«Сібір қырғыздары» және «Орынбор қырғыздары»

«Сібір қырғыздары туралы Жарғы» — қазақ мемлекеттілігін жою және басқарудың жалпы империялық жүйесін құруға бағытталған құжат болып табылады. Александр I.ның 1822 ж. 22 шілдедегі Жарлығымен күшіне енген. Ол Орта жүзді жаңа әкімшілік бөлуге әкеліп соқтырды:
әкімшілік ауыл 50.70 түтін
ұлыс 10.12 ауылдан
округ 15.20 болыстықтан тұрды.
Ауылдық старшиналар 3 жылдық мерзімге сайланды, әрі ол округтік бұйрықпен бекітілді. Болыстарды басқаруға сұлтандардың құқығы өзге де сұлтандарды сайлай алатын қауымның келісімімен тікелей төменгі желі бойынша және туысқандарына жүрді. Осындай жағдайда оны облыстық басқарма бекітті. Болыстарды басқармайтын сұлтандар өзінің дәрежесін сақтап қалды, басқаруға араласпады, хандардың үкіметін жоюмен бірге патшалықтың қазақ ақсүйектерінің құқығы мен артықшылықтарын шектеуге ұмтылысы байқалды. Барлық сот істері қылмыстық, арыз және шағым бойынша басқару болып бөлінді. Біріншісіне отанын сату, кісі өлтіру, тонау, барымта, үкіметке ашықтан ашық бағынбау жатты. Осы істердің барлығы империяның заңдарымен округтік бұйрықтарда қарастырылды. Құқық бұзушылықтың қалған түрлері арыз болып табылды да оны ауылдар мен болыстарда жергілікті ғұрып бойынша билер қарастырды. Жарғыда мыналар болды: халықты нанмен қамтамасыз етуді, өнер.кәсіптің, сауда.саттық дамуы жөніндегі шараларды, кедендік және баж алымын сақтау жөніндегі шараларды белгілейтін мақалалар қамтылды. Құжатта патшалықтың отарлау саясатына бағытталған істерінің бірі — халықты орыстандыру көрсетілген. Бұл саясатта халықты шоқындыру, поптарға Құдай сөзін оқыту үшін шіркеулер ашуға кеңес беріледі, оқу, жазу, арифметика қамтылған. Сұлтандар мен старшиналардың балалары қазына есебінен ашылған әскери бөлімдеріне оқуға түсулеріне рұқсат етілді, бітірген соң олардың қалаулары бойынша қызметке тағайындалды. Әрбір отбасы өз баласын империяның ішкі жағындағы оқу орнына түсіруге құқық алды. Жарғыны қабылдау кезеңінде құлдар бұрынғы күйінше қалып қойды, жаңадан құлдар сатып алуға катаң тыйым салынды. 1822 ж. Жарғы Қазақстанды отарлау саясатына қатысты күш ала бастады. Дегенмен хан үкіметін жою, сұлтандардың құқықтарын шектеу, құлдықтан бас тарту, алға қозғалудың еркіндігі, білім берудің дамуы Қазақстанның тарихи дамуына жағдай жасады.
1822 және 1824 жылғы Сібір және Орынбор қырғыздары туралы ереже. Кіші жүз бен Орта жүздегі хандық билікті жойды.
        
        «Сібір қырғыздары» және «Орынбор қырғыздары»
Сібір қырғыздары туралы Жарғы
«Сібір қырғыздары туралы Жарғы» — қазақ ... жою және ... ... жүйесін құруға бағытталған құжат болып табылады. Александр
I-ның 1822 ж. 22 ... ... ... ... Ол Орта ... ... ... әкеліп соқтырды:
әкімшілік ауыл 50-70 түтін
ұлыс 10-12 ауылдан
округ 15-20 болыстықтан тұрды.
Ауылдық старшиналар 3 жылдық мерзімге сайланды, әрі ол ... ... ... басқаруға сұлтандардың құқығы өзге де сұлтандарды
сайлай алатын қауымның келісімімен тікелей ... желі ... ... жүрді. Осындай жағдайда оны облыстық басқарма бекітті.
Болыстарды басқармайтын сұлтандар өзінің дәрежесін сақтап қалды, ... ... ... ... бірге патшалықтың қазақ
ақсүйектерінің құқығы мен артықшылықтарын шектеуге ұмтылысы байқалды.
Барлық сот істері қылмыстық, арыз және шағым бойынша басқару болып бөлінді.
Біріншісіне ... ... кісі ... тонау, барымта, үкіметке ашықтан ашық
бағынбау жатты. Осы істердің барлығы империяның заңдарымен округтік
бұйрықтарда қарастырылды. Құқық ... ... ... арыз ... да оны ... мен ... ... ғұрып бойынша билер
қарастырды. Жарғыда мыналар болды: халықты нанмен қамтамасыз етуді, өнер-
кәсіптің, сауда-саттық дамуы жөніндегі шараларды, кедендік және баж ... ... ... ... ... ... Құжатта
патшалықтың отарлау саясатына бағытталған істерінің бірі — халықты
орыстандыру көрсетілген. Бұл саясатта халықты шоқындыру, поптарға Құдай
сөзін оқыту үшін шіркеулер ... ... ... оқу, ... ... Сұлтандар мен старшиналардың балалары қазына есебінен ашылған
әскери бөлімдеріне оқуға ... ... ... ... соң олардың
қалаулары бойынша қызметке тағайындалды. Әрбір отбасы өз баласын империяның
ішкі жағындағы оқу орнына түсіруге құқық алды. Жарғыны ... ... ... ... ... қойды, жаңадан құлдар сатып алуға катаң тыйым
салынды. 1822 ж. Жарғы Қазақстанды ... ... ... күш ... ... хан үкіметін жою, сұлтандардың құқықтарын шектеу,
құлдықтан бас тарту, алға ... ... ... ... дамуы
Қазақстанның тарихи дамуына жағдай жасады.
1822 және 1824 жылғы Сібір және Орынбор қырғыздары туралы ереже. Кіші жүз
бен Орта ... ... ... ... ... ... қырғыздары туралы жарғы»
1781 жылы Абылай өлгеннен кейін Орта жүзде оның үлкен баласы ... ... ... ... Уәли ... ... оның қол астындағылардың
наразылығын туғызды. 1795 жылы қазақтар патшаға оны тақтан алу жөнінде
өтініш жасады. 1815 жылы Орта ... ... ... ... ... ... ... Бөкейді тағайындады. 1817 жылы Бөкей хан және 1819
жылы Уәли хан өлгеннен кейін Орта жүзде жаңа хандар бекітілмеді. Патша
әкімшілігі хан ... ... ... ... ... уставқа» сүйене
отырып, басқарудың жаңа аппаратын құрды, бұл уставты 1822 жылы Россияның
XIX ғасырда белгілі либералдық ... ... өз ... ... тұлғаларының бірі граф М.М.Сперанский жасады. Бұл жұмысқа болашақ
декабрист Солтүстік қоғамның мүшесі Г.С. ... ... ... ... ... ... статистика үшін материалдар әзірлеу мен жинауды
тапсырған еді.
Орта жүзде жаңа әкімшілік құрылым мен сайлау жүйесі енгізілді. «Уставта»
денсаулық сақтау жөнінде кейбір ... ... атап ... қырдағы
бекіністер гарнизонына қызмет көрсету үшін ауруханалар салу, көшпелі халық
арасында шешекке қарсы егу жұмысын жүргізу белгіленді. Қазақтарға арналған
балаларын ... ... ... оқу ... жіберуге құқық
берілді.
Жарғымен міндеткерлік пен салықтардың жаңа санаттары енгізілді. Реформа
Қазақстанда сауда-экономикалық үрдістің өсуі үшін оң алғышарттар тұғызды.
Жарғының негізінде қазақтарға өз ... еш ... ... өткізуге
мүмкіндік берді.
1822 жылы Сібір екі бөлімге: бас басқармасы Иркутскіде болатын Шығыс
бөліміне (Сібірге) және орталығы Тобылда, ал 1839 жылдан бастап ... ... ... ... Батыс Сібірге: Тобыл, Томск және Омбы
облыстары кірді, ал Омбы ... ... ... Орта жүз ... мен Ұлы жүз ... жерлерінің бір бөлігі кірді. Ол жер «Сібір
қырғыздарының облысы» деп аталды да, 1822 жылы оған арналып «Сібір
қырғыздары туралы ... ... ... ... «Сібір қырғыздарының облысы» сыртқы және ішкі округтерге
бөлінді. Сыртқы округтерге Ертістің сыртында көшіп-қонып жүрген ... ... ... ... ... бөлінді. Болысты бөлудің
негізінен жераумақтық (территориялық) емес, рулық принцип алынды. Сондықтан
да болыс ру аттарымен мысалы Кенжеғали, Қаржас және т.б деп ... ... іске ... барысында рушылдықтың іргесі сөгіліп, айтақаларлықтай
өзгерістерге ұшырады. Қазақтардың белгілі бір әкімшілік шеңберінен екінші
бір әкімшіліктің ... ... ... ... ... ... ... бұзылды.
Ауыл старшиндері қазақтардан сайланды. Болыстыққа сұлтандар сайланып, бұл
қызмет шын мәнісінде атадан балағы мұра болып қалдырып отырды.
Полиция мен сот өкіметі органдарын ... ... ... ал ... ... ... сайланатын аға сұлтандар билік жүргізді. Олардың патша
әкімшілігі белгілеген орыстан екі кеңесші болды. Сонымен қатар қазақ
зиялылырынан сұлтандар мен билердің ... ... ... екі заседатель
отырды.
«Жарғы» билер сотын жалпы империялық сотпен біртіндеп алмастырып, олардың
құқықтарын шектеудің ... ... Сот ... ... ... ... полиция функциялары да берілді. Олар қылмыс істеді деп
айыпталған адамдарды іздеп табу, тергеу және оларды ұстау міндеттерін
атқарды.
1822 жылғы «Жарғы» бойынша барлық сот ... үш ... ... ... ... б)даулы істер; в)басқару үстінен берілетін шағымдар
жөніндегі істер. Қылмысты істер империясы ... ... ... ... ... ... істерден өзгеше даулы істерді ауылдар мен
болыстарда жергілікті қолданылып жүрген әдет-ғұрыптардың негізінде билер
соты талқылады.
Орта жүздің әкімшілік құрылымы:
Округ (15-20 ... ... ... ... және аға ... Болыс
(10-120 ауыл)
Басқарушысы-болыс сұлтаны ауыл (50-70 шаңырақ)
Басқарушысы- ауыл ... жыл- Орта ... ... билік жойылды.
Әкімшілік-саяси реформаның салдары:
-Қазақстанды басқаруды жеңілдетіп,өзара рулық қырқыстарға соққы берді.
-Өлкені шаруашылық жағынан игеруге қолайлы жағдай ... ... ... кеңейтуге жол ашты.
-Хандық билікті жойды.
Қазақ мемлекеттігінің жүйесімен күресудің келесі кезеңі Кіші ... ... ... ... россиялық басқарудың жаңа жүйесін енгізу
әрекеттері болды.
Хандық билікті қолына сақтауға талпынғандардың ... ... 1821 жылы ол ... ... ... ... Калугаға айдалды;
1833 жылы қайтыс болды.
1822 жылы Орынбор генерал- губернаторы П.К. Эсеннің дайындаған ... ... Азия ... ... ... бекітілді. Бұл жоба
«Орынбор қазақтарын басқарудың Уставы» деп аталады. «Уставта» «Патша ағзам
императордың нұсқауымен қырғыздар даласын басқарудың жаңа жобасы ... ... ... Ішкі Орда ханы ... ... және даланы үшке
бөліп, әрбір бөлікті басқару үшін аға сұлтан тағайындалсын» ,- делінген.
1825 жылы Кіші жүз үшке бөлінді:
Кіші жүздің ... ... ... ... аға ... ... шонжарлары
АУЫЛ
Басқарушысы-ауыл старшыны
Реформаның салдары:
- Орталық басқару нығайтылды.
- Табиғат байлықтарын кеңінен игеруге мүмкіндік алды.
1824 жыл Кіші жүздің соңғы ханы Шерғазы ... ... ... ... ... ... жойылды. Ескеретін нәрсе, Кіші жүзді үшке бөліп
(батыс, отра, шығыс), ішкі басқару жүйесінде хандықты жойғанымен 1824 жылы
басқару жүйесі жергілікті ұлт ... ... ... 1822 және 1824 ... ... ... ... отарлау саясатының нәтижесі болды.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 3 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1822 және 1824 жылғы Сібір және Орынбор қырғыздары туралы ереже.5 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстанға жүргізген саяси құқықтық реформалары33 бет
Алашорда үкіметі, қайраткерлері10 бет
Кіші жүз және Орта жүз қазақтарын басқарудың әкішілік басқарудың жаңа жүйесінің жасалуы21 бет
Орыс демократиялық мәдениеті және қазақтың ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов5 бет
ХІХ ғасырдағы Ресей империясының Қазақстанда жүргізген реформалары6 бет
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы166 бет
Қазақстанда жүргізілген реформалар19 бет
Қазақстанның Ресейге қосылуы және оның саяси-құқықтық салдары3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь