Сырым батырдың бас старшина Тархан болып сайлануы және оның саяси көзқарасы

МАЗМҰНЫ
І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім
1-тарау. Сырым батыр бастаған көтершілердің Нұралы ханды тақтан түсіруі
1.1. Сырымның батыр және тұлға ретінде қалыптасуы. Көтерілістің басталуы
1.2. Нұралы ханның патшадан саяси баспана іздеуге мәжбүр болды

2-тарау. Отаршылдық әкімшіліктің халық көсемін өз мақсатына пайдалану үшін айла тәсілдері
2.1. Сырым батырдың бастаршыны Тархан болып сайлануы және оның саяси көзқарасы.
2.2. Орал әскерлерінің қазақ аулына жаңа шабуылы

3-тарау. Қозғалыстың қайта өрлеуі, сәтсіздіктер, және көтеріліс тағлымдары.
3.1. Сырымның әдіс тәсілдері, патша өнім емінің келісімге келуге ұмтылуы
3.2. Көтерілістің тарихи маңызы

ІІІ. Қорытынды
IV. Пайдаланыған әдебиеттер мен деректер
        
        Мазмұны
|І. Кіріспе………………………………………………………………………… | ... ... ... ... | ... ... ... ... ... Нұралы ханды тақтан | ... | ... ... батыр және тұлға ретінде қалыптасуы. Көтерілістің | |
|басталуы…………………………………………………………………………. | ... ... ... ... ... баспана іздеуге мәжбүр болды | ... ... ... ... ... өз ... ... | |
|үшін айла тәсілдері……………………………………………………………… | ... ... ... ... ... болып сайлануы және оның саяси | ... ... | ... Орал ... ... ... жаңа шабуылы…………………………. | ... ... ... ... ... және ... | ... ... | ... ... әдіс ... ... өнім ... келісімге келуге ұмтылуы| |
|3.2. Көтерілістің тарихи маңызы ………………………………………………. | ... ... ... | ... Пайдаланыған әдебиеттер мен деректер……………………………….. | ... ... ... ... отырғышы халықтардың азаттық жолындағы
қозғалысы қауіпті ... гөрі ... бар ... ... ғасырдың 70-80 жылдары ханмен сұлтандар билігі, ... ... ... ... ... елді ... ісі шектеле берді. Осы
кезден бастап старшиндардың ханға ... ... кең етек ... ... ... ... билікті жою болды. Бұдан біз сол ... ... ... ... ... билік күші жүзде әлсіреп, халықтың алдында беделмен айырылғанын
Нұралы ханның өзіде мойындайды. Бұл сол кезеңдегі халық бұқарасының азаттық
жолындағы ... ... ... ... көрсетеді. Тақырыптың қыр-сыры,
ашылмаған тұстары әліде болса молынан кездеседі. Осы тұрғыдан ... осы ... ... ... бірі ... көрсетеді.
Осы тақырыпты басшылыққа ала отырып мынадай мақсат міндеттерді алға
қойдық:
1. Бірінші міндетіміз қазақ ... ХVIII – ... ... ... ... қатынас жағынан, саяси өмір жағынан патриархтың – ру,
салт – сананың үстемдігі нақты қандай ... ... ... ... ... ... жағдайларындағы қоғамдық қарым-
қатынастардың патриархтық-феодалдық системасынан туған өзгешелігін
көрсету.
Зерттеп отырған қозғалысты сол қозғалыстың ... ... ... жағдайлармен және сол кездегі саяси ахуалмен біте
байланыстыра қарайтын болғандықтан, біз негізгі деректерге және ... ... ... тек қана ... батырдың әрекетіне тіке
байланыстыларын қарастыруы мен ғана тыным қоймаймыз. Сондықтан біз ... ... ... ... байланысты негізгі деректермен
әдебиеті сиппатауға да тоқталуға тиістіміз. ... ... ХVIII ... екі он жылдығын (1783-1797) түгел қамтиды деуге болады. ... осы ... ... ... жуық ... бар ескерткіштерді
қарастыру шеңберінен шықпауы тиіс, тек кей бір кездерде ғана, жұмысымыздың
мазмұнына ... ... ... жеріне ғана, неғұрлым ертеректегі негізгі
деректерді пайдалануға тиістіміз.
Сырым батырдың қозғалысын зерттеуге қатысы бар ... ... ... ... ... ... материалға, сол ... ... ... ... ... қате ... еді.
Қазақстан этнографиясына қатысты жазбаларының ішіндегі ... ...... ... ... ... отырған дәуірімізге неғұрлым таяу
уақытта жазылғандары.
І-тарау. Сырым батыр бастаған көтершілердің Нұралы ханды тақтан түсірді
1.1. Сырымның тұлға ... ... және ... басталуы
Сырым турасындағы 1783 жылға шейінгі документа биографиялық мәліметтер
өте үзінді-үзінді болып және толық емес ... ... Бұл ... ... - ... ... ... байланысты халық аңыздары.
[1]
Аңыздың айтуына қарағанда, Сырым жас басынан-ақ ... және ... ... ... ... руының ші болып, ақсақалдардан ел ... ... деп ел ... Ол ... жеткен Тама руының биі
Малайсарыға да барады. Атақты би оған мынаны айтады. ... асыл үш ... - ... Малайсары. Егер осы үш сөзді ұмытпасаң ел де сенің төңірегінде
болады, егер ұмытсаң сенің қасында ... де ... Ол үш сөз ... ... ел ... ... Тағы да саған айтатыным: Жақынға жара түсіремін
деп асық болма, алыстағыға күйе ... деп асық ... ... ... ... Сырымға тіпті айтпағанда шығар, дегенмен батырдың бейнесі халық
есінде ... ... ... және осы ... тарихи ақиқатқа да өте үйлес
келеді. Сырым ру басшыларының арасынан шыққан атақты батыр ... ... 2 ... үй ... былайша айтқанда, ол өзінше ірі деген ... ... ... бас ... ... ... ... болғандығы туралы
ешқандай мәліметтер сақталып қалмаған, бірақ оның ... ... ... оған берген астық келбетіне қарай топшылауға болады. Осы ас
туралы Я.Гавердовскийдің айтуына қарағанда, ... ... ... оның ... 3 мың қой, 300-ге жуық ... ... 6 мың шелекке
жуық қымыз ішілген, бірнеше киіз үй, сауыт-сайман, толып жатқан басқа түрлі
мүлік үлестірілген. Мұндай ас тек бай ... ғана ... ... ... мініп саяси күреске айналысқан кезде де ол ауқаты ... ... ... ... ... ... жоқ. Мұның қарындасын әйелдікке
Нұралы хан алған. Малы жоқ кедей батыр Нұралы сияқты ханмен ... ... ... ... ... және соңынан ерген халқының көптігіне
қарағанда, Сырым ханнан да асып ... ... ... ... жөніндегі ең бірінші дәлді мәліметтер 1774
жылдан бастап кездеседі, бұл уақыт Пугачев, қозғалысының ... ... ... ... жылы ... ... Орынбор экспедициясында қазақ тұтқынынан
қашып келген Орал қазақ-орысы Федор Курицын ... ... ... ол
өзінің берген жауабында Сырым 1774 жылы әртүрлі ... ... ... көп санды отрядтың басшысы болды дегенді айтқан.
Мұндай құрама отрядтар наразы ... ... ... ... кездерде құрылған, осындай кездерде қазақтар ... ... ... сенімді бір батырдың басшылығымен отряд жинаған.
Курицынның айтуы, Сырым 1774 жылы көтеріліске ... ... ... ... ... ... бірі болған деп ойлауға мүмкіншілік
береді. Сырымның 1774 жылғы көтерілісі қазақтардың ... ... ... емес, қазақтардың Пугачев қозғалысына қатынасқан
кездерінің бірі ... 1775 ... ... ... дәлелдейді.
Суворовтың 1775 жылы 22 июнь күні Симбирскіден граф П.Панинге ... ... ... ... ... ... ... жүргізілген
қару-жарақты күреске тек белсене қатысып қана қоймай, мұның үстіне ол ... ең ірі ... бірі ... ... ... яғни ... әлдеқашан бой тартып кеткеннен кейін де Пугачев, өлгеннен кейін
де Сырым қажырлы ... ... ... Бұл арада өкінішті бір жері,
Сырымпың ... ... ... ... ... ... ... қалмаған, сөйтіп Сырымның бұл ... ... ... ... ... және қаншаға созылғанын біз біле алмаймыз.
Бірақ, 1776 жылдың қүзіне Сырымның ... ... ... ... ... ... «Невидимка» [3] қозғалысы туа бастағанда, ... ... ... руларға жайылып кетуінен сақтану үшін ... ... ... мен Есім сұлтанды жібереді, Тегі, Сырым ханның
тапсырмасын ... болу ... ... хан Есім мен ... ... қызметі және ханға берген жақсы кеңестері ... онда ... ... және ... ... ... ... аға-інілерін Сырым
барлық істі ынтасымен істеп жүргендіктен, ... ... ... ... ... арғы мәліметтер 1778 жылдан басталады. Орынбор
соғыс губернаторы Н.Н.Бахметовтың берген мәліметтеріне қарағанда, бұл жылы
Орал ... ... ... ... ... ... ... балаларын өлтіреді. 1783 жылы август айында ... ... ... сақталып келген. Бұл хатта экспедиция Сырымға сөз салып,
купец Филипп Григорьевтің керуенін қазақтар талағанда оның ... ... салу ... шара ... өтінеді. Мұнда экспедицияның сөз
тәсілінің өзі қызық: «Сіз, құрметті ... - деп ... әлгі ... ... ... өзіңіздің көңіліңіз дұрыс келіп, қашан да ынтаңызбен
қызмет істейтін болғандықтан, әлгі ... ... ... ... алып жеткізіп беруге уәде ... ... ... ... өзгеше мінезіңіз және бұл жақтағыларға деген
ниетіңіздің дұрыстығы мұнда ... ... ... біз 1783 ... ... ... Сырым Орал әскерлеріне қарсы және шекара ... ... ... деп айта аламыз. Бірақ, 1783 жылдың декабрь айында
Сырымды Тополинск ... ... Орал ... ... ... Мұны Орал ... ... Шаганов деген старшинаны ұстап
алып, оны Хиуа ... ... ... үшін одан кек алу ... ... ... ... ханның өз ауылдарына шабуыл ... ... ... ... ... ... ... тегі, 1783 жылдың
күзінен басталды. 1784 жылдың жазғы тұрымында Нұралы хан Сырымды тұтқыннан
сатып алады. Хан ... ... ... үшін 70 жылқы және 350 сом
ақша ... ... 1784 жылы жүз ... ... ... Орал ... қарсы
тағы да өштескен күреске кіріседі. Бұл күрестің дамуы үшін себеп мейлінше
толық болады, оны біз ... ... Орал ... және ... ... қазақтарды үгіттеудің қажеті болмайды: олардың тек басын
біріктіру ғана керек болады. Қазақтардың біз ... ... 1783 ... ... 1784 ... ... созылып келеді. Қозғалыс бұрынғысынша
Нижнеурал линиясында және Орск бекінісінің ауданында дамый береді. Табын
және ... ... ... ... Оразбай және Айшуақ ұлы Жантөре
сұлтан билеген жерлердегі қазақтар Верхнеурал бекінісімен Елек ... ... ірі ... жасамақ болып әзірленеді. Ноябрь айында Сырым
Сағыз өзенінің бойына линияға шабуыл ... үшін бір ... ... ірі ... ... ... қазақтардың патша әкімшілігіне және Орал әскерлерінің старшинасы
қарсы өз старшиналары бастаған күресі кең түрде дамыған кезде, Нұралы хан
осы ... ... ... бағыт ұстанады. Мұның өзі хан мен
Сырымның арасы ашылуына себеп болады. Сырымның отрядтары хаш үшін ... ... ... ... ... ... бойына келіп
жыйналғанда, хан өзінің ауылдарын алып лажсыздан Оралға көшіп кетеді. Мұның
өзі хан мен ... ... ... 1784 ... ... ... ... Старшиналар мен хан арасындағы ... ... Бұл ... ... ... ... ... зорлықтарына Нұралының және оның ... ... ... наразылық әлдеқашан шегінен асып болған
және мұның ... хан әлгі ... ... ... ... ... орындайды. Бірақ қозғалыс бұл дәуірінде жергілікті
әкімшілікке, Орал әскерлерінің старшиналарына ... ... ... жүреді
және дұрысында, отаршылдыққа қарсы қозғалыс шеңберінен шықпаған.[6]
Қазақтардың линияға шабуылдар жасауымен байланысты, ел ... ... ... ... ... Россияға қарсы қастас болған
ауылдарға жазалау шараларын қолданудан ... ... ... ... жоқ
ауылдарға зұлымдық шабуылдар жасаумен болады. 1785 жылы 17 февраль ... Елек ... ... ... ... Смирнов
бастаған отряд жіберіледі. Отряд қатарында-Орынбордың 237 қазақ-орысы және
2432 ... ... ... 2 ... ... ... боран болып,
Смирнов кері қайтып келеді. Көп аттарынан айырылып, отряд әрең ... ... ... ... жетеді. Жаулас ауылдарды кездестіре
алмайды, ... ... ... ... 66- қазақты тұтқындап ұстап алып
келеді, ... да көбі әйел ... ... бірқатар ауылдарды
талайды, генерал-майор Смирновтың ... ... ол ... ... деп ... алдыра алмаған» көрінеді. Бірақ өте-мөте қажырлы ... ... ... ... Нижне-Урал линиясының ауданында күшейе
бастайды. Мұның себебі, «шекара ... деп ... ... ... ... ғана ... ... үстіне мұнда қазақтар қысқы мал жайылысы
жөнінен қатты қыспақ көреді. Қозғалыстың орталығы Байбақты, Табын және ... ... ... ... Смирновтың отрядымен бір уақытта Сарайчиков бекінісінен
15 март күні ел ... Орал ... ... және ... ... ... 1250 қазақ-орыстан құралған отряды шығады. Соғыс
коллегиясының президенті князь Г.А.Потемкиннің бұйрығы бойынша бұл ... ... ... үшін ... ... ... ... Эмба өзенінің құйылысына шейін» қуып бару тапсырылады. Отряд ел ... екі күн ... ... ... ... туысқаны старшина Мұртазаның
баласы Мәмбет келеді, ол ... ... ... ... ... бойында «Байбақты, Кете, Шекті, Табын, Шеркес және Таз рулары
Сырым, Барақ және ... ... ... ... ... ... атап айтқанда Сырымның жанында 2700, Барақтың жанында 2000 және
Тіленшінің ... 1500 адам бар» деп ... ... ... ел ... жіберілген осындағы әскерлерді келтірмеу үшін және
соларға соққы беру үшін жиналып жатыр» дегенді. Қазақтардың осы отрядтарға
адамдары ... ... ... сыртына, алысқа көшіріледі. Бұл жерлерде
суы жоқ ... және ... оты ... ... өзі қиын ... қатар, Мәмбет, Қолпаковқа, Қаракөл өзеніне жақын жерде, Беріш және-
Адай руларының ... ... ... Бұл ... Каспий теңізінің
жағасындағы, Орал өзенінің құйылысына таяу ... ... және ... орыс ... ... ... ... қатынасқан дегенді айтады.
Осы жағдайлардың ... ... да, ... ... ... ... алып Қаракөл өзеніне қарай бұрылады, осы жерге 3 күннен кейін
Мәмбет те ... ... ... ... ... және ... ... қолдарына қару-жарақ алып, қарсыласқан, осы жан-жалдың
нәтижесінде әлгі рулардың бірнеше ... ... ... ... ... 102 адам тұтқынға алынады. [9]
Тұтқынға алынғандардың арасында 14 еркек бар болады, қалғандары қатын-
балалар. Қазақтардың малы мен мүлкін Орал ... ... ... алады.
Линияға 83 түйе және 2955» жылқы әкелінеді. Колпаковтың отряды ... ... ... ... қарай бет алған кезде-ақ (Колпаков
ел ішіне осы ... ... ... Орал ... 3 март күні Нұралы
ханнан хат келеді, ол бұл хатында атаман Д.Донсковке қазақ-орыс хуторларына
шабуыл жасалғанда соған ... ... ... ... да ... ... ... сұлтанның маңында жүретін деп хабар береді және осыларды
басып алуды ... ... ... хат ішкі ... ... ... ... экспедиция
ханның хаты бойынша Табындарға шабуыл жасауды сол Колпаков отрядының өзіне
тапсыру ... деп ... ... ... ... соғыс канцеляриясы басқаша
жарлық берген. Жаз шығып, қазақтардың жайлауға ... ... ... ... ... ... ... қалу үшін басқа отряд құрылады, бұл
отрядтың саны премьер-майор Назаров бастатқан 405 адам Орал ... ... ... 24 март күні ... ауылдарына келіп жетіп
2124 жылқысың шауып алады. Сол кезде жылқы ішінде қасында бір аз ... ... ... ... ... жүреді, бұлар «мылтық атып»,
қарсылық ... ... ... ... ... ... қуып
тастайды», ал сұлтан Жантөренің өзі Орал ... ... ... ... ... ... шауып алып жүрген кезде Сахарная бекінісі
жағынан түтін шығып атылған ... ... ... ... ... ... осыдан біраз бұрын шабуыл жасаған қазақ
отрядтары-енді Сахарная бекінісіне шабуыл жасап ... ... ... бет ... ... Табын ауылдарының адамдарын ұстап алып кете
алмайды. Жолшыбай ... ... ... жолығады, ол Сырым батыр
бастаған қазақтар бекіністі бүлдіріп жатыр ... ... ... ... ... бекіністен қуып шығарылады, бірақ бұлардың ... бір ... ... ... ... Апақтың басшылығымен келіп
Назаров отрядының алдыңғы бөліміне ... ... ... ... ... Ішкі ... ... мәліметтеріне қарағанда, сол
жерде Апақ қаза табады.[12]
Айшуақ сұлтанның өзін ... ... Орал ... ... ... князь Г.А.Потемкинге, - Айшуақтың тұтқындалған себебі,
«Айшуақ ... ... ... қырғыздарға қосылып алып, осының алдында
Қаленовский форпостына ... ... деп ... ... ... ... іске ... соң, ханның өзі де осы урылзомен сыбайлас» деген
оймен ... ішкі ... ... ... алғанша Айшуақты Орал
қаласында ұстап тұрмақшы болады. ... 1787 ... ... Айшуақ тұтқында
жүреді.
Орал әскерлерінің хан тұқымына қарсы бағытталған бұл әрекеттері, ... ... ... сипатына үлкен әсер ... ... ... ... жүрген кезде, хан тұқымы ... ... ... ... ханға ашық түрде қарсы шыға алмайды. Старшиналардың ... ... ... өзінің сеньорына қашанда адал болу керек деген ... ... ... ... та ... себеп болады. Хан туысқандарының
ауылдағы шабылуы, оның інісі Айшуақтың ... ... Апақ ... - ... бәрі ... жүз ... қайта оналмастай етіп беделін
түсіреді. Нұралының өзі мұны атап көрсетеді, ... ол ... деп ... ... не үшін талқаны шығарылды? Оның баласы қандай ... ... ... ... ... көріп, мені жамандап, хан орыстарға
сенеді, біздің бәрімізді таламақшы болады» дейді, «сөйтіп бұлардың ... ... ... ... ... етек алуына дем берген тағы бір жағдай,
Айшуақ тұтқынға ... хан ... ... ... іргесі
қозғалады. Айшуақ Жеті ру әулетін ... ... ол ... ... ... ... еді. Енді бұл жәрдем болмай қалады. Осы жағдайлардың бәрі
Сырым қозғалысының сипаты өзгеруіне себеп болады.[13]
Егер де 1785 ... ... ... ... ... ... ... жаппай шабұыл жасаулары сияқты әрекеттердің шеңберінен
шықпаған болса, егер бұл қозғалыста түрлі феодалдық ... ... ... ... болса, 1785 жылдың жазғытұрымынан бастап Сырым қозғалысының
сипаты жүз арасындағы ішкі күреске айналады, мұнымен қатар бұл ... ... ... ... ... ... күрес те болып
отырады. ... ... ... ... және ... тұқымынан шыққан
сұлтандарға қарсы бағытталады. Бұл ... ... ... ... ... роль ... бастайды. Қозғалыстың қаншалық етек алғандығы
туралы хан тобына қарсы ... ... ... карап топшылауға болады.
Қару-жарақты күресте Сырымды белсене қолтықтағандар Байбақты, Шекті, Табын,
Серкеш, Таз ... ... Бұл ... көбі Нұралының басқаруында
болған.
Симбирь және Уфа наместничествосының генерал-губернаторы, 1784 жылы
өлке бастығы болып тағайындалған. О. А ... ... ... осы ... есіне түсіре ... ... ашық ... ... ... ... және линияда
ірі жанжалдардың шығуына линия маңындағы өкіметтердің қазақтарға зорлық
жасаулары әжептәуір себеп ... ... . Және ... ... осы ... қарым қатынастар патша әкімшілігі үшін бірқатар
қыйыншылықтар-тұғызады. Патша әкімшілігі тек қарулы күштерге ғана ... ... тура ... Хан ... ... ден ... ... Ханның
әлсірегендігі сондайлық Игельстром 1785 жылы июнь айында хат жазып, сөз
салып; ХVIII ғасырдағы әдет ... ... ... ... ... ... қатты ренжіп мынадай деп жауапқа қайырады: «Сіздің ... ... бар, - деп ... хан ... - мен ... жоғары
мәртебелі құзырыңызға жаздым емес пе, - бұл бұзықтар мені ... ... ... ал сіз бұған сенбейсіз дағы ... осы ... ... өзіңдің балаңды жібер дейсіз, сонда, бұл разбойниктер менің
бұйрығымды тыңдамауы былай тұрсын, керек десеңіз менің ... ... ... ... ... өлтіріп те тастар».[14]
Хан тобының мұндай ... ... ... ... ... ... төте қарым-қатынас жасалған мәжбүр етеді. 1785 жылы ... ... ... ... Ахун ... ... кейін
старшиналар жиылысынан 5 депутат ... деп ... ... ... қолы ... хат әкеледі. Старшиналардың тілегі Абылхайр
ханның балаларын хандықтан тайдыру ... ... ... - деп ... -біз барлық старосталар және Кіші жүзді ң барлық халқы бағынып
тұруға уәде ... және оның ... ұлық ... ... ... танимыз, ал падишахты өте мейрімді және қайырымды деп
білеміз».[15]
Осы хатқа қойылған қолдар ханның жүз ішінде жалғыз ... ... ... ... ... өсіп ... ... Хатқа мына
рулардың старшиналары қол ... ... ... ... ... ... Серкеш, Таз, Сықлар, Адай, Беріш, Есентемір, Масқар, Қызылқұрт,
Жаппас, Байбақты, Тана, Жағалбайлы, Табын, Тама, Кердері. Бұл ... ... ... ... ... ... ірі орын алған мына
сияқты білікті старшиналардың да аттарын ... ... ... Кете ... ... би, Серкеш руынан Тормамбет би, Сықлар руынан
Қаратау би, Масқар руынан Дөнең батыр, Табын ... ... ... ... - ... ... қоспағанда, барлығы 53 адам қол қойған. Өтінішке
Абул-Жәлел қожа да қол қойған, оның «Бүкіл қырғыз-қазақ ... ... ... атағы болған.[16]
Көзге түсетін бір мәселе, Байбакты руынан шыққан старшиналар арасынан
біз Сырымның қолын кездестіре алмадық: ол барлық ... ... ... ... Бұған қарағанда, етінішке қол қойған старшиналар өздерінін
арасында Сырымды езіміздің басшымыз деп таныған деп ойлауға болады.
Старшиналардың Нұралы ... ... ... жөніндегі талабы
турасында Игельстром ... ... ... ... ... ... ... ханға қандай да болса залал келтіру үшін старшиналардың күш ... ... деп ... ... ... Игельстром Петербург өкіметінен бұл
туралы жөн сұрайды, - «осы күні ел ... ... хан ... ... ... ... ... аралас пай, тек битарап болып бақылап ... - деп ... ... саясатын сөккендікке қарамастан, Игельстром ... ... ... және тұрақсыз әскерлер жіберіп, бұл әскерлерді Эмба
және Ор ... ... ... ... ... бұл әскер
жіберілмей қалады.[17]
Генерал-губернатордың старшина тобымен қатынас жасағаны ханның мазасын
кетіріп, ызасын келтіреді. Бұл ... ... ... ... хан ... ... Ол ... әкімшілігінің қолтықтауы өз
өкіметінің ең басты тірегі екендігін білмей отыра алмайды. Август ... хан ... ... ... хат ... Ол ... ... қарсы күрескендерді қолтықтадың деп кінәлайды, өлке
наместнигінің ... ... ... ... ... жасаушы Сырым ханның беделін түсіру үшін пайдаланатындығын
көрсетеді. [18]
Өзінің берген антын бұзбайтындығына және ... ... ... ... бере ... хан ... қатар империяның шекарасынан
кешіп кетемін және ... ... ... деп
бұлданады. Игельстром ханға қатты-қатты сөздер айтып ... ... ... ... деп, ... ... айтқандарын орындамадың деп
кінәлайды, егер де қазақтар ұстап алған майор ... тағы ... ... ... ... ... ... санаймын деп
қорқытады, бірақ менің негізгі мақсатым, - ... ... ... ... пайдасы үшін Орда ішінде тыныштық орнату, бірақ орда
бастығына залал келерліктей ештеңе істемеймін» - деп уәде ... ... ... ... ... шарт ... - ... қоластыңа қарағандарды тиісті
тәртіпте ұстап, тілінді алғызып ... - ... істі ... ... ... орындауға шамасы келмейтін осы соңғы
айтылған ... ... халі ... ... болатынын генерал-губернатор
осы бастан-ақ шешіп қояды. Сол сентябрь айында, әлгі хат жазылған уақытта,
жүз ішіне Мухаммеджан Құсаинов тағы да ... ... ... ... де ... ... енді ... жиылысына қолмақол қатынасу
үшін келеді, жиылыс Илецк защитасынан 100 шақырым жерде тұратын Женбішке
деген ... ... 21 ... күні болады. Рас, ахунға жиылыста
старшиналарды ханмен ... ... ... ... ... дені Сырым жаққа көрінеу ауған осы жағдайларда старшиналар
өздерінің съездерінде ... екі ... ... ... ол: жүз ... ... ... және қысқа коныстарды кеңейту туралы. Жиылыс
генерал-губернатордан Нұралы ханды орнынан алу ... ... ... алады және жүзді билеу тәртібін уақытша мүлде жаңа негізде құру
туралы ... ... жүз ... ... ... үш жікке бөлінеді: Байұлы
ордасы, Жетіру ордасы және Қаракесек ордасы.[20]
«Басты ордалардың» әрқайсысында старшиналар және ... ... ... ... жасы ... ... үш ... сайлайды: Қаракесек руында
старшина болып Сегізбай би, Байұлы руында Тормамбет би, Жетіруда Тіленші
батыр сайланады. Бұл ... ... «Бұл ... бас-көз болыңдар»
деп тапсырады.[21]
Сырым батыр бұл ... ... орын ... Және ... жұртты осы
өзгеріске және ант беруге көндіреді», сонда Сырым батыр «Орданың барлық
жағдайларында ... ... ... ... ... басқа Көккөз би,
Қаратау би деген тағы да екі старшина сайланады. Бұлардың істейтін қызметі
айқындалмады.
Енді старшина ... ... сот ... ... ... ру ... ... арқа сүйеп барып қазақ халқының саяси
тәуелсіздігін жою жолындағы осы адымды іске асыруға болмас па екен ... ... ... ... старшаналар генерал-губернатордың
ұсынысына өте сақтық көзбен қарайды. Бұлар Нұралы ханға ... ... ... ... ... ... бар екендігін есептеп келіп, ашық
бас тар та ... бере ... ... ... тырысады. Генерал-
губернатордың ұсыныстарын негізінде теріс дей алмайды, бірақ ... ... дәл өзін ... ... ... сонда бұған келтірген
сылтауы «елдің ... ... ... мал ... ... ... уақыты жетті» дейді. Дегенмен «келесі жазға бұл сотқа сайлау үшін
таңдаулы старшиналардың арасынан 6 адам ... ... деп ... жаңа ханның кім болатындығы тұралы мәселеге келгенде старшиналар
арасында ірі алауыздық туады. Старшиналардың бірі ... ... ... ... ... ... ... жүздің саяси өмірінде белсенді орын
алмаған, сондықтан оның хандыққа ұсынылатындығы ... ... ... ... ... хан ... ... көздейді. Бірақ, сайып
келгенде, сұлтан Қайыпты жақтайтындар ден болады - ... оны ... ... ... жиылысы ұсыныс жасайды.
Қайыптың кім екендігі және оның ... ... жүз іші ... XVIII ... ... бір ... ... бастаған, екінші
жағын Абұлхаир бастаған сұлтан ... ... ... күресінде,
Қайып Хиуада хан болып тұрып, біз жоғарыда айтқандай, өзінің ... ... ... көрсетеді. Тек осы ... ... ... ... халін сақтап қалады және тіпті Нұралы мен қатар ... ... ... ... ... ... ... қызын әйелдікке алып,
Барақпен туыс жағынан өте жақын болады. Патша үкіметі оған ... 1756 жылы ол жүз ... ... ... ... катнастас болудан
бас тартады, Нұралы ханға қарсы күресіп жүрген және ... ... ... ... ... ... дұрыс көзбен қарауына
осының бәрі себеп болады. Аса ... ... ... ... Қайып
старшиналардық қолында болмашы қызметтін. өзін атқаруға ... ... ... дегенмен де, старшиналардың көбі 1785 жылдын күзінде оны
хандыққа ұсынған болса, мұнын, себебі - ... жүз ... ... ... ... ... ... өздеріне арқа сүйерліктей тірек
іздеген.
Ең ... - ... ... бір ... - ... оны хан деп
танымаса да, Қайып дұрысында, Кіші ... ң бір ... ханы ... ... орнына оның хан болып сайлануы Қішіжүздіқ саяси ... ... ... ... жылдарда іргесі қозғалған қазақ
мемлекеттігінің әжептәуір нығайғаны болар еді.
Старшиналардың ... ... ... ... - ... ... кеңейту жөніндегі мәселе. Қысқы уақытта Орал өзеніне көшіп келіп,
бұл өзеннің солжак бойындағы ... ... ... ету жөнінде
старшиналар генерал-губернатордан өтінуге қаулы етеді. ... ... ... қысқы уақытқа деп ... ... ... Орал ... мал ... ... ... үшін
өздерінің әзірлеген пішендерін қоршап қоюға шара қолдансын деп сұрайды.[23]
Жиылыс ... ... ... ... ... ездерінің съезінің қаулыларын ... ... ... үш ... бөлу ... қаулыны бекітеді. Бірақ Қайып
сұлтанды хан етіп бекіту жөніндегі өтінішке келгенде ол мен бұл ... ... ... сөйлесіп алайын дейді. Анығында да, старшиналардың
Қайыпты хан етіп сайлағысы келетіндігін ... ... ... ... ... бұл қаулысын бекіту жөнінде ... ... сол жақ ... ... ... ету жөніндегі старшиналардың өтінішін
генерал-губернатор қанағаттандырады. Бұл ... 70300 үйге не ... 17 ... алады. [24]
Жиылыстың делегаттары генерал-губернаторға халықтың Нұралыны ... ... ... ... «Өздерінің қашанда бағынып
отыратындығы туралы ант беріп ... ... ... ... ... істейміз деген шаралардан ел ... ... ... деп ... ашық айтады, бірақ ханды қандайда болса бір бекініске қойып
қорғауыңызға алыңыз» деп қатты өтінеді. ... ... жүз ... ... ... ... ... «еліміздің ішіндегі жастардың содыр-сойқан
істеріне кепіл бола алмаймыз» дегенді айтады . Генерал-губернатор бұларға
ханның халі қандай болып ... ... күте ... ... ... пен ... ... бітістіруден кеткендігін еске алып, «съезде
сайланған бас старшиналарға» жүз ішіндегі ... ... ... ... ... ... береді. Сөйтіп, хан қазақ даласын әлі ... ... ... да, ... ол ел билеу ісінен тайдырылады.
Делегаттар старшиналар жиылысынан Екатерина II-нің атына «Жолдама»
әкеледі, мұнда ... ... ... ... ... себептері түгел
айтылады. «Ханның балалары Орал өзенінен өттіңдер дегенді сылтау ... ... бір жылы 100 ... Тама руынан 60 жылқы, Табы»
руынан 50 ... ... ... ... ... жәбір көрсетпеген және жылқысын
алмаған ру қалған жоқ», - деп старшиналар ... ... ... бұл зорлық-
алымдар бір жолы ғана емес, үнемі ... ... ... жиылыс
делегаттарынын айтуы бойынша, Екатерина II-ге ... ... ... деп
жазған: «қазақтар малға жайлы өріс іздеп, малый ... ішкі ... ... ... ... әрбір жолы қос басынан бір жылқы және бір ... ... ... ханның балалары, ал ханнын 40 баласы бар, осы
жерлерге келіп ... ... ... ... алып ... Бұл ... ... жері - зорлық алымдар дың үнемі жиналып ... ғана ... ... бұл ... жаппай алынып тұрған. Алым әрбір қосқа
салынған. [25]
Бұдан кейін, старшиналардың өлке ... ... ... ... ... ... алған жылқыларын тартып алды, Бұл
жылқыларды «өзі пайдаланды және басқа ... ... ... ал
башқұрттар Ералыдан осы жылқыларын сурап келгенде, ол «башқұрттардың қасына
екі ... ... ... ... бидің қарауындағы Аккөте руының және
ешқандай ... жок ... ... ... алуға жіберді»,—
дейді. Бұларханнын інісі ... ... ... ол ... 7 ... мен босаттым деп әркайсысынан табын руынын ... ... 20 ... алды»,- дейді. Бұл арада тағы да «қарапайым
қазақтарды» қорқытып мал алғандық ... ... ... ... ... ... бұл істе Тіленшінің дәнекер болғандығын түсіндіру қиын болар еді.
Бұдан соң, старшиналар ... ... ... ... ... да біздің жақсы ат, айғырларымызды бақпастан қорқытып алады
және басқа да ... ... ... ... деп ... [26]
Ханның қауымдық мал жайылыстарын билеп-төстей алатын феодалдық
правосына немесе оның феодалдық ... ... ... ретінде шет
елдермен қатынаса алатын правосына байланысты, мал айдай өткенде ... ... ... ... ... ... ... түседі.
Көңіл аударатын бір мәселе, старшиналардың шағым арыздарында осы ... хан мен ... ... ... ... ... отырып
алатындығы айтылған.
1.2. Нұралы ханның патшадан саяси ... ... ... ... ... ... талаудық осы ұштасуын орыс
материалдары да дәлелдейді. ... ... ... ... ... болған. Ол жүз ішіндегі халді жергілікті әкімшіліктің қайсысынан ... ... ... Сол Қусаинов, хан қорқытып қазақтардың малын тартып
алғанда, ол мұны ... ... ... ... ... ... ... жиылысының қаулылары да, сол сыяқты бұлардың «жолдамасының»
мазмұны да Сырым батыр қозғалысының әлеуметтік сипаты туралы аса ... ... ... ... ... - мал ... еңбекші
бұқараларды «көшпелі шаруа»2 деген терминмен әзірше-шартпен атай ... ... ... ... ... нағыз халықтық, шаруа күресі ... деп айта ... ... шаруалық сипатының көзге түсетін жері
сол, бұл қозғалыстың дамуында мал жайылысын кеңейту жөніндегі жер мәселесі
де, сол ... ... ... ... ... ... болған
наразылық та үлкен себеп болған.
Ханға карсы дамыған күрестің негізінде қанаудын ... ... ... ... ... ... фольклорлық материалдар айқын
дәлелдейді.
XIX ғасырдың аяғында Бөрте болысында жазылып алынған ел ... ... ... ... ... ... - ... хандарды жек көреді.
Сұлтандар өз хақын талайды сондықтан халық ... жек ... ... от ... Өз халқын жақсы көрген Сырым.[28]
Сырым жөніндегі ертегінің тағы біреуінде де, осы айтылған. Вассалдық
қарым-қатынастар жағынан да сол сияқты ... ... де біте ... ... да, ... ханды: батыл түрде масқаралап отырған. Ол былай деген:
«Сен - Хан, орның елдің бәрінен жоғары. Сөйтіп ... ... ... ақты
карадан, әлсізді әлдіден айыра білмедің, өзің қарашы: сенің төңірегіңде
күштілер кедейлерді талап жеп жүр, ... көре ... сен ... ... аузыңды ашпайсың».[29]
Сырым қозғалысының мейлінше халыктық, шаруалық осы негізі Нұралы ханды
және сұлтандарды, оның тұқымынан шыққан адамдарды жүз ... ... ... ... ... ешқандай икемге көнбейтін қатты түрде
қоюға мүмкіншілік берген. Күрестің сол ... ... ... ның хан
өкіметін жою жөнінде мәселе қоюына мүмкіншілк берген.
Бірақ Сырым батыр қозғалысының таптық ... өте бір түрі ... ... Жүзді басқару ісі де, кару-жарақты; күреске басшылық ... де ру ... ең ірі ... ... яғни тан ... ... тұратын әлеуметтік топтың қолында болады.
Өзінің сипатына ... ... ... ... ... ... ... болуы сияқты құбылыс Сырым қозғалысының ... ... ... ... ... біз, ... Кішіжүзде XIX ғасырдың 20
жылдарында болған Тіленші қозғалысында да кездестіреміз. Осы ... біз сол ... ... XVIII ғасырдағы бостандық жолындағы
қозғалысында да кездестірдік. Бұл ... ... ... де байқалған. Шығыстағы шаруа қозғалыстарының осы өзгешелігі
көшпелі ауылда тап күресі жоқ ... ... ... шын ... альт ... ... ... ру басшыларының,
жетекшілік етуі басқаша түсіндіріледі.
1785 жылры қозғалысқа қарап біздің көретініміз, Кіші жүз ... мен ... ... ... және оның, тұқымдарына қарсы
шығуына тек ... ... тууы ... ... ... қалай да болса қарсы
шығарлықтай жағдай туған. Нұралы хан ... ... келе ... ... правосын жойып қана қоймай, оның үстіне бұларды қорқыту,
күшпен жұмсау шараларын қолданады. Мысалы, старшиналар былай деп ... ... «ол, хан, 20 ... ... сол 20 ... ... отырды. Мысалы, Байбақты руының Итеш деген мырзасының екі туысқанынан
орыс тұтқынынан босаттым дегенсіп 40 бие, ... ... ... деген
биініқ екі жақия адамынан 50 бие, Таз руының Құсаин деген ... ... қой, 2 ... 3 ... ... ... «ру ... басшылықетуі қауымдық-рулық қарым-
қатынастардың беріктігіне байланысты болған. Бұл ... ету ... ... ... ... ... Сол ... қалыптанып келе
жатқан феодалдық, таптық қарым-қатынастарды көзге түсірмей бүркеп ... «ру ... ... ... етуі сол ... ... оның мазмұнына да әсер еткен. Кішіжүзде XVIII ... ... ... ... ... ... салт-сананың әсер «туш
есепке алмай отырып, ұғынуға және Сырымның өз тактикасын ұғыну да мүмкін
емес. Оның ... ... ... ... ... тактикасында бірімен
бірі бітіспейтін (қайшы ауыздықтар бар сияқтанып көрінеді, бұл туралы
ілгеріде айтылады.
Қозғалысқа ... ... ... ... етуі ... «шаруа» соғысы дамуындағы өзгешеліктерінің бірі. Бұл «шаруа»
соғысының басқа бір өзгешелігі - Жүз ... ... ... ... ... ... қозғалысының терең байланысты болуы. Хай
тобы отаршыл өкіметтермен тығыз одақ жасасып ... ... ... да ... емес еді. ... екі жағы да ... ... бірімен
бірі біте байланысты болып, бірімен бірі өзінше ұштасып, ... ... ... ... қозғалысына айналған. Нақтылы жағдайға карай
қозғалыстың әртүрлі дәуірінде құбылыстар үстіне сол қозғалыстың ... ... ... ... жағы ... отырған. Отаршылдыққа карсы қозғалыстың ішкі
мазмұнында «шаруа соғысының» белгілері болған, ал жүз ішіндегі таптық ... да ... ... ... ... ... отырған.
Қазақ старшиналарьшың жиылысы болуына және съезд делегаттарының алға
койған ... ... ... ... ... берілген хабар соңында әйел патшаның 1785 жылғы 27 ноябрь күнгі
рескрипті (алғыс ... ... ... ... ... шараларын
Екатерина мақулдайды. Бірақ рескрипт бұл ... ... ... ... атап ... ... кағаз жүзінде хандықтан әлі де
түсірілмегендігі біздің есімізде болуға тиіс. Сондықтан, үкімет те ханның
бұдан ... ... ... ... ... өте ... ... қарайды.
Екатеринаның Игельстромға атап көрсеткені, - көп ... ... ... ... ... үшін ешқандай іс деп санамаймыз дейді. Бірақ
мұнымен қатар, әйел патшаның генерал-губернаторға тапсырғаны, - ханмен ... ... ... ... ... ... ханнық нақтылы пікірін
және оның патша өкіметіне көзкара сын айқындап біл, тек ... ... ... мына ... шеш ... ... мақсаттарымыз үшін оны келісе алмай
жүрген адамдарымен бітістіруге ... хан ... ... жен ... ... арызын қанағаттандырып, ханды орнынан алған жөн бе.
Қалай дегенмен де, хан ... ... ... ... ... патша
әкімшілігін қазақ даласына жаю ісін ... ... өз ... ... ... жол деп есептегендігі айқын көрініп тұрады.
Старшиналар тобы ... ... ... болатындығы жөніндегі мәселе
әзірше көп күдік туғызады. Сондықтан, Игельстромға жүз ... ... ... татар молдаларын жібер, бұлар қазақтарды - патша
өкіметіне адал ниетте ... тура ... ... және «біздің шекараларымызға
шабуыл жасау, зұлымдық істеу» әрекеттеріне тыйым ... ... - ... ... Үкіметтің старшиналарға сондайлық сенбегендігі рескрипттің
қортынды пунктінде ашық айтылған, бұл пунктте барон ... ... ... ... ... старшиналарына және олардың
қоластына қарағандарға соншалық сеніп кетпей, шекарада тиісті сактын
қолдану, ... ... ... ... ... ... бар барлық
амалдарды түзік күйге келтіру және біз ... және ... ... ... басшы айткан істердің бәрін жөндеу, ең ақырында, үшіншіден,
өзіміздің Эмба өзенінде бекінуімізге және сондағы бетімен кеткен халықтарды
нақты ... ... ... бұл туралы кешіктірмей өзіңіздің
пікіріңізді және ... ... ... ... ... программасы осындай болған. Бірақ 1786 жылдың
көктемінде қазақ даласындагы ... ... ... ... ... ... ... генерал-губернатор жүзді билеу системасы жөніндегі
мәселені неғурлым батылырақ түрде ... ... ... апрель айының
аяғында Нұралы хан жүз ішінен қуылады. Қазақтар қысқан соң, ол еріксіз
шекара ... ... ... өкіметтерін паналайды.
2-тарау. Отаршылдық әкімшіліктің халық көсемін өз мақсатына пайдалану
мақсатындағы айла тәсілдері
2.1. ... ... бас ... ... ... ... және оның ... хан сайлаймыз деген адамы бұрынғысынша Қайып ... Осы ... хан ... деп ... ... өзі де ... Патша әкімшілігі Қайыпты хан атағына бекітпесе де, ... ... ... оны «патшаның рахымы түседі» деп үміттендіріп кепелі.
Бірақ старшиналардың тары бір тобы болған, бұл топ ... ... ... ... үшін ... ... ... екендігін бас тартады. Бұлар
жүз ішінде күшті үкіммен пайдаланған, неғұрлым беделдірек старшиналар.
Мұндай ... ... ... ... тағы ... ... хан құрылғандай кейін, өкімет түгелімен осылардын қолына көшеді.
Бұлардың ендігі көздеген мақсаты - осы ... ... ... ету, ... дипломатия жөнінде де және экономика жөнінде де тығыз байланыс
жасау, осының өзі. Бұл ... ... Орал ... ... ... ... ... орындарымен ілгеріде де пайдалана беруді қамтамасыз
етуге ... Осы ... ішкі ... ... және алға қойылған міндеттің
шешілмейтіндігі көп ұзамай-ақ көзге түсе алады.[36]
Генерал-губернатор «реформадан» өзі ... ... ... ... ... Басқарудың жана систем асы жүзге тарамай ... хан деп ... ... ... әулетінің бірсыпыра руларында
расправалар бекітілгеннен кейін де, хан ... ... ... ... ... даласының жана құрылысына қосылған елдерді алсақ,
бұлардағы жағдайлар да патша ... ... ... ... әлі туған мекемелер болып шығады. Гранкин ... деп ... ... өмір ... ... ... ... бір секретарь ғана
қалады, ал судьялар расправалардан бірнеше жүз шақырым жерлерде тілеген
жағына қарай ... ... ... ... ... ... өзі де жоқ болып
қалады».
Егер де шекаралық сотқа беделі төмен ... ... анық ... ... ... ... роль ... болса да беделді
старшиналар сайланған. Бұлар: Сегізбай би, Тормамбет би, Сопыра би, ... өз ... ... ... ... ... ... басқару ісінен тайдырады. Бірақ расправалардың рөлі
осымен ғана тынып қалады. Жүз ... ... ... емес, басты
старшиналардын ... ... ... ... неғұрлым
беделділерінің генерал-губернатор күтпеген ... ... ... ... өлке ... өзінің алған бетінен адастырып
жібереді. Сол ... ... роль ... ... ... расправаларды
жүз ішінде таяныш ету мүмкін болмайды. Игельстром мұны жақсы біледі.
Сондықтан ... ... ... ... қосымша енгізуге
мәжбүр болады, бірақ бұл қосымшаның ... не ... ... ... ... әкімшілігіне де үкіметке де ... ... осы ... елке ... Кіші жүзді басқару системасын 1775
жылғы «Учреждение» үлгісі бойынша құрамын деген ... ... ... ... ... ... ... Екатерина II-ге
«басқаларға қарағанда бұларға өздері артықшылық ... ... ... ... деп ... және ... ол, генерал-губернатор,
«Бұл старшиналарды ... ... ... ... етіп ... барлық жетекші және басшы руларды, олардың, бастықтарын бақылап
зерттеп отыру міндеті ... ... ... ... ісі осы шара
арқасында сол кезде осылардын, ... ... ... ... ... ... - Сартай би, Қаракөбек би, Муратбек, Байұлы әулеті
бойынша - Сырым батыр мен ... би, ... ... ... - ... ... Жанболат батыр. Сырым батырға мұның үстіне туысты деген атақ беріледі.
Жүзді басқару сахнасына ойда жоқ жерден енгізілген осы ... ... ... ... ... былай да сіқіре беру ... ... үшін ... ... ... ... ... колданады, бірақ мұны
таза төрешілдік жолмен ... ... өзі ... ... ... ... ... ешқандай түрде бөгет бола алмайды.
Басты старшиналардың уәкілдіктері өте кең ... ... ... ... ... Бас ... Сыры батырға арналған «үгітте», ру
басшылары ... ... ... ... және ... құрылуы
біткеннен кейін мынадай делінген: «Байұлы руындағы барлық расправаларға сіз
бас старшина болып тағайындаласыз және ... ... бас ... болып
Қаратау би Гумерзаков тағайындалады». Бұдан кейін бас ... ... ... жалпы формулировкалар айтылған, мысалы:
«патша өкіметіне қарайтындырына ... ... ... ... ... (2 п), ... және тыныштықты бақылап отыру (1 п.), егер де «Байұлы
руының қазақтары арасында жалпы тыныштыққа, патшаға барынғандыққа ... ... шыға ... онда ... істетпеуіңіз керек» (3 п.).
Бас старшина ... ... ... ... ... барлық ұйғаруларды және жарлықтарды» орындап отыруға
тиіс (4 п.), бірақ мұнымен қатар расправаны, сол сияқты ру ... ... ... ... ... (5 п.). Бас ... мен
расправалар. Арасындағы қарым-қатынастардың айқын еместігін біз істейсоқ ... ... ... өзі және бір ... ... бір емес екі ... жергілікті басшылардың осы ... ... ... ... көрсетеді десе дұрыс сұрақ болады.
Генерал-губернатор, дұрысында, бас ... ... ... ... ... ... ... егер де жүз ішінде расправалардың өкіметі жүріп отырса, егер де
бас старшиналар ... ... ... ... ... сонда ғана орындалған болар еді, бірақ мұның бірі де ... ... бас ... жеке ... ... арасындағы қарым-
қатынастары дәлді көрсетілмеген. Сырымның бас старшина болып ... ... ... делінген: «оған Байұлы руының қырғыз-қайсақтарын
билеу үшін өкімет ... ... сол Кіші ... ... старшиналары
және халқы оны, Сырым батырды, танып құрметтеп отыруға, ал ... ... ... Сөйтіп, мынадай болып шыққан, - бас старшина атағы
жергілікті шонжарлар жөнінде құрметті атақ болып ... бұл ... ... ... ... сол атаққа ие болған адамға бағынуы
міндет ... ... ... енді бас ... ... ... нақтылы хал-жайын өзгерту үшін осы айтылғандардың бәрінің
жөнді маңызы ... ... ... ... патша әкімшілігі
ұстаған бетін айыру үшін бұлардың өте керекті мәнісі ... ... ... Жүз ішіндегі бас старшиналар өкіметінің нығаюына көмектесу патша
әкімшілігінің мүддесіне үйлес келмейді. Ал ... осы жаңа ... ... ... дегенмен де, тұра келген болса, онда генерал-губернатор хан
өкіметін қайта орнатудан старшиналардың бір ... бас ... ... ... старшиналарды пайдаланбақшы болып есептеген, - мұнсыз патша әкімшілігін
жүзді билеу ісіне сіңіру ісі ... ... ... еді. Бұл туралы
Игельстромның өзі де ашық ... ... ... - деп ... ... ... - уақыт өте келе, ... кім ... ... ... ... біле келе ... ... хан болсын деген
ойды халық ішінде мүлде жояды деп білемін». Бұл ... ... ... ... ... ... айқындау
үшін ғана керек емес, оның үстіне бұл ... 1787 ... ... жүз ... ... болса екен деген пікірден әлі де бас
тартпағандығын көрсетеді. [38]
Өкіметтің бас ... ... ... Игельстром «реформасының»
ең бірінші нақтылы нәтижесі ... ... ... ... - сұлтан
тобы мен Сырым тобының арасындағы қатынастардың бұрынғыдан да ... ... және ... ... ... сұлтандардың наразы
болуы. 1787 жылы 9 ... күні ... ... ... ... ... Абылхайр хан әулетінен ... ... ... ... ... ... ... оның аға-інілері бұлардың ... қол үзіп ... және ... ... ... осы ... кіріскен жоқ, өйткені осы қайта құрылыс ... ... ісі ... өз ... ... біз ел ... айрылдық,
өте қатты жәбір көрдік деп ... ... ... ... ... үкіметтерінің өздеріне
сенімсіздік көзбен қарауын ажырату үшін көп әрекет ... ... ... ... ... тұқымына сенбейтінін біз ... ... ... ... ... ... ... жатады, және
«реформаны» осы сұлтан тобынан қолтықтағаны ... ... ... яғни старшиналармен «келісуі» Қайып тобының ... ... ... келе ... ... жүз ... ... ал мұның өзі старшиналардың жүз ... ... ... екен ... ... ... ... Оның бер жағында, Қайыптың
өзі де жүз ... ... ... ... ... қарай қобалжып
жүрген старшиналарға сол беталыста қысым көрсете ... ... ... шекарасында орныққан сыртқы ... 1787 және 1788 ... мал ... ... ... ... сыртына қазақтардың ... ... ... ... ... ... мал айдап ... ... ... ... ... ... ... патша әкімшілігімен Сырым тобы ... сырт ... ... ... ... ... жүз ... күрес жүріп ... Бұл ... ... ... жүз ішінде мемлекеттік өкімет ... ... ... ... туады. Жүз ішінде хан ... ба, ... ... ба ... мәселе бұрынғысынша алға
қойылады. Сырымның өзі хан өкіметін ... ... ... жақтап
шығады.
Сырым старшиналар съездерін шақырып отырды делінуі ... ... ... ... ... және 1787 ... осылай болған, біз оны
жоғарыда көрдік. Бұдан былай да, Сырым ... ... ... ... ... отырған. Съездердің қаулылары орындалмай қалған кездерде,
Сырым, анығында, «қатал» шаралар ... Ол ... ... жауы ... дерегі бар старшиналар жөнінде жазалау шараларынан да тайынбаған,
мұны біз ... ... ... ... ... ... ... ететін
«негізгі шарттары Сырым моральдық ... яғни ... ... ... адал ... ... деп ... [39]
Саяси ұйымдастыру жөніндегі бұл пікірде утопияшылдық толып жатыр. Мұның
өзі әсіресе қазақ ... ... ... оның ... ... рулық талас-тартысын еске алсақ айқынырақ көзге ... ... бұл ... ... қоғамында сол кезде болып келген нақтылы
жағдайлардың тұрғысынан алып қарасақ, ... ... ... ... ... ... ... да, Кіші жүздің XVIII ғасырдың ... Кіші жүз ... ... хан өкіметінің дағдарысы жағдайында
хан мен ... ... ... көбінесе, материалдық
факторлармен емес, моральдық факторлармен белгіленген. ... ... ... ... би, ... ... ... басшылары таптық жөнінен
сұлтандарға өте жақын тұратындығын еске алсақ, Сырым тіпті XVIII ... ... ... саяси өкіметтің патриархтық-феодалдық қалпын
сақтау көзқарасын ұстанғандығын түсінеміз. Бірақ ... ... ... жағы болған, мұндай жақ хан өкіметін қайта орнатуды жақтайтындарда
болмаған. Хан ... ... ... тобын халық бұқарасы арасында атағын
шығарады және Сырымды халықтың қолтықтауын қамтамасыз етеді. ... ... ... ... ... ... жағдайларында бүркеулі
қала береді және қозғалыс басшылығының феодалдық ... ... ... ... ... Сырым батырдың бет алысының күшті жағы міне
осы ... ... ... ... және ... ішкі ... ғана ... мұнын, үстіне сыртқы қатынастарға да байланысты екендігін
Сырым жақсы ... Ол ... ... ... және ... ... ... нәтижелері болатындығын ол ... ... ... ... ... ... ... үнемі
қауіптеніп отырады да, ол патша өкіметіне ... ... ... ... ... ... ол ... бір мәртебе де
барған емес және барамын деп ізденген де жоқ. ... ... ... ... ... ол алдын ала көрген, ... ... ... Сырымның дұрысында көздеген бірде-бір мақсаты: жүз ... ... ... ... да ... өкіметтерін араластырмау, сұлтандарды
патша әкімшілігінің қолтықтауынан айыру. Бұл мақсатқа Сырым жетеді, ... ... ... ... ... ... сіңіру жөніндегі
жоспарлары, анығында, жоққа шығарылады, Патша өкіметтерімен ... ... таяу ... ... Ол соғысқа әзірленеді, бірақ мұнымен
қатар, ішкі алауыздықпен берекесі кеткен ... ... ... ... ... Россия империясына сай келмейгіндігін ол жақсы біледі.
Халық аңызының айтуына қарағанда, ол ... ... ... ... Орта
Азия халықтарының бәрінің күшін біріктіріп ... қана ... ... деп есептеген. Бұл халық аңызына біз сене қаламыз, өйткені ішкі
саяси ... да ... ... ру ... ... ... деп ... ру старшиналарына Сырым халық бұқарасының
әкімдері деп ... Біз тағы бір ... сене ... бұл ... ... арадағы болашақ жанжалдарда жеңіле қалған күнде ... ... ... ... ... өте ... мал ... қалай
да айрылатындығын уайымдайды. Осы аңыздарының бірінде мынадай делінген:
Сырым Хиуа ханымен ... оның ... ... соғыса қалған күнде
деп үш шарт қояды: біріншісі - Хиуа қазақтарға қару-жарақпен, ... пен және ... ... ... екіншісі - жеңіле ... Хиуа ... ... ... қоныс берілуге тиіс, сонда Сырым
қазақтардың осы жерге ескіден келе ... ... бар ... ... [40]
2.2 Орал әскерлерінің қазақ аулына жаңа шабуылы
Қазақтарға шабуыл жасалуының қарқыны, ... 1790 жылы ... ... оның орнына генерал-губернаторлыққа А.А.Пеутлинг
тағайындалғаннан кейін тіпті өте ... ... ... ... ... Неплюев қолданған әдістерін қатты жақтайтын ... ... ... ... Орал ... ... ауылдарына шабуыл
жасауы жиелеп кетеді. Төртқара руының ... граф ... ... ... асып ... деп ... ... жүздің ішкі тіршілігіне патша өкіметінің әсер ... ... ... іске ... ... өзі ... және оны ... жергілікті әкімшілікпен арадағы қарым-қатынастарының
шиеленісуіне ... ... ... ... ... үшін ... ... [41]
1789/90-жылдың қысында қазақтардың линияға шабуыл жасау күшейеді.
Полковник ... 20 март күні граф ... ... деп ... ... менің мынадан басқа айтарым жоқ – қарсы жақ бұларды ... ... ... осы ... ... ... ... дәл жау
ролінде әрекет жасады, бастап жүргендер Сырым батырдың туысқандары, үш
постқа шабуыл жасады, ... ... ... ... ... алты
адамды» тұтқынға алды, егер естілген хабарларға сенетін болсақ, алдымыздағы
жазда ... ... ... ... Орал ... ... ... күтіп отыр деседі». Сөз жоқ, қозғалыстың бұл өрлеуі
бұқараның сілтеуі бойынша әрекет ... ... дін ... біте ... ... ... молда ең кеш дегенде 1790
жылдың февраль ... ... ... ... Орал ... қашып кеткен Ясан деген молда және Шекті
руынан Қаражігіт деген молда старшина ... ... ... деп ... Бұл жерге Сырым батыр да келген. Молдалар стяршиналарға өздерінің
«Россияндармен араздасып, ... ... ... ... келіп,
былай дейді: «егер де бұлар да ... ... ... ... мұсылман бола алмайды, өйткені бұлар Хиуадан және ... ... бұл ... ... да ... ... ... талап еткен». [42]
Молдалардың үгіті іске асқандығында күман жоқ. Сырым батыр мен Қаратау
би «Россиямен ... болу ... ... ... іс деп" ... біз Россияға қарсы шығуға ризамыз дейді және бұл туралы қолдарына
құрал алып ант ішеді». Седан кейін ... Елек ... ... ... ... ... бәріне «біз россияндармен татушылықтан айрылдық егер
де қолдарыңнан келсе Россияға қарсы ... деп ... ... осы ... ... ... ... ислам дініне адал болу ұраны
арқылы көтеруге ... ... ... жоқ, ... дінін
бұхаралықтар күшті түрде үгіттей береді. Мұны ... хаты ... бұл ... біз ... ... ... Хат ... дінін қатты
жақтаған рухта жазылған және молдалардың үгіті туралы мәліметтерді Абдул-
Керім молда ... ... ... ... ... ... өте қастас болған, қалай дегенмен де, бұл идеология күрес
сипатын ... бере ... Осы ... қазақтардың онша дінқұмар
еместігін еске ... ... ... ... ... ... бере алмайды және Сырым бұдан көп ... сол 1790 ... ... бас ... ... ... будан былайғы дамуында, атап айтқанда,
Бұхарамен арадағы 1792 жылғы қарым-қатынастарында исламизм идеясының әсері
көзге ... ... осы ... ... ... тарау фактісімен
патша үкіметі өзінің саясатын жүргізгенде санасуға ... ... ... өз ... алу ... ... үшін ... мәселе екендігін біз
осыған қарап жақсы ұғынамыз. Игельстромның қазақ феодалдары балалары үшін
мектеп ашу, Россияны жақтайтын ... ... ... ... етіп
басып шығару жөніндегі шаралары осы проблеманы шешкен. ... ... ... үшін ... ... ... ... мешіт
құрамын деген талаптарының салдарында діншілдік фанатизм өршіп кетті деген
пікірмен ешуақытта ... ... ... ... ... қастас әрекеті Игельстромның үнемі санасып ... ... ... көп ұзамай-ақ, сол 1790 жылдың жазғытұрымында, жүз ішінде көп
мәселе айқын болады, мұның өзі Сырымды патша ... ... ... ... ... және бұлармен келісу үшін тағы да бір мәртебе
талап-танып көруге мәжбүр етеді. Бұл туралы сол Персидскийдің өзі өте ... ... ... кең, ... ... ... бере алмаған.
«Сырымның талаптары қара ... ... әлі де іске ... ... ол
халықтан бізбен жау болуды, бізден бөлініп кетуді талап етеді, бірақ қара
халық өзінің мүлкі орын тепкен жерлерден ... ... - деп ... ... бұдан әжептәуір кейініректе жазған тағы бір хатында
да осыны айтқан.
Тек халық қана ... ... ... ... да ... ... ... келмегендігі жөнінде өте бір қызықты толық
мәліметтерді Абдул-Керім ... ... бұл ... жүз ... көп тұрған
адам. Ол Сырым мен ... би ... ... ... ... ... кетті дейді. Бірақ сонда, Қаратау биге қарайтын ауылдар сол
старшинаның баласы Қашнебай бас болып Оралдан көшіп кетуден бас ... 1790 ... ... ... дамуында екі ағымның
беті әбден айқындалды. Бұл ... бірі ... ... ... қарсыласу жолын ұстанды, бұл бағыт ... ... ... қару жарақты күреске халық бұқарасын тартумен байланысты болды.
Сырым батыр осы ... ... Әлгі ... ... ... ... бұл ағымды жақтайтындар халық бұқарасының қозғалысына
«бұзықтардың ... деп ... Осы ... ұстанған старшиналар
Сырымға ашық назарлық білдіреді, олар Сырымды өзінің жеке ... ... ... ... ғана ... ... адам болып көрінгісі
келеді деп, оны екіжүзді, екісөзді деп ... Жүз ... ... бөлігі үшін хан өкіметін қайта орнату мен байланысты болып
көрінеді және бұлар старшиналардың дөней көпшілігі болады.
3-тарау. Қозғалыстың қайта ... ... ... ... ... әдіс тәсілдері тәсілдері, патша өкметінің айла шарғылары
Нұралының қайтып келуі жөніндегі хабарлар, әрине, ... ... ... ... ... ... дем алып ... Генерал-
губернатор Қайып сұлтан өлгеннен кейін, Абылхайр тұқымдарының өкіметін
қайта орнатуға старшина ... ... онша ... ... деп
есептейді. Бірақ бұл жөнде ол қателеседі. Өйткені әңгіме патша әкімшілігі
күткендей ... ... ... Нұралы ханның жүз ішіне хан ... ... ... ... ... хабарлардың әсерімен Сырым хан атағы қайта
орнатуды ... ... ... хан өкіметін жоюға келісуге
уақытша болса да көндіреді. Бұл мүфтимен сөйлескендегі әңгімеден ... ... ... мен Сырым 2 май күні кездесіп сөйлеседі. ... және ... сөз ... ... ... қандайлық талаптары, қандай шағымдары
бар екендігін айтады. Бұлар, ең ... Орал ... ... ... ... ... ... өлтіргендігін
шағады. Осы золық-зомбылықтардың салдарынан ... ... ... ... ... ... батыр, Сықлар руына Қаратау би бастарын қорғау үшін
өздеріне қараған елдерін алып мезгілсіз уақытта ... алыс ... ... ... болады, ондағы мақсаттары Россия патшалығынан мүлде ... ... соң, ... ... ... ... қазақтарды жүз ішіне
қайтаруды өтінеді. Сонда бұлар «жазықсыз қазақтар тұтқындалып ... ... беті ... олар тиісті жазасын тартпай отыр» дегенді
айтады. Старшиналар, Д.Донсковтың әрекеттеріне ештеңе ... ... ... ... ... де ... ... байлап алып кететін
болса, онда бұлар ... іс ... бұл ... ... ... ... ... және патша жарлығы бойынша орда ішінде қурылған
расправаларға білдірулері ... ... ... ... ... шағымы – Орал
әскерлерінің озбырлығы туралы генерал-губернатор О.А. ... ... ... ... ... ... ... хат жазып жіберген
адамдарды «не үшін екенін білмеймін, Орал қаласында полковник Донсков мырза
ұстап қалып» жүз ... ... ... ... ... ... тиіп келген тағы бір іс «сол полковник Донсков мырза Сырымды, тағы
басқа старшиналарды жөнді қабылдамай, ешқандай құрмет көрсетпеген».
Старшиналардың бұдан әрі ...... ... ... дұрыс
көрсеткеніне біз сенеміз, «Россия патшалығының қоластына ... ... ... ... ... де рас және дінді ... ... ... ... ... ... осы күні ... көбі
дұрыс көзбен қарамай жүргені де рас». [46]
3 май күні ... ... ... ... бас ... ... мен ... сонда «ренжи, аяныш білдіре отырып ... ... ... ... мен ... Дмитрий Мизинов өздерінің
әділетсіздігін біздің алдымызда мойындарына алсын» - ... ... ... - ... ... ... ... Бірақ, мүфти
бұл жерге мен сендердің өтініштерің бойынша ... ... ... ... ... ... үшін келдім... сендердің Орал әскерлері
бастықтарымен араларыңдағы дау-шарларыңды қарастыру үшін ... ... тағы да ... Ол ... мен ... ... әйел патша
қарастырады деп уәде береді. Бірақ «себепсіз ешкімге жала ... [47] деп тағы да ... ... ... бұл ... ... ренжиді.
3 май күні болған осы оқиға старшиналардың бір ... ... ... ... ... және ... шиеленісіп
бара жатқандығын көрсетеді.
Ең ақтық мәртебе мүфти Сырыммен 8 июнь күні ... ... бұл ... ... ... ... ... жөніндегі мәселе қолға алынады. Нұралы
хан туралы мынадай қаулы алынды деп жазады мүфти: «елдің бәрі бір ... ... ... ... ... ... және осылардың
екі жағы да келіссін». «Біздің бақылауымызша сезгеніміз, - дейді бұдан әрі
мүфти, - ... ... ... ... ... ... ... оның
жанындағы балаларымен және нөкерлерімен қоса өздерінің ордасына қайтарып
беруді сұрауға ... ... ... ... ... ... ... және солардың бастықтарының топшылауына қарағанда, ханды Орда
ішіне қайтарғанда оған хан өкіметінің өкілдігін беру үшін емес тек ... өз ... ... ... ... өткізу үшін қайтарылсын
дейтін сияқты». Ханның жүз ішіне хан ... ... ... ... ... ел ішіне қайтарылуын талап ... ... ... көнімпаздық істеу жолымен өкіметті өз ... ... ... ... ... ... жылдан бері болып, келген күрес, әрине,
бұқара белсенділігінің өсіп күшеюіне себеп болған. Осы ... ... ... старшина тобының күштерінің жіктелуі, халық
бұқарасының старшиналарға наразы ... ... ... ... ... ... көнбей, өзбеттерімен күреске шығуы арқылы айқын көзге
түсе бастайды. Қозғалыстың мұндай формасы ... ... ... ... ... ... бұл күрес старшиналарға қарсы күреске
айналатын болады. Осы кезді, яғни бұқара қозғалысының ... ... ... атап ... ... өйткені бұл кез старшиналар ұстанған
бітімшілік позиция жағдайларында феодалдық-отаршылдық қанау ... ... ... тек күресші күштердің тап жөнінен іріктелу негізінде
ғана дамый алатып болады. ... ... ... ... ... ... осы ... дәрежесіне және айқындығына байланысты болады. [48]
Мүфти Қоғалы бекінісінен кеткеннен кейін көп ... ... ... қазақ ауылдарына шабуылдар жасауы қайта жаңғырады. Генерал-
губернатор бастаған жергілікті ... ... ... ... ескі ... ... көріне бас тартты. 1790 жылғы август
айының бас кезінде Төртқара руының билері ... ... ... граф ... сөз ... Орал әскерлерінің атаманы
Д.Донсковтың үстіне жаңадан шағым арыз береді. Басымызға пәле ... ең ... ... өзі деп ... ... енді ... төте өзіне шағым ... ... атап ... ... - А.А.Пеутлинг Орынбор айырбас
сарайында басшы билерді ... ... ... ... ... алып ... елдің ең алдымен антқа отырған адамдар еді» дейді.
Старшиналар қазақ даласын билеу үшін ... ... және ... ... ... ... сұрайды. Сырым батыр да әйел патша
Екатерина II-ге өзінің берген хабарында осы ... ... ... ... ... ... «қазақтарға әйел патшаның аналық мейірім жасайтындығы
туралы» мүфтидің сенім беруіне қарамастан, атаман Донсков, «1500 ... ... 225 ... ... шығарды, бұлардың барлық мүлкін тартып
алды, 150 ... ... 57 ... ... алып кетті және толып жатқан
жылқы, түйе, қой, сиырларды шауып алды».
Енді, мүфти мен ... ... ... ештеңе шықпағаннан кейін де,
Сырым жоғары өкіметке тағы да сөз ... ... өз ... ... Осы ... ... байланысты, үкімет 21 октябрь және
5 ноябрь күні екі указ ... ... ... ... ... деп ... ... салады, сонда, үкімет қазақ-орыс әскерлерінің
шабуылдарынан жазықсыз ауылдар қапа шегіп отыр ... ... ... бұл ... салу ... бөгет бола алмайды. Сыртқы
істер ... ... ол мына ... ... ... тек тыныш отырған ауылдар жөнінде ғана тыйым салынған, ал
«бүліншілік жасаушы» ауылдар ... ... ... ... ... ... беруге болады - деп есептейді.
Жаңадан жазалау экспедициясын жіберу үшін сылтау табу қиын ... ... ... старшиналар үкіметпен хат жазысу
жолымен қарсылық білдіретін ... ... ... Орал ... ... линиясына шабуылдар ... ... ... Осы ... ... да, немесе басқа беделді старшиналардың
да қатынасқандықтары ... ... 1790 ... ... ұсақ-ұсақ отрядтарының жеке-жеке шабуыл жасаулары ретінде
жүргізіледі.
Осы шабуылға жауап ... 1791 ... ... ... ... ... қару-жарақты отрядтар жіберілсін деп жарлық
береді. Ол ... ... ... ... берген өзінің
указында Орал әскерлерінің атаманы Донсковтан хабар алдым деп ... бұл ... ... ... «Россия шекараларына қарсы зұлымдық
істеген қырғыздардың көбін, тыныш жүрген қазақтарды орынсыз қорқытпай-ақ,
қысым ... ... ... осы күні ... ... туып тұр,
мұның соңынан Есім ... да осы ... ... ... ... ... ету ... әлгі зұлымдардың көшіп-қонып
жүрген ... өзі ... ... ... Әрине, мәселе
осылай қойылған жағдайда, ... ... ... ... ... ... ... бойынша жіберіліп отырғанда, халықтың сұлтан
тобына қарсы ... ... ... ... ... ... ... өйткені, Есімнің өзіне қастас ауылдарға қарсы
Орал әскерлерінің отрядтарын ... ... ... бола ... ... ... және Есім ... сөз салуы нәтижесінде
генерал-губернатор «сұлтан айтқан жерлерге және уақытқа үйлесе ... ... оғай ... алу ... ... үшін ... Донсков
мырзаға» рұқсат береді. Жүз арасындағы ішкі ... ... ... ... ... ... болады. Патша өкіметтерінің
осылай бет бұрғандығы ... ... ... ... ... бұдан былайғы дамуынан, сұлтан тобының осы ... ... ... ... ... тағы басқа сұлтандарға
сыйлықтар жіберуінен ... ... ... экспедицияның әзірленіп жатқандығы туралы ... ... болу ... 1791 жылы март айында сырым батыр табын және
Кердері руларының ... хат ... сөз ... ... ... алып ... ... көшіп кетуге шақырады. Патша үкіметімен
арадағы қарым-қатынастар мына екі жолдың ... ... ... ... бірі – ... әкімшілігіне сөзсіз бағынып, оның барлық талаптарын
бұлжытпай қабылдау, дегенмен, ... өзі де ... ... ... ... ілгеріде болмауына әлі де кепіл
бола алмайды, екіншісі – патша Россиямен қатынасты ... оған ... ... шығу ... ... ... жолға түссе
тәуелсіздік үшін күрестен бас ... ... ... ... жолда
ыңғайға көнбейтін зор қиыншылықтар тұрады. Бұл қиыншылықтар қазақ ... ... ... сай келмейтіндігінен ғана туып қоймайды.
Бұл қиыншылықтар қазақтардың шаруашылық ... ... ... ... ... Россиясымен ара ашылатын болса, қатынас үзілетін
болса, қазақ елі Орал ... және ... ... мал ... Ең ақырында, бұл қиыншылықтар қазақ өмірінің ... ... ... әр ру өз ... ... ... ... бірыңғай
мемлекеттік өкімет болмайды. Сырым осының бәріне ... ... ... ... ... ... бел байлайды. Күресті кеңейту үшін
күш қуатты жинастыру керек екендігін ол дұрыс ... ... ... ... шекараларынан алыс жатқан жерлерге көшіп барып, ол патша
өкіметтері жөнінде ... ... ... ... ... ... алады. Ол бұл жерден өз төңірегіне қазақ халқының ... ... ... ... ... деп ұйғарады. Қоныстары ... ... ... ... ... ... алу үшін Сырым әртүрлі
әдістер колданады. Ол ру басшыларын Россияға ... ... ... ... шауып аламын, деп қорқытады. Өзінің бастаған ісі
көңілдегідей болып шығатындығына екі ойлы болып ... ... ... ... хат жазып өзі бастаған көтерілісті бекініс линиясынан
алыста жатқан қауымдар да түгел ... ... ... ... арғы ... ... деген жердегі қырғыздардың бәрі менің
қоластыма қарауға ризалықтарын білдірді» деп хабар ... ... ... мен ... ... ... шақырады.
Беделді старшиналарды өз жағына тарту үшін, Дөнен би, сол сияқты
Серкеш ... ... және ... ... ... би ... алынып, «бұлардың орындарына басқа старшиналар сайлансын
деген ... ... ... деп Сырым хабар таратады. [50]
Бірақ ол осы сияқты хат жазысумен ғана ... ... Ол ... ... өз ... ... алу үшін екі ойлыларға және өзіне
қосылмай ... ... ... ... ... старшиналарға өзінше қысым көрсету әдісін
қолданады. ... ... ... ... ... ... ... қосып алуға Сырымның шамасы келмейді. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... өтіңдер
деп өзінің отрядтарына жарлық береді. Сонда қазақтарды қуғанда осы
ауылдардың ... ... ... ... қалып оытрған. Өздерінің
ауылдарын шабуылдан аман алып қалу үшін бұл старшиналар ... ... ... ал ... да іздегені осы ... ... ... ... ... ... жарлығы туралы жазған хатында ... да ... ... ... дей келіп, «сонда қазақтарды
қуғанда менің ... ... ... ... дегенді айтқан.
Сонда Сопыра бидің өтінгені, «осы ұрылар әлде қалай ... ... өтіп ... істесе, маған қараған елге ... ... ... дейді. Осы сияқты өтінішті Орынбор обер-коменданты И.А.Трейдинге
Жабалтама руының старшинасы ... ... те ... Ол 1790 ... ... ... деп жазған: Жосалы езенінің бойында Елекбай ... ... ... 400-дей адамы бар, «бұлар орыстарға ... ... ... ... ... тұрған жерден барып
жасаймыз деседі».
Сырым көбінесе ... ... ... де қолданады. Ол 1791
жылы июнь айында Сопыра биге мынадай хат жазады: «Егер де сіз ... ... және ... аудара көшу үшін ұлыстарыңызға рұқсат ... онда ... ... ... ренжиді. Мұның кездестірген ісінің
салдарына түбінде сіз бізді ... ... ... ... ... ... "біріктіру үшін Сырымның осы қолданған
шараларының ... де ... ... ... ... ... ... беделді старшиналар Сырымға қосылудан және ... ... ... көшіп кетуден батыл түрде бас тартады. Бірақ бұл бас ... ... ... ... ... тәуелді болу халіне әкеліп ... келе ... ... ... ... ... ... дамуы
старшиналардың осы тобын патша өкіметтерімен одақтасуға қалай ... ... сөз ... би ... де ... ... ... ол патша
әкімшілігімен жиі-жиі хат жазысып тұрады, Сырымның қозғалысы турасындағы
және оны жақтайтын адамдар жөнінде өзі ... ... ... ... ... береді. Осы сияқты іс Тормамбет би жөнінде де ... ... ... ... қожа ... ... басқа
старшиналардың арасынан мына билерді де атайды: ... ... би, ... би, Мұратбек би, Байұлы әулетінен Сопыра би мен
Тормамбет бидің үстіне Базарбай би, ... ... ... ... ... және Жәнібек би. Бұлардың арасынан Мұратбек, ... және ... ... ... руының старшинасы Сегізбай хат жазысу арқылы
Ералы сұлтанмен төте ... ... ... қатар старшиналардың Сырымға қарсылығының соншалықты ... ... ... мына бір ... жайында айтқан
әңгімесінен көруге болады. Бөдене би ... хат ... ... ... ... жағына көшпеуге және ... ... ... үшін ... ... ... ... шақырған осы
сөздеріне Бөдене би ашуланып Сырымның ... ... ... ... жоқ, 1791 жылдың басында Сырымға қас ... ... ... бір ... ... ... келісу жолымен жүз
ішінде өз үстемдігімді сактап қалуым мүмкін деп әлі де ... ... ... элементтерге, тегі, Төртқара руының ... ... ... болу ... Оның ... Ералы сұлтанды хан ... ... ... бет ... мына ... белгілі роль атқарған, мысалы, жүз
ішіндегі саяси ... ... ... ... ескі ... ... ... басым көпшілігін ұстанған бетіне қарамастан, хан
үкіметін толық жою позицияларын ұстап келеді. Бірақ негізгі себеп бұл ... ... ... ... ... ... бас тартуына жер
мәселесі, бұл старшиналардың Орал ауданындағы мал ... ... ... үлкен себеп болады. Бұл қорқыныш тек старшиналарды ғана ... ... ... де ... ... және сөз жоқ, қорқуға да
зілді дерек болған, өйткені қоныстайтын жаңадан аудан тауып алу өте ... ... ... ... ... ... ... көшіп
кетуге Сырым көндіргенде, осы көшіп кеткен қауымдар көп ұзамай-ақ ... ... ... өйткені бұлармен түрікпендер арасында «өзара
келіспеушілік, кісі өлімі болады. Соның ... ... бұл ... алмайды, сөйтіп лажсыздан өздерінің бұрынғы жерлеріне қайтып
келеді». ... біз ... ... деген молдаға сене, аламыз, мысалы,
ол былай деп жазады: шекара линиясынан ... ... ... ... ... ... бірде-бірі оның бұл ... ... ... ұсынысын елдің көбі жек ... ... ... оның
соңынан ере бермейді және әркім өзіне ұтымды жерін ... ... ... тап ... ... өзгешеліктерін ұғынбайды, күресті
тек халық бұқарасына арқа сүйеп қана ... ... ... Ол ... ... тактикасынан, атап айтқанда, халық
бұқарасынан өз төңірегіне ру ... ... ... ... Ру ... арқа ... ... сенуге оның 1791 жылы
әлі де болса дерегі бар еді. Әлгі ру ... ... ... ... ... таяу ... батырды қолтықтай берген.
Өйткені шекара ... алыс ... ... шекарасындағы мал
жайылысынан айрылу ... ... ... үшін шешуші ролі болмайды.
Сырымды жақтайтындар деп А.А.Пеутлинг мыналарды атайды: ... ... ... ... ... ... - Рысалымен
Қойсарыны, Жетіру, әулетінің Елебек және Барақ деген ... ... ... ... ... әулетінен Жиямес деген
старшынаны, Сопыра би, мұның үстіне, тағы да ... ... ... би
деген старшинасын да атайды. Бірақ дұрысында, ... би сол ... ... ... және ... ... батырлары қобалжу позициясын ұстанған десек
дұрысырақ болар мүмкін, Сырымның ... ... ... болар, бірақ
Сырымның Россия шекарасынан ... ... ... бұлар ермей
қалған. [53]
Сырымды белсене жақтағандардың қатарында негізгі деректер тағы ... ... ... Молда Ғубайдолла Феткуллин Наурызалы батырдың
басшылығымен Кете руының отрядтары аттанды деп ... ... ... руының
Елекбай, Бармақ, Досыбарақ және Асау деген старшиналары да 500 қазақ алып
атқа мінеді. Ойыл ... ... ... руының әлгі айтылған старшиналары
бастатқан қазақ ... ... ... Төртқара руынан Қаражан
старшина және Жағалбайлы руынан Тотбай старшина келіп ... ... ... бойына 2000 қазақ отряды жиналады.
Сырым бұларға Россиямен соғысу керек деп ... ... ... айтқаны дұрыс екендігін Сырымның біз жоғарыда келтірген хаттары және
бірқатар ... ... ... ... қозғалысқа кең қанат жайдыра алмайды. Ол бүкіл қазақ
халқының күш-қуатын біріктірмекші болады. ... ... ұлы ... ... ... ... жайлап жүрген қауымдар күрестен
тысқары қалады. ... ... ... ... ... ... ... ру басшыларының ұстанған позициялары ... ... ... 1791 жылы июль ... ол ... ... ... жинамақшы болған. Бірақ бұл талабы да өнбейді, өйткені Сырымның
шақыруына старшиналар үн ... ... ... тар болуына қарамастан, жүз ішіндегі бұл қобалжу
патша үкіметінің тынышын ... Ол, егер де ... ... шекара
линиясынан көшіп кетсе мұның өзі орта азиялық хандықтарды әлдендіріп
жібереді деп қауіптенеді. Бос ... ... ... ... ... ... ғана емес Орта Азия ... мұсылмандармен қосылып
кетеді деген қауіпте болады. ... ... бәрі әзір ... ... ... қозғалысының өрлеуі салдарынан туған нақтылы ... - ... ... күшеюі және орта ... ... ... ісінің жолында туған қиыншылықтар, өйткені ... ... ... ... ... қозғалысының белсенді түрге айналуы жүз ... хан ... ... ... ... қиыншылықтар туғызатындығын үкімет алдын
ала сезеді. Хан өкіметін қайта орнату жөнінде ... ... ... қаулы
алып қойған. Қалай дегенмен де, бұл жағдайда Қазақстанда патша Россиясының
үстемдігін нығайту үшін бұл шара онша ... ... деп ... Сырым және оған ерген ... ... ... ... ... ол ... ... да жөнді ештеңе шықпайтын еді. Жүз ... ... ... алып ... ... ету патша әкімшілігінің
қолынан келмейді. Сырым ... ... ... жүреді. Патша әкімшілігі
сұлтандармен қарым-қатынас жасауда сыннан өткен ескі әдісті қолдануға ... Ол ... ... ... ... ... алмақшы болады.
Июнь айында Сырымға молда ... ... және ... ... ... ... ... әйел патшадан келген
сыйлықтарды, генерал-губернатор Пеутлингтің хатын ... ... ... және бұл ... ... дұрыс жауап беру үшін барлық күшті ... ... ... ... ... ... аулына келгеннен кейін молдалар оған сыйлықтарды және хатты
тапсырады. ... ... ... ... «мұны көңілденіп
қабылдайды». Бірақ мұнымен қатар ол жақын отырған ауылдардыңм ... ... ... ... ... ... отырған мына сыйлықты менен
қабылдап алыңдар», ал «алғыларың келмесе, онда ... ... ... «жиналған халық біздің өкпелеріміз жоқ, сыйлықты ... ... ... ... сондықтан оны Сырымның өзі пайдалансын ... ... ... ... ... ... Сырым бұл сақтықты бекерден істеп отырған жоқ. ... ... ... ... ... деп жүрген талабына
Сырымды жақтайтындар өте сақтық көзбен ... ... Ел ... ... ... ... белісіп алуы жүз ішіндегі қалыпты әдет.
Бірақ халық патша сыйлығынан нені болса да алудан бас тартады. Сыйлықты
алмағанда оны Сырымға келген ... деп ... жүз ... ... ... ... жағдайында, мүлде сенімсіз болып естіледі. ... ... ... ... себебін Сырымның өзі де молдаларға жасырын ... ... ... ... ... ... халықтың өкпеші ... деп ... ... ... сатылмайды. Сырымға хат және сыйлықтар жіберу ... ... ... ... ... ... күресін тоқтатпайды және мұнымен қатар сыйлықтар мен хатты линия
маңындағы мал жайылысынан айрыламын деп және шекаралық отрядтардың ... ... деп ... ... ... бармай жүрген старшиналар
арасында, үгіт ... үшін ... хан ... соң ... кейін, Байұлы әулетінің сұлтандары
және ... ... ... ... сөз ... ... хан
тағайындауды өтінеді, [56] ал 28 май күні осы ... мен ... етіп ... баласы Қаратай сұлтанды бекіту туралы өтініш жасайды. Мұны
Қаратайдың өзі де өтінеді, ... ... ... ... және ... ... да қуаттайды. Өзінің саяси бақытынан айнымаған Сырым
атақтылардың хан өкіметін қайта ... ... бет ... «халық»
жиылысының пікірін қарсы қоюға ... ол хан ... ... шешу үшін июнь ... ... съезін ұйымдастырмақшы болып
талап істейді. Осы мақсатпен ... хат ... ... старшиналарына сөз
салады, «өзара кеңес жасап, ... ... ... ... ... беру ... сұлтандардан біреуді хан етуді ерте ... ... ету ... ... ... болу үшін ... ол өз ... «шақырады». Бұл
хатты Сырым Жақсыбай өзенінде болған жиылыс атынан барлық ұлыстарға
жібереді. ... бұл ... ... адам ... [57]
Бірақ біздің қолымызға түскен ... ... ... ... ... Жүз ... ... ұйымдастыра алмаған көрінеді. Ол
өзіне ... ... ... ... ... бір ... қарсылығына кездеседі. [58]
Сырымның тактикасы ру басшыларының күш-қуаттарын ... ... ... ... ... ашуға әкеліп соғады. Осы жік ... ... ... ... және ... хан ... жүргізген қажырлы бітіспейтін күресімен ру басшылары алдында «Орда
тыныш тығын» бұзушы болып шыққан адамды жек ... те ... ... ... ... мәселе жөнінде жүз ішінде күрестің
шиеленіскендігі туралы патша ... ... ... ... ... хан өкіметін тезбе-тез орната кою қауіпті іс деп санайды да,
көнімділік шешім жасау жолымен жүз ... ... ... жетіспекші
болып талап істейді. Осы мақсатпен Игельстром 6 июнь күні Шекара істері
экспедициясына жаңа хан ... ... ... тұр, ал ... ... Хан кеңесіне тапсыр, хан кеңесі Кіші Қобда өзенінде тұрсын ... ... ... 1797 жылы 8 ... күні ашылады, кеңестің соғыс губернаторы
тағайындаған составы мынадай: председателі Айшуақ сұлтан, ... ... - Сары ... би, ... ... - ... би, Шақшақ
би және Жетіру әулетінен - Көшекбай би мен ... ... Хан ... ... ... етіліп Мұхаммеджан Құсаинов мүфти жіберіледі.
Соғыс губернаторы жүзді билеу ісі ханның қолына емес хан ... ... ... тобын жаңа системамен бітістіреді деп үміттенеді.
Нұралы тұқымынан шыққан ... хан ... ... ... де осы ... ... Балалары (Жантөре мен Апақ) бір кезде Сырым
қозғалысына қатынасқан Айшуақтық кеңес председательдігіне ... онша ... ... деп ... Игельстром. Ең ақырында,
старшиналардың өздері қайтарылуын талай рет тілеп ... ... ... Хан ... жұмысына қатынасуы Сырым тобының жаңа
өкімет орнына жөнді көзбен қарауына ... ... ... ... Оның бер
жағында, кеңесте ең қарт сұлтанның председательдік ... ... ... ... ... роль ... старшиналардың
тағайындалуы жүзді басқарудың жаңа системасы мен ... да ... ... ... береді. Бірақ Игельстром өзінің бұл ... Есім ... ... Нижнеурал линиясы ауданына топтанып
жүрген сұлтандар Хан кеңесі ашылумен қатар ... ... хан ... әдет ... оны ақ ... ... көтереді, бірақ халық съезін
шақырмайды. Өмір бойы келе жатқан ғұрыпты ... ... бұзу ... де ... ... Егер де ... жөн көріп, оны
танымаса жаңа ханның үкіметі берік болмайтынын бұлар ұғынады. ... ... ... ... ... ... ... даяр, бірақ «сайлау»
шарттары Қаратайдың Хан деп танылуына кепіл боларлықтай жағдайға қойылса
екен дейді.
Қаратай сұлтан хандыққа бекітілсе екен ... ... 12 ... бастап
Шекара істері Экспедициясына көптеп түсе бастайды. ... ... ... ... ... ... ... қол қойған сұлтандар: Жәнібек,
Шотқара, Ұзақалы, Орман, Сығай, Елтай, Қара және Сары, ... ... ... ... ... ... бірқатар старшиналарынан да осы
сыяқты өтініштер ... ... ... 7 ... ... ... бәрінің мазмұны дәл бірдей. Осы өтініштің бәрінің тілейтіні:
хандыққа ... ... ... екен және хан ... ... ... ... мешітте өткізілсе екен дейді, сондан бұлар ... ... ... ... ... бас тартады. Тегі, сұлтандар қазақ даласына
барсақ хандыққа өз кандидатымызды өткізе ... деп ... ... ... күні ... әулетінің старшиналары: тархан Қаракөбек,
билер: Башиқара, Манаш, Айдарбек, Жанназар Қара Шоннай, Қаражан, Назарқұл,
Қараша, ... ... ... ... ... әулетінен: билер Сасай
Бекмамбет, Құлмамбет, Бөдене, ... «екі ... тағы ... ... ... ... ... да біраз бөлігі бар», барлығы 1000
нан аса адам Сырым бас ... хан ... ... ... ... өз ... әлі ... келмеген аса құрметті Айшуақ сұлтаннан
басқа мүшелерімен бас қосып жүз ішіндегі жағдайды ... ... және ... ... ... шараларын белгілейді.
Жиылыстың ең алдымен тағайындағаны, «қырғыз-қайсақ Кіші Ордасы осы 7
жыл ішінде ... ... ... ... ... тыныштық көрмеді,
осының салдарынан бүкіл Орда әбден бүлініп бітті [60] - ... әрі ... ... «хан жоқ осы ... Орда ... үшін Хан ... ... толық қанағаттанғандықтарын
білдіреді. Старшина жиылысы Хан кеңесінің құрылуына «Осип ... ... ... арқылы аса қайырымды патша оның (яғни Орданың – М.
В.) қамын ойлағандығы» деп ... ... ... ... тұратын өкімет орны деп қарауға старшина
топтарының дерегі болғандығын біз ... ... ... Біз бұл ... ... дәлелдейтін бір төте дерек табамыз. Бірақ старшиналар жиылысы жүз
ішінде тыныштық орнату үшін және ... ... ... шабуыл жасаудан
тоқтату үшін кеңестің құрылуы жеткілікті емес деп табады. ... ... Орда ... ... ... зұлым адамдарды Россия
шекараларына шабуыл жасаудан тоқтату және орда ішінде ... ... ... Россияға қайтарып жеткізіп беру қолдарынан келеді
және бұл іске лайықты ... деп ... ... ... Қаракөбек
тарханды, Байұлы әулетінен Сырым батырды сайлайды. Сонда бұларға жүктелген
жұмыс: бұлардың әрқайсысы ілгеріде өз руын ... ... ... ... Ордадағы Хан кеңесіне жәрдем көрсетеді, өзара барымта тағы ... ... ... басқа ешкімге қаратпай бәрін Кеңеске әкеліп
тапсырып ... ... ... ... қарастырып шешіп отыруға тек
Кеңестің ғана правосы бар».
Осыған қоса айтылған сөз, егер де бір ру халық ... ... ... ... ... ... әдет ... тиісті
жазасын беру үшін ұстап алмаса, онда бұл руға басқа бір ру ... Егер де бір ... үш ... ... шыға ... онда жүз ішінде
тыныштық орнату үшін старшиналар өздерінің ... ... ... ... ... Хан ... ... алған осы
қаулыларынан біз жүз ішінде старшиналар басқа-руды қайта орнатудың кең
программасын ... бұл ... ... ... жылдардағы басқару
системасынан тек форма жағынан ғана бірнеше өзгеше келген. Өзінің ... ... іске ... үшін, атап айтқанда, өкіметті түгелімен старшина
тобының қолына беруге жетісу үшін, Сырым Хан кеңесін ұйымдастыруды ... ... Осы ... ол екі ... көп ... ... өз ... тағы да бірлестіріп алады. ... ... ... ... ... мына ... ... Россиямен күреспей,
қайта оның жүз ішінде ұсталып жатқан ... ... ... беру
жөніндегі мүддесін жөн көру, шекара линиясына шабуыл жасаудың қандай түріне
болса да тыйым ... ... ... ... ... ... беру» қажет деген сөз өзіне көңіл аударады.
1797 жылдың күзіне Кеңес белгілі түрде беделге ие болады, бірақ ... ... ... айналып кетеді, сондықтан ол патша үкіметі
үшін ... ... ... жүз ... хан ... ... орнатқанда,
Игельстром хандық Қаратай сұлтанды ... ... ... Сөз жоқ, ... ... ... ... қалу себебі
патша әкімшілігі үшін хандыққа беделді сұлтанды өткізу ... ... ... ... ... соғыс губернаторы осы пікірді
қолдана қойдыма екен, өйткені старшиналардың ... ... ... ... ... ... ... өтініш жасағаннан кейін.
Қаратайдың ... ... ... күрестің тағы да шиеленісе түсу ... ... хан 16 ... күні ... маңындағы Айырбас сарайында
«сайланады», ал 31 октябрь күні Айшуақ хандыққа да бекітіліп қояды. ... ... бұл ... ... ... жүз ішіндегі жағдайын кенет
өзгертіп жіберді. Хан үкіметінің қайта орнатылуы ру басшыларының ... ... ... ... ... қатар Айшуақтың кандитурасы,
старшиналар көзімен қарағанда, ... ... ... ... үстіне, билеп келген тұқымның ең үлкен жасты уәкілі ретінде
Айшуақ әдет ... хан ... ... ... гөрі правосы үлкенірек
болады. Хандыққа сайланғанда оның қарттығы әбден жеткен болатын. Айшуақ жүз
тіршілігінде ... роль ... ... ол ... ... ... тұқымынан
шыққан сұлтандардың әжептәуір тобы өзімді қолтықтайды деп ... ... ... тұқымдары хандыққа Айшуақ сайланады, біз ескерусіз қалдық
деп жүрген. Сонымен хандыққа ... ... ... ... хан деп танудан бастартқандығын көрсетеді, сөйтіп, Сырымның 1797
жылы август айында старшиналардың әжептәуір ... өз ... ... ... ... негіз енді біржолата жойылған. Өз руынан ... ... ... ... қабыл алған Әлімұлы әулетінің ру
басшыларына жәрдем көре алмай, Қаратай бастатқан ... ... ... сол 1797 жылы Хиуа ... ... ... ... Оның бұдан бұлайғы
тағдары не болғандығы туралы отарлық архивтарда да, Чкалов архивтарында да
ешқандай мәліметтер сақталып ... ... ... ... ... ол қаза тауыпты деген ұзынқұлақ хабар ғана болған. Бірақ халық
аңыздары Сырымды сұлтандар Хиуада ... ... ... ... ... өлімі жөніндегі бір ғана документті мәлімет Я. Гавердовскийдің
запискасында бар, 1803 ... ... ... ... оның керуені
таланған. Туыстарының өлгеніне жыл толғанда қазақтардың беретін ... ... ... ... деп ... «осының қаншалық шығынға
ұшырататындығын түсіндіру үшін біз қазақ даласына келіп кірерден бірнеше ай
бұрын қайтыс ... ... ... ... асты ... келтіреміз».
Гавердовскийдің керуені қазақ даласына 1803 жылдың февраль айында келіп
кірген, демек, Сырым 1802 жылы қаза ... ... ... болар, бірақ
қандай жағдайларда қаза тапты - ол мәлімсіз. Қалай дегенмен де, Қазақстан
тіршілігінде ... 1797 ... ... бастап қоғамдық белсенді роль
атқармағандығында күмән жоқ.
3.2 Көтерілістің жеңілуі, оның себептері мен тарихи ... хан ... ... кіші жүз ... бір ... ... бірі - ... хан етіп сайлауды қалады. Сырым батыр ... тыс ... хан ... ... ... ... ... етті.
Хан мәселесі төңірегіндегі тартыс Кіші ... би, ... ... ... ... жағдайда Орынбор генерал-губернаторы Игельстром хан
сайлауын тоқтатып, жүзді басқаруды ... ... ... ... ... болып Айшуақ сұлтан тағайындалды. Кеңес мүшелігіне төрт адам
кірді, оның құрамына Нұралы ... ... ... ... ... Сырым батыр да кірмеді. [64]
Хан кеңесі жиналған ... ... ... ... оның ... ... хан деп ... Бұл - Нұралыға қарсы старшындардың Сырымның
төңірегіне қайтадан топтануын күшейтті. Оның ... өсуі ... ... ... 1797 ... ... ... үкіметі Кіші
жүзде хандық билікті қайтадан қалпына келтіруге бағыт алды, сөйтіп Айшуақты
хан етіп бекітті. Осыдан ... ... ... ... күшейді. Оған 800
адаммен Қаратай сұлтан ... ... ... ... шайқасудың сәті
түскен жоқ, ол Сыр ... ... ... ... өзі Хиуа
хандығына өтіп кетті. Сол ... ... 1802 жылы ... ... у ... ... [65]
Сырым батыр бастаған 1783-1797 жылдар арасындағы Кіші жүз қазақтарының
ұлт-азаттық қозғалысы патшаның отарлау ... ... ... ... ... ... ... оқиға болғанын айтуымыз керек.
Көтерілістің негізгі қозғаушы күші феодалдық және отаршылдық езгіден,
хандардың, сұлтандардың және ... ... ... ... ... еді. Олар Жайық пен Еділ өзендері аралығындағы
өздерінен тартып алынған ... ... ... ... ... ... мен ағамандар қосылды. Олар өздерінің таптық мүдделерін-Кіші
жүздегі жағдайды нығайтуды, хан мен ... ... ... ... ... ... ... халық бұқарасының жер үшін күресін ... ... ... оны ... ... ... ал ... билікті ағамандардың қолына беретін қазақ мемлекеттілігінің жаңа
формаларын құруға талпынды.
Сырым Датов бастаған ... ... ... көптеген
себептері бар. Оның жеткілікті ұйымдаспаған стихиялық сипатта болуы, ... ... ... ... ... алған жоқ. Балтамен,
айбалтамен, айырмен, найзамен т. б. ... ... ... ... ... және мылтықпен қаруланған патша әскерлеріне ... ... ... емес еді, ол ... ... ... ... айқындап берді. Көтерілістің жеңілуінің тағы бір себебі жергілікті
қауымдық-рулық меншік ру ақсүйектерінің қоныстарға иелік етуіндегі ... еді. ... ... халық бұқарасы мен басшыларының ... ... ... мақсаттарындағы көзқарастары әртүрлі болды. Жеке көтерілген
топтардың арасындағы байланыстар ... еді. ... ... ... ... сияқты Сырым батырға да аңғырттық-
монархиялық қиялдар тән болатын. "Жақсы ханға" сенушілік Сырым ... ... ... ... ... ... ... хан билігін
қалпына келтіруге келісім беріп, көнімпаздыққа барды.
Бірақ тәуелсіздікке ұмтылған Сырым бастаған көтерілістің ... ... ... ... ... ... мен ықпалы тиді. Көтеріліс
Кіші жүздегі хандық биліктің ... зиян ... оның ... ... ірі ... еді. Көтеріліс және оның көсемі туралы
хабар ой мен ... ... ... ... ... ... үш жүздін басын
құрайтын қазақ халқы Сырымның, оның сарбаздарының ерлігі мен батырлығын,
тапқырлығын аңыз етіп ... ... ... ауыз ... Сырымға, ол
бастаған ұлт-азаттық қозғалысына байланысты тамаша жырлар, әндер ... оның ... ... ... ... ауызға тарап
кетті.
Қорытынды
Сырым батырдың қозғалысын зерттеу бірқатар қорытындылар шығаруға
мүмкіншілік береді. Өзінің қоғамдық ... ... ... сақтап келген халықтардың бостандық жолындағы күресін ұғыну үшін
бұл қортындылардың керегі бар екендігінде сөз жоқ. ... ... ... ... ... ... мыналар болу керек: [66]
1. XVIII ғасырда Қазақстанның қоғамдық ... ... ... және ... ... ... ... дамыған. Еңбектің қоғамдық
бөлінуінің ең бастапқы белгісі бола ... да ... ... ... ... ұсақ қолөнеркәсібнің ауыл шаруашылығынан бөліне бастауы –
қолөнерші қыдырма ұсталар) соның өзі өндірістің ... ... ... бұзбаған.
2. Көшпелі мал шаруашылығының үстем болуы қоныс орындарының байланысы
тұрақты берік болуына мүмкіншілік ... ... ... ... ... ... қазақ қауымының патриархтық-рулық кейпін
сақтап келуі осыдан келіп ... ... ... ... ... ... рулық меншіктің сақталып келуінде болған. Дегенмен, осы меншік
шеңберлерінде ... келе ... ... тән жер ... ... ... жағдайында жерді жеке меншіктену қалыпртана
алмаған. ... ... ... ... феодал ақсүйектердің иеленуі
мына түрде болады: сұлтандар мен ру ... ... ... ... правосын заңсыз иеленіп отырады.
5. Қоғымдық мал жайылыстарын билеп-төстеудің ескіден келе жатқан
қалпының жерге ру ... ... ... айналуы малға жеке
меншіктіліктің дамуымен және көшудің бұрынғы қоғамдық әдісі орнына ... көшу ... ... ... ... Сөйтіп, ауыл болып көшкенде
қоғамдық жермен пайдалану ру ... ... ... ... ... ... Қазақстан қоғамының түрлі топтарының өндірістік ... ... ... қатынасы біркелкі болмауы негізінде ел ішінде таптық ... ... ... ... екі тап ... бір ... ескіден келе жатқан көшпелі ақсүйек сұлтандар, бұлар ... ... Орда ... ... бері мұра ... келеді, онан соң
ру басшылары, атап айтқанда, билер, батырлар, мырзалар, тархандар, ... ... ... ... ... бірақ әлі де
крепостной болмаған, енбекші қазақтар бұқарасы, бұлардың халі жер ... ... ... ... ... ... ... Мүлік қарым-қатынастары жөнінде жерге рулық ... ... ... ... ... ... ... формаларына да
(азық-түлікпен және әсіресе еңбек ... ... ... яғни «сауын»
дейтіндер) із қалдырған. ... ... ... ... беру», «еркімен тарту әкелу» формасында жүрген. Еңбекші қазақтарға
артылған неше түрлі алым-салықтардың ... ... ... әдет нормаларынан орын алған, өте күшті ... ... ... ... атақты феодалдардың иемденіп кетуі жөніндегі
«еріктіліктің» сыртқы формасы ... ... ... ... Бұл қарым-қатынастар патриархтық-феодалдық қарым-қатынастар ретінде
көзге түскен. Бірақ халықтың түрлі топтары «теңдес» ... ... өте ... ... ... ... Қоғамдық қарым-қатынастардың
патриархтық-феодалдық сипаты қарау қарым-қатынастарының бетін бүркеп, қазақ
еңбекші бұқараларының өздерінің ... ... ... ... ... ... тап күресі үстінде бұлардан босаңсытып отырған. Қоғамдық
қарым-қатынастарды осы айтылған өзгешелігінен сырт ... ... ... ... ... ... ... Негізгі екі таптан басқа, атап айтқанда, атақты ... ... ... ... ... ... бұқарасының
таптарынан басқа, Қазақстанда ... тап ... ... ... ... ... ерте дәуірдегі немесе ескі шығыс құлдығы ... ... ... Қазақтарда құлдық халі уақытша ... ... бір ... ... ... құл өз ... ... малға ие
болған, оның өз ... ... ... ... ... Ол құлдық халден
феодалдық тәуелділік өндіруші халіне айналған.
10. ... ... ... ... дамуы екі жолмен
жүрген: негізгі жол - ерікті қауымының феодалдық-тәуелді ... ... жол - ... ... феодалды-тәуелді өндірушіге айналуы.
Осы екі жолдың екеуі де біркелкі нәтижесі, атап айтқанда, феодалдық қарым-
қатынастардың тереңдеуіне алып ... XVIII ... ... қоғамдық
өмірінің дамуының негізгі бет алысын осы процестен көру керек.
11. Қазақ қоғамының ... ... ... ... системасына үйлесе келген. Қазақ хандығының ... ... ... ... ... Феодалдық
иерархияның басында хан тұрған, ханды вассалдардың - сұлтандардың, және ру
басшыларының сюзерен ретінде тануы хан «сайлауы» ... ... іске ... Саяси өкіметтің патриархтық-феодалдық сипатының белгісі сол -
орталық өкімет тура ғана ру ... ... ... ... ... ... барлық ірі істерді шешуде
қатынасып отырған.
13. Ел билеудің мұндай ... ... да ... ру ... ру ... ... ... отырған. Мемлекеттік өкіметтің патриархтық-
феодалдық сипаты орталықтандырылған мемлекеттің құрылуыңа, қазақ халқының
саяси берлесуіне бөгет жасаған.
14. XVIII ... ... Кіші ... ... ... ... негізінде жер үшін күрес болған. Бұл күрес біріне-бірі ... екі ... ... оның ... ... ... және ... старшинасы қазақтарының жерін тартып алуы, екіншісі – қазақтың
атақты ... ... ... ... алуы. Таптың біріне-бірі қарсы
келетін, қарым-қатынастар үстем болып тұрғанда ... ... ... ... ... ... ... таптық күреске айналған.
15. Сырым батырдың қозғалысы отаршылдыққа қарсы күрес ... ... ... және оның тұқымынан шыққан сұлтандардың патша
әкімгшілігін белсене қолдайы күрес ... ... көп ... тез (1785 ... буып ... бұл күрес енді өз ақсүйектеріне қарсы бет ... ... ру ... және ... бұқаралары әуел баста бір майдан болып
көтеріледі. Қозғалыстың таптық сипаты ру билеріне ... ... ... ... тысқары тұрған сұлтандарға қарсы күресте көрінеді. Салт-
сананың патриархтық-рухтық формаларының үстем ... ... ... ... ... жіктелуіне бөгет болады.
16. Дегенмен, 80 жылдардың екінші жартысында күрестің теориясында емес,
тәжірибиесінде ру басшылары мен халық ... ... ... мен ... ұғындыруында терең айырмашалықтар білінуіне
қарай, бұл жіктелу, өте қиыншылықпен болса да, сонда да болып отырған.
17. Халық ... үшін ... ... ... ... ... алған жерді және «Ішкі жақта» жатқан жерлерді қайтарып алу ... ... ... ... ... ... ... шықпайтын көнімді хан сайлап алып, ел билеудің ... ... ... орнатуға ұмтылған. Жер үшін күресте
Сырым ... ... ... ... ... жаңа ... ... бұған жетем дегендегі жолы - хан өкіметін толық ажыратып оның
орнына жыл сайын халық ... ... ... ал енді ... басқару
жөнінде өкіметті «бас» старшиналар дейтіндердің қолдарына беру.
18. Күрес тактикасы ... ... ... ... ... ... көзге түседі. Ру билерінің басым
көпшілігі тек ... ... ғана ... ... ... ... ... Сырым мұндай сөйлесулерден нәтиже шықпаған кезде халық
бұқараларын қару-жарақты ... ... ... деп ... ... ... ... қайшыауыздықтар кездейсоқ іс емес: мұны
мынамен түсіндіруге болады: ... ... ... ел ... билеп-
төстеу жөнінде феодалдық правомен пайдаланып тұрған кезде жердің тартып
алынуынан ... және ең ... ... ... ... ... ... мен ішкі жер қатынастарының арасындағы байланысты
халық бұқаралары да, ... да ... ... қауымдық рулық меншік ішкі
жер қарым-қатынастарын ... ... ... ... бас ... Сырым қозғалысында болған мына ағым көзге
түседі, бұл ағым ... ... ру ... ... ... ... ... ал бұдан кейін солардың өздеріне қарсы ... бұл ағым ... топ ... ... ру ... қарсы емес, тек
жеке билерге гана ... ... ... ... ... Өсуі ... ... байқалған шаруа соғысы патриархтық-рулық салт-сана
жағдайларында жер кәсібіне айналысқан отырықшы ... ... ... ... ... ... ала ... Сырымның өзінің тактикасы күрестің таптық формаларының дәлсіз айқын
еместігін ... ... ... ... шиеленіскен кездерінде, 1792
-1793 және 1797 жылдарда, Есім хан ... ... ру ... басым
көпшілігі халық бұқараларынан бой тартқандығы мүлде айқын білінген уақыттың
өзінде, Сырым ру билерінен айрылысуға ... ... ... ... салт-сана үстемдігімен шырмалуы бұқаралар санасының
шырмалуына кем болмаған.
Пайдаланған ... мен ... ... А. ... ... ... этническ. тер.каз
каз.нар. XVIII в Вестник АН КазССР, 1977 с ... ... ... в XV-XVIII в.в. А. ... ... А.А. Исторические предания о батырах XVIII соч. Т.1 А. 1984
с.218-222.
4. Назарбаев Н.А. ... ... ... Алматы, 1999.
5. Шамшатов И. Қазақстан Россияға өз еркімен ... ма // Қаз. ... 18 ... ... С. Есі ел ... қалмасын // Қаз.әдеб, 1992, 10 қаңтар.
7. Мәшімбаев С. Сырым Датұлы // Қазақ әдебиеті, 1991, 4 ... ... М.П. ... Сырым М. Л 1947. стр.12.
9. Бекмаханов Е. Некоторые итоги работы и очередные задачи ... ... АН ... 1947, № ... Ч. Мусин. Қазақстан тарихы. Алматы 2003.
11. В.В.Радолов. Түркі тұқымдас халықтардың әдеб. ... ... 23 ... Орыс ... ... ... 1850 окт. ... 599 бет.
13. Я.Гавердовский Қырғыз қайсақ далаларына шолу.
14. Андреев қолжазбасы. Орыс. географ. қоғ. ... Х.1 2 – ... ... ... ... М: Л 1937.
16. М.П.Вяткин XVIII ғасыр негізгі ... ... ... ... ... М.Л. Батыр Сырым МЛ. 1947. стр.35.
18. В.Н.Витевский И.Н.Неплюев және ... ... .... ... ... ... ОРта ... сауа және дипломатия жөнінде
ілгерілеу. СП б 1900.
20. ... ... ... халық әдебиет үлгілері. ІІ СП б. 1870.
21. В.В.Всяьяминов Зернов ... ... және ... ... ... ІІ СП б. 1864.
22. Ф.Зобнин. Қырғыз даласындағы еркінен айырылғандар .... 1902. ... ... ... ... ... ... ... Бұлда сонда.
25. М.М.Кавалевский. осы уақыттағы, бұдан аз бұрынғы .... салт сана.
СП. Б ... ... ...... ... ... түркі халықтарының
тарихы жөніндегі очерктер. 1924. стр. ... ... ... ... ... ... Кіші ... Сов. Киргизия. 1924 № 10.
28. А.Ф.Рязанов ... ... ұлт ... үшін 40 ... ж) VII, І ... Қызылорда 1926.
29. А.Ф.Рязанов Батыр Сырым Датов Сов. Киргиз № 10. 1924.
30. В.В.Бартольд. ... ... ... ... Л. 1927.
31. Сонда. 140.
32. Батырлар. Алматы, І және ІІ ... ... ... және ... хандығы VIII. 1939 СССР Ғыл.
Акад. ... ... ... ... В.П.Вяткин XVIII ғасырдың аяғында ХІХ ... ... ... Ғыл. Акад. Хаб. Тарих ССР №1. 1940.
37. Бұлда сонда.
38. А.П.Чулочников. Феодалдық қарым-қатынас тарихынан стр. 523.
39. ... ... В. ... ... ... народа.
«Мысль». 1993. с.70.
41. Дергульян Г.Н. Была ли ... ... ... 1991. ... ... ... Национальное движение в условиях колонизма (Казахстан, Целиноград)
1991. с.9.
44. Бұлда сонда.
45. ... ... ... ... ... ... ... 1990, 2 ақпан.
47. Сонда.
48. Шюль Верн. Курьер царя «Дәуір». 1992.
49. Қазақ әдебиеті. 1990, 3 ... ... ... ... края журн. Сов. Киргиз. 1924.
№3-4.
51. Бұлда сонда.
52. Казахстанская правда 1993, 16 ... ... ... 1995, 19 ... ... Қазақстан тарихының очерктері. 44-66 б.б.
55. Егемен Қазақстан 1991, 20 ... ... ... ... 1993 8 июнь.
58. История Казахстана средн. врем. до нашей ... стр. ... ... ... Историю этнограифческое исследование. 177-227.
61. М.Магауин. «Қазақ тарихының ... ... 1995, 61-73 ... ... ... по ... ... Караганда. 1993.
63. Сонда.
64. Казахстанская правда. 1995, 27 ... ... ... ... ... 29-44 ... ... М.Козыбаев. Зная прошлое, видишь и перспективу развития, ... ... 1996, 6 ... ... Зиманов С.З. Россия и Букеевское ханств Алматы, 1981.
70. Сабырханов А. ... мен ... XVIII ... ... ... 1970, 108 ... Қозыбаев М. Сырым батыр және хан Кене «Халық кеңесі», ... ... ... Б.С. ... В.Я. ... в ... ... в XVIII
начале ХІХ веков. Алматы, 1981, 223 бет.
73. ... С.З. ... ... ... конца XVIII ... ХІХ ... . ... 1960, 201 ... Аполлова Н.Г. Экономические и ... ... ... с
Россией в XVIII ... ХІХ в. М. 1960, 100-110 стр.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ИСАТАЙ ТАЙМАНҰЛЫ12 бет
XIX ғасыр қазақ ағартушыларының дүниеге көзқарасы15 бет
«Хизб- ут-Тахри Аль-Ислами» -діни экстремистік ұйым болып қалыптасуы42 бет
А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев,Ж. Аймаутовтың этнопедагогика жөніндегі көзқарасы9 бет
А.Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарасы мен қызметі21 бет
Абай Құнанбаевтың педагогикалық көзқарасы7 бет
Абайдың Алла тағалаға көзқарасы16 бет
Абайдың философиялық көзқарасы17 бет
Адамның дүниеге танымдық көзқарасы4 бет
Алаш партиясының саяси көзқарасы12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь