Абылай хан: мемлекеттік қайраткер, әскери қолбасшы және дипломат

Мазмұны:
Кіріспе 3
Абылай . қазақ хандығының аса көрнекті саяси және мемлекет қайраткері 4
Абылайдың ішкі саясаты 6
Абылай ханның сыртқы саясаты 7
Абылайдың Ресей мен Қытай арасындағы қарым . қатнасы 8
Қазақ жоңғар қатынастары 9
Абылайдың қазақ жерлерін біріктіру күресі 10
Қазақ . қырғыз қатынастары 11
Абылайдың қазақ тарихында алатын орны 12
Қорытынды 14
Қосымша 15
Пайдаланылға әдебиеттер 16
        
        Реферат.
Тақырыбы: Абылай хан: мемлекеттік қайраткер, әскери қолбасшы және
дипломант.
Орындаған: Маулутканова Н.Б.
Мазмұны:
Кіріспе
3
Абылай – қазақ хандығының аса көрнекті саяси және ... ... ... ішкі ... ... ... ... Ресей мен Қытай арасындағы қарым – қатнасы
8
Қазақ жоңғар қатынастары
9
Абылайдың қазақ жерлерін біріктіру күресі
10
Қазақ – ... ... ... ... ... ... ... – Қазақ ордасын бір ... ... ... ... ... ... азат ... алып мемлекеттер – Қытай,
Ресей патшалығымен мәмлеге келіп, ел ... ... ... ... хан, кемеңгер көсем.
Абылай хан 1711 жылы туып, 1781 жылы қайтыс ... ... Қожа ... ... ... ... Кезінде орыс
тарихшылары, зерттеушілері Абылайдың хандық қызметіне, саясаттағы беделіне,
қолбасшылық рөліне байланысты ойларын айтса да, оны кеңестік ... ... ... ... тасасында қалдырады.
Абылайдың қайраткерлік, қолбасшылық, дипломатиялық қызметі ХVIII
ғасырды Бұқар, ... ... ... Шал ... ақын – жыраулар
поэзиясында ғана жырланып қалмады, кейінгі ғасырлардағы тарихи ... ... да ... ... ... ... мен Кенесары – қазақ
халқының Қаһармандары. Олардың істері мадақтауға ... деп ой ... ... ... ... халық ауыз әдебиеті мұраларының, Абылай
өміріне, заманына ... ... ... ... ... ... ... қажетсінді. Абылайнамалық мол туындыларды жинақтап, ... ... ... ... ... әдеби шындықтың тарихи
шындықпен сәйкестігін бажайлап, Абылай заманына ... ... ... ... тарихи шындықпен сәйкестігін бажайлап,
Абылай өмірін ... ... ... тұрды. Кезінде «Абылай туралы бір
күрделі ғылыми еңбек жазылса екен...» ... М. ... ... де ... жаңа бір ... ... ... айқындайды.
Абылай – қазақ хандығының аса көрнекті саяси және мемлекет
қайраткері.
XVIII ғасырдағы билеушілерінің бірі Абылай өзін аса ... ... тән ... ... көрсете білді. Абылай хан
өзінің бүкіл ғұмырын қазақ мемлекеттілігін нығайту мен халықтың бірлігін
қамтамасыз ету ... ... ... 1711 ... ... Арыс ... туған.
Қазақтың аса көрнекті мемлекет қайраткері, қолбасшысы және ... үш ... ханы ... ... ... ... Арғы тегі – Жошы
хан, бергі бабалары ... ... ... ... ... одан ... бойлы Ер Есім хан, Салқам Жәңгір ханның Уәлибақы, Тәуке деген екі
ұлы болды. Жәңгір ... ... ... ... ... ... хандыққа
өкпелеп, Үргенішті билеген нағашы атасы ... ... ... ... ... Абылай жекпе-жекке шыққанда жауы шақ келмейтін батыр
болып, Қанішер Абылай атаныпты. Осы ... ... Уәли ... ... Әбілмансұр (кейін қазаққа хан ... ... ... ... ... ... қалып, үйсін Төле бидің ... ... ... жүдеген өңіне, өсіп кеткен шашына қарап Төле би ... де ат ... ... бақтырады. Әбілмәмбет төренің жылқысын да
бағады. Бұл, Ш. Уәлихановтың айтуына сүйенсек, Аблайдың 13 жасар кезі болса
керек. ... ... ... ... ... алды. Ол шығыстың жеті тілін
білді. Домбыраны жақсы тартты. Оның өзі шығарған 20 – дан ... күйі ... ... ... ... болған соғыстар кезінде жастайынан
жетім қалған еді. Он бес жасқа толған кезінен бастап жоңғар басқыншыларымен
соғысқа белсенді қатысты.
Сұлтанның бойы ... ... ... Жауырыны қақпақтай, дене күші
зор еді. Замандастары оны батылдығы, ержүректігі және ... үшін ... Ол өз ... ең ... күндеріне дейін жауынгерлерімен
бірге болды. Соғыста қолға түскен барлық ... ... ... ... бірнеше рет жаралы да болды.
Төле бидің тәлім-тәрбиесінде болуы Абылайға зор ықпал жасады. ... ... ... ... баба ... мен ... ел билеу
қабілетің, анталаған жауға қарсы қазақ ... басы ... ғана ... ... жас баланың санасына ұялата білген. Оған қоса бала ... ... ... өмірлік тәжірибе Абылайдың ел өміріне ... ... ... Бұқар, Үмбетай жыраулардың, т.б. ауыз әдебиетінің
ірі өкілдерінің мәліметтеріне қарағанда, Абылай хан 20 жасында қан ... ... ... ... «Сен жиырма жасқа жеткен соң, Алтын
тұғыр үстінде Ақ ... ... ... деуі осының дәлелі. Қай жылы туса
да, 1730 – 33 ж. ... ... бір ... ... ... жас ... жеңісті ұрыстан соң, орта жүздің ... деп ... ... ең ... ... біріне айналады. Бұдан соңғы жерде
Әбілмансұр есімі ұмытылып, Абылай атанады. ... 20 жасы қай ... ... ... қай ... қатысқаны туралы болжам айтуға
болады. Бұл, әрине, Абылай қатысқан алғашқы соғыс емес. Ел ... ... ... ... Бөгенбай жасақтарының құрамында ... ... ... ... ... ... дегенінің
өзінде де, Аблайдың 1730-33 ж. болған бір ірі ... ... ... ... ... Орта жүз жасақтары мен жонғарлардың 7 мыңнан
астам әскері Орта жүздің ... ... ... ... жасап,
тегеурінді тойтарысқа тап болды. Абылайдың жиырма жасы 1733 ... ... дәл сол жылы ... пен қалмақ арасында үлкен майдан болғаны қытай
деректерінде атап ... ... ... ... ... 30 – 40 ... шайқастарда ерекше көрінеді. Осындай жан алысып
жан беріскен соғыстардың бірін Бұқар жырау «Қалданменен ұрысып, Жеті ... деп ... Ол ... ... ... көйлек жолдастары:
Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, ... ... ... Шапырашты Наурызбай, т. Б. Қазақтың белгілі батырлары тізе қоса
қатысады. Бұл да Абылайдың жауға қарсы қазақ басын ... ... ... табылады.
Сөзге шебер әрі тапқыр еді. Өз замандастары арасында сөзіне берік,
алғыр ... ... адал әрі ... көзге түсетін. Керемет
шешендігімен, қазақтардың ежелден келе жатқан әдет өаңдарын және ... ... ... ... Ол өз төңірегіне халықтың құрметіне
бөленген ең беделді әрі адал адамдарды топтастырды.
Абылайдың аты халық арасында жиырма ... – ақ ... ... ... ... ... жасағына кірген ол бір шайқастың кезінде
«Абылайлап» ұран тастап, ... ... ... ... ... ...
жек ұрыс үстінде өлтіреді. Содан кейін – ақ ол ... атты ірі ... ету ... ... ... ... келуі кездесоқ жағдай ... ... ... қиын ... шиеленесті тарихи жағдай оның хандық тізгінді
ыстауына ықпал етті. Елдің үміті, асыл арманы, ... ... ... ... ... ... ... құтылуы, бейбіт, баянды тірлікке қол ... ... ... ... ... төменгі сатысына іліккен
Абылай хан болғанда тек Шыңғыс әулетінің өкілі болғандықтан ғана ... ... ... ... ... қас батыр, ерен қолбасшы, ел бастар ... хан ... ... ... келешегін ойлайтын, соңынан ер азаматы ... ... ... ... ... елмен татуласып, тіл табысатын, өзі
шешен, сардар, данышпан көсем ... ... тиіс ... ... ... келуі заман талабы, уақыт қажеттігінен туды. Әрі оның бала кезінен
ел мұңын, тілегін жан – ... ... ... ... ... жоңғар шапқыншылығынан жерін азат етуді армандағанын сезінеміз.
«Жаугершілік заманда ... ... өмір ... ... оны ... ... бел байлауы...» Абылайға заманының қандай ... ... ... болсын, Абылайдың тұсында болсын қазақ халқының арман
еткен: біріншіден, өз алдына ерікті ел болып, өзін-өзі меңгеру; екіншіден,
атақонысына жайғасып, бейбіт ... ... ... ... үшіншіден,
бірауыздан ынтымақты болып, Отанын, ... ... еді. ... ... арқасында халықтың осы арманын, мұң – тілегін жақсы ... пен ... көп ... ... – шұбырынды» азабынан елді құтқарған
Абылай» екеніде ақиқат. Алайда Абылай халықтың арман тілегін бар ... ... ... ... сол ... ... жағдай ұлы
мақсатын іске асыруға көп ... ... ... ... ... ... мәселелер аз емес еді. Ел тағдырына төнген қасырет –
жоңғарлардың басқыншылық соғысын тойтару ғана ... ... ірі ... ... мен ... отарлап, бодандыққа мойын ұсындыру саясатынан амалдап,
айла – ақылмен құтылып дерес ел ретінде тарих сахнасында ... ...... ... ... ішкі ... бүкіл ішкі саяси қызметі бір орталықтан басқарылатын әрі
ешкімге тәуелсіз мемлекет құруға бағыталды. Абылай өзінің күш ... ... ... ... оның бір орталықтан басқарылатын мемлекет
құруының сәтті түсті. 1771 жылы ол Түркістан қаласында қазақтың ... ... ханы ... ... ... қол астындағы халықты неғұрлым жақсы
басқару үшін Абылай үш жүздің әр ... ... ... мен ... ... етіп ... Мәселен, елді оның атынан Жетісуда Әділ
және ... ... ... Қазақстанда – Қасым сұлтан, Ертіс бойы
өңірінде – немере туысы Сұлтанбек сұлтан ... ... ... бірге,
Шығыс Қазақстанда Әбілмәмбеттің ұлы ... ... ... оған ... ... көп төлеңгіттер де көмектесіп, қызмет етті. Абылый Билер
кеңесінің құқығын едәуір шектеді. Екіншіден, ол сот ... ... ... ... өз ... ... қазақ билерінің, сондай – ақ ... ... ... арқа ... ... ... саяси тұлға
Абылайдың кеңесшісі Бұхар жырау болды. Үшіншіден, Абылай қазақ рулары ... ... ... ... алауыздықтан туындайтын қақтығыстар
мен барымта алуды тоқтатты. Ең соңында ол ... ... ... және ... аулаумен айналысуына қолдау көрсетті. Хан қазақ
даласындағы кереуен саудасын күшейтуге барынша көп ... ... Ол ... ... ... ... бастамашысы болды. Абылай хан ақын ... әнші – ... мен діни ... қамқорлық жасап отырды.
Абылай ханның сыртқы саясаты.
Абылай жоңғар шапқыншылығы кезінде елдің тыныштығын, жердің бірлігін
қамтамасыз етуді мақсат ... ... арқа ... ... 28 ... - Әбілмәмбет хан мен сұлтан Абылай ... ... ... ... Орынбор комиссиясының бастығы князь
В.Урусовтың мақсаты бүкіл Орта жүзді Ресей құрамына ... ... ... алып ... күш ... өздері болатынын Абылай сұлтан түсінді.
1742 жылы Абылай аң аулап жүргенде ... ... ... 1743 ... шықты. Ол батырларды біріктіріп жоңғардарды шабуылдауды
ұйымдастырды.
1745 жылы ... ... ... ... ... бірі ... Абылайды паналап, Орта жүзге қашты. Бұл ... 1752 ... Орта ... ... ... ... болды.
Ұлытауда өткізілген құрылтайда Абылай қарастырған мәселелер:
✓ Қазақ ақсүйектілерін біріктіру.
✓ Әмірсананы жоңғар билеушісі Лама Доржыға ұстап бермеуге
қазақ билеушілерін ... ... ... ... ... ... ... уақытша басып алған
тарихи иелігін қайтару.
1753 жыл – Абылай сұлтан ірі қолды басқарып, Жоңғарияға ... ... ... ... ... қол жоңғарды талқандады.
Жоңғария құлағанан кейін ... ... ... жаңа ... ... күштерін ұйымдастыруға түрткі болды. Абылайдың ендігі туының
астына үш ... ... ... ... ... ... – Цинь күштеріне ашық ... тұру ... ... ... ... шешу ... түсінді.
1757 – 1760 жылдар – Абылай Қытайдың билігін мойындады. Абылайдың
Цин богдыханның суверенитетін Қабылдау Себебе:
– Ресейдің ... ... Омбы ... ... ... ... Қазақ рулары қоныстарының тарылуы.
– Ресей патшасының осы аймақтағы ... ... Цин ... ... ... ... қауіпінің күшеюі.
Екі ірі мемлекеттің қыспағында қалғандықтан, ... және ... ... сөз ... ... Абылайдың басты мақсаты:
Қазақ мемлекетінің дербестігін сақтау.
Ол Тарбағатай, Алтай ... ... ... ... ... ... ... күш жұмсады. Пекин билеушілері 1760 ... ... ... ... жүрген қазақтарды, оны келіссөздер
арқылы шеше ... ... Орта Азия ... ... ... ... ... 70 жылдарының басы – белгілі қолбасшы Абылай Хождент,
Ташкент ... ... ... ... Ташкент бегі салық төлеуге мәжбүр болды.
– Түркістан, Сайрам, Шымкент, Созық және ... ... ... Абылай билігіне көшті.
– Қазақ хандығының халықаралық жағдай ... жыл – Орта жүз ханы ... ... болып, дәстүр бойынша
ақсүйектер хан ұлы Әбілпайыз емес, Абылайды хан сайлады. Үш жүз ... ... ... билеушісі деп тануының себептері:
✓ Үш жүзді біріктіруі.
✓ Ресей мен Қытай қыспағына қарамастан, іс жүзінде елдің
дербестігін сақтауы.
Патша ... ... ... ... ... күш ... ... хан
сайлауға келіспейтінін білдірді.
1778 жыл 24 мамыр – ІІ Екатерина ... тек Орта ... ханы ... хан ... ...... бейбіт жағдайда болу
қажетілігін ... ... ... ... мойындады. Ал іс жүзінде
тәуелсіздігін сақтады.
Абылай хан билігіне және шаруашылыққа ... ... Хан ... шектеусіз етті.
– Билер қызметіне шек қойды.
– Ертіс, Есіл бойы, ... ... ... ... ... жылы императрица Елизавета Петровнадан ағаш ұстасын және 200 ... пұт ... ... ... ... ... ... Ертіс өңірі,
Ақтөбе, Ой шебінде қыстақтар салғызды. Қазақстандағы шұрайлы, ... ... ... ... ... ... ... қатынасына көңіл
бөлінді:
✓ 1759 жыл 1 қаңтар – Үрімшіден Абылайдың ... ... ... хан ... ... шекарасын қалпына келтірілді. Мәдениетті
дамытуға үлес ... Оның ... ... ... ... топтасты.:
Бұқар жырау, Үмбетей жырау, Тәтіқара ақын.
Бұхар жырау – Абылай ханның ішкі және сыртқы ... әсер ... ... ... ... жаршысы.
Абылайдың Ресей мен Қытай патшалығымен қарым – қатынасы.
Абылайдың сыртқы саясаты өзінің икемділігімен әрі алыстан ... ... ... негізгі сыртқы саяси қызметі
Қазақстан аумағының ешкім қол сұға алмайтын ... ... ... ... Абылай Ресеймен өзара қарым – қатынасында тату – тәтті
көршілік саясатын ұстануға тырысты. Ресей мемлекетімен дипломатиялық және
сауда ... ... Өз қол ... ... Ресей әскери
қызметкерлерінің орынсыз талаптары мен әрекеттерінен батыл қорғай білді.
Ресейдің қол астына өтуді ... ... ... ол іс ... ... ... ішкі және сыртқы саясат жүргізді. 1756 жылы патша ... ... ... ... оның ... өзінің отыруын ұсынды
және оған барлық жағынан қолдау көрсетуге уәде етті. ... ел ... өор әрі ... ... ... ... бұл ұсынысты қабыл алмады.
Өйткені ол ұсыныс елдің өз ішінде қазақтардың бірлігін ыдыратуға алып ... еді. ... ... хан ... ... кейін ғана қазақтың
бүкіл үш жүздің ханы болуға ... ... 1778 жылы ... үкіметі Абылайды
бір ғана Орта жүхдің ханы деп таныды. ... хан ант ... ... ... ... мен ...... тапсырудың салтанатты
рәсіміне барудан бас тартты. Өйткені Абылай хан ... деп ... ... хан етіп ... сайлады. Олай болса, орыс патшасының тағына тағзым
етіп, ант беруге тіпті де міндетті емеспін деп білді. Патша ... ... ... ... ... ... оған ... 300 сом мөлшерінде жалақы
тағайындады және 200 пұт ұн беріп ... уәде ... ... бұл ... ... ... Ресей империясымен қарым – қатынасты үзген еді.
Абылайдың Ресей патшалығымен қарым – ... ... ... дейін
бодандық ауқымында қарап келді. «Абылай орыс мемлекеті мен Қытай ...... ... ... жүргізді. Екі бірдей күшті ... ... ... ... арқа ... онымен одақтас болды, ал одан ... ... ... ... ... ... ... мен Қытайдың
империялық өктемсу мен қазақ жерін иеленуден дәмеленіп, емексуі ... ... ... жолмен емес, саяси – мәмілегерлік тәсілмен шешуге
бағытталған, Абылай саясаты ... ... ... ... дегенде де Абылайдың
Қытай мен Ресей патшалығына бас ... ... ... хан ... Ел ... жолында астарлы да айлалы бір тығырықтан шығу ... ... ... ... да қайсар Абылай бұл жерде өзінің қазақ ордасының ханы ... ... ... – ақ ... енді орыс ... ... сол сенімділікке селкеу түсіретінін бекерге ескертіп тұрған жоқ.
Оның табандылығы мен айтқаннынан қайтпайтын адуындылығынан Ресей ... ... ... ... ... ... негізгі күш – жігерін Жоңғар шапқыншылығын әлсіретуге
бағыттыды. Бұл ретте Ресейдің ықпалды әскери ... бола ма ... ... ... Цин империясымен бейбіт келісім жасағаннан кейін
барлық күшін батысқа қарай бұрды. Сөйтіп 1741 ... ... тағы бір ... ... ... тұқиылдан баса – көктеп енуі салдарынан Абылай
олардың қолдарына тұтқынға түсіп қалады. Абылай сұлтанды ... ... сәті ... ... ... ... жасағаннан кейін ғана түсті.
1742 жылы Галдан – Церен жіберілген майор Миллер елшілігі ... ... – лоқы ... ... ... ... тату ... тілек білдірумен
ғана шектеледі.
Галдан – Церен қайтыс болғанан кейін оның ... ... тақ ... ... Мұны ... ... ... қарсы алып,
жоңғар билеушілерінің билік үшін қырқыстарына араласып кетті. Мұның қзі
қазақтардың өз жауын ... және ... ... және ... ... ... ... қайтарып алуына мүмкіндік береді. Абылай
жоңғарлардың ... ... ... ... ... ... ... көрсету арқылы олардан қазақ жерлерін қайтарып алуға қол жеткізді.
Осы кезде қытай ... ... ... жатқан оқиғаларды жіті
бақылап, оны басып алуды көздеп отыр еді. Сөйтіп қытай – ... ... ... 1755 жылы Цин императоры Жоңғарияға елеулі әскери ... Бір ... ... ... Ресей мемлекетінің қамқорлығына үміт
артып, Сібірге қашып баруға мәжбүр болды. 1758 жылы ... ... ... ... алды. 1 миллионға жуық қалмақ қырғынға ұшырады.
Жоңғарлардың тірі қалған аз ғана тобы ... ... ... туыстас торғауыт қалмақтарға қарай қашты. Жоңғарлар бұл жолы ... ... тап ... 1761 жылы ... өзінің Жоңғариядағы
жағдайын біржолата нығайту үшін онда империяның Синьцянь немесе Шыңжан ... ... ... ... жерлерін біріктіру күресі.
Абылай хан Қазақ хандығының қауіпсіздігі мен егемендігін ... үшін ... ... данышпандық көрегендікпен жүргізді. Ресейдің қол
астына көзге ғана формальді түрде қарағаны болмаса, 1756 жылы ... ... ... ... ... Бұл шара оның ... ... отаршылдық әрекеттерін тоқтатуына, сонымен қатар
Қытай тарапынан ... ... жол ... ... ... мемлекетін жоюдың басталған кезінде қазақ билеушілері мен
Қытай үкімет билігі арасында жер қатнастарына байланысты ... ... ... 1755 жылы Қытай шекара мәселелерін реттеп қайту үшін ... ... ... ... жіберді. Алайда Абылай Қытайдың Жоңғарияны
басып алғанын мойындағысы келмеді. Онымен де қоймай, жоңғар қалмақтарының
циндерге қарсы ... ... ... ... ... көмек көрсете
бастады. Қазқ басшылары Жоңғария жерінің бір ... оның ... ... табылатын қазақтарға қайтарып берілуін заңды деп санады. Бірақ Қытай
жоңғарлардың ... ... ... ... ... өзінде екенін
пайдаланып, ол жерлерді қазақтарға қайтарып беруден ...... ... ... ... ... ... әскерлеріне қарсы Жоңғарияның
ішкі бөлігіне жорық жасап терең еніп кетті. Бұған жауап ретінде ... енді ... ... жасауға бұйрық берді. Олар Орта ... ... ... екі ...... және ... бүйірінен басып
кірмек болды. Оның үстіне, Қытай ... бұл ... ... ... жасырынып жүрген Әмірсананы тұтқынға ... де ... ... келе ... ... Әмірсана мен Қожаберген батыр
бастаған біріккен ...... ... ... шықты. Ал оңтүстік жақтан
келе жатқан ... ... мен ... ... ... ... қарсы
аттанды. Қазақтар Цин әскерлерімен бірнеше рет шайқасты. ... ... ... ... ... ... жол ... бөгеп тұрып алды. Бұл шара қазақ
ауылдарының соғыс қимылдары аймағынан ұзаққа көшіп кетуіне жағдай ... ... ... екі ... бір – ... қосылуына мұрша
бермеді. Оларға күтпеген жерде үсті – үстіне ... ... ... ... ... ... ... кері қайтуға мәжбір болды. 1757 жылдың
жазыңда Тарбағатай тауының солтүстік ... ... ... ... жау ... қосындары арасындағы ең соңғы ірі шайқас болып өтті.
Жеңіс қазақтар жағында болса да, алып ... ұзақ ... ... еді. Екі ел ... ... ... ... Қытайлар Іле
өзенінің аңғары мен Тарбағатай аймағында әскери бекінестер сала ... ...... ... ... жерне қазақтардың қайта оралуына жол
бермеу еді. 1761 жылы ... ... ... ... Аягөз өзенінің
оңтүстік жағына қарай көшіп қонуына тыйым салатыны туралы жарлық ... ... ... ... ... ... өз
беттерімен қоныстануын тоқтатпадлы. Қытай әскерлері қазақтарды қайтадан
кері қуып шығу үшін ... ... ... рет ... ... ... ... кеткен кезде қазақтар ол аймақтарға қайтадан көшіп баруын
қоймады. Көшіп барушы қазақтардың саны ол ... ...... арта түсті.
Абылай қытайлықтармен келіссөз жүргізуді күшейтті. Соның нәтижесінде 1767
жылы Қытай жағы Тарбағатай ... және Іле ... ... қазақтардың пайдалануына рұқсат етуге ... ... ... Қытайлықтар жайлымды жалға алып пайдалануды және қазақтардың қытай
мемлекетінің қол астына ... ... ... ... ХVIII ... аяқ ... жүз бен Ұлы жүз қазақтарының бір бөлігі Қытайдың қол астына ... шөбі ... ... ...... ... ғасырдың 60 – 70 жылдарында қазақтардың алатау қырғыздарымен
қарым – қатынасы едәуір күрделене түсті. Біріншіден, қырғыздардың ... ... ... малын барымталап айдап әкелуді жиілетіп
жіберді. Екіншіден, ... ... ... ... ... ... ... Үшіншіден, олар қазақтардың сауда керуендерін талап алуды
тоқтатпады. Міне мұндай ... ... ... ішкі ... ... ... ... жорық жасады. Мысалы, 1765 жылы Абылай
қырғыздарға қарсы өзінің бірінші жорығына шықты. ... ол ... ... ...... ... қойған жоқ. Қырғыздар Жетісу мен
Түркістандағы үйсіндер мен қоңыраттарға шабуыл жасап, елін тонады, ... ... да 1770 жылы ... ... ... рет ... ... күйрете соққы берді. Екі халықтың арасында айқын ... ... ... ... бұған дейін тұтқынға түскен қазақтар мен барымталап
алған малды түгел қайтарды. Екі жақта бұдан ... ... ... ... ... ... аманаттар берді. Бірақ сондада олар қазақтарға
шабуыл жасауын тоқтатпады. Абылай 1779 жылы ... ... ... ... ... ... болады. Бұл жорық бейбіт келісім жасаумен аяқталады.
Абылай ең атақты деген манаптардың балаларын аманатқа алып ... ... ... тұтқынға алды. Олардан Жаңақырғыз және Байқырғыз деген екі
болыс ел құрастырып, ... ... ... ... ... ... ... бұл шаралары қазақ – ... ... ... үлкен себеп болды.
Абылайдың қазақ тарихында алатын орны.
Абылай хан 1781 жылы Ташкенттен ... ... келе ... салып, Қожа Ахмет Йасауи кесенесіне жерленеді. Абылай ханның ... ... ... ... көңіл айтып, елшілік аттандырды. Абылайдың
артында 30 ұл мен 40 қыз қалды. Абылай ... ... ... хан ... үлкен ұлы Уәли отырды. Бірақ ол өзінің атақты әкесінің бастаған ісін
жалғастырып әкете алған жоқ. ... ... ... ... ... айтыс – тартыс басталды. 1795 жылғы қаңтарда 2
сұлтан, 19 старшын және 120 ... ... ... ІІ ... атына өтініш
жолдап, өздерін орыс империяторына тікелей ... етіп ... ... ... Патша үкіметі бұл жағдайдышұғыл пайдалана
ғойды да, қазақ мемлекеттігініңқалдығын одан әрі әлсірететүсуге бағытталған
шаралар қабылдай ... және 1798 ... ... ... ... оң ... көшіп-қонған жеріне қайтадан баруына рұқсат етілді. Бір
кездегі ... Орта жүз енді ... ... хан қазақ халқының тарихында ерекше ... ... ... ең ... ... және тәуелссіз Қазақ мемлекетін
құруға жұмсады. Жаңа замандағы зерттеуші орыс ... ... ... «Ол ... ... ... ... қарай бірде Ресей,
бірде Қытайға, енді бірде Жоңғарияға шын ... ... ... ... ... ... ... бас иген жоқ». Ол қазақтардың басын қосып біріктіру
үрдісіне басшылық етті және ұлан ... ... бір ... ... ... зор ... ... Жоңғар және Еділ қалмақтарын тас – ... ... ол аса ... рөл ... ... ... ... қарай ішкі аймақтарға жылжыуын тоқтатып қана қойған жоқ,
сонымен қатар қазақтардың Тарбағатайдағы ... Іле ... ... ... мал ... ... алуына қол жеткізді. Алатау
қырғыздарының қазақтарға шабуыл жасауын да тоқтатты.
Абылай хан қазақтардың өз ... ғана ... ... ... ... ... да орасан зор бедел мен сый – ... ... ... да зор ... мен сый – ... бөленді. «Қазақтар
жауға аттанғанда оның атын «Абылай! Абылай!» деп ұран етіп ... ... ... «Қырғыздар» деген еңбегінде Абылайдың аты ... ... ұран ... ... туралы былай деп жазды: «Абылай!»
деп ұран тастау ... ... ...... да бар. ... ... тіпті
өзінің ұлын 1904 – 1905 жылдардағы орыс – ... ... ... ... бата ... ... Абылай!» деп атой сал... ... деп ... ... ... ... басты – басты көшелері Абылай ханның атымен
аталды. Алматыда Қазақ мемлекеттік халықаралық қатынастар және ... ... ... ... ... ... ... Көкшетаудың етегінде
Абылай ханның есімі берілген. Көкшетаудың етегінде ... ... ... ... ... орнатылған Қазақтар аса көрнекті қазақ ханының есімін
бүгінде өздерінің ... зор ... ... ... ... даңқты ханы, аса қабілетті ... ... ... ... ... ... ханның ерлік істері,
ел билігіндегі қарымды қайраткерлік қызметі сол кездегі жазбалар мен ... ... ... ... құжаттармен ғана жетіп қоймады, ең
бастысы Абылай дәуірі – қазақтардың ерлігі мен ... ... ... ... мен ... ... мен қаһармандығы өлең –
толғаулардың, тарихи жыр – ... ... ... ... ... ХVIII ғасыр ақын жырауларының
шығармашылығында бар болмыс – ... ... ... ... сол ... ... терең ашуға ықпал ... ... ... ... ... ... ел билігіндегі абырой – беделі тіпті халық
құрметтеген қасиеттері мен жеке ... ... ... ... ... Бұл ... ... жырау толғаулары мен өлеңдері маңызды орын
алады.
Өйткені, «тарихи өлең ... ... ... ... ... әрі ... болып табылатын халықтың өзі» десек – «Бұқар жырау
Абылай ханның ақылшы – кеңесшісі ғана емес бүкіл халықтық ... ... ... ... ұл – ... ... ... жаршысы» болып
өз поэзиясында Абылай дәуірінің ... ... ... ... ... көз ... ... Бұқар поэзиясының
өміршендік рухы, ұлылығы да сол - өлең толғауларында Абылайдың жеке басының
қадір – қасиетіне баға беру, ... ... ... ... ... ... тоқталуы. Сондықтан танда, Абылай тұлғасын, заманын ауыз
әдебиетімізді сомдаудың заңғар шыңында Бұқар дара ... хан ... ... ... ... ... ... зерттеушілер, саясаттанушылар назар аударуда. Мысалы,
ағылшын зерттеушісі М.Б. Олкот: «Абылай – қазақтың соңғы тәуелсіз ханы. Ол
хан болу үшін ... ... ... жоқ. ... тура өз ... алды» деп тұжырым жасайды.
Ш. Айтматов Абылайды көреген билеушілер қатарында ... ... одан ... ... ... ақын – жыраулар «алып алтын
бәйтерекке» теңесе, Абылай хан егемен еліміздің тарихында да сол ... ... ... ... ... Абылай хан халықтың қайталанбас
қайраткер алып тұлғасы ретінде әлемдік тарихтың тұғырында тұруы ... ... ... ... ұлы ... рухты ұлт мақтанышы, косемдік
келбеттің керемет үлгісі.
Қосымша.
«...Сұлтан Абылай тап сол ... күн ... ... ... ... Өзімен
замандас қырқыздардың қай – қайсысынан болса да қулығы мен тәжірбиесі
жағынан артық, ақыл – ... ... ... ... қол астындағы
халықтың саны жағынан қуатты әмірші, Үш жүзге ... Орыс ... де, ... ... де ...... арқасында даңқы
артқан Абылайдың бойында Орта жүздің билеушісі болуға қажетті құқықтың бәрі
де сай еді. ... ... ... ... ол өз ... ... айбынымен, салиқалы мінез – құлқымен таңғалдыра қызықтырып, ... ... ... ... күш ... ... ... ал әрбір қалыптасқан
нақты жағдайға қарай өзінің бірде орыстардың қол астында, бірде ... ... ... ... білетін, бірақ іс жүзінде емкімді мойындамайтын
тәуелсіз билеуші еді. Оның бұл қасиеті әсіресе 1771 ... ... ... ... Ол бұл ... ... Сырттай болсада бағынышты болып
көрінуді туралы ... да ... ... ... – ақ, өзін нағыз
дербес те тәуелсіз ханмын деп атай бастады».
Пайдаланылға ... ... хан. ... ... 1993 жыл.
2. Абылай хан. Алматы: «Айқап» шағын баспасы. 1992 жыл.
3. Абылай туралы. ... ... ... ... ... қоры.
4. Абылай хан және билер. Жұлдыз. 1983 жыл.
5. Абылай мен Бұқар. Қазақ әдебиеті, 1993 жыл.
6. ... ... ... ... ... ... ... қ. қ.
7. Абылайдың айтқаны. Арқа ажары. 1992 жыл.
8. Алаштың айбын – ардағы – Абылай хан. ... ... ... ... ... ... Әбуов Қ. Қазақтың ұлы ханы – Абылай хан. Көкшетау. 1996 жыл.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абылай хан7 бет
Абылай хан өмірі21 бет
Абылай хан, әбілмансұр (1711-1781)63 бет
Ақшаұлы Бөгенбай2 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
XIX ғасыр өлең жырларындағы абылайхан16 бет
«АСЫЛ МҰРА» Қазақтың аса көрнекті композиторы, қоғам қайраткері, КСРО халық артисі Мұқан Төлебаевтың туғанына 100 жыл (1913-1960 ж.) Лекция25 бет
Абылай (Әбілмансұр)16 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан өмірі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь