Р.Л. Стивенсонның «Қазына аралы» романының қазақша аудармалары

ЖҰМЫСТЫҢ МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1.ТАРАУ Ағылшын әдебиетінің даму тарихы мен ХІХ ғасырдағы
негізгі әдеби бағыттар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
1.1. Ағылшын әдебиетінің даму тарихы
1.2. ХІХ ғасырдағы ағылшын әдебиетінің көрнекті өкілі . Р.Л.Стивенсон шығармаларының рухани маңызы

2.ТАРАУ Р.Л. Стивенсонның «Қазына аралы» романының қазақша аудармалары ... 18
2.1. Аудармалардағы автор стилін жеткізу жолдары
2.2. Аударма мен түпнұсқаның көркемдік,стилистикалық
сәйкестігі

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52
        
        РЕФЕРАТ
Жұмыстың тақырыбы: Р.Стивенсонның «Қазына аралы» аудармасының
көркемдігі
Жұмыстың көлемі: 53 бет
Жұмыстың ... ... ... ... екі ... ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті: Жұмыстың ... ... ... ... ... ... сапасын зерттеу. Осыған ... ... ... ... ... ... ... орыс,
қазақ тілдерінде салыстыра отырып, қазақ тіліндегі екі ... ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігін
айқындау болып табылады.
Жұмыстың мазмұны. Кіріспеде ... ... ... ... міндеттері айқындалып, қолданылған әдістер, ... ... ... шолу және оның ... өкілдері ретінде Уильям Шекпир,
Джонатан Свифт, Даниель Дефо, Артур Конан ... ... ... Уильям
Соммерсет Моэм сияқты қаламгерлердің ағылшын әдебиетінде алатын ... ... ... ... ... ... жайында қысқаша
айтылды. Негізгі бөлімнің бірінші тарауында ағылшын ... ... оның ... ең ... ... - XIX ғасырдағы әдебиеттің даму
бағыттары мен ... ... ... ... Солардың бірі -
Р.Л.Стивенсон өмірі мен ... шолу ... ... ... ... романының қазақша аудармаларына тоқталып, екі нұсқаның
ерекшеліктері ағылшын, орыс ... ... ... бөлімде
Стивенсонның ағылшын әдебиетінде алатын орны, қазақ тіліндегі аудармалардың
сапасы мен нәтижесі тұжырымдалып, көркем аударманың ... мен ... ... әдістері: Бітіру жұмысында сипаттама, салыстыру
және ... ... ... ... ... ... тірек сөздер: аударма теориясы,
түпнұсқа, әдеби байланыс, аударма тәжірибесі, аудару стилі.
Тақырыптың зерттелу деңгейі: Түпнұсқа ... ... ... ... ... ... ... интернеттен, аударма мәтіндер
А.Құлыбеков пен Қ.Дәуітов аударған ... ... ... ... ... ... ... қазақша-орысша
сөздіктер, «История зарубежной литературы конца ХІХ-начала ХХ века»
оқулығы, ... ... ... перевода» оқулығы,
В.Н.Комиссаровтың «Теория перевода» деген ... ... ... және ... ... «Аударма психологиясы және
мәдениеті» кітаптары, т.б. оқу құралдары пайдаланылды.
Алынған нәтижелер: Бұл тақырып бұған ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі таңдаулы аудармалары
айқындалды;
- түпнұсқа, екінші түпнұсқа, ... ... ... ... ... сапасына баға берілуде алғашқы
қадамдар жасалды.
ЖҰМЫСТЫҢ МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
.............................4
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1–ТАРАУ Ағылшын әдебиетінің даму тарихы мен ХІХ ғасырдағы
негізгі ... ... ... даму ... ХІХ ... ... ... көрнекті өкілі – Р.Л.Стивенсон
шығармаларының рухани маңызы
2-ТАРАУ Р.Л. Стивенсонның ... ... ... ... ... Аудармалардағы автор стилін жеткізу жолдары
2.2. Аударма мен түпнұсқаның көркемдік,стилистикалық
сәйкестігі
Қорытынды...................................................................
................................48
Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... байланысты қоғамдық
өмірдің көптеген саласында аударманың да өрісінің кеңейіп, жан-жақты
атқарар ... өсе ... ... Осы ... даму ... тамыры
тереңге кететін аударма саласы да күрделі зерттеуді қажет етеді.
Аударма - әдебиеттің өскелең саласы ... өзге ... ... өзге ... ... ... ... үлгілерді, таңдаулы аудармаларды
жобалы түрде зерттеп, парықтап отырудың маңызы зор, ... ... де ... мол. ... мәселелерінің теориялық ой-пікірі жылдан-
жылға мәнді, мағыналы жаңалықтармен өрістеп келе жатқандығы белгілі. Әйтсе
де ... ... мол ... ... олар ... бір ... бағаланып, нақты ғылыми айналымға енген жоқ. Бүгінде ... ... ... ... ... Одағы кезіндегі ақын-
жазушылардың жазған құнды сын-пікірлері құрап ... ... ... ... ... ... ... Алаш азаматтарының тарапынан
аудармаға байланысты білдірген сын-пікірлері өз бағасын ... ... ... қатар алғаш рет Алаш азаматтарының аудармасымен енген Абайдан
бастау алатын Америка, ... ... ... ... аударылу
бағыты бүгінгі қазақ аударма ғылымының ... тың ... ... ... ... ... – идеологиялық жұмыстың басты
бағыттарының бірі ... 1970-85 ... ... ... ... ... Солардың көпшілігі - ағылшын тілінен ... ... ... ... ... ... өзектілігі де,
бір жағынан, осымен байланысты. Қазақ әдебиетінде орыс тілі ... ... ... ... де мол ... ... ... бұл аудармалар жайында үш тілді қатар салыстыра отырып, аударманың
сапасын айқындайтын зерттеулер мен ... ... ... зерттелу
материалының молдығы, аударма теориясындағы жаңа көзқарас зерттеудің ... ... ... болды.
Зерттеудің нысаны ағылшын тіліндегі әдебиеттің аударылуы, оның
ішінде XIX ... ... ... ... ... ... Стивенсонның
әлем оқырмандарына кеңінен танымал «Қазына аралы» романының қазақ тіліне
аударылу сапасы.
Зерттеудің ... мен ... ... ... ... шешу көзделді:
- ағылшын тіліндегі шығарманың қазақ тіліндегі таңдаулы ... ... ... ... ... ... ... түпнұсқа, аударма, екінші аударманы салыстыра отырып,
аударманың сапасына баға берудің алғашқы қадамдарын жасау ... ... ... мен ... көздері. Бітіру жұмысында
сипаттама, салыстыру және талдау, жүйелеу әдістері ... ... Р.Л. ... ағылшын, орыс тілінде шыққан шығармалар жинағынан,
интернеттен алынды. Аударма мәтіндер А.Құлыбеков пен ... ... ... кітаптарынан алынды, сондай-ақ ағылшынша-орысша сөздік,
орысша-қазақша, қазақша-орысша сөздіктер, «История зарубежной ... ... ХХ ... ... А.Т. ... ... основы
перевода» оқулығы, Мұхтар Әуезовтің «Уақыт және ... ... ... ... және мәдениеті» кітаптары, т.б. оқу
құралдары ... ... ... ... даму ... ... Оның ... ХІХ ғасырда өзінің шығармашылық ... ... ... ... ... бірі Р.Л.Стивенсонның
өміріне, шығармашылығына тоқталып, сатылы аударма арқылы қазақ ... ... ... ... ... қарастырылды. Алғаш А.Құлыбеков аудармасы
арқылы танысқан қазақ оқырмандары бұл ... ... ... ... екі рет ... ... ... талабы өзгерген соң
әдебиеттің жаңа өсу деңгейінде Қ.Дәуітов «Қазына ... ... ... ... ... ... ... шықты. Осы жұмыста айтылған екі
аудармашы нұсқалары орыс ... және ... ... ... аудармадағы қателіктер анықталып, автор стилінің ... ... ... ... ... мысалдар арқылы
қарастырылды. Салыстыру, сараптаулар ... ... ... ... ... ... Еуропа әдебиетінің көркемдік-
эстетикалық ... мен ... ... бөліп, терең
пайымдауды талап етеді. Ғылыми ортада бұл бөліністі ... ... ... мен ... ... ... ... Батыс Еуропа әдебиеті,
ХІХ ғасыр ... ХХ ... ... деп ... ... ... тақырыбымыз ХІХ ғасыр әдебиетінің өкілі Р.Л.Стивенсон болғандықтан,
бұл әдебиетке кейінірек тоқталамыз.
Ағылшын әдебиеті әлемге көптеген ұлы классик жазушыларды ... ... ... Кристи, Дж.Свифт, Д.Дефо, Р.Л.Стивенсон, А.Конан
Дойл, ... ... ... ... ... әлем ... орны ерекше. Дүниежүзілік әдеби байланыстың арқасында көркем аударма
дами ... ... ... ... ана ... ... ... Мұның өзі табыс, әдеби жеміс болып табылады.
Ағылшын әдебиетін басқа классиктерден бұрын Шекспир шығармаларынсыз
елестету мүмкін емес. Оның ... ...... ... ... мен ... достық пен махаббат, озбырлық,
зұлымдық, діни ... ... биік ... ... ... ... ... уағыздау, адамды аздырар әрекеттер мен қылық-мінездерді
әжуалау, сынау бәрі – ... ... ... ... ... ... бай драматург: «Венера және Адонис», «Лукреций», «Ромео мен
Джульетта», «Асауға тұсау», ... ... ... ... ... «Король
Лир», «Макбет», «Ричард ІІІ», т.б. шығармалары ... ... ... XVI ... соңынан сонет ағылшын поэзиясының жетекші жанрына
айналды. Оның қаламынан туындаған 154 сонет ... ... ... ... драматизмімен , әуезділігімен сол кездегі
сонет өнерін дамытты. ... ... ... шығармалары: «Гамлет»,
«Отелло», «Асауға тұсау», «Ромео мен Джульетта», ... ... ... Осы шығармаларды қазақ тіліне аударған Х.Ерғалиев, Ә.Кекілбаев,
М.Әуезов, Е.Букетов, М.Дәулетбаев сияқты сөз зергерлері ... ... ... ... ... Свифт
шығармашылығымен тығыз байланысты. Ол тек жазушы ғана емес, публицист әрі
ақын. Ағарту дәуірінің ... ... ... ... ... ... Өз ... сатиригі Свифт әлеуметтік-саяси сарындағы
шығармалармен ерекшеленеді. Ол Англияның ішкі ... ... ... және басқыншылық соғыстарын, қоғамдағы мәдениетсіздікті
аяусыз сынады. Свифт сатирасы философиялық-саяси ... ... ... ... жанр – ... Алғашқы памфлеттері «Кітаптар
күресі» мен «Бөшке ... ... ... ... алды. Жазушының
«Гулливердің саяхаты» романы ағарту әдебиеті дәуірінде маңызды рөл атқарды.
Жанрлық жағынан ол әрі ... әрі ... ... ... ... ... болғанымен, адам түйсігін байытатын, сол кезеңдегі
елдегі заң жүйесін, қоғамдық тәртіпті, монархиялық құрылысты, парламент пен
шіркеу ... ... ... ... ... ... ... «Гулливер лилипуттар арасында» (Ғ.Оспанов), «Гулливердің
саяхаты» (С.Ишанов).
Жаңа дәуірдегі еуропалық реалистік романтизмнің ... ... Дефо ... ... прозасының дамуындағы тұтастай бір дәуір Дефо
шағармашылығымен байланысты. Ол үш жүз ... ... ... ... Дефо ... ... дамытушысы. Ол қоғам өмірін қалай
жақсарту жолдарын іздестірді. Отандастарының ағарту ісі, әйелдердің білім
алуына көңіл бөлді. Барлық ... ... ... - ... ... ... романы. Романның жазылуына негіз болған 1713 жылы ... ... ... ... ... ... ... Селькирктің
тарихы» деген очеркі. Табиғатпен бетпе-бет жалғыз қалған ... ... бойы ... өмір сүріп, еңбек арқылы өзінің болашаққа деген сенімін
орнықтырады. Роман тұспалдау жасаумен ұтымды. Бұл ... ... ... классикалық романы. Қазақ тіліне А.Құлыбеков аударған. Бұл аударма
әлемдік ... ... ... бет ... бірі болды. Д.Дефоның басқа
да шығармалары: ... ... ... ... ... «Капитан
Сингльтон», «Дүрбелең жолдың күнделігі», «Кавалер мемуарлары», т.б.
Артур Конан Дойл – фантастикалық және ... ... ... әрі ... Оның ... оқиғалы детективті повесі мен әңгімелерінің
кейіпкері, қылмысты ашушы – Шерлок Холмс. Эдгар ... ... ... Дойл ... жанрдың жаңа үлгілерін жасады. Суреткер шеберлігі -
шығарманың сюжеттік шешімділігінде, тапқырлығында. Холмс әр ... ... ... шолу ... Ол ... ... ғана ... өткір
ой-шешімнің, ізденістің адамы. Қылмыс іздестірудегі ақылшы досы – доктор
Ватсон. Холмс қиялдан туған кейіпкер ... ... ... Жозеф Веллдің
шынайы прототипі. 1889 жылы жазушының ... ... атты ... әлем ... ... етті. 1890 жылы «Ш.Холмстың ... ... жеке ... ... ... ... Шерлокпен шектеліп
қалмады. «Майкл Кларк» тарихи романын, «Бригадир Жерардың ... ... ... ... ... ... оқиғаларға
арналған шығармалары: «Баскервилей ит аты», ... ... ... тәжірибесіндегі бір жағдайы», «Холмстың архиві». 1891 жылдың соңынан
бастап, Холмстың небір қауіпті де, қатерлі ... толы ... ... арқылы Дойл атағы әлемге жайылған. А.Конан Дойл
поэзиямен де айналысқан. Оның үш ... ... ... бар. ... ... әдебиетінде Ш.Холмс хикаяларымен әйгілі болды. Ол ... ... ... ... ... ... жалғады. Холмс
хикаялары қазақ тілінде 1968 жылы ... ... ... ... ... пен Қ.Орманбаева болды.
Англия – классикалық детективтің отаны. Мысалы, Уилки Коллинз ... ... ... ... ... ... құпиясы», Конан Дойлдың
«Шерлок Холмс» туралы шығармаларын білсек керек. Сондай-ақ Дефо, Стивенсон,
Диккенс, О.Уайльд Г.Грин ... ... ... ... қарымы Агата
Кристидің шығармашылығына зор әсер етеді. ХХ ғасырда ағылшын жазушыларының
арасынан тек ... ғана ... ... ең көп ... ... ... Ол - ... қысқа әңгімелердің авторы, драматург әрі ақын.
Агата Кристи шығармашылығы туралы көптеген пікірлер ... ... ... ... ... ... деген мәртебелі атаққа ие
болды. Жазушының алғашқы ... – «Үш ... ... ... ... бұл ... дамытқан жазушы «Тышқан аулау» деген атпен қайта ... ... ... ...... ... Оның «Шығыс экспрессі»
повесі, «Қыздың қызы», «Уақыт» романдары бар. А.Кристидің шығармалары
әлемнің 120 ... ... ... ... қарағанда, жазушының
«Стайлстегі жұмбақ оқиға» дейтін тұңғыш кітабынан бастап, 1980 жылға ... ... 50 ... 400 ... дана ... ... ... «Роджер Экройдтың өлімі» атты романы бес құрлық оқырмандарының
қолынан түспеген. Сәл ... ... ... ... куәгері» және
«Тәпі» («Мышеловка») пьесалары ... АҚШ, ... ... ... т.б. ... ... он бес мың рет ... Жазушы
өзінің романдарында капиталистік қоғамның қайшылықтарын, қателіктерін ашты.
Оның шығармалары оқырмандардың қызығушылығын ғана тудырған жоқ, Англиядағы
қоғамдық өмірдің ... ... ... ... ... тілінен
тікелей қазақ тіліне Ә.Ахметов аударды. Жазушының «Қолды болған премьер»
повесін ... ... ... ... ... ... ... тіліне көрнекті қаламгер-аудармашы Базарбай Исаев аударған.
Әлемге кеңінен танымал жазушы – С. Моэм көп сан ... ... ... ... ... қысқа әңгімелер мен новеллалар жазуының шебері.
Жазушы өмірді жақсы білу үшін қоғамдық істерге белсене ... ... ... ... ... деп ... ... ойынша, ең ұзақ өмір сүретін
– сұлулық әлемі. Соғыс пен ... ... ... ... ... ... ... шығармаларында, отарлық мәселе «Макинтош»,
«Жауын» әңгімелерінде көтерілген. Сондай-ақ жазушы «Корнби», ... ... ... ... ... ең ... романы -
«Адамзаттық құштарлықтың ... ... ... ... ... дәстүрде жазылған роман. Драйзер бұл романды айырықша бағалады.
Моэмның романдары «Ай мен тиын», «Сырланған бет ... ... ... бар. ... ... ... ... жазудың шеберлері Диккенс,
Стивенсон, Конрад болса, Моэм әдебиет әлеміне қысқа әңгімелерді сюжеттік
жағынан жетілдірген жазушы ... ... ... ... қазақ
тіліне белгілі жазушы М.Мағауин аударған. Кітаптың аты – «Ел шетінде».
Ең алғашқы ... ... ... орыс аудармасын ғана
пайдаланған. Ағылшын әдебиетінің байланыстары туралы Мұхтар Әуезовтің
сіңірген еңбегі өте зор. ... ... орыс ... аудару арқылы
қазақ оқырмандарына жеткен. Ал орыс тіліндегі қателіктер қазақ ... ... етіп ... Ағылшын тілінен тікелей қазақшаға аудару ... ... және де ... қазақ тілінде жарық көрген шығармалардың
саны біршама өсті. Мысалы: Гарто Бредтің «Гүрілдеген қостың бақыты», ... ... ... адам» әңгімесін Жандос Қалиев аударған. Шекспирдің
сонеттері аударылды. Ал 1970 жылдары Фенимор ... ... ... ... ... «Тор айының жеті күні», Майн Ридтің «Жұмбақ салт
атты» шығармасы, ... ... ... ... ... ... қазақ
тіліне аударылды. 1970-жылдары көптеген туындылардың тәржімалану дәрежесі
көркем ... ... ... ... ... ... Ал соңғы
он жылда ағылшын тіліндегі әдеби шығармаларды ... өріс ... ... ... жасауға талпыныс соңғы жылдары тіптен байқалмайды.
Сонымен, кіріспе бөлімде біз ағылшын әдебиетінің дамуына үлес ... ... атап ... ... шығармаларына шолу жасап шықтық. Осы ұлы
қаламгерлердің әрқайсысы ағылшын әдеби ... ... ... туған
әдебиетін байыта түсті десек, қателеспейміз.
1-ТАРАУ
Ағылшын әдебиетінің даму дәуірлері мен әдеби бағыттар
1.1. ... ... ... ғана бай ... жанрдың түрлері
жағынан бай, озық әдебиет. Ол дамудың үлкен, әрі ... ... ... ... ... ... бар:
1) Орта ғасыр әдебиеті (V-XI ғғ. Саксон әдебиеті), XI-XIII ғасырдағы
ағылшын әдебиеті, XIVғ. әдебиеті;
2) Қайта өрлеу дәуірі ... XVII ғ. ... ... буржуазиялық –революциялық әдебиеті және
қайта қалпына келтіру кезеңдердің әдебиеті;
4) XVIIІ ғ. ... ... ... XIX ғ. әдебиеті;
6) XIX ғғ. соңы мен XXғ. басындағы әдебиет (1871-1917жж.)
7) XXғғ. әдебиет.
Ағылшын орта ғасыр әдебиеті. Ағылшын ... ... ... ... дейін V-XI ғ. қамтиды. Осынау алты ... ... ... ... дүниеге келді. Олар негізінен ағылшын-саксон
тілдерінде жазылды. Осыдан ағылшын тілі дамыды. Шамамен VIIIғ. ... - ... ... ... - Беовульф. Нормандияның Англияны
жаулап алуы VI-XIIIғғ. ағылшын әдебиеті жаңа ... ... ... ... ... өмірінде француз ұлтының ықпалы кеңінен ... ... ... ... тілі ел ... ... ... Әдебиет үш тілде -
ағылшын, француз, латын тілдерінде дамыды. Латын ... ... ... ... ... ... сатиралар жазылды. Француз
тілдерінде серілік поэзиясы дамыды, ал ... ... ... ... ... ... романдар жазылды. XIVғ. ағылшын
ұлтының қалыптасуына ... ... тілі ... ... тілге айналды.
XIVғ. әдебиетінде Уильям Ленгленд, Д.Чосер ағылшын әдебиетіндегі айырықша
тұлғалар. ... ... ... ... әдебиетінің тарихын жан-
жақты қамтыған туынды. XIV-XVғғ. халықаралық поэзия үлгісі - баллада жанры
қалыптасып, дами бастады. Әсіресе, аты ... ... ... қаһарман
Робин Гуд туралы балладалар тұтастай топтаманы құрады. Орта ғасырлық
балладаларды Шекспир, ... өз ... ... ғ. ... өрлеу дәуірі. Ағылшын әдебиетінің жоғары деңгейде
өрлеумен ерекшеленеді. Қайта ... ... ... ... Испания
елдеріне қарағанда кештеу жетті. Қайта өрлеу дәуірдің көрнекті өкілі Томас
Мордың ... ... ... жаңа ... ... ... қалады. Сонет жанрының дамуына Генри Сарри, ... ... үлес ... XVIIғ. ... ... Кристофер Марлоның «Ұлы
Темірлан» трагедиясы атақты қолбасшы ... ... ... ... ... қайғылы оқиғасы» драмасы Гётенің атақты Фауст
шығармаларына өзек ... ... ... 1640-60ж. буржуазиялық революция оқиғасының
ықпалында дамыды. Бұл ғасырдағы әдебиеттің ірі таланттары Джон Мильтон,
Джерард Уинстэнли, Джон ... Бұл ... ... ... ... ... мен әдебиетіне түбірімен өзгеріс енгізді. Бұл ... ... діни ... ... болды.
XVIII ғасыр ағарту дәуіріндегі ағылшын әдебиеті бірнеше бағыттардан
тұрады. Олар: классицизм, реализм, сентиментализм, романтизм. Ағартушылық
реализмде проза жанры жаңа ... ... Оның ... ... әлеуметтік-психологиялық түрлері пайда
болды. Ағарту дәуірі әдебиетінде классицизм өкілі Александр Поп ... ... ... ... грек ... ... үлгісін
насихаттады. Ағылшын реализмін журналистикада Джозеф ... ... ... ... ... ... ... Даниель Дэфо, ағылшын
әдебиетіндегі ұлы сатиралық дәстүрді ... ... ... XVIII ... ағартушылық әдебиетінде трагедиялық роман жанры пайда ... ... ...... ... («Кларисс»). XVIғ. ... жаңа даму ... ... Джон Грэй, Ричард ... ... ... ... ... қалыптасты. Джеймс
Томпсон, Эдуард Юнга – сентименталистер оқырмандардың жан дүниесіне торығу,
уайым сезімін туғызды. ... ... ... ... орын ... ... мен сыншыл реализм негізінде сентиментализмді ... ... ... ... ... «қара» романдар атауына ие
болған «готтық романдар» жазылды. Оның негізін ... ... ... ... ... Италиядағы Отранто қамалында болған ... ... ... романтизм бағыты көптеген жақсы
шығармалардың ... ... ... ... эстетикасында сұлулыққа
сүйсіну, табиғат әдемілігін бейнелеу басты сипат алды. ... ... ... тек ... мен ... ... өмір ... жеткізетін сезімділікті, тарихты сезе ... ... ... ... өмір ... ... ... (идеалды) қарама-
қарсы қойды. Романтиктердің шығармаларында қиялшылдықпен ... ... ... ... тұрған жарқын өмірді аңсау, ... ... ... өз ... олқы көріп, өз кезіндегі қоғамдық
тәртіпті қабылдамай, оған наразылық білдіріп, көбінесе ... ... ... алыс арман, асқақ қиялға толы жағдайлар ұсынылды. ... ... ... ... Байрон, П.Б.Шелли, Джон Кидс,
В.Скотт болды.
Романтизмнің ең бейнелі ... ... ... Джордж Ноэль Гордон
Байрон өзі өмір сүрген ғасырына шығармашылығымен ғана ... өз ... ... ... ... Ол шығармалары мен парламентте сөйлеген сөздерінде
үстем тапты сынап, шындық үшін ... ... ... ... Италиядағы, Грекиядағы ұлт-азаттық қозғалысты қолдауымен
Байрон Еуропада ерекше даңққа бөленді. Осы тақырыпқа жазған ...... ... жұлдыз» деген өлеңі. Байронның ... ... ... ... ... ... «Әр ... оқиғалар
өлеңдері», «Бос уақытта», «Еркін болғым келеді». Ол Еуропа елдеріне ... ... ... ... ... ... ... «Чайльд
Гарольдтің тәу етуі» атты поэмасының алғашқы екі өлеңі дүниеге келді. Оның
«Шығыстық ... ... ... тұтқыны», «Арман», «Еврей
мелодиялары», «Манфред» атты философиялық драмалық ... ... ... ... етпейтін, діннен безген, өр мінез, өзімшіл кейіпкерлер
суреттеледі. ... ... ... ... ... «Қола дәуірі», «Соттың көрінуі» сатиралық бурлеск, фарс өлеңмен
жазылған «Дон Жуан», т.б. ... ... бар. «Дон ... ... бір адым ... ... Биік ... азатшылдық рухты
Еуропа әдебиетіне алғаш болып алып келген Байрон енді жеке бас бостандығын
жырлаудан жалпы ... ... ... жол ашты. Еуропаның рухани
көсемі Байрон бүгінде ұлы ақын ретінде қабылданады.
XIXғ. 30-40 ... ... ... ... реализм жетекші
бағыт болып қалыптасты. Бұл бағытта ірі таланттар Вальтер ... ... ... ... ... ... Анна Бронтолер, т.б. болды.
Ағылшын жазушысы В.Скотт әлем әдебиетіне жаңа ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетіне құштарлығы, оны
романтикалық ... ... ... ... ... ... поэтикалық шығармаларының сарқылмас бұлағы тек Шотландтық
фольклор ғана ... ... ... ... француз, итальян, испан
әдебиеттерімен жете ... Гете ... ... ... ... ... поэмаларын жетік білген еді. 1802 жылы екі томдық
«Шотландия шекарасының ... ... ... жарыққа шықты. 1803 жылы осы
жинақтарының үшінші томы жарық көрді. Осындай басылымдардан кейін жарыққа
1805 жылы ... ... ... ... «Көл қызы», «Рокби», т.б.
орта ғасырға арналған өлеңдері В.Скоттың есімін ... ... ... «Соңғы Менестрель жырларында» басқа поэмалардағыдай шындық пен
фантастика, тарих кескіні мен фактілер біртұтас байланыста ... ... ... аралығында Шотландия тарихына арналған «Уеверли», «Гай
Маннеринг», «Антикварий», «Роб ... ... ... өлімі», «Наполеон
Бонапарттың өмірі», «Шотландия тарихы» шығармаларында шотланд халқының
теңсіздік жағдайын суреттеді. ... ... ... ... ... аумалы-төкпелі уақытты қамтиды. Оның ең ... ... ... ... ... «Роб Рой» ... ... романның басты мақсаты – сол дәуірдің ерекшеліктерін
суреттеу болғандықтан, В.Скотт ... ... ... ... ... ... ... немесе заман алмасуындағы мемлекет пен
қоғам өмірінің шешуші және күрт өзгерістер кезеңін таңдап алады. ... ... ... ретінде ХІХ ғасыр жаңашылдардың бірі. Оның
мұралары ХІХ ғасыр ғана емес, ... ... және ... ... ... зор, сан ... ықпал-әсерін тигізді (Американың ... ... ... ...... ... ... екінші жартысында Францияда әдебиеттің бір бағыты –
натурализм пайда болды. Осы бағытты ... Э. ... мен ... Ж.К.Гюисманс, А.Сеар ұстанды. Кейін ол ... ... ... де ... ... ... өкілдері Дж.Гиссинг пен Дж.Мур
болды. Осы кездегі жазушылар таптық ... ... ... да жаңа ... жаңа ... енгізді. Буржуазиялық қоғамды сынап, монополия
үстемдігін әшкереледі.
ХІХ ... ... ... бағыты дами бастады. Ол
Франция жерінен шығып, Бельгия, Германия, Австрия, Ресей елдеріне таралды.
ХІХ ғасырдың 80-жылдары ... яғни ... ... кең
тарады. Осы кезде Еуропа әдебиетінде пессимизм, үмітсіздік, шаршағандықтың
әсері білінеді. Ақындар, драматургтер, прозаиктер адамның ... ... ... ... ... күштер туралы айта бастайды. Индивидуализм
мен аморализмді насихаттайды. Декаденттердің көбісі өнерді шынайы сүйетін
дарынды адамдар болған. ... ... тобы ... ... ... дөрекілікке қарсы шыққан. Көрнекті өкілдері ішінде Уайльдті,
Рембоны, Метерлинкті, т.б. атап өтуге болады.
XIX ... соңы мен XX ... ... сыншыл реалистердің
кейбіреуі болашаққа сеніммен ... ... ... жаңа ... ... мойындамайды. Олардың ішінен ... ... атап ... ... Буржуазиялық қоғамды мойындамай, оған ... ... ... мен ... ... еді. Бұл бағыт
әсіресе Англия мен Германияда дамыды. Оның ... ... ... Конан Дойл, Честертон болды. ... ... ... ... бір нәрсе – сол кездегі буржуазиялық өркениетке
деген ... ... ... ... мен натуралистер капиталистік
ақиқатты бейнелеп, оны ... ... ... ... құндылықтарын қабылдамады. Оқырмандарын ... ... ... ... ... ... Азия, Оңтүстік Америка елдеріне
әкетіп отырды. Олар жарқын, шытырманға толы әлемді қиялдап, соны ... ... ... ... футуризм, экспрессионизм, имажинизм, унанимизм,
т.б. әдеби бағыттар пайда болды. Олар модернистік немесе авангардттық деп
аталды.
Империалистік дәуірде агрессиялық саясатты ... ... ... ... ХІХ ... аяғы мен ХХ ... басында батыс Еуропа елдерінде
отарлық әдебиет кең өріс жаяды. Осы ... ірі ...... ... Киплинг болды. Дарынды жазушы қызықты, талантты шығармалар жазса
да, оны Британ империясының жыршысы деп атады, ол империалистік ... Оның ... «Ақ ... ... ... ... ... ақ нәсілді «өркениет орнатушылардың қиын жұмысы» туралы айтылады.
«Жарық өшті» ... ... ... ... ... ... ... романтикалық, қаһармандық өңде суреттеледі. Оның ең ...... ... ... ... ... Екі кітапта да
үнді фольклоры пайдаланған. Романдары: «Ер жүрек капитандар», «Ким», «Росуа
және ... ... ... ұлттық поэзиясына жаңа өлеңдік стиль мен
мазмұнын әкелген жаңашыл ұлттық ақын. Киплинг очерк-әңгіме ... ... ... ... ... романтикалық қуатқа толы шындықты өткір
өзек еткен өлеңдерімен ерекшеленеді. Оның әлем әдебиетіне ... ... ... үнді ... ... жаңа леп ... Оның ... мен мазмұндық жаңашылығымен ерекшеленсе, әңгімелері ... ... ... ... ... ... қырлары.
Қазақ тіліне аударылған алғашқы шығармасы – «Піл баласы» ертегісі. Оны
А.Мақашев аударған. ... ... ... ... ... ... 1983 жылы ... көрді. «Маугли» романы Р.Рақымбеков
тәржімалауымен 1983 жылы басылып шықты. 2002 жылы ... ... ... ... ... түпнұсқаның барлық ерекшеліктерін терең
түсініп, стильдік сәйкестігімен жақсы аударып шыққан. Рақымбеков ... ... ... ғасырдың соңы мен ХХ ғасыр басындағы ... ... ... ... ... әсер етті. Әдебиетте жаңа ... ... ... ... ... әдебиетін қалады. Сол әдебиеттің негізгі
тақырыптары - халық және оның қанаушыларға қарсы күресі болды. ... ... ... ... ... (М.Андерсен-Нексе),
Болгарияда ( Д.Полянов) және т.б. елдерде пайда болды. Оның дамуына ... ... орыс ... әсерін тигізді. Социализм идеялары әлемге
тарағаны сонша, оның ықпалы атақты шетел ... ... ... тапты. Олар: Англияда Б.Шоу мен Г.Уэллс, Францияда Э.Золя,
Р.Роллан, ... АҚШ -та ... ... ... және ... және ... ... қатар маркстік
эстетика мен әдебиеттану дами бастады.
Империализмге тән антагонистік қайшылықтар Бірінші ... ... ... ... ... Австро-Венгрия, Түркия елдері
Англия, Франция, Ресей елдеріне қарсы соғысуға дайындалды. Кейін ол ... ... т.б. ... ... АҚШ соғысқа 1917 жылы
қосылғандықтан, америка әдебиетінде соғыс ... ХХ ... ... көп ... ... ... бұл тақырыпты 20-жылдары
ғана қозғай бастады.
Еуропа жазушылары ... ... ... ... Оған ... ... Г.Манн шықты.
1.2. Аударма тарихына келетін болсақ, ағылшын тіліндегі әдебиеттің
орыс тіліне ... ... ... ... Ол өз ... ... байланыстарынан алады. Пушкиннен алдыңғы заманда орыс
қоғамында французша сөйлеу ақсүйектікті білдіретін ... ... ... тап ... тек ... ... алды. Соның әсерінен Еуропа,
Америка, ... ... де орыс ... ... ... ... тілді
жазушылардың аударылу тарихында ... ... ... ... ... ... сыншы – Роберт Льюис Стивенсон. Жазушыны негізінен
адамгершілік ... ... Оны ... ... ... сүйенген, әсіресе Достоевскийдің ықпалы байқалады. Стивенсон
роман жанрын шытырман оқиғалы, драмалық және ... ... 3 ... Льюис Стивенсон 1850 жылы шотланд инженерлері, әйгілі зәкір
құрылысшыларының ... ... ... Ол да ... ... кеме ... болғысы келді, соған дайындалып та жүрді:
жыпылықтап тұратын манарларға ... жаңа ... көзі ... ... ... ... тұманға әсерін зерттеді. Бірақ өкпе ауруы оны арманына
жеткізбеді, ... ... ... ол жылы ... ... айтқанда
Оңтүстік Францияға қашуға мәжбүр болды.
Сауығып келе жатқан шақтарында ол жаяу ... ... ... ... мен ... ... ... жүретін. Стивенсонның
алғашқы кітабы осы саяхаттарына арналған болатын. ... ... ... ... ... ... аттанып, Калифорнияға жетеді.
Осыдан кейін оның ауруы асқынып кетеді. Дәрігерлер оны Давос деп ... ... ... ... ... ... дейін Стивенсон
ауруымен арпалысып өтеді.
Стивенсон көп саяхаттады, ақыр-аяғында 1890 жылы ... ... Осы ... ... мен ... халықты жазушы өте ұнатып
қалады. Көп ... ол ... ... ... ... бір-бірімен
шағыстыратынын байқайды. Стивенсон самоандықтардың тыныш өмір сүруіне ... ... ... ... ... қарсы күресті. Неміс консулы мен
губернаторын әшкерелейтін кітап жазып, олардың жұмыстан шығуына ықпал етті.
Стивенсонды жақсы көрген ... ... оны ... яғни ... ... атап ... ... кітабында Стивенсон самоандықтардың көрген азабын
суреттейді. Неміс отаршылдарын келемеждейді. ... ... ... зұлымдығын тоқтатуға және самоандықтардың құқықтарын
қорғауға қолға алуын сұрайды. Бұл ... ... ... ал ... ... ... шығарған баспаларға айып тартқызады.
Стивенсон саяхатшы, сарбаз боламын деп армандады, бірақ өзі төсек
тартып ауырып ... ... ... ... ... ... ... ойындары
«Теңіз оқиғалары», «Жасырылған қазыналар карталары», «Теңіз қарақшылары»
туралы болған. Бұл ... ... ... ережелері бойынша жүргізді. Еденде
карта суретін сызып, тау, өзен, жолдар, батпақты жерлер ... ... ... ... шалдыққан сарбаздарының белгілі пайызын жоғалтып
отырды. Жаяу әскер мен атты әскердің жылдамдығы, ауа райының ... ... ... ... ... ... Ойын ... соғыс
ережелеріне сәйкес жүргізілді.
Ақыры осыған ұқсас ойыннан Стивенсонды әлемге әйгілі еткен «Қазына
аралы» романы пайда болды. ... ... ... ... ... ... салып береді. Карта айналасында осы аралға барған адамдар
туралы әңгімелер айтыла ... ... бала ... ... манар күзетшілерінің әңгімелерін баяндайды. ... ... ... сандықта болуға тиісті заттардың тізімін
келтіріп, капитан Флинттің кемесіне атау береді. Осылай кәдімгі ... ... ... ... ... ... ... хикая пайда болады.
Стивенсон бұл туралы: «Я сказал, что карта отчасти породила фабулу. Я, ... ... ... что она и была фабулой. Какие-то застрявшие в памяти
места из книг ... По, Дефо ... ... ... ... название «Сундук мертвеца» из книги Кингсли ... ... о ... ... в ... ... о ... на яхте
водоизмещением в пятнадцать тонн и, наконец сама карта с ее ... ... ... – вот и все мои ... ... ... ... романы кітап болып шыққанда, Стивенсон журналистерге
берген сұқбатында: «Бұл менің үшінші еңбегім болғанымен, өз оқырмандарымның
жүрегіне жол тапқан тұңғыш ... ... ... Және «бұл ... ... ... тиіс еді, демек, ешқандай психология және стилистикалық сұлулық
болмауы керек. Әйелдер де қатыспады» деп өз ойын білдірген.
Қалың ... ... бұл ... қызу ... зор қошемет
көрсетеді.
Теңіз қарақшылығы Англия мен ... ... ... ... ... ... кеңінен дамыды. ... ... ... ... Вест-Индиядан алтын жеткізіп тұратын испан керуендерін
тонайтын. Соғыс ... ... ... ... ... ... капер деп аталатын қарақшылар жүргізді. Бірақ бейбітшілік
уақытында да ... осы ... ... ... ... қарақшылардан олжаны қуана қабылдаған, ал олар бәлеге ұшыраса,
бас тартатын. Ызаланған қарақшы кек алу үшін ... ... ... күн көреді. Бас сүйек пен сүйектер бейнеленген қара түсті
туды лақтырып тастап, өз елінің де ... ... де ... ... ... үкіметтік флоты оларды қырып тастайды.
Стивенсон сол батылдық кезеңіндегі теңіз қарақшыларын емес, ... ... Олар ... ... ...... және ... жинаған қазынасын іздеп, бір-бірінен тартып алып
отырады. Флинттің бұрынғы серіктесі - ... Джон ... де ... ... ізбасарларының оқиғалары – кітаптың сыртқы бейнесі
ғана. Негізгі ойы - әрине, жақсылықтың ... ... ... күші ... қу және ... ... Сильвердің дәрменсіз, бірақ өжет, өзінің
әділдігіне сенімді жас ... ... ... ... ... ... ... қуаты
мен оның өмірге деген құштарлығына сүйсінеді, оны аяйды. ... ... ... ... ... алып, ғайып болады. Осылайша жазадан құтылады.
Стивенсонға осы роман атақ әкелгенімен, оның ауруы асқына түседі. Ол
1894 жылы 3 ... 44 ... ... ... көз ... «Қазына аралы» романынан басқа атақты шығармалары:
«Қара жебе», «Ричард III», ... ... ... ... ... ... және ... романдары, т.б.
«Баллантрэ қожайыны» мен «Қара жебе» романдары ... ... ... тарихи оқиғалар бар шынайылығымен ... ... ... ... ... ... оқиғаларды ер жүрек, батыл
адамдар мінез-қылығын бейнелеген. Қайырымдылық пен ... ... ... ... барады, зұлымдық пен қаталдықты
қайсарлықпен жеңіп шығады. ... ... ... ... мен
ерлігінің астарында адамгершілік құндылықтарды, өнегелі ... ... ... ... 1873ж. «Форт Фолио» журналының
қарашадағы нөмірінде шыққан. Бұдан ... ... ... шығармалары
«Оңтүстікке қоныс аударғандар», «Француз Витоның түнгі ... жаңа ... деп ... ... ... ... ... арналған.
«Қара жебе» романында Стивенсон Қызыл және Ақ Раушандар арасындағы
соғыс дәуіріне, яғни ХV ... ... ... Ағылшын тағы үшін болған
соғыс әйгілі Йорктар мен Ланкастерлер жанұялары арасында жүргізілді. ... екі ... ... ... ... және ақ ... раушандар
гүлдеріне байланысты қойылған. Екі үміткердің бәсекесіне оларды жақтаушылар
– өздерінің адамдары мен әскерлерін алып келген феодалдық ... ... ... ... ... қатысты. Соғыс отыз жыл бойы жүргізілді.
Жеңіс туы екі жаққа кезектесіп ауысып отырды. Қатыгез зорлық пен тонаушылық
мемлекетті әлсіздендірді. Екі ... да ... ... ... мен
ауылдар осы пайдакүнемдік соғысқа енді азырақ қатысты. «Қара жебедегі» кек
алушы Джон ... ... ... ... ... ... ... Ричард ІІІ деген атпен таққа отырған, ... ... ... бірі – ... ... ... Өте батыл әрі
қатыгез, ештеңеден қорықпайтын бүкір Ричард - ... ... ... да ол ... ... ІІІ» ... романында жазып кеткен.
Романның кейіпкері жас Дик Шелтон жағдайларға байланысты Ричард
Йорктың жақтаушысы болады. ... ... жеке ... ... соң ... екі ... ешқайсысында да жоқ екенін түсінеді. Патшасының
ызасы мен қайырымынан қорқып, Дик Шелтон соғыстан ... ... ... ... тағы да ... Йорк бұл ... жеңімпаз болып шығады. Мансапқор, батыл әрі қатыгез
бүкір таққа отырғаннан кейін, арасында екі жыл өткен соң оның ... өзі ... ... қаза ... ... сырт-келбетін жеркеніш тудыратын ғып суреттейді:
Сильвер – ... ... ... ...... бүкір. Стивенсон
зұлымдықпен күресін әр кітапта жалғастырып отырады. ... ... ... ... қажырлылығы жеңіске жетсе, Дэвид Бальфур туралы
кітаптарда да ... ... ... ... барлық тосқауылдарды өтіп,
қажырлы адалдығы жеңетіні суреттеледі.
Зұлымдықтың талқандалуы тек ... ... ... ... ... жағынан бұл - шытырман оқиғалы қызықты роман: онда
шотланд дворян жанұясының ... ... ... ... ... ... Америкаға саяхат көрсетіліп, негізгі кейіпкер
сырттай сұлу, бірақ адамгершілігін жоғалтқан мастер Баллантрэ бейнеленген.
Ол өз ... ... ... тиісті үлесін алып өзі де қаза
табады.
Ауруының азабынан Стивенсон адамдармен көп ... ... ... ақкөңіл адам болатын. Ол өзінің кітаптарын
теңізшілердің, сарбаздардың, ... ... ... ... ... армандаған. Адамдарға қызмет ету ... ... да, ... келгенінше көмектескісі келді. Стивенсон оқырмандарына әлсіздік пен
сырқатты жеңуге көмектесетін сергектік пен ішкі ... өз ... ... келді. Ол өз мақсатына жетті деп айтуға болады.
2-ТАРАУ
Р.Л.Стивенсонның «Қазына аралы» романының қазақша аудармалары
2.1. Роберт Льюис ... ... ... романы - Вальтер
Скоттың «Айвенго», Майн Ридтің ... салт ... ... ... толы тамаша шығармалары қатарында әлем әдебиетінің ... ... ұлы ... ... ... романы алғашында «Капитан Джордж Норд»
деген бүркенші ... ... ... аударылған нұсқасы Стивенсонның
шығармасы Англияда жарияланғаннан 3 жылдан кейін «Вокруг светаның» орысша
қосымшасында ... ... ... ... ... ағартушы Панталеев
алғашында 4 томдық шығармалар жинағын жарияласа, ... 12 ... ... ... ... ... ... романы әр тілде 10 рет
қайталана басылды. Ең ... ... ... ... шыққан. Стивенсон
шығармаларының қазақ тіліне аударылғандары – «Қара ... ... ... ... ... ... аударған - Абдолла Құлыбеков. Роман 1965
жылға дейін 2 рет басылды. Кейіннен романды ... ... ... аударып
шықты. Аударма 1982-2002 жылдар аралығында 3 рет басылып шықты. ... Т. ... ... ... қатысты ойын былай тұжырымдайды:
«Балалар сусап отырған «Қазына аралын» ... ... ... ... ... ... ... он екі де бір нұсқасы жоқ,
кедір-бұдыр бұрынғы ... ... ... ... жақсы оқылады. Түпнұсқаға
жете қабыл екені байқалады».
«Аударма» баспасы шығарған «Қазына аралы» романының алғы ... ... ... ... бұл ... ... аударма қорына қосылған сүбелі үлес болып саналады» делінген
(5,4б).
Жазушы : ... мен осы ... ... ... онда
қазіргі кезде шынайы жасөспірімдер жоқ» , - деп өз мақсатын білдірген.
Автордың роман ... «Л.О. ... ... ... ... «ол кім» ... ойға ... Олардың жорамалынша «Л.О.» не
әдебиет сыншысы, не ... осы ... ... ... ... ғұлама деген
ой келеді. Ал, шын мәнінде, Р.Л.Стивенсонның өзінің айтуынша: «...Ол ... ... ... еріп ... ... ... ... Осборн» екен.
Осы жұмыс барысында қазақша А.Құлыбеков пен Қ. Дәуітов аудармалары
қолданылды. Аудармалар сатылы ... ... ... ... орыс тіліне аударған «Остров сокровищ» атты кітабынан
алынған.
Ең ... ... ... сөз ... ... ... «Treasure
Island» - «Остров сокровищ» қазақ ... ... ... деп ... ... ... да ... тәсілмен берілген. Жалпы кітап 6 бөлімнен,
әр бөлім бірнеше тараудан тұрады. Әрқайсысына түрлі ат ... ... осы ... ... аудармада бір-
бірінен ерекшеленеді. Мысалы, ағылшын тіліндегі бірінші бөлім «The ... ... ... ... ... деп ... А.Құлыбеков оны
«Қарт пират» деп аударса, Қ.Дәуітов «Кәрі ... деп ... ... ... ... шет ел әдебиетінен енді, бұл сөз тілімізге
жат. ... ... сөзі ... ... ... деп ... (1,488 б).
Бұл сөздер пиратқа балама бола алмайды, өйткені пират ұсақ ұры-қары ... ... ... ... ... те ... ... Құлыбеков сияқты пират
деп қалдыру және мәтіннің соңында түсініктеме беру - ... деп ... ... «The Sea Cook» сөзбе сөз аудармасы «морской повар» ,
яғни орысша «Судовой повар» деп мағыналық ... ... ... ... ... аспазшысы», ал Дәуітовте «Кеме аспазы» делінген. Қазіргі
қазақ тілінде дұрыс нұсқасы «аспаз» болып саналады.
Үшінші бөлім «My Shore ... - «Мои ... на ... ... ... ... оқиғаларым» деп аударған. Құрғақ деп
суғарылмаған, кеуіп кеткен жерді атайды, ал бұл жерде автор ... ... ... ... ... ... кезеңде суша, материк деген сөздер
әлі аударылмаған болар, сондықтан ол өз ... ... ... ... ... ... деп қысқа әрі нұсқа қып тамаша ... Бұл ... ... ... жолын» жазғандағы атауларды есіме түсірді, өйткені ол
өз еңбегін «Қайтқанда», ... ... ... деп, ... тарауларға бөліп, оған сол тарауда айтылатын оқиғаны қамтитын ... ... ... атаған. Менің ойымша, тақырып аты қысқа әрі нақты
болу керек.
Келесі төртінші бөлім «The Stockade» - ... деп ... де ... деп ... ... ол осы сөзге мәтіннің «астыңғы
жағында айналдыра қазық қағып жасаған ағаш ... деп ... ... ... ... деп ... бөлім ағылшынша «My Sea Adventure», орысша «Мои приключения
на море» деп берілген. Жоғарыда ... «Мои ... на ... бір ... қате ... Ағылшынша нұсқасында зат есім,
яғни «adventure» - оқиға сөзі көпше түрде емес, ... ... ... ... ... зат есімге -s жалғауы жалғанса, ол көпше түрге
айналады. Сондықтан орысша «(Мое) приключение на ... ... ... ... деп ... тиіс еді. ... ... қате кеткендіктен, қазақша да
«Менің теңіздегі оқиғаларым» деп Құлыбеков нұсқасында ... ... ... ... деп аударған.
Ең соңғы тарау «Captain Silver» деп аталған, яғни орысша ... ... ... капитан», Дәуітовте «Капитан Сильвер» деп
аударылған. ... ... адам аты ... ... одан кейін лауазымы
көрсетіліп келген. Мысалы: Төле би, Наурызбай батыр, Бұхар жырау, Бөлтірік
шешен, Абылай хан, т.б. ... ... ... ... ... ... тіркестер
де аз да болса кездеседі. Сондықтан, менің ойымша, екі аударманың да атауы
дұрыс.
Стивенсонның кейбір сөйлемдері ... бір азат ... алып ... ... ... ... ... ағылшын тіліндегі «and» - және ... бір ... ... жалғаспалы үздіксіз ойға құрылған бірнеше ... ... ...... ... Ағылшын тіліндегі «and»
шылауы сөйлем басында да кездеседі. ... «Squire ... Dr. ... the rest of these ... having asked me to write down the ... about Treasure Island, from the ... to the end, keeping
nothing back but the bearings of the island, and that only because there ... treasure not yet lifted, I take up my pen in the year of grace ... go back to the time when my father kept the Admiral Benbow inn and ... old seaman with the sabre cut first took up his lodging under ... (3,5б). Орыс ... бұл ... бірнеше жай сөйлеммен берілген: «
Сквайр Трелони, доктор ... и ... ... ... меня ... что я знаю об ... Сокровищ. Им хочется, чтобы я рассказал всю
историю, с самого ... до ... не ... ... ... ... положения острова. Указывать, где ... этот ... ... время еще невозможно, так как и теперь там ... ... мы не ... ... И вот в ... 17... году я берусь за перо
мысленно возвращаюсь к тому ... ... у ... отца был трактир
«Адмирал Бенбоу» и в этом ... ... ... ... ... ... шрамом на щеке»(4,9б). Қазақша нұсқасында да бірнеше жай, ... ... ... ... А.Құлыбеков: « Қазна Аралы
туралы білгенімнің бәрін түгел жазуды ... ... мен ... ... ... да ...... өтінген еді. Олар менен аралдың географиялық
жағдайынан ... ... ... ... тарихын бастан-аяқ жазса екен
дейді. Бұл ... қай ... ... ... тап ... өзінде де
мүмкін емес, үйткені онда осы күнге дейін ... ... ... бар, ... біз әлі ... жоқ. Сөйтіп, міне, қазіргі 17... жылы қолыма
қалам алып, әкемнің бір ... ... ... ... ... ... сол трактирге жағында қылыш шапқан таңбасы бар, күнге тотыққан ... ... ... ... ... ораламын», - (2,5б) деп аударған болса,
Қ.Дәуітов: « ... ... ... ... ... да джентльмендер Қазына
аралы туралы білетіндерімнің ... ... ... ... өтінді. Олар
аралдың географиялық орнынан басқасының бәрін, бүкіл ... ... ... ... бүкпесіз әңгімелеп беруімді қалады. Аралдың
қай жерде екенін әлі де айтуға болмайды, өйткені біз әкетпеген қазына ... ... ... ... ... ... міне, мен биыл, 17... жылы қолыма
қалам алып, әлдеқашан өткен сонау бір алыс күндерді есіме ... ... ... ... ... ... деген трактирі болған; бір күні
трактирімізге бетінде қылыш жарақатынан ... ... бар, өңі ... ... ... бір қарт ... ... тоқтады»(5,5б) - деп
аударған. Аударманың бірінде аралдың мекенін айту мүмкіншілігі жоқ ... ... ... ... ... ... орысша және
қазақша аудармаларда «inn» - қонақ үй сөзі трактир деп берілген. Дегенмен
Дәуітовтың ... ... ... әрі оқырманға түсінікті болып
шыққан.
Келесі сөйлем адамның ... ... « Это был ... ... ... со ... лицом». Бұл жерде де Құлыбековтың
аудармасы ... ... «Бұл ... кісі ... ... бойы ұзын, денесі
ауыр еңгезердей мықты адам». Адамды суреттегенде, түсі күңгірт деп ... ма? ... ... ... « ... ұзын ... мығым, ауыр
денелі қара торы кісі ... ... ... торы» деп алғаны қандай
жарасымды! Аудармашы тапқырлығы бірден байқалады.
Н.Чуковский: « Эта якорная стоянка как раз для ... ... ... «Осы ... ... дегендей»,- деп берген. Бұл жерде біз
қазақша нұсқасында «якорная стоянка» деген орыс сөз ... ... ... ба, әлде ... бе, ... деп бергенін байқаймыз.
Каюта – кеме ішіндегі шағын бөлме. Автор стилі, мәтін ... ... Ал ... ... ... көрелік: «Маған керегінің де осындай
жер», - депті. Қазіргі ... ... де, ... ... ... ... деген сөздің аударма баламасы тұрақ екенін анық көреміз.
Ал «Человек с тачкой рассказал нам, что незнакомец ... ... на ... в «Гостиницу Короля Георга» и расспрашивал там обо ... ... ... ... от моря» (4,11б) дегенді
Құлыбеков: «Кім ... ... бұл кісі кеше ... ... Георга
мейманханасына» келіп түсті, келген бойдан жолаушылар түсетін теңізге жақын
пәтер үй бар ма деп сұрады,- деді әлгі ... ... ... ... (2,7б) ... ... ... Бұл жерде көңіл аударарлық нәрсе – қонақ үйдің атауы.
Орысша «Гостиница Короля Георга» ... ... ... ... ... үйі» деп аудару дұрыс болар еді. «Тачка» деген сөзді сандық деп беру
мүлдем келмейді әрі сөйлемнің логикасын ... ... бұл ... деп ... да мүмкін. Енді Дәуітовтің ... ... « Қол ... ... ... бұл өзі «Георг корольдің қонақ
үйіне» лаумен кеше ... ... ... де, ... ... ... ... сұрастыра бастапты» (5,7б).
«Должно быть, услышав о нашем трактире хорошие отзывы и ... ... ... на ... ... ... ... у нас»,- дегенді Құлыбеков:
«Біреулер біздің трактирді ... ... және ... тап кіреберіс
жағасында деп мақтаса керек,- ендеше сонда барып түсем деп, ... ... ... деп ... ... өз ... қосып
жіберген. Аудармашы түпнұсқаға өз ойынан мәтін қосу ... ... ... «Сөз ... ... ... көркемдік қабілет кез келген
кісіде бар. Олай болмаса, кез келген кісі өнерді де, көркем ... ... ... ... сезіне, түсіне алмас еді. Дегенмен материалистік
эстетика нағыз суреткерге тән бірнеше ... ... ... ... ... табиғатын сипаттайды»,- дей келе, сол ерешеліктердің бірін:
«Қиял. Творчестволық ... ... ... ... шындықты кең өріске
шығаратын қанатты творчестволық қиял – ... ... ... өзі ... ... Ал ... ... жоқ жерде жалпы әдеби шығарма болуы
мүмкін емес» (6,12б) ,- деп ... ... ... осы ... ... ... біздің трактиріміз жөнінде жақсы лебіз естіген болар:
өзі оқшау тұр, мұны ... соң, ... ... ... ... ... ... кездесетін мына екі жолды өлеңді:
Пятнадцать человек на сундук мертвеца.
Йо-хо-хо, и бутылка рому!-
Құлыбеков бүтіндей бір шумаққа айналдырып жіберген:
Өлік жатқан сандықта он ... бір ... ... ... да ... ... бір бөтелке ромыңнан!
Ал Дәуітов дәлме-дәл келтірген:
Өліктің сандығына он бес адам,
Ио-хо-хо, тағы да бір шөлмек
ром.
«Но страшнее ... были его ... ... рассказы о виселицах,
о хождении по доске, о ... и об ... Драй ... о ... и разбойничьих подвигах в Испанском море» (4,13б) дегеннің ... ... яғни ... аудармасында төмендегідей жасалған: «Оның
өзінен – айтқан ... ... ... ... асу, дүре ... теңізде
болатын сұрапыл дауылдар, Қараиб теңізінің пираттары, ... ... және ... ... жорықтары туралы естігенде – кісінің
құйқа шашы шымырлап, аза бойы тік ... ... Орыс ... ... ... ... біздің аудармашы бірден сол Испан теңізінің
ескі атын ғана ... жоқ, оны ... ... деп ... ал ... аралдары туралы ештеңе айтпаған, бұның оқырманды шатастыратыны
ескерілмеген, дегенмен қорқыныш пен үрейді көрсететін сөз ... ... ... ... ... қарастырайық: «Бірақ бәрінен
қорқыныштысы – оның ... еді. ... асу, ... бойымен жүру, сұрапыл
дауылдар жайлы, Драй Тортугас туралы, Испан теңізіндегі бас кесер ұрылардың
мекендері, қарақшылардың ерліктері, - міне оның ... ... ... ... ... ... үзіндіні Қ.Дәуітов түпнұсқа ... ... ... ... ... және ... еркін, ешбір кібірткісіз
оқылады деуге болады: «Әкем ақша жөнінен ... ... ... ... пысылдатып ашу шақырады; жоқ, танауын пысылдатады дегенім жай сөз,
ол тура ырылдай бастайды; алқымы ісініп, ... ... бір ... ... зәресі қалмай бөлмеден ата жөнеледі. Мұндайда әкемнің өз ... ... ... ... ... көзіммен көргенмін. әкемнің
ажалынан бұрын қайғылы қазаға ұшырауына осы ... ... де ... ... ... ... ... «Стоило отцу заикнуться о плате,
как капитан с яростью принимался сопеть – это было даже не ... ... он так ... ... на ... что тот в ... вылетал из комнаты.
Я видел, как после подобных попыток он в отчаянии ломал себе ... Для ... ... что эти ... значительно ускорили горестную и
преждевременную кончину ... ... ... ... ... пәтер
ақың мен ішіп-жеген тамағыңа төлесейші, деп одан ақша ... ... ... ... төле ... аузынан бір ауыз сөз шықса-ақ болғаны,
мұрнын қос-қосынан тартып, алқымы кеуіп булыға бастайды, әрі-беріден соң
ыңыранып-күңіреніп екі ... ... ... ... ... әкем ... ... үйден қаша жөнеледі. Ақша сұрадың деп өз ... ... де ... ... Осы ... ... әкемнің ажалынан
бұрын өлгеніне ешқандай күмәнім жоқ» (2,11б) деп құлаққа дөрекі естілетін
тым ... ... ... Қол кескілеу жайында сөз мүлдем болған
жоқ. Аудармашы авторды дұрыс түсінбегендіктен, осындай қате ... ... ... ... да ... ... «қыдырма саудагер» кім ... ... ... Оны киім ... ... жай ғана ... десе де ... өйткені «қыдырма» сөзі қазақ тілінде теріс мағынаны ... ал ... ...... любитель бродить, праздношатающийся.
Стильдік фигураға жататын қайталау әдісімен аударылған сөйлемдерді
қарастырайық. Жалпы алғанда қайталау – сөз әсерін күшейте ... ... ... аударғысы келген нәрсені не құбылысты бірнеше мәрте
қайталап, айтар ойды, ұқтырар сырды ... ... ... ... ... ... нұсқасы: «Никаких писем он никогда не писал и не получал
ниоткуда. И никогда ни с кем не ... в ... ... ... ... да и то если был ... ... И никто из нас ... не ... он ... свой ... ... Бұл сөйлемдерде «не» деген
етістіктің бөлшегі мен «никогда» үстеуі бірнеше рет қайталанады. ... ... те ... ... ешбір хат жазбайды және ешуақытта
ешқайдан хат ... ... мас ... ... ешуақытта ешкіммен
әңгімелеспейді. Ешуақыта сандығының аузын ашпайды, оның сандық ашқанын
ешқайсымыз ешуақытта ... ... ... «Ешуақытта» сөзі тым жиі
қолданылған және аударма сөзбе-сөз болып ... ... бұл ... қалай
аударғанына көз жүгіртейік: «Өзі ешқашан ешқандай хат та ... хат та ... ... бір ... мас ... ... ... сөйлеспейтін де. Және бір қызығы – біз ешқайсымыз да ешқашан ... ... ... ... (5,11б) ... ... жасалған аударманы
көреміз.
«Оны үлкен қонақжайға ертіп әкелген мен едім, сәнді киінген,
басында ... ... ... бар, талдырмаш денелі, сыпайыгерлік тәрбиенің
ерекше мектебінен өткен қара көз доктор трактирімізге ... ... ... ... ешқайсысына ұқсамайды екен, осыған қайран
қалғаным есімде. Екі шынтағымен ... стол ... ... ... лық тойып
алып, былшиып отырған, үсті-басы кірқожалақ, сұрықсыз, ... ... ... ... ... ... ... ұқсайтын» (5,11б) - деген Дәуітов
аударған үзіндіні оқығанда, не немесе кім ... ... тұр және ... ... қарама-қайшы келетіні ойыма келді. Орыс нұсқасын оқығанда
доктор Ливсиді суреттеп, оның кәрі пираттан ерекшеленетінін айтып отырғанын
түсіндім: «В общую комнату ... его я и ... как этот ... ... доктор в белоснежном парике, черноглазый, учтивый, поразил
меня своим несходством с деревенскими увальнями, посещавшими наш ... ... ... он от ... ... ... ... грузного пирата, который надрызгался рому и сидел, ... на ... ... ... ... ... докторды ертіп бардым.
Доктордың үстіне киген киімі өте ... ... ... ... ақ ... көзі ... сөйлеген сөзі сыпайы, жүріс-тұрысы тәртіпті, әрі әдепті,
деревнядан біздің трактирге келіп ... ... ... ... Әсіресе, оның біздің үйдегі қабағы түксиген, үсті-басы кір-кір,
әрі еңгезердей ауыр, құбыжық пиратқа ешбір ұқсасы жоқ. Ол ... ... ... ... екі ... ... ... арақ ішіп отыр еді» (2,12б) -
деп өз стиліне сай аударған және ... ... ... ... Қара ... ... ... сұрағына доктор Ливси орыс
нұсқасында былай жауап береді: «Здесь нет никакого пса, ... ... ... вас ... ... аудармасын Құлыбеков: «Сізден басқа бұл жерде
ешбір төбет жоқ»,-деп аударған. Бұл ... ... етіп ... ... «Бұл ... ... арқаңыздағы төбеттен басқа ешқандай
төбет жоқ»,- деп сөйлемнің мағынасын түсінбей аудара ... ... ... ... ... ... ... дегені - капитанды « тағы
іш» деп ішіндегі дауысы иландырып тұрады, ол бір ... арақ ... ... келе ... ... ... ... емес, «ішіңіздегі төбет»
деп алу әлдеқайда дұрыс болар еді. Екі ... да ... ... ... ... Сөйлемнің ішкі астарын жете аңғармаған.
Орыс нұсқасы: «Слово «ром» и слово «смерть» для вас означают одно и
тоже». Дәуітов ... бұл ... «Ал ... ... ... ... сіз үшін «ром» деген сөз де бір, «ажал» деген сөз де бір»,- ағылшын
халқына тән емес «оллаһи» сөзі ... яғни ... бұл ... ... ... Оллаһи – ұлттық колорит, мұнда қосудың еш қажеті жоқ және
бұл сөйлемді ... ... ... еді: « «Ром» мен «өлім» деген сөздер сіз
үшін бір ғана мағынаны білдіреді». ... ... ... ... ... ... сөз бен өлім деген сөз, сіз үшін бәрі бір сөз».
Үшінші тарау орыс ... ... ... деп ... ... сөзін аударып, «метка» сөзін сол бойынша ... ... ... ... ... ... ... аударғандықтан, «Қара таңба» деп
алыпты. Бұған келісуге болады.
Чуковский нұсқасында: «Все доктора бездельники, а этот ваш ... – ну что он ... в ... (4,22б) ... ... ... «Доктор атаулының бәрі оңбаған. Осы әлгі сіздің доктор бар ғой,
моряктар туралы не ... (2,21б) деп ... ... «Доктор атаулы
құрлықтан басқа ештеме ... ... емес пе? Ал ... ... алайық – ол теңізшілер жайында не білуші еді?» (5,21б) ... ... ... ... ... ... ... отыр.
«Бездельниктің» қазақша баламасы – жатып ішер, ал көртышқанды мүлдем
қоспауға ... ... ... өмір сүрген кезеңде аударма саласы жақсы
дамымағандықтан және ... ... ... ... болмағандықтан
оқырмандарға сол күйінде жеткізілген. Мысалы: сквайр, усадьба, парк, ... ... ... ... ... пристань, юнга, трактир,
және т.б.
Сегізінші тарауға орысша «Под вывеской «Подзорная труба»» деген
тақырып берілген. Құлыбеков оны сол ... ... ... ... ... Біріншіден, жалғаулары дұрыс жалғанбаған, өйткені орыс
тілінде зат есім мен сын есім ... және ... род деп ... ... ... етіп жалғайды, екіншіден, бұл ненің ... ... не ... деген оқырманда ой тууы мүмкін. Дәуітов қойған атау ... ... ... ...... ... жарнамасы астында».
Көркем әдебиеттің оқыған адамды баурап алар, оның жан дүниесіне
әсер етер ... күші ... ... ... Образдылық –
суреттілік, сөздегі сурет. Суреттен шыққан әр сөз өзара қатар түзеп, тіркес
құрағанда, бір түрлі бір қиял ... ... ... ... оның ... ... ... айшық-өрнегі, сурет-сәулесі түсетін ... ... ... ... ... үшін ... салынар сурет нақты
болумен қатар, мейлінше шын және дәл болуы шарт. Бір ескертетін нәрсе ... жөні осы екен деп, ... ішін ... ... сықай беру жөнсіз. Мәселен, Серафимович «анықтауыш сөз, яки
эпитет затты не ... ... гөрі ... ... ... ... ету
үшін амалсыз қолданылғанда ғана жақсы» болатынын ескертсе, Алексей ... ... күш ... орнына әшейін шұбар түс беретін эпитеттерден
қорқу» ... ... ... Осы ... ... Джон ... ... : «As I was waiting, a man come out of a side room,
and at a glance I was sure he must be Long John. His left leg was cut ... by the hip, and under the left shoulder he carried a crutch, which ... with ... ... hopping about upon it like bird. He was
very tall and strong, with a face as big as a ham – plain and pale, ... and smiling. Indeed, he seemed in the most cheerful ... as he moved about among the tables with a merry word or slap ... shoulder for the more favoured of his guests» ... ... «Из ... ... ... ... Я сразу понял, что это и есть
Долговязый Джон. Левая нога его была ... по ... ... Под ... он ... ... и необыкновенно проворно управлял им, подпрыгивая,
как птица на каждом шагу. Это был очень высокий и ... ... ... как окорок, плоским и бледным, но смышленым и ... ... ... было ... ... ... шнырял он между столиками,
пошучивал, похлопывая по плечу некоторых излюбленных ... ... ... ... аудармасы жаман емес. Бірақ «at a glance I was
sure he must be Long John» ... «с ... ... я уже был ... что
это и есть Долговязый Джон» деп аударған нақтырақ болар еді. ... ... ... ... бір адам шықты. Сол шыққан адамның ұзын
бойлысы Джон екенін бірден-ақ біле қойдым. Ұйткені, сол аяғы қара ... Сол ... ... ... бар, ... тым шапшаң, аяғын басқан
сайын құсша секіреді. Өзі ұзын бойлы, ... ... ... ... ... бет сұр адам екен. Өзі өте көңілді, әр столдың қасына бір
барып, ысқырып өлең ... және ... ... көрген кісілерінің арқасынан
қағып қалжыңдап қояды» (2,58б). Дәуітов төмендегідей етіп аударған:
«Бүйірдегі бөлмеден бір кісі ... Ұзын тұра ... сол ... ... Сол аяғы қара ... жоқ. Сол ... ... балдағы бар,
аттаған сайын құс сияқты секіре басқанымен, балдағын бұйым құрлы көрмей оп-
оңай, тез қозғалады. Ұзын бойлы, ... ... кісі ... табақтай қуқыл
беті далиып жатыр, бірақ ақылды, әрі ақ жарқын, көңілді адам ... ... ... қуанышты кейіп танытады. Ысқырып әндете жүріп, стол
столдың ... зыр ... ... арқасынан қағып, әзілдесіп те
қояды»(5,58б). Құлыбековтегі «сұр адам» ... ... ... деп ... еді. ... ... ... «посвистывая» дегенде ақырын ғана әндетуді
айтқысы келген, «ысқырып өлең айту» десе, көз алдымызға музыканттар сияқты
халық ... ... өлең ... ... ... ... бірге
Құлыбеков балдағы бар адамға жүру ауыр тиетінін дұрыс ... ... ... ... ... тез ... деп қосқан. Ал Дәуітов болса,
Джонның бет-жүзін суреттеуді тым әсірелеп аударған. ... ... ... ... расшириться, расплываться дегенді білдіреді, яғни бетке
қатысты, адам келбетін суреттеуде қолданылмайды.
Ал мынау сквайр бет-бейнесінің ... « I had never seen ... so near at hand. He was a tall man, over six feet high, and broad ... and he had a bluff, ... face, all ... ... and lined in his long travels. His eyebrows were very black, ... readily, and this gave him a look of some temper, not bad, you would
say, but quick and high» ... ... : « Я ... не видел сквайра так
близко. Это был высокий мужчина, более шести ... ... ... ... добродушным и энергичным лицом, огрубевшим во время долгих
странствий. У него были ... ... ... ... ... ... и вспыльчивый нрав» (4,40-41б) деп аударылған бұл ... ... ... мен ... ... ... әдеби тілін жақсы білетіндігіне көз жеткіземіз. әдебиетте адам
портретін, яғни келбет-кескінін жасау ... Ал оны ... дәл ... аудармашы ісі. Құлыбеков : «Мен сквайрды ... ... ... ... көрген емеспін. Бұл өзі ұзын бойлы, бойы алты футтан ... көп ... ... ... кеткен, қабағы түксиген, қалың бетті
және толық денелі адам екен. Бір олай, бір бұлай ... ... ... бар, ... олай ... ... жауыздық қалпы көрінбейді, бірақ
тәкаппар және тез өзгеріп, тез құбылатын ... адам ... (2,43б) ... ... деген сөзді «ұшқалақ» деп алған, ал бұл ... ... ... ... ... сәйкес келеді. «Вспыльчивый»
сөзінің қазақша аудармасы – «қызба». Дәуітов аудармасы: «Мен бұрын мұндай
жақын келіп, сквайрды ... ... ... ... ... ... ... көп жүріп, күн, жел қағып, өңі тотыққан, беті ... түсі ... ... Қап-қара қастары дәім қимылдап тұрады, ... ... дәу де ... ... ... ... (5,43б) деп ... Бұл
үзіндідегі «Түсі суық» деген «добродушный» сөзімен үйлеспейді. «Күн, жел
қағып» деген ... ... ... ... қолданылуы жағынан
қарағанда «күн мен ... ... ... ... ... ... еді.
Сонымен бірге «дәу де болса, жалпы қайырымды сияқты» дегенді қалай түсінуге
болады? Адам дәу ... ... ... ... ... он бірінші тараудағы әңгімесін – монологын екі аудармашы
да тамаша орындап шыққан. ... – бір ... кең ... ... ... ой ... лирикалық шығармаларда көп кездеседі, ... және ... ... ... рөл ... ... нұсқасы:
«Нет, не я, - сказал Сильвер. – ... был ... А я ... ... что у меня нога ... Я потерял ногу в том
же деле, в котором старый Пью ... свои ... Мне ... ... ... – он учился в колледже и знал всю латынь наизусть. А все же и
его вздернули в Корсо-Касле, как ... ... на ... ... с
другими. Да! То были люди Робертса, и погибли они потому, что ... ... ... ... ... называется «Королевское счастье»,
а завтра как-нибудь иначе. А по-нашему, как окрестили судно, так оно ... ... ... Мы не ... названия «Кассандры», и она благополучно
доставила нас ... с ... ... того как ... захватил вице-короля
Индии» (4,70б).
Құлыбеков : «Жоқ, мен емес, - деді Сильвер. Капитан болған ... ... ... себебі менің аяғым ағаш қой. Қарт Пью көзінен
айрылғанда, мен аяғымнан айрылғанмын. Менің аяғымды бір ... ... Ол ... де ... және өзі барлық латынды жатқа білуші еді.
Бірақ, дарға асылудан құтылып ... жоқ,- оны ... ... ... итше ... ... ... көзіне кептірген. Солай! Олар Робертстің
адамдары еді, бәрі де өлді, өйткені олар ... ... атын ... ... ... ... ... деп атаса, ертеңіне басқаша бірдеме
деп ат ... Біз ... ... атын өзгерткеніміз жоқ, әуелде қалай
атасақ, һаман да сол атымен қалатын. Біз «Кассандраның» атын ... ... ол ... ... ... ұстап алғаннан кейін
Малабардан аман-сау алып барды» (2,77б) -деп аударса, Дәуітовтің ... ... ... ғана ... ... Пью иллюминаторларынан айырылатын жолғы істе мен де
аяғымнан айрылған ... ... ... ... ... еді, ... ... бүкіл латынды жатқа соғатын. Бәрібір дар тұзағынан құтыла
алған жоқ. Корсо-Каслода ... қып ... ... салақтатып, асып
қойып, күнге қақтады. Иә! Олардың бәрі де ... ... еді., ... атын ... ... ... ... түбіне жеткен де осы жай
ғой... Бүгін кемесі «Король бақыты» деп ... ... ... ... ... Ал біздің тәртібімізше – кеме о баста қалай аталса, ... бақи ... ... ... Біз ... «Кассандра» деген атын өзгерткеніміз жоқ
және Малабардан сол кемеміз, Ингленд ... ... ... ... ... үйімізге жеткізді» (5,78б).
Аударма - бір халықтың мәдениет, ... ... сол ... ... қоғамға деген көзқарасын екінші халыққа тасымалдау, жеткізу.
Бұл жерде аудармашының басты мақсаты – қазақ халқына, оқырмандарына ағылшын
жазушысы ... ... ... Оның ... ... Бірақ оны қай түрде жеткізу керек? ... ... ... ... ... ал оның ... ... рухын жеткізбеуге аудармашыға тән
нәрсе ме?
Бұл ... ... ... мен сыншылар әр түрлі пікірлер
айтады. Бернард Шоу стиль туралы былай ... ... – что нос, ... не ... Бұл екі адамның, мейлі ол ағылшын жазушысы ... ол соны ... ... аудармашысы болсын, жазу, ойын білдіру стилі
әр түрлі.
Франсуа Рене де Шатобриан ... ... ... ... ... ... өзінің күні бар. Әр халық, әр адам кез ... ... ... ... ... тән қасиеті арқылы ... ... ... бар, суреттеу бар. Баяндау шындықты әншейін хабарлап, ауызекі айтып
қана тынса, суреттеу құбылысты көзге елестетеді, жай ... ... ... ... таңертең енді оянып келе жатқан табиғат суреті
ағылшынша: «It was still quite early, and the coldest morning that I ... ever was abroad in – a chill that pierced into the marrow. The sky ... and ... ... and the tops of the trees shone rosily ... sun. But where Silver stood with his lieutenant, all was still ... and they waded ... in a low white vapour that had ... the night out of the morass. The chill and the vapour taken ... a poor tale of the island. It was plainly a damp, ... ... ... делінген. Орысша мәтін: « Было еще очень рано. Я не запомню
такого холодного утра. Холод пронизывал меня до ... Небо было ... ... ... ... в ... ... солнца, но
внизу где стоял Сильвер со своим спутником, все еще была густая тень. У ... ... ... ...... ... ... Ночной холод и туман –
вот беда этого острова. Сырое, малярийное, нездоровое место» (4,115б). ... » - ... ... деп аударылады емес пе? «Не помню» деп ... ... еді. ... ирониямен айтқан « Silver with his lieutenant» - ... ... ... ... ... со своим спутником»
деген, ал Дәуітов: «Уақыт әлі тым ерте ... ... ... ... ... болғанын бұрын-соңғы көрген емеспін. Суық етімнен ... ... ... ... ... ... тұр, ... ұшар
бастары шығып келе жатқан күн ... ... ... бірақ
төменде, қасындағы серігімен бірге Сильвер тұрған жерде, әлі де ... ... ... ... ... ... ... бетінен түні бойы
ұшқан бу буда-буда аппақ тұман боп, аспанға көтеріліп келеді. Түннің ... ... және ... ... ... тұруы – бұл аралдың екі бірдей айықпас
дерті ... ... ... арал ... безгекті, кесапатты жер болып
шықты» (5,137б). Бұл ... дәл ... ... «Әлі ерте. Күн суық,
жаздыгүні ондай ертеңгі суықты көптен бері көргенім жоқ. Тоңғаннан сүйек-
сүйегіме дейін ... Әуе ... ... ... келе ... ... ағаштың жапырақтарын жаңа бас жарып келе жатқан гүлге ұқсатып тұр,
бірақ төменде, төмен болғанда өзінің жолдасы мен Сильвердің тұрған жері ... ... ... аяғының астында батпақтың парланып ұшқан буы ақ
тұманданып үйіріліп жатыр. Дене тітіркендіретін салқын мен ... ... ... ... ... ... осы. Бұл арал дымқыл, безгегі көп және ... бар ... жер» ... ... отырғанымыздай екі қазақша
аударманың өзінде қаншама айырмашылық бар, яғни әр ... ... тән ... ... сияқты: «Я ни разу не видел, чтобы море около острова ... ... Даже ... ... ... ... и ... неподвижен, а
море раскинулось синей гладью, громадные валы с грохотом катятся на ... На ... едва ли ... ... ... где можно было бы
укрыться от шума прибоя. Я шел по берегу, наслаждаясь прогулкой. ... что я ... уже ... ... на юг, я ... ... ... густых кустов вверх, на хребет косы» ... ... ... ... ... ... ... толқынданбай
тыныш жатқанын, өзім бір рет те көргенім жоқ. Шөп басы ... ... ашық ... өзінде, таудай-таудай толқындар жиекке келіп
соғып жатады. Жағаға соққан толқынның дүрсілін естімеу үшін ... ... ... ... ... бір орын ... ма ... Саяхаттанғаныма
рақаттанып, жиекті жағалап ... ... ... ... ... кейін,
оңтүстікке қарай біраз жүрдім-ау дедім де, ... ... ... ... келе ... ирек ... дөңнің басына қарай бұрылдым, бірақ бойымды
көрсетпей еңбектеп келем» (2,148б) деп жеткізілген. ... ... ... ... екіншіден, «хребет» дегеннің қазақшасы «жота» деп
аударылатынын сөздіктен қарап білуге болады (8,271б).
Орыс нұсқада ... ... ... сол ... қазақ тіліне де
аударылады. Мысалы, жиырмасыншы тарау «Silver’s embassy» деп аталған.
Орысша ... ... деп ... Ағылшынша embassy – елшілік
дегенді білдіреді. Орыс тілінде ... қате ... ... ... ... тілін білмесе де тақырыпты дәл аударған.
Парламент адамының елшілікке ешқандай қатысы жоқ, сондықтан ... ... деп ... ... ... « ... ... болып
келді» деп түземей, солай қалдыруы тиіс еді.
Тағы бірде: «Down I sat to wait for ... and made a ... of ... ... ... ... орысша «Поджидая, когда окончательно
стемнеет, я сел на песок и принялся грызть сухари» (4,131б) деп шыққан. ... ... ... қатесі «biscuit» - «печенье» деп аударылатын
сөзді ... деп ... ... ... ... ... кідіре
тұрайын дедім де, сухариімді кеміріп, құмның үстінде отыра бердім» (2,150б)
деп сөзбе сөз ... ... ... ... ... ... ... қалдыра
салған. Ал Дәуітов: «Әбден қараңғы түсуін күтіп, құмға отыра ... ... ... ... ... ... деп орысша нұқасына сайма-сай
келгенімен қатар «сухарь» сөзін «кепкен нан» деп аударып, ... ... етіп ... ... ... түсіну үшін, оның шығармасының құдіретін
сезіну үшін аударма түпнұсқаға ... ... болу ... ... ... ... и ... перевода» деген мақаласында аудармашы мен
жазушы арасындағы айырмашылықты бөле отырып, былай ... ... ... ... разными культурами. С Томаса Манна я требую только, ... был ... ... От ... ... я ... чтобы он был
Арагоном, то есть, чтобы он понял всю полноту и ... ... ... ... Бұл пікірден әр жазушының дербес стилімен аударылу
қажеттілігін байқаймыз.
Ағылшын нұсқасында: «So», he added, « if we are not all shot ... ... be glad to be packing in the ... It’s always a ... they can get to buccaneering again, I suppose» (3,114б).
«Итак», - говорил доктор, - «если им не удастся укокошить нас ... ... рады ... ... и ... на ... У них есть корабль, и ... ... ... ... ... ... - ... разбоем»(4,114б). Бұл
сөйлемдегі «укокошить» деген қарапайым халық ... ... ... өзінен шығып тұр. Доктор зиялы қауымға жататын азаматтардың бірі.
Сондықтан Н.Чуковский оны ұрылар мен баскесерлердің ... ... ... ... ... әдебиет болғандықтан, түсінікті етіп
аудару тиіс еді, мысалы «застрелить» немесе «убить» деп ... ... ... ... аударған Дәуітов: «Сонымен, - деді доктор, - бізді салған
жерден жаһаннамға жіберіп үлгермесе, ... олар ... ... тастай қашып кемеге оралулары тиіс. Қолдарында кеме болғасын-ақ ескі
кәсіптеріне ауысып, теңізге шығып, тонаушы болуларына әрқашан ... емес пе?» (5,136 б) ,- ... Бұл ... доктор «оралулары тиіс» деп
сенімді айтып тұр. Келесі сөйлемнің ағылшын тілінен аударғандағы ... ... ... кеме қолдарына түскен соң бұрыңғы кәсіптеріне ... Ал ... ... егер олар ... ... жайратып салмаса,
аралдан кеткеніне қуанып, кемеге қайтып барады,-деді доктор. Олардың кемесі
бар, сондықтан оларға әруақытта ... ... ескі ... ... тағы да ... қарақшысы болып кетеді» (2,130б) деп
ұтымды аударған.
Немесе түпнұсқадағы мына сөйлемді алып қарайық: «Flag of truce!» ... someone say; and then, ... after, with a cry of ... himself!» And at that, up I jumped, and rubbing my eyes, ran to ... in the wall» ... ... ... флаг! - сказал кто-то.
И тотчас же раздался удивленный возглас:
- Сам Сильвер!
Я вскочил, протер глаза и кинулся к ... в ... ... ... Чуковский сөзбе сөз бермей (бітім жалауы), бітімге ... ... ... ақ жалауды көрсеткен. Дәуітов :
«- Ақ жалау көтеріп келеді,-деді біреу.
Сол бойда таңырқаған екінші дауыс естілді:
- Сильвердің өзі ... ұшып ... де, ... ... ... ... ... тесікке жүгірдім» (5,136б) деп сәйкестірген. Бірақ түпнұсқада екінші
дауыс туралы ... жоқ. ... ... ... шыққан:
«-Ақ ту!-деді біреу.
Соның артынша:
-Сильвердің өзі ғой!- деп таң ... ... тағы ... Мен ... ... көзімді сипалап мылтық қойып ататын жардағы тесікке қарай ұмтылдым»
(2,130б) деген ... ... ... ... «жар» деп алғаны
болмаса, мағынасы түсінікті.
А.А.Фет ... ... ... ... ... ... « В
своих переводах я постоянно смотрю на себя как на ковер, по которому ... язык ... ... ... ... которую я улучшать –
ни-ни. В «Рыбаке» стих ... – как есть ... что у Гете ... wie du bist ... ты есть), буквальную передачу которого я
считал величайшей удачей» (10,14б).
Аудармашы шығармаға кіріспес бұрын ... ... ... ... ... ... ... үшін маңызы зор. Ол
шығармадағы жекелеген ... ... ... ... ... ... жауапты емес, өзге халық әдебиеті алдында да, өз ұлтының ... да ... Мұны ... ... ... Г.Бельгер дәл атап
көрсетті: «Аудармашы қашанда жазушыны сыйлауға, оның шығармаларының өзіндік
ерекшеліктеріне, ұллтық ... ... ... қарамауға тиіс. Екі халық
мәдениетінің арасындағы елші – аудармашының көтерер жүгі қашанда ауыр, ... ... ... одан да ... ... ... еңбекқорлық, тынымсыз іздену жатыр.
«Ертең аударманы оқырмандар қала қабылдайды?» деген сезім ойдан ... ... ... әрі ... ... ... «Сөзсіз көркем
аударма бұл – үлкен рухани құндылық. Сонымен ... ол ... ұлы ... ... ... кез келген жарқын шығарма үшін – адамзат
жүрегіне және мәңгілікке бастар жол» деп ... ... ... ... шынайлығына жету арқылы аудармашы ұлт абыройын биктетеді,
өзінің туған ... ... кең ... ... ... ... мәтіндік-мағыналық баламалылығын, ... ... ... құндылығын, семантикалық-тілдік байлығын жасау
нәтижесінде өзінің тікелей талантты аудармашылық жауапкершілігін ... ... ... ... стилистикалық-семантикалық
жағынан жоғары сапалы жасалған жағдайда ... ... ... ... ғана ... ... халықтар әдебиеті мен сол халықтың әйгілі
таланты ... ... ... ... ... сезіммен
атқарғандығын айқын ұғынады (9,29б).
Прозалық шығармалар диалогсыз болмайды. Диалог – ... ... ... екі ... ... ... ... коммуникация арқылы ой
алмасу. Келесі диалогты ... и вы, ... ... ... ... ... меня в дом, капитан, - жалобно попросил Долговязый Джон. В
такое ... ... сэр, ... сидеть на песке.
-Если бы вы , Сильвер, - сказал капитан, - предпочли остаться честным
человеком, вы ... бы ... в ... ... Сами виноваты. Либо вы мой
корабельный кок – и ... я с вами ... ... либо вы ... ... и пират, - и тогда не ждите от меня ... ... ... ... - ... Сильвер, садясь на песок. – только потом
вам придется подать мне руку, чтобы я мог ... ... вы ... А, это ... ... ... ... Доктор, мое почтение! Да вы
тут все в сборе, словно счастливое ... если ... ... ... ... ... ... – Говорите, зачем вы пришли.
- Правильно,капитан Смоллет, - ответил кок. Дело прежде всего. ... вы ... ... выкинули сегодня ночью. Кто-то из вас ... с ... (4,117 б). Енді ... қалай екен, соған
назар аударайық:
« “Here you are, my man”, said the captain, raising his head. ... had better sit ... You ain’t a-going to let me inside, ... ... Long ... a main cold morning, to be sure, sir, to sit outside upon the ... Why, Silver, said the captain, “if you had pleased to be an ... you might have been sitting in your galley. It’s your own ... either my ship’s cook – and then you were treated handsome – ... Silver, a common mutineer and pirate, and then you can go ... well, cap’n” returned the sea-cook, sitting down as he ... on the sand, ... have to give me hand up again, that’s all. ... pretty place you have of it here. Ah, ... Jim! The top of ... to you, Jim. Doctor, here’s my service. Why, there you all ... like happy family, in a manner of speaking. “
“If you have anything to say, my man, better say it,” said ... you were, cap’n ... replied Silver. “Dooty is dooty, ... sure. Well now, you look here, that was a good lay of yours last ... don’t deny it was a good lay. Some of your pretty handy with a ... » ... ... қазақша нұсқасы төмендегідей:
«-Е, келіңіз, жарқыным. Отырыңыз құмға, -деді капитан басын көтеріп.
- Капитан, маған үйге кіруге рұқсат етіңіз, күн суықта ... ... - деп ... өтініш қылды.
- Сильвер, егер сіз, адал ниетті адам ... ... ... ... өзіңнің асханаңда отырар едің. Бұған өзің айыптысың. Егер сен
менің ... ... ... ... онда мен ... ... икем ... егер сіз, капитан Сильвер болатын болсаңыз, онда
менен дарға асылудан басқа жақсылық күтпеңіз, - деді капитан.
- ... ... ... ... ... ... жатып. – мені
тек қолыңыздың ұшын беріп ... ... ... ... ... Сіздер жаман орналаспағансыздар. Ал, мынау Джим бе? Қайырлы
күн, Джим, доктор, сізге сәлем бердік. Я, бәріңіз ... бір ... бір ... жиналыпсыздар, егер солай деп айтуға рұқсат
етсеңдер,-дей берген кезде:
- Жарқыным, іске кірісіңіз, сіз ... неге ... деп ... ... ... ... Смоллет капитан, бәрінен бұрын іске кірісу керек,-деп жауап
берді Сильвер. –Шынымды айтуым керек, сіздер бүгін түнде өте ... ... іс ... ... ... шоқпарға өте
шебер көрінеді ғой...» (2,134б). Н.Чуковский ағылшыннан аударған
«любезный» сөзі ... ... деп ... ... яғни
автордың стиліне тән ирония байқалмайды. Екіншіден, қазақша нұсқасында
капитан Смоллет Сильверге біресе «сіз», біресе ... деп ... ... «you» ... екі ... (сен, сіз) де ... Сондықтан аудармашы бұған ... ... ... еді. ... ... деген қарудың түрін «шоқпар» деп алған. ... ... ... ал ... ... ... ауыр жүк көтеретін
тетік (5,6б) деп берілген. Ал ... деп ... ... ... ... ағаштан жасалған ағаш қарудың бір түрін атайды.
Ағылшындықтарда шоқпар болмағанын аудармашы ескермеген.
Тағы бір ағылшынша диалогты ... can kill the body, ... but not the spirit; you must ... ... I replied. “O’Brien there is in another world, and may be
watching us”.
- Ah! Says he. Well, that’s ... – appears as if ... was a waste of time. ... sperrits don’t reckon for much, ... I’ve seen. I’ll chance it with the ... Jim. And now, you’ve
spoke up free, and I’ll take it kind if you’d step down into that ... and get me a – well, a – shiver my timbers! I can’t hit the name ... well, you get me a bottle of wine, Jim – this here ... too ... my ... Some wine? -I said. - Far better. Will you have white or ... Well, I reckon it’s about the blessed same to me, ... ... so it’s strong, and plenty of it, what’s the odds?
- All right,- I answered. I’ll bring you port, Mr.Hands. But I’ll ... dig for it» ... ... ... - Вы ... убить тело, мистер Хендс, но не душу, - сказал я.
Знайте: ... ... на том ... и, ... ... на ... Ах!- ... он. – Как это обидно! Значит, я ... ... ... А ... ... ... большого вреда принести не могут. Я
не ... душ, ... ... я хочу ... тебя ... в ... ... мне бутылочку вина, Джим. Этот бренди ... ... ... ... ...... я. – отлично. Но какого – белого или красного?
- Все ... ... - ... он. – лишь бы ... да ... ... Я ... вам портвейну, мистер Хендс. Но придется его
поискать» ... ... - ... Гендс, сіз тәнді өлтіргенмен жанды өлтіре алмайсыз. Шіркеу
маған осылай үйреткен. Білгіңіз келсе, O’Брайен қазір тірі, ол ана ... ... ... ... ... Ой! Бұл не ... зәбір! Мен тек уақытты босқа өткізген екенмін ғой!
Меніңше, жан кісіге аса зиян келтіре ... ... ... ... болуға да тура келді. Джим, Джим, төменге түсіп каютадан, маған
не алып ... ... еді, алып кел ... деп ... ... ... я, айтпақшы бір бөтелке қызыл арақ әкеліп берші,
шырағым, - деді.
- ... Арақ әкел дейсіз бе? Жақсы, алып ... ... ... ... әлде ағын ба? – ... ... ... де бәрібір, досым, тек ащы және көбірек болса
болғаны, - ... ... ... ... , мен ... ... әкелейін. Бірақ оны көбірек
іздеуге тура келеді, - дедім» (2, 167-168б) деп аударған. ... ... ... ... ... дау айтуға болады. «Как
это обидно!» - «Бұл не деген зәбір!» деп алынған. ... ... ... орыс ... ... ... ... үндесіп тұр
(1,482б). Ал «вино» - «арақ» деп аударылған. Оны «шарап» деп аудару
келетін сияқты. ... ... ... ... ... не ... не орыс ... да кездеспейді. Яғни аудармашы бұл
сөйлемді өз қиялынан қосып отыр. Бір ... ... ... ... мәтін қосушылық кейін зиянын тигізеді. «Маған
жанменен істес болуға да тура келді» деген ... орыс ... ... дело с ... деп сөзбе сөз аударылады. Автордың ойы -
Хендстің аруақтардан қорықпайтындығын жеткізу. Ал Дәуітов аудармасына
назар аударсақ:
« - Мистер Хендс, ... ... ... ... ... ... дедім мен. – Біліп қойыңыз О’Брайен қазір тірілді, ол енді біз екеуімізді
ана дүниеден бақылап ... Қап, ... ... ... ... ... ... өткізген болғаным ғой.
Бірақ, меніңше, рух дегеніңіз тірілерге онша зиян ... ... Мен ... ... ... ... ... ба, менің өтінгім
келгені – каютаға барып, маған... тфу ұмытып та қалдым ғой, не әкеліп
бер дейін деп ... ә, иә, бір ... ... ... ... ... Мына
бренди мен үшін тым күштірек екен.
- ... Шарап дедіңіз бе? Жақсы. Тек ... ... ағын ба, ... ба? – деп ... ... бәрібір, - деді ол. – Тек қызуы мол болсын да өзі ... ... ... Мен ... ... ... ... әкелейін. Бірақ оны іздеп
тапқанымша біраз уақыт кететін шығар» ... ... ... ... сөзді «рух» деп берген. Рух тірі адамда болады. Қазақ халқында
«рухын көтеру», «рухы ... ... ... ... ... Р.Л. Стивенсон
өлген адамның жаны туралы айтып тұр.
Келесі мәтінді қарастырайық: «I dropped into the hollow, lifted ... of the tent, and there was Ben Gunn’s boat – ... if ... was ... a rude, ... framework of tough wood, and
stretched upon that a covering of ... with the hair ... «Я ... в ... приподнял край шатра и нашел там
лодку Бена Ганна. Из всех ... ... это ... так сказать, самая
самодельная. Бен сколотил из крепкого дерева кривобокий ... ... ... ... ... ... – вот и вся ... (4,130б). Аудармашының тілі
өте жатық, сауатты, әр сөздің өз орны бар, ... ... ұсақ ... ... ... «hollow» сөзі орысша дупло, впадина,
углубление деп ... «Rude» ... ... ... ... ... тянуть, натягивать дегенді білдірсе, Чуковский «обшил» деп алған, логика
жағынан дұрыс келеді. ... ... ... « Әлгі ... шапанның бір жақ шетінен көтеріп ем, астынан Бен Ганның қайығы
табылды. Бұл қолдан ... ... ... ... ... ... екен.
Имек ағаштардың басын бір біріне түйістіргенде, жүнін ... ... ... ... қаптап тіккен, міне, қайықтың болған біткені ... Қуыс – ... ... оған ... түгел, адам сыймайды, кіре
алмайды. Ал күркені шапан деп алу мүлде сай ... ... ... ... ... ... ағаштар туралы айтылған. Дәуітов аудармасы
мынадай орындалған: «Сайдың ішіне түсіп, ... ... ... қарап,
одан Бен Ганның қайығын таптым. Мынау өзі не заманғы ... ... ... ең бір ... ... Мықты-мықты ағаштарды қисық-қисық
етіп, бір-біріне шегелеп, жүнін ішіне қаратқан ешкі терісімен сыртын қаптай
салыпты. Міне, қайықтың бар бітімі осы» ... Сай – ... ғып ... ол да ... сәйкес келмейді. «Шегелеп» деп алыпты, бірақ аралда
шеге мен ... ... ... ... ... ... ... Кітапқа, авторға сенімсіздік туғызады. Аудармашы осыған ... ... ... Аудармалардағы тағы бір ...... ...... ... ... ... «шлюпка», «ялик» деген
синонимдермен берілсе, қазақша екі нұсқада да тек ... деп ... ... ... ... ғасырларда ата-бабаларымыз кеме ісімен
айналыспаған, малын жайлауға, одан ... ... ... ... жер ... ... тұқым егіп, отырықшы өмір сүре бастаған. Кемеге
теңіз керек болғандықтан, ал Қазақстанның географиялық орналасуы ... ... ... мен Арал ... ... бұл іспен,
яғни кеме, қайық жасау ... ... ... Сондықтан қайық пен
кеменің түрлі атауы кездеспейді.
Айта кететін жайт әдеби ... ... ... – idioma ... айшық) жиі ұшырайды. Идиома терминге қарама-қарсы: бір тілден бір
тілге оп-оңай көше салатын болса, идиомаларды өз ... өзге ... ... қиынның қиыны; кейде тіпті мүмкін емес. «Түйенің үлкені көпірден таяқ
жейді» деген қазақ тіліндегі айрықша айшықты өзге ... ... ... ... еді ғой. ... ... выеденного яйца не стоит» дегенін
аудару да мағынасыздыққа апарар еді. Сондықтан бір тілдегі ... ... тек ... ... ... ... өзге ... жолы жоқ. Біздің
аңғартқымыз келетіні – ... - әр ... ... ... ғана ... алқасы, әр тілдің бір алуан байлығы, көркі. Бұларды тек ... ... ... білу ... ... идиомалар өмірдің
өзінде оп-оңай айтыла бермейді, көне кісілер аузынан, онда да ... ... ... ... ... ... ... тіл
безелер тұста шығады. Мысалы: «Все было ясно. Кто-то раньше нас уже ... ... ...... ... фунтов стерлингов исчезли» ... ... : «Бұл ... ... бұрын біреу тауып алып кеткені
айқын болды. Сүйтіп, жеті жүз мың фунт ... ... ... ... ... ... ... бұрын-ақ біреу іздеп келіп, сыпырып ... ... ... ... жеті жүз мың ... ... ... ғайып
бопты» (5,232б) деп ағылшын нұсқасын: «All was clear to ... ... had been found and rifled; the seven hundred thousand pounds ... (3,188б) деп көркем аударған.
Сонымен бірге: «Кажется, с тех пор как ... мир, не было ... ... ... ... Все шестеро стояли как пораженные
громом» (4,189б) деп ... ... ... ... ... ... ... ойымша дүние жаратылғаннан бері ұлы үміт тап
осындай болып кенеттен күйремеген болар. Төбелерінен жасыл түскендей ... ... ... ... ... ... аудармасы тағы да ұтымды шыққан:
«Ұлан-асыр, тудай үміттің тап осындай тез, ... ашып ... ... ... ... бұрын-соңды ешкім көрді ме екен, сірә?! Алтауы
да бастарына жай түскендей, сілейіп қатты да қалды» ... бір ... ... now that I had found the boat, ... have thought I had had enough of truantry for once, but in ... I had taken another notion and become so ... fond of it
that I would have carried it out, I believe, in the teeth of ... himself. This was to slip out under cover of the night, cut ... adrift, and let her go ashore where she fancied. I had ... up my mind that the ... after their repulse of the morning, ... nearer their hearts than to up anchor and away to sea; this, ... , it would be a fine thing to prevent, and now that I had seen how
they left their watchmen ... with a boat, I thought it might be ... little risk» ... Н.Чуковский өзге тілдегі ұғымдарды, сөз
тіркестерінің мағынасын жіті ... ... ... ... ... ... «in the teeth of somebody», «to have nothing ... ... ... түсінікті етіп берілген: «Теперь вы можете
подумать: раз я нашел лодку, мне уж пора было бы ... и ... ... Но тем ... в ... у меня ... новый план. Я был ... этим ... что ... ... ... не удалось бы заставить
меня от него отказаться. Я задумал, пользуясь ночной темнотой, подплыть ... и ... ... канат. Пусть течение выбросит ее на берег
где угодно. Я был ... что ... ... ... отпор сегодня
утром, собираются сняться с якоря и уйти в море. Этому надо ... ... ... На корабле в распоряжении вахтенных не осталось ни одной шлюпки,
и, следовательно, эту затею можно выполнить без ... ... ... бұл ... ... ... тек блокгауызға қайтып бару ғана
қалды. Бірақ, сол арада басқа бір ой түсті, бұл ... өзім ... ... ол ... жоспарымнан бас тартқызуға мені Смоллет те күштеп ... еді. ... ... осы ... ... ... барайын
да, якорының арқанын кесіп жіберейін деген ой түсті. Мейлі оны ағыс алып
кетіп, ... ... онда ... ... ... мықтап соққы жеген
қарақшылардың якорьді суырып бізді ... ... ... ... жетті.
Уақыттың барында бұған кедергі жасау керек. Кемені күзетіп ... бір ... та ... жоқ, ... ... бұл істі ... ... орындауға болады» (2,150б). «Ой түсті», «ол ойдан, ол құрған
жоспарымнан» дегенді қайта-қайта қайталаудан аударма ... ... ... ... ... дегенді аудармашы өз тарапынан қосып отыр.
Әрине, аударма көркем әрі түсінікті болу үшін аудармашы қиялын да, ... ... ... ... ... С.Маршак: «Көркем аударма бойыңдағы күш-
қуатыңды, елестетуді, түйсікті жұмсамайынша, бір ... ... ... барлық қажеттінің бәрінсіз ойға сыймайды» (9,26б)
деп атап ... ... ... ... ... мені қайықты тапты, енді
блокгаузға оралатын шығар деп ойлауларыңыз ... ... осы екі ... ... тағы бір ой келе қалды. Және бұл ... ... ... ... ... ... ... мені бұл ойымнан қайтуға көндіре
алмас еді. Түн ... ... ... ... барып, зәкірдің
арқанын қиып жіберуге ниетім ауды. Кейін ағыс оны қай ... ... ... өзі білсін. Бүгін таңертең бізден дұрыстап ... ... ... ... ... теңізге шығып кететініне менің еш күмәнім жоқ еді.
Уақыт өткізіп алмай, бұл ... ... қою ... ... ... ... қайық қалған жоқ, демек, ... ... онша ... ... ... ... деген сөз» (5,156б) деп
берілгендігін көреміз. Осы мәтінді оқыған кезде Дәуітовтің шығарма сатылы
аударма арқылы емес, түпнұсқадан тікелей ... әсер ... ... ... ... қарастыратынымыз ағылшынның «sir» ( дыбысталуы - сэр) ... ... ... орысша және қазақша аудармалары:
«-Did you hit your man?- asked the captain.
- ... Joyce. I believe not, sir» ... ... ты в кого- нибудь?- спросил капитан.
- Нет, сэр,- ответил Джойс. -Кажется, не попал, сэр» (4,123б).
«- ... ... ... ба? – деп ... ... Жоқ, сэр, ... ... деп Джойс жауап берді» (2,140б).
«Мистерге» қатысты аудармалар:
«-The captain’s wounded, said Mr.Trelawney.
-Have they run, asked Mr.Smollet.
-All that could, you may bound, returned the doctor; ... five of them will ever run again» ... ... ...... мистер Трелони.
- Все убежали? – спросил мистер Смоллетт.
- Все, кто мог, - ... ... – Но ... уже не ... никогда!»
(4,126б).
« - Капитан жарақаттанып қалды! – деді мистер Трелони.
- Бәрі де қашып кетті ме? – деп ... ... ... ... ... ... бәрі де қашып кетті. Бірақ бесеуі
ешуақытта
қаша алатын емес! – деп ... ... ... (2,144б). Осы сияқты
аударылмайтын ұлттық элементтер, ... ... ... ... жиі ... ... Оларды аудару кезінде абай болу керек.
Өйткені түпнұсқада бір мағынаны меңзеп ... сөз ... ... ... ие ... мүмкін. Егер жалпы мәдениетті және ... ... ... ... жалпы мәдениеттік ұлттық құндылықтар ... ... ... ... ... бұл ... стиліне
және бағытына байланысты. Егер ағылшын тілінен орыс ... іс ... «Dear Sir» ... сөзі ... ... сэр» деп беріледі. Бұл
форма орыс тілінің іскерлік стиліне сай ... де, орыс ... ... ... толерантты болғандықтан, солай аударуға болады. Бірақ
эмоцияналдық–стилистикалық тұрғыдан қарағанда бұл ... ... ... ... мәтініне сай келетін «Уважаемый господин» деп алу дұрыс, бірақ
лексикалық-семантикалық тұрғыдан ... бұл да ... бола ... ... ... ... бола ... екі нұсқадан жағдайға
қарай біреуін таңдайды. Осы сияқты ... ... ... ... коммуникативті-делдалдық қызметі, грамматикалық анықтамалар,
екі тілді сөздіктер мен түрлі ұлттардың мәдениеті туралы оқулықтар арқылы
және ... ... ... шешіледі (11,10-11б). Орыс
аудармашысы ... ... ... ... екі ... ... ... әдебиетіне жататындығын ұмытпау керек. Сондықтан орысша
нұсқасында да, қазақ ... екі ... да ... және ... ... ... де бұл сөздер сол бойынша беріледі: «Мистер и миссис Смит»
- «Мистер және миссис Смит», «Сэр ... ... т.б., ... орыс ... ал ... ... ... деген баламалары бар екенін атап өту
керек.
Аудармада адам аттарының, лақап аттардың, жиі кездесетін ... ... ... ... ... тілі ... ... тілінде |Н.Чуковский нұсқасы |Құлыбеков |Дәуітов нұсқасы |
| | ... | ... ... |Сквайр Трелони ... ... ... Трелони |
|Dr.Livesey |Доктор Ливси ... ... ... Ливси |
|Black dog ... пес ... ... ... ... ... Flint ... ... ... ... Флинт |
|Mr.Dance ... ... Денс ... Данс ... Hole» |«Киттовая дыра» ... Кид» ... ... |
|Jim Hawkins |Джим Хокинс ... ... ... ... ... ... |Тринидад ... ... ... ... |Қарауыл |
| | ... ... ... ... ... |«Скелет аралы» |«Қаңқа аралы» |
|Thomas Redruth | Том ... |Том ... |Том ... ... Hunter | Джон Хантер | Джон ... ... ... |
|Long John ... Джон ... ... Джон|Ұзын тұра Джон |
| ... ... | ... Gray ... Грей ... Грей |Абрахам Грей |
|Richard Joyce ... ... ... |Ричард Джойс |
|«Mizzen-mast» |«Бизань-мачта» ... ... ... Cove» ... ... ... ... |«Мастар шығанағы» |
|«Haulbowline |«Буксирная голова» |«Буксир Бас» |Тіркеме тау ... | | | |
| ... ... Құлыбеков оқырманына түсінікті және айтылуы
жеңіл болсын деп, қазақ тілінің фонетикалық заңдылығына сәйкестіріп, ... ... ал ... ... т.б. ... атаулар көбінесе
сол күйінде аудармай қалдырған. Сонымен қатар ... ... ... өте ... ... ... орыс ... сол күйінде қалдырылған. Дәуітов түпнұсқада кездесетін қазақ
қауымына таныс емес ұғымдарды жақсы ... ... ... ... ... ... жасалып, түсінік берілсе, дәл сол сөз Дәуітов нұсқасында ... ... ... ... жазылған. Бұл аудармашының түпнұсқаның
идеялық-мазмұндық бағытын ұстанудың бір белгісі ... өз ... ... ... ... ... уақыт талабы. Мысалы,
«вымбовка – рычаг шпиля(ворота, ... для ... ... ... по ... – вид казни. Осужденного заставляли идти по неприбитой
доске, один конец которой выдавался в ... ... ...
заведующий продовольствием» (4,70б) дегендерді «вымбовка – кеменің ... ... (5,6б), « ... ... жүру - өлім ... бір түрі.
Жазаға кесілген адамды бір ұшы теңіз үстіне шығып сорайған ... ... ... ... ету» (5,9б), « ...... (5,78б) деп берген. Мәтін оқырманға түсінікті, жеңіл болса, ол
қызығып оқиды.
Шығарманың аударылу ... көз ... үшін ... ... келтірсек: «Қайық өзімнің ойлағанымдай, мен сықылды
адамның бойына да және салмағына да өте ... ... ... Әрі ... ... ... ... сондықтан бір олай, бір бұлай ... ... әрі ... ... бір ... ... бағдарлап жүргізуге мүмкін
болмады. Оған не істесең, ол істе, мейлің ... ... шық, ... ... ... ... ... «Әдетіне үйреніп, тілін білген кісі
болмаса, басқа адам оған мініп жүре алмайды» ... ... Бен ... (2,151б) дейді. Түпнұсқада: «The coracle – as I had ample reason
to know before I was done with her – was very safe boat for a person of ... and weight, both buoyant and clever in a sea-way; but she was ... ... ... craft to manage. Do as you pleased, ... made more leeway than anything else, and turning round and round ... ... she was best at. Even Ben Gunn himself has admitted that ... “queer to handle till you knew her way” ... Орысша мәтінге
жүгінер болсақ: «Челнок, как я ... на ... ... ... ... для ... ... роста и веса. Был он легок и подвижен,
но вместе с тем до ... ... ... и вертляв, что управлять им не
было возможности. Делай с ним что ... из кожи ... а он так и ... и кружится. Сам Бен Ганн потом признавался, что плавать на этом челноке
может лишь тот, кто «уже привык к его ... ... ... ... ... дәл беріп тұр. Құлыбековтың аудармасы орыс
тіліндегі мәтінге сәйкесіп тұр, бірақ ... ... ... «ыңғайлы»
сөзін қойыпты. Дәуітов аудармасында: «Бойы да, салмағы да мендей кісіге
мына қайық, ... өте ... ... деп ... ем, соным рас боп шықты. Өзі
жеңіл, ... ... ... ... ... ... сыңар жақ,
орнықсыз, қалаған жағыңа қарай айдап жүргізуің қиынның қиыны-ақ. Не ... ... ... ... де ... ал, ... ... шыр көбелек айнала береді-
ау, айнала береді. Кейін бірде ол қайықты жүргізу ... ... ... кісінің ғана қолынан келеді деп, Бен Ганның ... де ... ... деп ... ... аудармасында әңгімеге қосылған
бөтен ой, не болмаса ұғымдар мен жекелеген сөздерді ... мүлт ... Тілі ... ... ... ... бай сөздік қорын,
образдылығын толыққанды қолдана отырып ... ... ... «Из ... ... ... «теріңнен сыпырылып шық» деп сөзбе сөз берсе,
Дәуітов «пышаққа ... де ... деп ... тапқан. Ал орысша –қазақша-
ағылшынша пәндік-тақырыптық сөздікте бұл сөз ... ... ұшу» ... ... this time I had heard the sound of loud voices from the ... to say truth, my mind had been so entirely taken up with other thoughts
that I had scarcely given ear. Now, however, when I had nothing else to ... began to pay more heed. One I ... for the ... ... that had been ... gunner in former days. The other was, ... my friend of the red night-cap. Both men were plainly the worse of
drink, and they were still ... for even while I was ... one ... with a drunken cry, opened the stern window and threw out something,
which I divined to an empty bottle. But they were not only tipsy; it ... that they were ... angry. Oaths flew like ... and every
now and then there came forth such an explosion as I thought was sure ... in blows. But each time the quarrel passed off and the voices ... for a while, until the next crisis came and in its turn passed ... result» (3,131б) дегенді ... «Из ... ... уже
доносились громкие голоса. Но, сказать по правде, я так был поглощен своим
делом, что не ... на них ... ... ... от нечего делать я
стал прислушиваться. Я ... ... ... ... ... ... того
самого, который некогда был у Флинта канониром. Другой голос принадлежал,
без сомнения, моему приятелю в красном ... Оба, судя по ... ... ... и ... ... Один из них с ... криком открыл
кормовой иллюминатор и что-то швырнул в воду – по всей вероятности, ... ... они не ... пили - они ... ... Ругательсва
сыпались градом, и иногда мне казалось, что дело доходит до драки. ... ... и ... ... ... возникала снова, чтобы через
несколько минут прекратиться опять » (4,133). Бұл мәтіннен аударманы ... ... ... шебер пайдалана білген кәсіби аудармашы орындағаны
көрініп тұр. Мәтін жеңіл әрі оңай ... ... ... ... ... ... тұрғыдан қарағанда, жалпы сөйлемдер саны
сәйкес келіп тұр. Әрі түпнұсқадағы әрбір сөйлем ... ... ... сол ... ... берілген. Құлыбеков бұл мәтінді: «Каютадан ... ... ... уақыт болған, бірақ өзімнің жұмысыммен
шұғылданып, оған ... ... ... жоқ. Енді ... ... ... не ... жатыр екен деп құлағымды тосып тыңдай қалдым.
Екінші боцман Израэль ... ... ... бұл бір ... ... ... ... қызмет істеген адам. Екінші дауыс қызыл қалпақты
менің досымның даусы. Үндеріне қарағанда, ... де удай мас, ... ... ... ... келіп артқы терезені ашты да, бірнәрсені суға
лақтырып жіберді, лақтырғаны босаған бөтелке болу ... Олар ... ... қана ... жоқ,бір-бірімен керісіп те жатыр, кейде дауыстары
төбелесіп жатқан ... ... ... ... ... ... деп аударған. Ал Дәуітов: «Манадан бері-ақ каютадан ... ... ... жатқан. Бірақ, шынымды айтсам, ... ... ... болып отырып, ол дауыстарға мен ешқандай ... Енді ... бос ... содан аздап тыңдай да отырғым келді.
Бір кезде Флинтте зеңбірекші болған екінші ... ... ... ... ... - өзімнің қызыл қалпақты досымның ... ... ... ... ... де удай мас және әлі де ішіп ... Тілі күрмеле бірдеме деп айқайлап сөйлеген біреуі ... ... ... суға ... кеп ... ... құты болса керек.
Және олар жай ғана ішіп отырған болмады, иттей ... ... та ... ... ... жаңбырша жауып жатыр, кей тұста мен, сірә, енді төбелес
басталатын шығар деп күтемін. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... бірер минуттан кейін дауыстары қайтадан
басыла қалады» (5,158б) деп береді. Бұл жерде «я был поглощен своим ... ... кесе ... ... өзім ... ... деп алып, орысша
нұсқадағы мағынасы жеткізілген жоқ. Автор ... ... ... ... ... ... әңгімесін тыңдауға қолы тимегенін меңзеген
еді. Құлыбеков аудармасы осы ... ... ... ... мне ... ... ... до драки» дегенді Дәуітов «...кей тұста мен, сірә, ... ... ... деп ... деп Джимнің бір қызық көрініс күтіп
отырғанындай жеткізеді. «Кей ... ... олар ... ... ... деп ... ... да жақын болып шығар еді.
Келесі үзіндіде Хендс пен Джим кемеде ... ... ... алдап өлтіргісі келетіні суреттеледі. Джим бір нәрсені ... ... ... деп ... тауып кете бергендей болады да, өзі
жасырынып Хендстің артынан бақылап ... Сол ... ... ... ... «Я ... ... стараясь стучать башмаками как
можно громче. Потом снял башмаки, ... ... по ... ... ... там ... по трапу и тихонько высунул ... из ... ... ... ... не догадался бы, что я наблюдаю за ним. И
все же я принял все меры, чтобы не привлечь к себе его ... И ... мои ... ... ... Он поднялся на четвереньки ... ... ... по палубе, хотя его раненая нога, очевидно, сильно
болела, так как при ... ... он ... ... В ... он до шпигата, у которого лежал корабельный канат, ... и ... ... длинный нож, или, вернее, короткий кинжал, ... ... ... кровью. Он осмотрел его, выпятив нижнюю челюсть,
потрогал рукой острие и, ... ... его себе за ... пополз на
прежнее место у фальшборта» (4,146-147б). Осы үзіндіні ... ... ... ... төменге түстім, іздеп жүр екен ... деп, ... ... ... жүрмін. Содан кейін башмағымды
шешіп алдым да, дыбысымды шығармай қосалқы коридормен жасырынып барып,
кеменің төменгі ... ... ... ... барғасын басқышпен
жоғары көтеріліп астан үске ... ... ... ... ... сығалап
палубаға қарадым, Гендс менің қарап жүргенімді ешуақытта ... ... ... ... барлық шарасын қолдандым. Қараған бойда-ақ жаман
ойымның ... ... ... аяғы қатты ауырса да, ... ... жүр, ... қозғалған сайын ауырсынып қатты ыңқылдай
береді. Жарты минуттің ішінде жорғалап отырып, ... ... ... ... ... ... ... жататын жерге барды да, бір ұзын
пышақты суырып алды, оны пышақ деуден гөрі ұзын ... ... ... ... ... ... қанға боялған. Пышақтың жүзін саусағына тигізіп
қарады да, ... ... ... сүйтті де бұрынғы отырған орнына қарай
қайта жылжыды» (2,168б). Көріп отырғанымыздай, орыс ... жоқ ... ... келе ме, ... ме деп қарамай, әр жерге қоя берген.
«Башмак» деген сөздің орнына қазақша ... ... ... еді, ал ... ... тәсілімен берген. «Выпятив нижнюю челюсть» дегенді
аудармай кеткен. Дәл осы ... ... ... ... «Мен ... ... тарсылдата басып төменге жүгіріп түстім. Сосын ... ... ... тырысып, басқа сенекпен барып, кубрикке өттім,
одан траппен жоғары көтеріліп, алдыңғы жақтағы тамбурдан ... ... Мені ... ... жүр деген Хендстің ойына да келер емес.
Дегенмен ештеме сезбесін деп сақтанып ... ... ... ... ... ... Ол ... көтеріліп, төртаяқтап, кәдімгідей-ақ
шапшаң жорғалап, палубада кетіп барады, қимылдаған сайын жаймен ыңқылдап та
қояды, сірә, жаралы аяғын қатты ... болу ... ... минут өтер-
өтпесте су ағатын түтікше ... ... ... кеме арқанына
жорғалап жетті де, арқан астынан сабына дейін қып-қызыл қан, бір ... жоқ ... ... ... кездік суырып алды. Астыңғы иегі
салбырап түсіп кеткен, қанжар өте ме, өтпей ме деп ... ... ... ... ... тыға салып, қайтадан жорғалай фальшборт түбіндегі өзінің
бұрынғы орнына ... ... ... «кинжал» сөзін бірде «кездік»,
бірде ... деп ... ...... ... ... ... пышақ. Ағылшын нұсқасында да, орысша нұсқасында да «кинжал» болғасын
қазақша да «қанжар» деп беру ... еді. ... ... ... сөзін
«иек» деп берген. «Иек» орыстың «подбородок» сөзімен үндеседі. ... деп беру де ... ... ... ... ... де үйлеспейді.
Тағы мысал келтірейік: «Но сама бухта была длиннее, уже и, ... ... ... ... устье реки, чем бухту»(4,148б) деген сөйлем
Құлыбеков аударғанда: ... ... өзі ... ... ... ... сықылды»(2,170б) деп шыққан. Ал Дәуітов: «Бірақ бұғаздың
ұзыны ұзын болғанмен ені тым тар екен, ... ... ... бұл бұғаз
деуден гөрі өзеннің сағасына көбірек ұқсайтын болып шықты»(5,180б) деген.
Оның ... ... ... деп алуы ... ... ... кеменің
тоқтайтын тұрағы деуге болады, ал ... - ... ... ... ... сөйлемге, яғни «бухта» сөзінің қате алынғанын ... ... ... ... ... өзі ... кеме ... өте
қолайлы жер екенін дәлелдеп тұрғандай» (5,180б). Бұғазға кемені ... ... ... ... ... ... ... аялдама»
(5,216б) деп берген. Осы кезде неге «бұғаз» деп алмағаны белгісіз.
Н.Чуковский аударған орысша ... ... мына ... ... ее трудно будет снять,- ответил он. – Во время отлива протяни канат ... ... ... его ... ... из тех ... сосен, конец тащи сюда
назад и намотай на шпиль. Потом жди ... ... ... ... ... разом хватается за канат и ... ... деп ... ... ... оны ... алу қиын емес. Су кейін тепкен кезде
арқанды ала ... ... ... тарт та, ана ... ... бірінің
маңына қарай бұр, содан кейін ұшын кейін қарай тарт та ... ... ... ... ... ... күт. Су ... кезде барлық
командаға арқаннан ұстап жабыла ... деп ... бер» ... ... жасаған. Дәуітов: «Қайраңнан шығарып алу қиын емес қой, - деді ол.
Су кейін қайтқан ... ... ... тарту керек те, анау жуан қарағайлардың
біріне орап, ұшын кейін әкеліп, ... ... ... ... соң судың
көтерілуін күт. Су көтерілген кезде бүкіл командаға жабыл, тарт ... ... бер» ... ... ... Екі ... да «бұйрық бер» деген
сөздер қосылған. Сонымен қатар Құлыбеков ... ... ... деп
алған.
Әдеби тілге үстеме мағына беріп, оның көркіне көрік қосатын, ... ... ... мазмұнын құнарландырып, пішінін ажарландыратын
көркемдеу құралдарының бірі – ... ... ... ... ... ... ... оны басқа затпен, құбылыспен салыстыра
суреттейді. Сонда бұлар туралы оқырман түсінігі айқындалу үстіне тереңдейді
де, өнер ... ... ... күшейе түседі. Мысалы: «И шхуна сама
сойдет с ... как ... ... ... ... ... «Сөйтсең
болғаны, кеме сопаң етіп сұлу қызша қайраңнан өзі-ақ шығады» (2,170б) деп
берсе, Дәуітов: «Кеме ... ... ... ... ... ... ... шыға келеді» деп аударған. Қ.Дәуітовтың аударма ... да ... ... ... Бұл – аудармашы шеберлігі. ... тағы ... ... келтірейік: «Наши взгляды встретились, и мы
оба громко закричали. Я закричал от ... Он, как ... ... от ... и ... ... на меня» (4,149б) дегенді Құлыбеков
төмендегідей аударған: «Қараған кезде, ... ... оның ... оның ... көзім түсті, ол да айқайлады, мен де ... ... ... ... Ол ... өгізше өкіріп, маған қарай ілгері ұмтыла
берді» ... Ал ... ... ... шыққан: «Бір-бірімізге тіке
қарап, көзімізге көзіміз түскен кезде, ... де ... ... Мен ... ... Ол ... ... сүзеген бұқадай,
ызадан өршелене ақыра түсіп, ... ... ... тұра ... ... ... сөйлемін жаңылтпаштап жіберген. « Перед грот-мачтой я
остановился, вынул из кармана пистолет, ... и ... на ... шел ... на ... ... щелкнул, но выстрела не последовало.
Оказалось, что ... на ... ... Я ... себя за ... ... я не ... свое оружие? Ведь времени у меня было
достаточно! Тогда я не стоял бы ... как овца ... ... ... ... ... «Егер сүйте қойсам қасапқа алып келген
қойша мойнымды ұсынып тұрар ма ... ... деп ... ... ... ... қасапшының алдындағы қой құсап, ... ... едім ғой» деп ... ... ... ... берген сәттегі сөздері орысша
төмендегідей берілген: «Ладно, Сильвер,- ответил ... - если так, я ... еще один ... ... отыщете тайник, держите ухо востро» (4,176б).
Құлыбеков аудармасында былай деп беріледі: «Жарайды. ... ... ... - деді доктор. Бірақ, менің сізге айтатын тағы бір ақылым ... ... ... ... сақ ... ... (2,203б).
Дәуітов аудармасы: «Жарайды, Сильвер олай болса, іздей беріңіздер, - деді
доктор. – Онда бір ... ... ... көңіл бөлгейсіз» (5,216б) деп
шыққан. Аудармаларда қандай ... ... ... тұр ... ... ... ... шегінде айқындалады. Бірақ «держать ухо востро» деген ... «сақ ... деп ... ... келеді.
Енді бірде пираттардың бейқамдығы суреттеледі: «Разбойники развели
такой костер, что можно было бы ... ... Так же ... ... с ... нажарили свинины по крайней мере в три ... чем было ... Один из них с ... смехом швырнул все оставшиеся
куски в огонь, который запылал еще ярче, поглотив это ... ... Ал ... ... ... «Қарақшылар отты сондай өртеп
тұрып жаққан, өгіздің етін ... де ... ... азық-түлікті
сондай ысырап еткен, үш есе артық пісірген, бірден жеп ... ... ... ... ... ... ... күліп, еттің қалған бөлек-
салағын, отты көсеп-көсеп, тастап жіберіп еді, ... ... ... ... да гөрі ... жана ... Дәуітов аудармасы:
«Қарақшылар лаулатып үлкен етіп жаққан от шошқа емес, ... өгіз ... ... ... да жетердей еді. Мыналар тамақты да тым ... ... ... ... етін ... кем ... үш есе ... Біреуі жынды адамша кеңк-кеңк күліп, еттің қалған бөлек-салағын
отқа тастап кеп жіберіп еді, от әлгі ... ... ... жұта ... бетер лаулай түсті» (5,218б) деп шыққан. Қазақша аудармалардың
екеуінде де «один из них с ... ... ... «жынды кісіше кеңкілдей
күліп» немесе «жынды адамша кеңк-кеңк күліп» деп ... ... ... қолданылмауы керек. Өйткені бұл әдеби тілге жатпайды және орыс
нұсқасында да осындай мағынамен бейнеленген. ... ... ... ... ... жиі ... да ... ойын бөліп жібереді. Дәуітов
бір рет қана қарақшылар деп берген.
Аудармашыға ... ... ... ... ... қатар тапқырлық та қажет. Ол бір сөздің аудармасын таба
алмай, оны тастап кетуі немесе ... ... сөз қоюы ... «Да, ... - говорил он, - ваше счастье, что у вас есть Окорок,
который всегда за вас ... ... ... ... ... ... ... бақыттарыңа іштеріңде әрқашан да өздеріңнің қамыңды
ойлайтын қамқоршыларың бар» (2,205б) деген. ... ... ... ... ... тастап кеткен. Ал Дәуітов: «Әй, достар-ай, әйтеуір, ... ... ... ... бас ... жүретін Шолақ сан бар»
(5,218б) деп тапқырлық танытты, өйткені Сильвер шынымен де аяғы ... ... ... ... еді.
Орысша аударылған нұсқада: «Он поднял руку и возвысил голос,
готовясь вести свой ... в ... ... деп ... Құлыбеков: «
Осыны айтып, қолын көтеріп, дауысын күшейтіп, бізге қарсы отрядін ... ... ... ... деп ... ... «Ол ... қолын көтеріп, даусын көтере сөйледі» (5,234б) деп берген. Екі
аударманың да мағынасы жақсы ... тұр, ... ... ... «жасақ» деп
берген дұрыс болар еді.
Үңгірдің және іздеп табылған қазынаның суреті орыс ... ... ... ... ... да ... ... тамаша берілген.
Сөзіміз дәлелді болу үшін мысал келтірейік: «Мы вошли в ... Она ... и ... ... ... ... земли пробивался источник
чистейшей воды и втекал в небольшое ... ... ... Пол был песчаный. Перед пылающим ... ... ... А в ... углу ... ... ... золотых монет и ... Это были ... ... – те самые, ради которых мы проделали
такой длинный, утомительный путь, ради которых погибли ... ... ... «Испаньолы». А скольких человеческих жизней, скольких страданий
и крови стоило собрать эти богатства! ... было ... ... ... ... ... ... которых заставляли с завязанными глазами
идти по доске, перекинутой через ... ... ... из ... ... ... ... (4,194б). Аудармасында: «Бәріміз үңгірге кірдік. ... кең, ... да ... ішінде күмістей тап-таза бұлақ ағып, айналасын шөп
қоршаған бір әуезге құйып жатыр. Асты құмақ. ... ... ... ... ... жатыр. Бұл Флинттің қазнасы – осы ... үшін ұзақ ... осы ... үшін ... он жеті адам қаза ... Бұл ... ... түбіне жетті, қанша адамның қанын төкті! Қанша атақты кемелер ... ... ... ... ... шекті, мылтықтан қаншама оқ
жаудырылды, ... ... ... ... ... істелді!»
(2,223б). Аудармада Құлыбеков «қазына» сөзіне орысшадағыға ұқсастыра
«қазна» деп, орфографиялық ... орын ... ... бірге «А в
дальнем углу тускло сияла груда золотых монет и ... ... ... ... ... кеткен, сондықтан оттың алдында ... ... ... ... «Бұл Флинттің қазнасы...» деп бастау ... ... ... ... «Біз үңгірдің ішіне кірдік. ... кең ... ... да тап-таза. Жер астынан жарып, ... ... суы ... ... ... ... ... көлге барып
құйып жатыр. Едені құмдақ. Лаулап жанған от жанында капитан Смоллет жатыр.
Әрегірек бір бұрышта күңгірттеу ... ... ... шашып, алтын теңгелер
мен құйма алтындар нән бір төбе болып үйіліп көрінеді. Флинттің қазынасы
деген осы болатын, осы ... үшін біз ... ... ұзақ ... осы ... үшін ... ... он жеті адам қаза тапты.
Ал о баста осы ... ... алу үшін ... ... ... құрбан болмады,
қанша азап шегіліп, қанша қан ... ... ... бір ... кемелер
суға батырылмады, қаншама батыл жандар көздері ... ... ... ... ... ... ... Қаншама зеңбіректен оқ атылмады,
небір өтіріктер айтылып, ... ... – бой ... ... ... деп орыс ... сай ... да орысша нұсқасынан мысал келтірейік: «Как и в сундуке Билли
Бонса, здесь находились монеты самой разнообразной ... но, ... было ... ... Мне очень нравилось сортировать их. ... ... ... монеты, гинеи и луидоры, дублоны и
двойные гинеи, муадоры и цехины, монеты с ... всех ... за ... сто лет, ... восточные монеты, на которых
изображен не то пучок веревок, не то клок ... ... ... ... ... с ... ... чтобы их можно было носить
на шее, - в этой коллекции были собраны деньги всего ... ... ... ... ... былай шыққан: «Билли Бонстың сандығындағыдай,
мұнда да түрлі ақшалар бар екен, бірақ ... одан ана ... көп. ... ... жұмысы маған өте ұнады. Ағылшын ақшасы, француз ақшасы,
испан ақшасы, португал ақшасы гінейлер және Луыйдорлар ... және ... ... ... және ... соңғы жүз жылдың ішіндегі барлық
европалық корольдардың ақшалары, дөңгелек ... төрт ... ... тағып жүру үшін істелген ортасы тесік ақшалар, - қысқасы не керек,
осы жинақтың ішінде ... жер ... ... ... бар» ... ... с ... всех европейских королей за последние сто лет»
дегенді мүлде басқа мағынада, яғни жүз жыл ... ... ... ... ... ... ал оның ... - жүз жыл ішінде билік
еткен корольдердің суреті ... ... ... ... Құлыбеков
«гинеи» деген ұлттық валютаны «гінейлер» деп өзгерткен, ал ... ... ... деп алып, бас әріппен ... ... ... ... – аудармашының үлкен қатесі. Ал Дәуітов: «Билли Бонстың
сандығында кездескен ақшалар сияқты, ... да ... елде ... ... ... ... ... оның сандығындағыдан әлдеқайда көп. Оларды сұрыптап
бөлу менің өзіме қатты ... ... ... ... ... ... мен ... дублондар мен қос қабат гинейлер, муадорлар мен
ехиндер, ... ... ... ... жүз жыл бойғы бүкіл корольдерінің
бейнесі салынған ... бір буда ... бір ... әлдебір өрмекші
өрмегінің нендей бір бөлігінің де, әйтеуір сондай бірдеменің бейнесі
салынған ... ... ... ... теңгелер, төрт бұрышты
теңгелер, мойынға ... жүру үшін ... ... теңгелер, - қысқасы, бұл
коллекцияда бүкіл дүние жүзі ақшаларының небір түрлері ... ... ... ... деп ... Дәуітов өзіне дейін жасалған аударманың
қатесін қайталаған жоқ, ... бұл ... ... ... сөз ... ... Ал теңге – шығыс елдерінің ақшасы. Сондықтан ... ... ... деп алу ... ... ... ... «жинақ» деп берсе,
Дәуітов сол күйінде қалдырған.
Романның шарықтау шегі авторлық шешіммен сәтті ... ... бәрі өз ... алып, кейбіреуі қызметке тұрып, басқалары
жұмысын тастайды. Ал Сильвер болса, өзіне қажетті ... ... ... Адамгершілік ар-ұяттан жұрдай айырылған теңіз қарақшылары мен
жағымды істерімен көзге ... ... ... қою ... ... пен ... ... арпалысты көрсетіп, романды жақсылықтың
жеңуімен сәтті ... ... бұл ... балалар үшін тәрбиелік
маңызы зор, дүниеге көзқарастарын кеңейтуде ... рөлі мол ... ... ... ағылшын әдебиетінде неоромантизм бағыты дами
бастады. Буржуазиялық ақиқатқа қарсы тұрумен бірге неоромантиктер шытырман
оқиғаларды, қауіп-қатердің романтикалық ... ... Олар ... өтіп ... ... тасымалдап немесе ... ... ... батылдық қасиеттерді үгіттеді. Неоромантиктер тарихи роман
жанрын дамытуды жалғастырғанымен, В.Скоттқа тән ... ... ... ... ... ... бағытының көрнекті өкілдері
Р.Л.Стивенсон, Джозеф Конрад саналса, аз да ... ... ... ... және Д.К. ... да өз ... қосты.
Р.Стивенсонға келетін болсақ, ол – шытырман сюжеттің, ... ... ... ... ... ... жебе», «Қазына
аралы», «Ұрланғандар», ... ... ... ... ... қоныс аударғандар», «Шахерезаданың жаңа ертегілері»
шығармаларының авторы. Оның ... ... ең ... ... ... ... балалар әдебиетінің классикалық үлгісі болып табылатын шығарма.
Роман өте қызықты, ... ... ... ... алатын және
нағыз оқуға тұрарлық құнды кітап. Балаларға арналған роман болса да, дүние
жүзіндегі ... ... да ... ... ... ... ... фабуласы мазмұнының маңыздылығымен үйлеседі. ... бір ...... ... ... табуды көздеп,
сапарға аттанады. Кейіпкерлер арасында құрметті адамдармен ... ... ... ... ... бірге қарақшылықпен
айналысқан адамдар жиналған. Екі түрлі әлеуметтік ... ... ... ... ... бір ғана ... – алтынды табу. Осы тартыста ұнамсыз
кейіпкерлер - қарақшылар жеңіліп қалады. Адамдардың мінез-құлқын суреттеуде
Стивенсон өзін тамаша психолог ... ... ... қазақ әдебиетінің күрт дамуы қарқын алып, соның бір
белгісіндей болып ... ... да ... ... Орыс ... түпнұсқа ете отырып, Еуропа, ... ... ... ... ... біртіндеп аударыла бастады. Аударма – қазақ
тілінің шетел тілінен кем түспейтін, бай тіл екендігінің дәлелі ... ... ... мен ... ... ... байланыстың алғашқы пернелерінің
бірі болды. Ал қазіргі кезде аударма сапасына деген талап күшейді. Аударма
оқырмандардың үздіксіз қызығушылығының ... алыс және ... ... ТМД республикалары, көршілес мемлекеттер әдебиетімен, рухани мәдени
мұраларымен танысуға, әлемдік мәдени құндылықтарды ... ... ... - ... ... кемелденуіне қызмет ету қажеттілігінен
туындауда.
Көрнекті әдебиет зерттеушісі Ф.Авенариус «Жазушы уақыттың тынысын
таңдай білу ... ... бұл ... да ... ... ... ... оқырманды елең еткізген, айырықша құбылыс болып табылатын
шығармаларды бірден байқап, өз ... ... ... айналдыра
білуімен ерекшеленуі тиіс. Өкінішке орай, қазақ аудармашыларында мұндай
байқағыштық, сезімталдық қасиет әлі қалыптаспай келеді. Бізде ... ... ... әлем ... ... ... зерттеуші-сыншылар биік
бағасын бергеннен кейін ғана аудару қолға алынады. ... оны ... ... орыс ... оқып, танысып шығады. Бұл дегеніміз
аударма тынысын сезінбеу, әдеби үрдістен қалып қою. ... ... ... ... ... мәтелі аудармашылық байқағыштықтың айырықша қасиет екенін
айғақтайды (9,24-25б). Аудармалардың сапасы әлі дұрысталады, алдағы уақытта
ұлы классиктердің шығармаларын ғана ... ... ... қазіргі заманғы
таңдаулы шығармаларды қазақ тілінде мүдіртпей оқимыз деп ... ... - ... ... ел өркениетінің өзгерістеріне орай
үнемі дамып, жетіліп, жаңара беретін үрдіс және кез ... ... ... ... ... шабытты жұмыс, жазу өнерінің аса қиын
түрі. Үнемі ... ... ... ... яғни нағыз
майталман аудармашыға аса қажет.
Уақыт, заман өзгерісіне сай адамдардың ... ... ... – қоғам дамуының диалектикалық заңдылығы. Осыған байланысты
аудармаға қатысты теориялар мен тұжырымдар, ... мен ... ... ... ... ... Бір шығарманың бұрын бір, екі
аудармасы ғана болса, кейіннен бірнеше аудармасы жасалады. Жоғарыда алынған
Құлыбеков ...... ... даму ... орай ... аударма
ісінің жандану кезеңіндегі алғашқылардың ... ... ... А.Құлыбеков Р.Л.Стивенсонның аударған «Қазына аралы» романын
қазақ оқырмандары ұғымына сай, әрі түсінікті аударды. Бұл ... ... ... ... ... Өз ... талабына сай жасалған
аударма деуге де болады. ... ... ... ... ... нұсқасында қателіктер кездеседі, оларды біз жоғарыда
көрсетіп кеттік. Оның ...... ... ... ... ... ... нұсқаларымен салыстыру мүмкіндігінің болмауында. Өйткені
А.Құлыбеков Р.Стивенсонның «Қазына ... ... ... ... шыққан
тұңғыш аудармашы болды. Бұл – аудармашының батылдығының дәлелі. Классикалық
туындыларды аудару ... бұл ... ... орны ... ... ... ... дегеніміз – кең ауқымды, жоспарлы шығармашылық ойлаумен
тоғысатын бейнелеу батылдығы» деген екен (9,7б). Сонымен бірге ... ... ... жақсы дамымағандығын ескере кеткен жөн. Оның үстіне
кеңестік кезеңде аударма кітаптар көп таралыммен жиі шығарылғандықтан, оның
сапалық деңгейіне жете мән ... ... ... оны ... бағалау
қалыптаспады. Дегенмен сол кезеңде А.Құлыбеков аудармасы шебер ... деп ... ... ... ... тілі ... әрі жеңіл болып
шыққан. Сөйлемдердің барлығы дерлік мағынасы жағынан және ... орыс ... сай ... ... ... түсініксіз, кейде
мағынасы бұрмаланған сөйлемдер де кездеседі. Адам аттарын қазақ тілінің
фонетикалық ... сай ... ... ... жеңіл болсын деген
мақсатынан туды деп қарастырамыз. Ал жалқы есімдердің дұрыс берілмей немесе
мүлде аударылмағаны өкінішті-ақ. ... сол ... ... талабын ескере
отырып, аударманы нашар деп айта алмаймыз.
Бұрынғы аудармаларға талап-талғаммен қарап, жаңа заманға сай үздік
үлгісін жасай ... ... ол ... ... ... ... мысал ретінде Қ.Дәуітовтың нұсқасын келтіруге болады. ... ... бұл ... қайта аударып, ... ... ... жаңа ... ... ... ... Сондықтан оның
аудармасы оқырмандар арасында жетістікке жетті. Оның дәлелі - сол ... ... ... 2 рет ... ... ... Қ.Дәуітов
аудармасына келетін болсақ, жұмысты сауатты, кәсіби аудармашы орындағаны
байқалады. Мағынасы жағынан да, автор стилінің жеткізілу ... де ... ... ... ... ... ... қолданып, түпнұсқаға әлдеқайда
жақын нұсқаны ұсынған. Нағыз үздік аударма өз уақытының ғана емес, ... да ... ... ... ... мәдени игілігі болып қалады.
Дәуір, заман өзгергенмен, жақсы, сапалы аударманың маңыздылығы сол, көркем
шығарманың төл ... ... ... ... көркемдік, идеялық, эстетикалық құндылығын
толығымен сақтаған жағдайда ол бір халықтық асыл мұрасынан өзге ... ... ... болып екінші ғұмырын бастап кетеді. Аударма ана тілін
байытады, ... ... даму ... ... жаңа ... жасауға мүмкіндік туғызады.
Қазақ-ағылшын әдеби байланыстары 1920 ... ... ... дені орыс ... ... ете ... жасалынды. Әрине, орыс
аударма нұсқаларында кеткен қателер қазақ аудармаларына да енді. Бүгінде
белгілі ... ... ... ... ... ... қазақшаға тікелей
аудару 1960 жылдардан басталды. Ал осы ... ... ... ... ... ... ... Р.Стивенсон
шығармалары оқырмандарға кеңінен танымал емес еді. ... ... ... ... аударуға мүмкіндік
жетіспеді. Өйткені тәжірибелі, талантты аудармашылар даярлау жағы ... ... ... ... үшін ... ... ... қаламгерлік қыр-сырын терең зерттеп, туындыларының көркемдік-
мазмұндық және идеялық-эстетикалық құндылығын, стильдік жүйесін ... ... ... ... айқын түсініп, түсіне білуі қажет.
Аударма ғылымы тың, жаңа қалыптасып келе жатқан сала болғандықтан, аталған
аудармашылардың аудармалары туралы, аудару ... ... ... ... ... ... ... зерттеу барысында біз алдымызға қойған мынадай
мақсат-міндеттерді жүзеге асырдық: ағылшын тіліндегі шығарманың аралық тіл
– орыс ... ... ... ... сапасын, көркемдік сапасын салыстыру
барысында стильдік жүйесін айқындадық, сөйтіп аударманың жасалу деңгейіне
алғашқы зерттеу ... Біз бұл ... ... Р.Л.Стивенсонның қазақ
тіліне әр кезеңде аударылған шығармалары негізінде ... Осы ... ... ... ... ... салыстырылса, кейінгі аударма
жаңа көркемдік сапада жасалған Қ.Дәуітов аудармасына ... ... ... яғни түпнұсқа негізінде зерттеуіміздің дені орыс-
қазақ тілдеріндегі мәтіндерді салыстыру деңгейінде болды. Орыс – ... ... ... салыстыра отырып, көркемдік, стилистикалық,
семантикалық сапасын анықтадық, аударма теориясына сүйеніп, оның тәржімалық
тәсілдерін айқындадық, ағылшын-қазақ ... ... және ... ... қазақ тіліне аударылу деңгейін саралап, ... ... ... ... ... Х., ... Г. ... сөздік. – Алматы:
Қазақ совет энциклопедиясының бас редакциясы, 1987,
512б.
2. ... Р.Л. ... ... ... ... ... Жазушы, 1965,232б.
3. Stevenson R.L. Treasure island. –Moscow: Foreign language
publishing house, 1950.
4. Стивенсон Р.Л. Остров ... ... ... ... ... ... 1989,С.511.
5. Стивенсон Р.Л. Қазына аралы. Аударған Қ.Дәуітов. – Астана:
Аударма, 2002, 248б.
6. Қабдолов З. Сөз ...... ... ... ... ... В. ... – қазақша – ағылшынша пәндік – тақырыптық
сөздік. – Алматы: Болашақ балапандары, 2003, 201б.
8. Казбеков М., Шойбеков Р. ... ... ... 1996, ... Тарақов Ә.С. Аударма психологиясы және мәдениеті. – ... ... 2005, ... ... М. ... және ... ... Қазмемкөркәдеббас,
1960.
11. Казакова Т.А. Практические основы перевода.
English↔Russian.
– Cанкт-Петербург: Издательство союз, 2000, С.320.
12. Перевод – средство взаимного сближения народов.- Москва:
Прогресс, 1987, ... ... Р.Л. ... ...... Жалын, 1985,
С.400
Қосымша әдебиеттер:
14. Әуезов М.О. Көркем аударманың кейбір теориялық
мәселелері//
Көркем аударманың кейбір мәселелері ... ... ... ...... 1957,
300б.
15. ... Ж. ... ... // ... ... 1989, ... 12б.
16. Талжанов С. Аударма және ... ... ... Алматы: Ғылым, 1975, 286б.
17. ... К. ... ... ... ... ... ... Қ.Қ., Қазыбек Г.Қ. Қазақ аудармасының теориясы
мен тәжірибесі. – Алматы: Қазақ университеті, 2001.
19. ... В.Н. ... ... ... ... Высшая школа, 1990, С.253.
20. История зарубежной литературы конца XIX - начала XX ... ред. ... ... Л.Г. – ... ... ... Зарубежная литература XX ... Под ред. ... З.Н. – ... ... 1973, ... ... ... литературы XX века, 1871-1917. под
ред.
Богословского В.Н, Гражданской З.Н. – Москва:
Просвещение,
1989, ... ... ... 1871-1917гг. Под ред.
Гражданской З.Н. – Москва: Просвещение, 1987, С. ... ... Ф. ... на ...... ... школа,
1979,
С.254
25. Әшімханова С. ХІХ ғасырдағы Батыс Еуропа әдебиетінің
тарихы. –Алматы: Қазақ университеті, 2005, 182б.
26. ... для ... ... Ә. ... қазына. – Алматы: Жазушы, 1987.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аджип ҚКО компаниясы15 бет
Азаматтық құқық бойынша меншіктің нысандары мен түрлері9 бет
Ақша қызметтері және олардың қазіргі жағдайдағы даму сатылары9 бет
Ақшаның уақытша құны4 бет
Банктің инвестициялық операциялары5 бет
Банктің инвестициялық операциялары жайлы5 бет
Банктің инвестициялық операциялары туралы5 бет
Банктің мемлекеттік бағалы қағаздармен операциялары: рәсімделуі, есебі және даму келешегі63 бет
Бағалы қағаздар нарығы туралы мәлімет14 бет
Бағалы қағаздар рыногы, онын мәні және негізгі белгілері15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь