нышанын |
|(жауап: ... ... ... ... |Ер ... ... арасында кең |
| | ... ... ... | | |
| | | |
| | | ... |-жас ... ... | ... ... | ... ... |Ер ... | |
| | | |
| | | ... бе? ... ... | ... бе? ... ... | ... ... ме? | | |
| | | |
| | | ... ба?Аман-есенсіз|Бейтарап; көбіне | ... Аман ба? ... ... | ... ме? | | |
| | | |
| | ... нышанын |
| ... ... ... ... ... Ар |салтанатты жағдайда. | ... | | ... - Бар бол!) | | |
| | | |
| ... алыс ... | ... ... сау ... | ... | | |
| | | |
| | | |
| ... алыс ... | ... көлік аман ба? |оралғанда. | |
| | | |
| | | |
| ... ... | ... ... ... ... | ... |жұрағат арасында. | ... бота | | ... бәрі ... | | ... | | |
| | | |
| | | ... ... төрт ... ... ... | ... оралдың ба? | | |
| | | |
| | | ... жан аман ба? ... ... | |
| | | |
| | | ... таң! |Ертеңгілік. | |
| | | |
| | | ... күн! ... | |
| | | |
| | | ... кеш! ... | ... ... сөз ... осы ... ... ... оны
қолданудың біршама күрделі екені көрініп тұрады. Яғни, сөз ... сай, ... ... ... ... қарым-қатынасқа, уақыт
ыңғайына, адресат пен адресанттың жынысына, ... ... ... ... ... ... т. б. байланысты. Кейде осындай ... ... ... сөз формулаларын дұрыс қолданбау, лайықты
контекстке орынды қолданбау фактісі де кездесіп ... Ал бұл, ... ... нұсқан келтіреді. Мысалы: «Қайырлы таң немесе Кеш ... ... ... хат ... ... - ... ... сау, дос-
жарандарыңыздың ортасында ойнап-күліп жүріп жатқан боларсыз». («Қазақ
әдебиеті», 1980, 7 ноябрь)
Әрине, ... «Кеш ... деп ... және мезгілдің әр кезеңіне қарай
қолданатын дербес сөз этикетін жарыстыра жұмсау өз орнын ... ... ... ... ... ... қай ... алуы беймәлім ( мүмкін
талтүсте, мүмкін ертің ерте алуы т. б. ) болғандықтан белгілі бір ... ... ... орнына бейтарап сөз орамдарын алу, таңдау
жерде ... ... ... тағы бір ... ... ... ... диахрондық тұрғыда оның белгілі бір әлеуметтік
топтың ... ... ... яғни ... ... ... ... Мысалы, қазақтың көне әдеби шығармаларының бірі – «Қозы Көрпеш -
Баян сұлу» жырын оқып отырып, ертеректе ... ... ... ... деп ... куә ... ене-ай деді,
Арыған мен шалынғанға қиын-ай деді.
Ноғайлының ауыл жұрты болып еді,
Азып-тозған жас ұлан мен-ай деді.
-Уағалейкумассалам, бала-ай деді
Айдаса тәңірім сені қалай ... ... ... алыс ... ... ... қалай деді.
Жолға шығып, алыс сапарға аттанып бара жатқан жолаушыға ... ... ... ... ... «Жол ... ... ал адресат «Әлей
болсын!» деп жауап береді. Біз байқауымызша, бұл «Жол болсын!» формасы:
1. Амандасуды;
2. ... бара ... ... Тілек мәнді
Яғни осындай үш түрлі мағына (функция) құрылымын білдіреді. Жалпы,
көне қазақ сөйлеу этикетінде ешқашан ... ... деп ... «Жол
болсын!» деген соң, адресат әңгімелесуге құлықты, қош көңілді болса, әңгіме
өз-өзінен әрі қарай өрбіп ... ... Бұл ... ... фольклор
жинастырушы, этнограф Э. Диваев былай деп жазады: Үйден атқа ... ... адам «Жол ... деп ... Сол адам ... болсын» дейді. Бағанағы
адам «Қайда барасың?» десе, жаман көреді, ал «Жол ... ... ... ... ... келсін!» немесе, «Жақсы лепесің мол болсын!» деп
жауап қайырады. ... ... көне ... ... қалыптарын
(штампттарын) ескі сөз үлгілерін пайдалана отырып, қайта қалпына келтіруге
(реконструкция жасауға) болады.
Мысалы: «Батыр, жол ... - ... ... деген лепесің мол болсын! Айналамның озы ... назы ... айыр ... түйе ... ... ... ... қара сабам жоқ үшін, қатын бала қамы үшін, ерлер жортар
мал үшін демеді ме? Көп ... ... ... ... ... бар.
Көп садақты демесең, көпке тиер сөзім бар. Қорқататын жауым
желкемде. Ондан басқа ... ... ... бар.
Қадалған жерден қан алғыш, байласа тұрмас бас жарғыш Балтакерей
Тұрсынбай деген мен болам.» - депті.
(Мәшһүр
Жүсіп ... ... ... ... ... ... ... «Жол болсын!» әдеттегі «Амансың ба?»
деген форманың орнына жүреді. Бірақ одан айырмасы – амандасудың бұл ... алыс ... келе ... ... ауыл үй арасынан ұзап шығып бара
жатқан адамға қарата айтылады.
Сол секілді «Жол болсын!» ... ... ... ... ... есім қаратпалар қосыла айтылады. Олар, негізінен алғанда,
cабазым, батырым, даңғылым, күнім, шырағым сияқты сөздер.
«Киіз үйдің іргесін ... ... ... ... ... да ... он жақта төсек тартып науқас жатыр.
-Сәлеметсіз бе, ақсақал?
Науқас қабағын түйіп қарсы алады.
-Жол болсын, ... ... ... ... қоғамында адресаттың «Айтсын!» деп тіл ... ... ... формуласы болған. Ал «Жортқанда жолың болсын!»
дегенге «Әлей ... «Мол ... деп ... ... ... қалың
көпшілік қолданған этикеттік сөз орамы емес, белгілі бір ... ... ... ... ... Сәлемдесудің соңғы түрі ... ... ... аттанған батырлардың сөз саптауында
қолданылатын болғанға ұқсайды. Бұны кезінде ел ауызынан ... ... ... ... мен ... ... айтысынан көреміз:
«Жол болсын!» деген сәлемге Орынбай ақынның «Мол ... деп ... ... ақын өрескел көреді де, оны өлеңмен түйреп өтеді. Орынбай:
«Диуана қожа атасы барар ма екен?
Мейрамға имам болған жаңғыз жеке.
Жолың болсын ... ... ... ... мол ... е, Қожеке »
Шортанбай: «Өлеңге бір кісідей туысың бар,
Тіл мен ... бақ ... ... ... ... мол болсын деп,
Елде қандай кісіде жұмысың бар.»
Осындай «Жол болсын!» мен «Әлей болсын!»-ды жортуылға ... ... ... ... ... ... сөз ... кездеседі.
Амандасуда адресат алыс жолдан келген адамға «Ат-көлік аман ба?»,
«Аман-есен жеттіңіз бе?» деген ... ... ... бұл жерде
әңгіме ат-көлік немесе жолаушының аман ... ... бұл ... тек ... ... ... ... мұндай этикет таңба
білдіретін мазмұнды тілдік құралсыз да жүзеге асыруға болады. ... ... ... түркілер дәстүрінше төс соғыстыру, арабтар сияқты екі қолды
кеудеге қою, ... ... бас ... ... ... алу ... формуласы сұраулық шылау түрінде болғанмен, мұнда сұраулық мән
жоқ, ... да ... ... бұл ... ... күтпейді.
Адресаттың сәлемдесуі де сұрау түрінде болып келеді. ... ... ме?», ... ... аман есен ... стеоретиптер амандасуда жиі қолданылады. ... ... да ... ... ... ... қолданылады. Яғни бұларды
фразеологизацияланған тіркес деген болады. Мысалы: адресат поезбен, тіпті
ұшақпен ұшып келсе де, ... ... ... аман ба?» деп ... амандасу формуларына қоса қабат айтылатын қошемет мәнді
есім ... ... ... батырым, сабазым, даңғылым т. б. ... ... ... ... ... ... интимдік мәнді білдірудің
тәсілі ретінде жұмсалады. Мұндай ... ... мен ... ... ... ... ... түседі. Яғни
бұл жерде этикет құралы, қалыпты сөзі ... ... ... ... функциясы (сезім-күйді білдіру қызметі) күшейе түседі. ... ... ... ... жолы» эпопеясынан алынған үзіндіде есім
қаратпалардың интимдік жақындықты білдіруде ... ... ... тұр:
«Көп қауыму, жалап амандасу ... ... мен ... ... Балажан көрші кемпір, шалдардың Әбішке айтып жатқан
үзік-үзік мейр шапқан сөздері естіледі.
---Жаным, есен жеттің бе?
---Сәулем, ұзағынан сүйіндірсін!?
---Көп сағындырдың ғой, ... ... ... ... ... болсын, қарағым!
---Қош келіпсің, Әбішжан! – деген сан ... ... ... ыстық
сөздер Әбіш үйге кіргенше барлық жиын атаулының тула ... ... ... ... алыс ... ... ... адамға дәстүрлі «Ат-көлік аман-
есен бе?» немесе «Қош келдіңіз!» деудің орнына «Келуіңізбен!» деп ... ... бола ... оның ... табиғатымен үйлеспейтін,
жат элемент екенін Н.Уәлиев ... ... ... да, ... ... ... пайда болған бұл ... ... ... ... ... алып ... Әйтсе де оны нормативті
сөздіктеріміз (мәселен, ... ... ... ... ... жоқ. ... біз сәлемдесудің бұл формуласын
бейәдеби, қарапайым сөйлесу тіліне жатқызамыз. Оның ... ... ... айтыла салатын, немқұрайлық реңкі басым ... ... ... ... ... тұста, жалпы халықтық
тілдің әдеби түрі бар да, әдеби қолданыстан ... ... ... ... тіл, жаргон сияқты түрлері бар екенін есте ... ... бұл ... ... ... қазақ сөйлеу
этикетінің барлық амал-тәсіл, түрлі құралдарының сырын ... аша ... кей ... ... деп ... дегенді «Аман-сау сұрайын деп
едім» түрінде айтады. Сөз этикетінің ... тіл ... ... ... ... байқаған мына бір мысалда айқын аңғаруға болады.
«Қой аманшылық» формуласының баламасы – «Аман-есенбіз». Амандасудан ... ... ... ... Ал ... «Не хабар?» дейді.
Сәлемдесу, амандасуда жергілікті болмаса бейәдеби қарапайым ... ... ... қосар қолдану тіл тұтынушысының мәдениетінің,
сауаттылығының жетімсіздігін көрсетеді.
Яғни бір сөзбен айтқанда, ... жеке ... ... деңгейі,
мәдениеті мен сауаттылығы, әлеуметтік ортасы мен жас ерекшелігін өзге
сөзден гөрі ... ... оның ... бір ... ... бірге сәлемдесу этикетіндегі мынадай ерекшелікке де назар
аудара кеткен жөн. Қазақтарда дәстүрлі ... ... тым ұзақ ... бе?», «Мал-жан, бала-шаға, бау-шарбақ, ауыл-аймақ, бота-тайлақ
аман ба, ағайын-туған, ... ... бе?» ... ... ... соң да адресант бірден әңгіме ауаның
негізгі шаруасына бұра ... Осы ... «Іс ... ... болсын!», «Көген қозылы болсын!» т.б. осы сияқты ... ғана екі жақ ... ... ... ... ... тілдесу актісін құрылымы жағынан үш ... ... ... ... ол ... ... ... Сәлемдесу (контакт)
2. Дайындық актісі (эмоционалдық комфорт жасау)
3. Негізгі тақырыпқа көшу.
Бұны кесте түрінде көрсеткен төмендегідей болмақ:
Тілдесу ... ... ... ... ... ... ... көрсеткеніміздей, эмоционалдық жағдай (комфорт) туғызу
мақсатымен айтылатын «Көгенің қозылы болсын!», «Қыдыр дарысын!» секілді
стереотиптер дайындық актісіне ... ... ... және ... ... ... сөз ... формалары.
Сөз этикетінің өз алдында дербес бір саласы – қоштасу. Оны дербес сала
дейтініміз – оның өзіндік мақсаты, ... ... ... таңбалары,
қолданылатын тұрақты орны болады. Мәселен, «Қош болыңыз», «Сау ... ... ... күн жақсы», «Жайлы жатып, жақсы тұрыңыз» т.б.
қоштасу мәнді сөз ... ... ... ... ... ... тілмен айтқанда, «Хош болыңыз» деген тілдік
таңба да бір, қол ... ... ... ... да бір. Осылай айту («Хош
болыңыз») не іс-әрекет арқылы ишарат білдіру (қол бұлғау) этикеттік ... ... ... ... да жалғастырамыз деген таңба. Бұл
таңбаларды (амандасу таңбалары сияқты) ... ... ... ... ... ... табылады.
Жалпы, этикет заңдылығы бойынша, ... екі ... ... ... ал қоштасу байланыстың уақытша үзілгенін мәлімдейді.
Қазақ тілі ... ... ... ... ... де мол ... түрі бар.
Және олардың қолданылуында өзіндік жүйе, қалыптасқан дәстүрлі тәртіп бар.
Ол жүйе, негізінен ... ... пен ... ... ... ... (бастық-бағынышты, үлкен-кіші, ер-әйел т. б.) және нақты
жағдайға (ситуацияға), атап айтқанда, ... ... ... т.б. қалыпты жағдайларға тәуелді.
Қоштасу сөздерінің басты түрлерін қандай жағдайларда, қандай қарым-
қатынаста қолданудың жүйесін төмендегідей шағын ... ... ... ... ... |
| | ... ... сау боп ... ... ... ... | ... хош т. б. | |
| | |
| | ... ... ... ... ... ... |
|Әзірше; Әзірге т. б. ... ... ... ... |
| ... ... |
| | |
| | ... Керісінше күн жақсы; |Бейресми; ... ... | |
| | ... ... сау ... |Алыс сапарға, ұзақ ... ... ... ... ... ... ... ... болсын т. б. | |
| | |
| | ... тез ... ... |
| | |
| | ... жол, ... ... |Алыс сапарға, қиын жолға кетіп бара ... ... ... ... ... ... ... ... | |
| | |
| | ... ... берсін; |Жасы егде адамдар айтады. |
| | |
| | ... ... ... жүрсін т.б; |Ауыл тұрғындары айтады; |
|Жол ... ... Әлей ... т.б;| |
| | |
| | ... жатып, жақсы тұрыңыз; | ... ... ... | |
| ... түн мезгілінде, ұйықтар |
| ... ... ... ... ... т. б. | |
| | |
| |өте ... ... жасы үлкен |
| ... ауыл ... ... |
Қазақ тіліндегі қоштасу сөздерінің қолданылу орны ... ... ... ... ... қарым-қатынастың типіне, яғни ресми-
бейресми жағдайға, жолдың алыс-жақындығына (мысалы,3,4 ... ... ... ... ... сөйлеу тіліне тән қолданыстар, 2
топтағы сөз орамдар) байланысты бір-бірінен сараланып ... ... ... ... бір әлеуметтік топ өкілдерінің тілінде ... ... де бар. ... 4 және 5 ... сөз ... көнелік
сипаты басым, оларды негізінен жасы үлкен, қариялар ғана қолданады. Бұндай
жасы егде, ауыл адамдары тілінде жиірек кездесетін ... ... ... ... жолын берсін!», «Қыдыр жолдасың болсын!» дегендерді
кейінгі буын өкілдері түсіне бермейді.
Сондықтан бұлар қазіргі жастардың сөз ... ... ... Бұдан тілдің өзге саласына қарағанда сөз ... ... ... ... тұратынын байқаймыз.
«Ораздының жолын берсін» деген байырғы тілек мәні бар қоштасуды
қария ... ... ... «Сәт-сәт», «Жол болсын», «Байласын»,
«Ораздының жолын берсін» десіп ... ... ... ... ... ... мағынаны білдіреді. Бұл сөздің көне антонимі – сығырлы
сөзі, оның мағынасы – «бақытсыз».
Шығу тегін сөз ... ... ... тағы бір сөз ...... ... ... деген тілек мәнді қоштасу. Тілек-
қоштасудың бұл түрі де ұмыт болып бара жатқан, тек көне көз ... ғана ... ... сөз ... ... ... – парсы тілінен
енген сөз, мағынасы – «тыныштық», «бейбітшілік»:
«Кісідей бейқұт жүрген ескерусіз,
Қарғаны, мұнда ... тез ... ... сөз байлығы аса мол байырғы ... ... ... ... осы бір ... ... сөзі ... «қаннен-
қаперсіз» мағынасында, бірақ бұл жерде этикеттік қолданыстан тыс жұмсалып
тұр.
Ал, «Түн бейішті ... ... ... ... ол ... ... байланысты қалыптасса керек. Өйткені, бейіш сөзі жеке
тұрғанда «жұмақ» мағынасын білдіретіні белгілі. Сондай-ақ, діни ... о ... Түн ... ал ... ... ... деген ұғым бар. Ал
«Түн бейішті болсын» этикеттік сөз ... ... ... ... ... ... пікірімізді қуаттайтын ойды таяуда ғана жарықи көрген Мәшхүр
Жүсіп Көпеевтің ... ... ... ... ... ... ... күн ұзақ болды.
Дамыл, тыныштық бір жанда болмаған соң,
Есебі күндіз өзі дозақ болды», - дей ... ... ... болса, алар тыныштық біраз жатып,
Шаршағаннан сілесі әбден қатып.
Қол-аяғы ұйқы-жау ... ... алып ... ... ... бәрі де мас,
Мастықпенен жастыққа қояды бас.
Түн бейіші жалғанның білген жанға,
Тағы мұнда және бар бір дәурен жас»
(М.Көпеев. Таңдамалы)
«Күндіз – дозақ, түн - ... ... ... М. ... ақын ... интерпретация жасайды: «Күндіз дозақтан алынған, түн жұмақтан
алынған. Күндіз – ... ... ... ... Түн – бай, кедейге
бірдей теңдік. Күндіз өз басың ... ... ... ... ... ... ... байланысты сөздерді жергілікті жерде қолданылу, белгілі
бір аймаққа таралануына қарай зерттеу де ... әрі ... ... ... ... сөзсіз. Кейбір, бірен-саран сөздер диалектолог
ғалымдарымыздың ғылыми жазбаларына түскенімен, олар ... ... ... ... ... ... Мысалы: Қазақ сөз
этикетінде жиі қолданатын «Сау болыңыз» әдеби тілде қоштасуды ... ... ... ... ... тілінде (Ә.
Нұрмағамбетовтың деректері бойынша) «рахмет» деген мағынаны білдіреді. Сөз
арасында, ризашылық білдіргенде «сау ... ... ... ... ... болмайды, яғни контакт кілті
үзілмеуге тиіс. Контактіні кілт, ... ... үшін оған ... ... ... ... болып қалыпты-ау», «Амал жоқ, қайтатын уақыт таяп
қалды», «Дәм бұйырса тағы келермін(міз)», «Дәм-тұз ... тағы да ... ... ... т. б ... ... контактіні (байланысты
үзуге дайындық болып табылады). Мұны «қоштасуға ... ... ... ... ... ... қоштасудың қалыпты (стеоретипті)
фопмулалары айтылады. Бұндай формулаларға: «Сау ... ... ... «Хош ... т. б ... ... тіліндегі қоштасу сөздерінің басты түрлерін қандай
жағдайларда, қандай қарым-қатынаста қолданудың жүйесін ... ... ... ... ... ... |
| | |
|- ... ... ... ... бара ... адам ... ... |
|- ... ... ... ... түрі; | |
| | |
| | |
|- ... ... ... ... ... адам |
| ... |
| | |
| | |
|- İyi günler (ий ... |1) ... |
| |2) ... |
| | |
| | |
|- İyi ... (ий акшамлар) |1) Амандасу; |
| |2) ... |
| | |
| | |
|- Allaha ... ... ... шығып, кетіп бара қатқан |
|ысмарладык) ... ... |
| | |
| | |
|- ... kalın ... ... бара ... кісі қалып қалған |
|калын) ... ... |
| | |
| | |
| | |
|- ... üzere (гөрүшмек үзере) |Бір күнде қайта кездесетін кезде |
| ... |
| | |
|- ... ... ... ... білетін жағдайда |
| ... ... ... ... сөз ... ... қызметін
қоштасу мақсатында қолданылатын этикет тілдік бірліктер ... ... ... ... ... ... және ... тілдерінде қоштасудың
бірнеше түрі бар екені көзіміз жетті.
Мысалы, қазақ тілінде таныс-бейтанысқа, үлкен-кішіге, ресми және
бейресми ... ... ... «Сау бол!», «Сау болыңыз!» деген
қолданысы бар ... ... ... ... Бұл ... ... ... «Hoşçakalın!» (хошчакалын) – жекеше түрі, «Hoşçakalınız!»
(хошчакалыныз) – көпше және сыпайы түрі. ... ... ... көп ... ... айтылады, сондай-ақ, бұл көпше түрде
қолданысты аса сыйлы, құрметті жеке ... ... ... ... бұл түрі ... ... ... өмірде жиі
қолданылады.
Қазақ тілінде «Сау болыңыз!» деген формаға екінші адам «Сау болңыз!»
деп жауап береді. Ал ... ... бұл ... «Hoşçakalın!» (хошчакалын)
кетіп бара жатқан адам қолданып, қалып қалған адам «Güle-güle!» (гүле-гүле)
деп айтуы ... ... ... бұл екі ... әрқашан бірінен кейін бірі
айтылады. Бұл ... ... ... ... ... ... Мысалы,
« - Ben çıkıyorum yeğenim.» dedi. («Бән ... ... - ... dedim. ... ... шығып бара жатырмын жиенім» деді.
«Сау бол!» дедім.
(Muzaffer Buyrukçu ... ve ... ... ... ... синонимдес, яғни мағынасы мен қолдану
шарты жағынан бірдей, бірақ ... ... ... ... ... ... ... калын) формасы бар. Тікелей аударсақ Сау
боп қалыңыз! ... ... ... Бұл ... ... «Сау боп тұрыңыз»
қолданысымен сәйкес келеді.
Мұсылман қауымы арасында қоштасу рәсімі қазақ тілінен гөрі ... ... «Allaha ... ... ... ... ... аударсақ Сау болыңыз мағына береді. Мысалы,
– Hocam, affedersiniz! Acele bir işe ... dedi. ... de ... memnun ... ... ... аффедерсиниз!
Аджеле бир ише гидийорум, деди. ... ... де ... мемнун
олурум...Аллаха ысмарладык.)
–Мырзам, кешіріңіз! Асығыс жұмысқа бара жатырмын, деді. Жолыңыз
болып, келіп кетсеңіз қуанышты боламын...Сау болыңыз.
(Reşat Nuri ... «Yaprak ... ... ... сөз ... ... ... формасы
«Görüşmek üzere!» (гөрүшмек үзере) қолданылады. Тікелей ... ... ... ... ... ... сәйкес келеді. Қоштасудың
бұл түрі ресми емес, жеңіл түрде айтылады. ... ... ... ... ... табылады. Бұл форманың қысқаша нұсқасы
«Görüşürüz!» ... ... да ... Бұл да ... ... ... ... қоштасу формасы болып келеді.
Қазақ тілінде қолданылатын «Қайырлы күн» формасы түрік тілінде
«İyi günler» (ий гүнлер) түрінде ... Бұл ... ... ... күндер» деген мағына береді. Түрік тілінде қоштасудың бұл ... ... ... ... ... ... дейінгі аралықта, екі адам
қоштасарда ғана емес жоғарыда ... ... ... ... ... ... Sizi de rahatsız ettim. İyi günler!» (Сизи де
рахатсыз еттим. Ий гүнлер!)
« İyi günler Muzaffer Bey, ... sağ olsun!» - dedi ... (Ий ... Музаффер Бей, Башыныз саг ... де ... ... ... ... күн ... Бей, ... сау болсын!» - ... ... Muzaffer ... ... ve Yaşananlar Günlükler» 298.
sayfa)
Түрік тіліндегі кешкі сағат 5-6 лардан ... ... ... ... ... (ий акшамлар) формасы қолданылады. Бұл ... ... ... «Кеш ... ... сәйкес келеді. «İyi akşamlar!» (ий
акшамлар) ... ... ... ... ... ... ... деген
мағына береді. «İyi akşamlar!» (ий акшамлар) формасын Кешіңіз жақсы өтсін!
деген тілек мағынасында және ... ... 5 пен ... ... ... ... мезгілінде қолданылатын амандасу формасының бірі –
«Hayırlı geceler» ... ... ... ... бұл формада
амандасудан гөрі қоштасу, тыным, жайлы түн ... ... ... осы мақсатта
көбірек қоланылады. Ал түрік тілінде кешкі ... ... ... ... (ий ... формасы айтылады. Түрік тілінен ... ... ... ... ... ерекшелігі жағынан қазақ тіліндегі
Қайырлы түн формасына сай. Түрік тілінде 3 ... ... ... Амандасу;
2) Қоштасу;
3) Жайлы түн тілеу;
Қоштасу этикетіндегі ерекшеліктердің мынадай схемамен көрсетуге болады:
Тілдесу (обшение)
----------------------------------------------------------------------------
--------------------
Әңгіме аяқталды ... ... ... ... ... ... ... тұтастай алғанда
формуладан (хош, хош болыңыз, сау боп тұрыңыз, ал жақсы т. б) – ... және ... ... ... ... сөз этикетінде, яки сөйлесу
үстінде бұл актілердің орын тәртібі қатаң ... ... ... ... ... кейін де қолданады. Дегенмен әр актіде
қолданылатын стеоретиптерді өз қызметіне ... ... өз ... ... ету ... жағдайдың (ситуацияның) логикалық аяқталануына себептігін
тигізеді.
2.3. Қазақ және ... ... ... сөзі мен ... айту сөз
бірліктерінің формалары.
Бата сөзі мен тілек сөзінің әдетте мазмұны ... ... ... ... Сондай-ақ бата мен тілек сөздеріндегі сөйлемнің баяндауышы
императив ... ... ... рай тұлғасына аяқталады: Еңбегің жемісті
болсын, өркенің өссін, көп жаса, еңбегіңнің ... ... ... ... т. б. бұл ... – бата сөзі мен ... ... жақтары. Сондай
ұқсастықтар болғандықтан, «бата» мен «тілек» әдетте мағыналас ... ... ... береді. Шын мәнінде бұл екеуінің бір-бірінен елеулі
айырмасы бар. Бата кез ... ... ... ... Ал көп ... ... көсегең көгеріп, көрпең ұлғайсың; мұратыңа жет; еліңнің елеулісі,
халқыңның ... бол, ... ... гүл ... т. б ... ... ... адам жасы кішіге «рахмет» деген сөзбен қоса ... ... ... Әсіресе, ескіше тәрбие көрген жасы үлкен адамдардың психологиялық
мәдениеті кейінгі буынға қарағанда ... ... ... ... ... ... ... қолғабыс, жәрдемге ризалық білдіргенде
қазіргі оқыған зиялы ... ... ... ... ... ... ... әр тілде кездесетін рахмет айту сөз ... ... діни ... ... ... ... көбінесе ұқсас болып келеді.
Мәселен, қазақтарда көп қолданылатын және бір істің жағымды,
ойдағыдай аяқталуына орай айтылатын: Құдайға шүкір, ... ... ... түріктер сәл өзгертіп, «Tanrıya şükür» (Танрыя шүкір), «Allaha
şükür» ... ... ... басқа салаларында, өзге жағдайларда және адам қарым-
қатынасында қолданылатын басқа сөз ... де бар және кез ... ... жәрдемі, жақсылығы т. б. алдында айтылатын «Рахмет» сөзімен қатар,
кейбір жерлерде «сау бол», «сау ... ... ... тіліндегі
баламалары «Teşekkür ederim» (тешеккүр эдерим) /қазақ тіліне аударғанда
рахмет деген мағынада/ , «Sağol» (сағ ол) /Сау бол/ ... ... akşam sizi ... ... dedi Melkom. ... ... Кумкапыя гөтүрейім» деди Мелком.)
«Sağol, seviniriz.» dedi Orhan Kemal. («Сагол, севинириз.» деди Орхан
Кемаль.)
«Кештің бірінде сендерді Кумкапыға апарайын» деді Мелком.
«Рахмет, қуанышты боламыз.» деді ... ... ... ... ve ... Günlükler»
13. sayfa)
Немесе,
«Beni getirdiğinize teşekkür ederim, Prenses.» (Бени ... ... ... ... үшін ... ... Edib Adıvar «Sinekli
Bakkal» 274. sayfa)
Түрік тіліндегі «Teşekkür ederim» және «Sağol» ... ... ... «Bir şey değil» (бір шей ... ... «Rıca ederim» ... формасы қатар жүреді. Қазақ тілінде тікелей аударғанда Оқасы жоқ
мағына береді.
Және француз ... ... ... ... ... ... Мысалы,
«Bunca saklabanlığı senin acını unutturmak için ... dedi Talat Kilic. ... ... сенин аджыны унуттурмак
ичин япыйоруз йегеним! деди Кылыч.)
«Mersi…» dedim. («Мерси...» дедим)
«Bir şey değil hayatım!» dedi Talat bir nonos sesiyle. ... ... ... деди ... бир ... сесийле.)
«Осыншама қалжыңды сенің қайғыңды ұмыттыру үшін жасап жатырмыз
жиенім!» деді Талат Кылыч.
«Мерси...» дедім.
«Оқасы жоқ, жаным» деді ... ... ... ... «Yaşadığımız ve Yaşananlar Günlükler» 56.
sayfa)
Кейбір ... бұл ... ... ... ... алғысымызды білдіру үшін «Өмірің ұзақ болсын!», «Тәңір
жарылқасын», «Көп жаса» сияқты ... ... ... ... ... ... ... /Қазақ тіліне тікелей аударсақ Өміріңе берекет
деген мағына береді./ «Alla senden razı olsun» ... ... разы ... ... разы болсын./ сөздермен тілектерін білдіреді.
Мысалы,
Güler yüzlü, şişman bir adam ... ... ... ... бир адам ... ... - Kimi istiyorsun, hemşire?» («Кими истийорсун, хемшире?»)
« - Hay Allah senden razı olsun, ... Kiz ... ... Аллах сенден разы олсун, кардешим. Кыз Тевфики ... ... ... бір адам ... ... - Сізге кім керек, қарындас?»
« - Ай, Алла сеннен разы болсын, інім. ... қыз ... Edib Adıvar ... Bakkal» ... рахмет айту үшін қолданылатын «Allah Tuttuğunu altın
etsin» (Алла туттуғуну алтын етсин) /Алла ұстағаныңды алтын етсін./ ... де бар. ... бір ... кісіге жәрдем берген адамға «Ellerin dert
görmesin» (Еллерин дәрт гөрмесин) /Қазақ тіліне тікелей аударсақ Қолдарың
дерт көрмесін./ деп ... ... Дәл ... ... ... ... ... сағлык) /Қолыңызға саулық/, тамақ пісіріп, қонақ
күткен ханымға астың соңында, тамақтың дәмді болғанын мақтау және ... үшін де ... ... ... түріктер мен қазақтардың әр түрлі өмір
салтында, жағдайларында өз сезімдерін, тілектерін, ... ... ... ... ... сөз этикеті дегеніміз, қорыта айтқанда, адамдар арасында
байланыс орнату үшін жұмсалатын, сол байланысты жалғастыра беру ... ... ... бар ... ... ... мен тұрақты
сөз орамдары болып табылады.
Адамдардың бір-бірімен қарым-қатынасында үнемі қайталанып ... жиі ... ... ... ... ... бірі ... этикеті. (амандасу, қоштасу, рахмет айту т. б. ) Міне, осындай қарым-
қатынас кезінде сан мәрте ... ... сөз ... ... Түрік тілі сияқты қазақ тілінде де белгілі бір қарым-қатынас
жағдайында арнайы, тұрақты, орнықты және дайын ... ... ... бар ... даусыз.
Сөз этикетіндегі негізгі ерекшеліктің бірі - кез келген тілдегі этикет
тілідік бірліктердің белгілі бір дәрежеде стандартталуы. Кез ... ... ... рахмет айтудың қалыптасқан сандарт түрлері бар. Оларды
жас, жыныс т. б. ... ... ... бір ... ... ... я ... амандасу, қоштасу, рахмет айту формаларын өздері таппайды.
Көркем шығарма мәтіндерінде де, ... ... ... де ... ... сөз, сөз тіркесі, сөйлем дайын тілдік бірлік ... ... ... ... тән ... ... болады. Олар негізінен,
зерттеушілердің көрсеткеніндей, қарым-қатынас ... ... ... қарым-қатынасты реттеп отыру, сыпайылық білдіру, көңіл күй
көтеру қызметтерінде жұмсалады. Біз бұл ... сөз ... ... ... аз тоқтала келіп, оның негізгісі - байланыс орнату
екендігін байқадық.
Сөз ... ... ... ... ... ... бірі - әлеуметтік сипатының, басқаша айтқанда әлеуметтік
маркирлі болуы. Мысалы, әдеттегі тау, өзен, үй ... ... ... ... ... ... жасы үлкен, жасы кіші, ер адам, әйел
адам ондай ... ... ... ... Ал сөз ... ... ... болады. Сондықтан қазақ және түрік ... ... ... деп ... алмайды, ер адам тізесін бүгіп сәлем
етпейді, қазақтың баяғы этикеттік нормасы бойынша келін күйеуінің ... ... ... ... сөз ... ... ... түсуші адамдардың әлеуметтік-демографиялық белгілеріне тәуелді
болады. Қарым-қатынасқа түсуші адамдар ... ... ... ... этикеті бірліктерін талғап, таңдап қолданады.
Жалпы адамзатқа тән этикет нормалары кез ... ... ... әдет-ғұрпымен ұштасып жатады. Дегенмен, әр ... ... ең ... ол елде ... ... ... ... байқалады. Қазақ халқының да түрік халқының да этикет
нормаларының өзіндік ерекшеліктері бар ... сөз ... ... ... ... танысу, қоштасу,
құттықтау, тілек білдіру, алғыс айту, өтініш айту, кешірім сұрау, шақыру,
кеңес ... ... ... ... ... ... формалары т. б.
құрылымдар жатады. Бұлардың ... тек ... ... және ... ... ... формаларына ғана тоқталып өттік. Бұл құрылымдар мән-
мазмұны мен қолданыс ... ... ... бірнеше қызметін анықтап,
атқарып отырады.
Сөйлеу этикеті формалары - сөйлеу актісіне жүйелі түрде қолданылатын
тілдік бірлік. Олар кез ... ... ... ... ... ... актісінің мәдениетті түрде жүзеге асырылуына ықпал ... ... ... мәдениетін, салт-дәстүрін, менталитетін т.
б. ерекшеліктерін, ... мен ... ... ... тілдік
таңбаның ерекше түрі. Қазақ және ... ... ... ... ... - ... ... бірлік ретінде қалыптасқан формалар.
Олардың көпшілігі тілдік қарым-қатынас барысында ... ... ... ... ... қызметте жұмсалып, сөз мәнін ашатын ерекше құрал
қызметін атқарады.
Қарым-қатынастың бейвербалды түрі ... ... ... ... ... ... ... этикеттік қызмет атқаратын
бейвербалды амал-тәсілдердің қолданысы және олардың вербалды этикет ... ... ... ... ... ... келген ұлттың мәдениетімен, тарихымен, салт-дәстүр, дүниетанымымен
тығыз байланыста болады. Бейвербалды амал-тәсілдер ... ... ... психологиясынан да хабар береді.
Сонымен, Сөз этикетінің өзіне тән тарихы бар. Ол ... өмір ... ... ... және ... да ... ... Халықтың ұлттық мінезін көрсетеді. Кез ... ... ... ... ... бар екенін білеміз.
Бірақ қай жерде, қай қай қоғамда болмасын адамдар арасындағы қарым-
қатынас амандасу рәсімінен ... ... ... ... ... өзге де ... ... кез келген кісінің жәрдемі,
жақсылығы алдында айтылатын ... айту мен ... сөз ... Бұл сөз бірліктердің өзіндік мәні болады. ... - ... ... ... ... байланыстың үзілмейтінін, қоштасу -
қарым-қатынастың жалғаса беретінін, рахмет айту - ... ... ... ... ... ... сөз ... дегеніміз адамдар арасындағы қарым-
қатынас кезінде қолданылатын сөз жұмсаудың ұлттық сипатқа ие ... ... ... ... жұмсалатын арнайы тілдік бірліктер жүйесі.
Сөз этикетінің мазмұны, қолданылу аясы, бағыты, өрісі әр түрлі ... ... ... ... ... ... да ... болады.
Бірақ сөз этикетін үлкен бір құрылым ... алып ... ... ... ... ... ол ... біртектес жүйе ретінде
танылады.
Адам баласы табиғатында ... ... ... ... ... бір ауыз сөзбен кісіні ренжіту де, ... да ... Сөз ... Не бір сөз ... айтпағанның өзінде, күнделікті қатынаста жүрген
этикет сөздердің қолдануында қаншама қыр-сыр ... ... ... ... мүмкіндігін аша білсек, ізгілікке нұсқап, ізеттілікке бастайтын
жақсы жақтарын жетілдіре берсек, ... ... ... ұйытқы
болады. Жас ұрпақты адамгершілікке баулып, коллективизм рухында тәрбиелеуге
септігі тиеді деп ... ... ... ... А. ... сөз этикеті. - Алматы: Жоғары Аттестациялық
Комисияның баспа орталығы, 2001
2. Уәлиев Н. Сөз ... - ... ... ... ... ... Құрастырған Уәлиев Н. // - Алматы, 1991
4. Балақаев М., Серғалиев М. Қазақ ... ... - ... ... ... ... М., Уәлиев Н. Жақсы сөз жарым ырыс. // Мәдениет және ... 1980, ... ... Р. Сөз ... мәселелері.// Қазақ ССР ҒА Хабарлары.
Тіл - әдебиет сериясы. - ... ... Р. Сөз ... - ... ... 1997
8. Сыздықова Р. Сұхбаттасу мәдениеті. // Сұхбат - 1990 - №2
9. Сыздықова Р. ... ... ... // ... ... 1974,
№24
10. Сыздықова Р. ... ... / ... ... тарихынан
/Алматы, 1980
11. Базарбаев Ж., Дәулетова Қ. ... // ... - ... ... Ә. ... ... синонимдер сөздігі. - Алматы, 1975
13. Көпеев Мәшһүр ... Ел ... ... ... ... ... ... 1992
14. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы, ... ... өнер / Тіл ... туралы /
Түрік тіліндегі әдебиеттер:
1. Prof. Dr. Muharrem Ergin. Türk dil bilgisi. - İstanbul: Bayrak, 1989
2. Alladdin Korkmaz. Türkçe Kompozisyon. - ... Serhat, ... Türk ... ... Dr. Mustafa Talas. ... ... Atatürk ... Dil ve Tarih Yüksek kurumu. Türkçe sözlük. Ankara:
1988
5. Türkçe-türkçe sözlük. ... Memet Türkan, Bilsev ... ... ... Türkçe konuşma etiketi
Farabi.selcuk.edu.tr

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Антик философия. Софистер4 бет
Қазақ мәдениетінің саяси құрылымы және оның рухани -құқықтық дамуының ерекшеліктері 82 бет
Акушерлік қан кету5 бет
Кредит формалары6 бет
Салалас, сабақтас құрмалас сөйлемдердің құрылымдық ерекшеліктерінің қалыптасуы17 бет
Халел Досмұхамедов және түркітану мәселелері4 бет
Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы және Аймақтық қауіпсіздік мәселелері20 бет
Шөпжойғыш пестицидтер- гербицидтер9 бет
"Lиаспора" сөзінің хатқа түсу тарихы мен "диаспора", "этнос" терминдерін қолдану аясы22 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь