Адам аралық қатынастар психологиясы


Жоспары:

1. Адам аралық қатынастар жөнiндегi жалпы түсiнiк.
2. Адамдардың бiрiн.бiрi қабылдауы мен түсiнуi.
3. Таным мен түсiнудегi қателiктер себебi.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Адам аралық қатынастар психологиясы.

Жоспары:

1. Адам аралық қатынастар жөнiндегi жалпы түсiнiк.
2. Адамдардың бiрiн-бiрi қабылдауы мен түсiнуi.
3. Таным мен түсiнудегi қателiктер себебi.

Адам аралық қатынастар жөнiндегi жалпы түсiнiк.

Адам аралық қатынас дегенiмiз – қарапайым да күрделi проблемма.
Күнделiктi тұрмысымызда осы қатынассыз жасауымыз мүмкiн емес.
Адам арасындағы қатынастардың түрi келесiдей: жеке және қызметтiк, дара
және топтық, тең құқықты және тәуелдi, қарама-қарсылықты және дау-дамайлы.
Жеке қатынастар екi адам арасындағы сүйiспеншiлiк пен жеккөрушiлiктен,
сыйластық пен араздықтан, сенiм мен күдiктенуден тұрады. Мұндай сипаттағы
қатынастардың пайда болуы әр жеке адамның қоғамдағы орны мен мiндетiне
тәуелдi емес. Мысалы, бала өз ата-анасын сыйлауы да, жеккөруi де мүмкiн; өз
қызметiн ойдағыдай атқарып жүрген мұғалiм бiр шәкiртiне үлкен сүйiспеншiлiк
танытса, екiншiсiн көргiсi келмейдi.
Қызметтiк қатынастар топ не мекеме мүшелерi арасында олардың сол
топтағы құқы не мiндеттерiне орай қалыптасады.
Егер ара қатынастар әрбiр адамның меншiктi қажеттерi сипатында қаралса,
олар жеке қатынастар атанып, ал ара қатынастар тұстай жүйелiкке сүйенiп,
екi, одан да көп адамдардың сипаттамасы ретiнде қабылданса, топтық
қатынастар деп аталады.
Тең құқықты қатынастар – қатынастар мүшелерiнiң құқықтары мен
мiндеттерi теңгерiлген жерде, ал тәуелдi қатынастар құқықтары мен
мiндеттерi бiрдей болмаған жағдайда қалыптасады.
Адамдар арасында қарама-қарсылық болмай, өзара терең сыйластық жайлаған
ортада үйлесiмдi қатынастар нышан бередi.
Топ iшiнде кейбiр тұлғалардың ұнамды ниеттерi екiншi бiреулердiң
келеңсiз ниеттерiмен тоғысқан шақтарда қарама-қарсылықты қатынастар бой
тiктейдi.
Адамдардың бiр-бiрiне деген өшпендiлiгi болған жерде дау-дамайлы,
жанжалды қатынастар өрбидi.
Адамдар арасындағы, тiптi кейде бiр тұлғаның да бойынан көрiнетiн
адамдық қатынастар түрi мiне осындай. Бұл қатынастардың бәрi өмiрде
адамдардың бiр-бiрiне беретiн бағалары мен мiнездемелерiнде, әр адамның
басқаға бағытталған iс-әрекет, қылығында, өзара байланысқан ойы мен
сезiмiнде көрiнiс бередi.
Тұрақты да келелi қатынастар жүйесi қалыптаспаған ортада адамның өрелi
өмiр сүруi өте қиын, себебi әрбiр жеке адамның да, топ мен ұжымның да
қоғамдағы болмысын осы қатынастар айқындайды. Балалық шақта орныққан адам
аралық қатынастарға орай адам азаматтық қасиеттерiн тiктейдi. Ересекткрiң
төңiрегiндегiлермен қатынасын сол ортаның көңiл-күйi айқындалып, алға
қойған мұрат-мақсаттардың сәттi орындалуы не кедергiге ұшырауы мүмкiн.
Адам аралық қатынастардан туындайтын ең қиын да қолайсыз құбылыс – бұл
остракизм, қоғамнан алыстау, яғни кейбiр адамдардың көпшiлiк арасында
сиымсыздығынан ұжымдық қатынастан шеткерiлеп қалуы. Мұндай адамдар
көпшiлiктiң жек көрушiлiгiне тап болып, назардан тыс қалады, елеңбейдi.
Осыдан өзi қатарларынан оң қатынас таба алмай, ақырында адамгершiлiк
қасиеттерiнен айырылып, қауымдық өмiр тiршiлiгiнен айрылғандар да
кездеседi.
Адам аралық қатынастардың ерекшелiгi олардың эмоционалды болуында.
Адам өзi тектеспен араласа отырып, бiр-бiрiне болған айрықша сезiмдер мен
ықыластарға кезiгедi. Жеке аралық қатынастар, әдетте, субъектив сипатта
болып, әр адамның шын мәнiндегi тұлғалық оң не терiс қасиеттерiне сай келе
бермейдi. Олар әрқашан адамның көңiл-күйiне байланысты, бiр адамның
екiншiсiне деген сезiм толғанысының ауысуымен өзгерiске келiп тұрады. Көңiл-
күйдiң бiр сәттiк болуынан, жеке қатынастар құбылмалы болып келедi: бүгiнгi
тәп-тәуiр сыйлы қатынас күн өтпей-ақ керi сипатқа енуi баршаға аян құбылыс.

Қызметтiк қатынастар жеке қатынастарға қарағанда бiршама тұрақты, олар,
әдетте, көңiл-күйге байланысты өзгере бермейдi. Мұндай қатынастардың әрбiр
тұлғаның көңiл-күйiне бағына бермейтiндiгiнен, оларды ресми қатынастар деп
те атайды, яғни мұндай өзара байланыстар қатынасқа түскен адамдардың
әрқайсысының жеке ерекшелiктерi мен психалогиялық кейпiне тәуелдi болмауы
қажет.
Бiрақ өмiрде жеке және қызметтiк қатынастар өзара кiрiге байланысқан,
сондықтан оларды нақты айырып, таза күйiнде қарастыру мүмкiн емес.
Бiрiншiден, әр адам өзiнiң даралығымен қызметтiк қатынастарға әрқашан
ерекше мән мен сән берiп отырады; екiншiден, әрқандай тұлға нақты
қатынастарға өзiнiң жеке ниет, ой, толғаныс және сезiмдерiмен кiрiседi, ал
бұлардың бәрi адамның басқалармен болған қызметтiк қатынасына әсерiн
тигiзбей қоймайды.
Қарама-қарсылықты қатынастар негiзiнде толық үйлесiм болмағанымен, оған
қатысқан адамдар бiр-бiрiнiң әрекетi мен ниетiн түгелдей шектемейдi. Бiрде
келiссе, бiрде қарсы тұрып, алға қойған мақсатқа жетуi жолында қажеттi
қатынасын үзбейдi. Қатынас түгелдей елемеу мен дау-дамайға бармайды.
Кейде екi адам бiр ортада бола тұрып, бiр-бiрiне деген ыстық та, суық
та шырай сезiнбейдi, яғни өзара қатынас жасауға ешқандай қажеттiлiк
таппайды, мұндайда олар арасындағы қтынас бейтараптық сипат алады.
Қоғамдық-әлеуметтiк жағдайларға байланысты бiр ортаға түсiп қалған
адамдардың бiрi екiншiсiнен өзiн алшақ ұстау қажеттiгi де туытдап қалады.
Мұндай кезде адамдар бiр-бiрiне тiкелей жек көрушiлiк танытып, арадағы
мәселе бойынша ешбiр келiсiм мүмкiндiгiн таба алмайды да, iздемейдi де.
Мұның бәрi ортадағы жанжалды қатынастың ушығуынан.
Адамдар арасындағы және бiр ерекше қатынас түрi – бұл екi ұшты,
амбиваленттi қатынастар. Мұндай ара байланыстың себебi бiр адамдағы
екiншiге деген өзара тiкелей қарсы екi бiрдей эмоцияның: жек көрушiлiк пен
құрметтiң қосарлана жүруi. Осыдан мұндай қатынастағы адамдар өздерiнiң
көңiл төркiнiнде жатқан ниеттерiнiң нендей жағдайда екенiн айырып алуында
бiраз қиналады.
Адамдар аралық қатынастар негiзiнде адамдардың бiрiмен-бiрi өзара
әрекетке, тiлдесуге болған өмiрлiк қажеттiлiгi жатыр. Тұрмыстық не қоғамдық
қажетсiнуден бiрiн-бiрi керексiнген адамдар өзара қатынасқа келiп, ал ол
болмаса бiр-бiрiнен бейтарап қалады. өмiрлiк маңызды қажеттiлiктерi бола
тұрып, оларды қанағаттандыруда кедергiлiк ететiн қалыптар да болады. Бұл
жағдайда да қатынастар үзiлмейдi, бiрақ мұндағы қатынастар өшпендiлiк не
жек көрушiлiкпен ұштасады.
Адамдар қажетсiнулерiнiң арасында өз мәнi бойынша iзгi адамгершiлiк
сипатты байланыстар да болады. Мұндайды психалогияда альтруистiк қатынас
деп атайды. Альтруист адамдардың барынша ойы, iс-әрекетi әрдайым тек
жақсылыққа, қай жағдайда да жәрдем етуге бағышталады.
Адамдар арасындағы үйлесiмдi қатынастар сирек кездеседi, сондықтан
мұндай қатынастарды адамдардың мәңгi арман еткен мұраты ретiнде қарастырған
жөн. Бұл қатынастар типiне тұрмыста кезiгетiн “сүйiспеншiлiк” қатынасты
жатқызуға болады. Егер бiр адамның екiншiсiне психалогиялық тартымы болса,
бiрiн-бiрi адамгершiлiк сезiммен қабылдаса, екiншi адамға қолынан келген
жақсылығын аямаса, мiне мұндай қатынасты - үйлесiмдi қатынас деп бағалау
әбден жарасымды.
Адамдар аралық қатынастар сипатына ықпал етушi факторлардың бiрi
психалогиялық үйлестiк (үйлесiмсiздiк). Көп жағдайда адамдар өз
қажеттiлiктерiн қанағаттандыру үшiн бiрiн-бiрi керек етедi, бiрақ,
көзқарас, ниеттерiндегi болмашы айырмашылықтардан өзара қатынастарын
қалыпқа түсiре алмайды. Мұндай толық психалогиялық үйлесiм таба алмаған
жандар арасында бiршама ұнамды қызметтiк қатынастар болғанымен, уақыт
өтумен бiрте-бiрте өрiм түскен арақатынастағы жеке психалогиялық
үйлеспеушiлiк олардың ресми байланыстарының кедергiсiне айналады.
Адамдар арасындағы қатынастардың өзгеруiне мүмкiн болар себеп – бұл
нақты адамдар қатынастарының туындап, дамитын әлеуметтiк-психалогиялық орта
сипатының ауысуы. Екi немесе одан да көп адамдар бiрiн-бiрi өте
қажетсiнедi, орталарында толық психалогиялық үйлестiк болған, бiрақ
кенеттен өзгерген әлеуметтiк-саяси жағдай оларды әртүрлi партиялар мен
ағымдарға енуiнен екi жiкке бөлiп тастайды. Мұндай жағдай жастарда кездесiп
тұрады: өзара келiсiмдi жас жұбайлардың өмiрi кенет олармен психалогиялық
үйлесiм таппаған жақын туысқандарының ықпалынан құрдымға кетедi. Мейлi, бұл
жас жұбайлар арасындағы қатынас кейiн ресми бекiгенiмен, тату-тәттi
туысқандық қатынастар арасындағыдай шапағатты жалғасын табу қиын.
Адамдар қатынасының орнығуы немесе өзгеруiне және бiр себепшi фактор –
бұл адамдардың жас деңгейi. өмiр бойы топтаған тұрмыс-әлеуметтiк тәжiрибе
адамға, оның төңiрегiндегi жандарға, болып жатқан оқиғаларға әсерiн
тигiзбей қоймайды. Жас деңгейi әртүрлi адамдардыңбiр оқиғаға болған бағасы
бiрiнен-бiрi алшақ болуы әбден ықтимал, жастық айырма неғұрлым үлкен болса,
психалогиялық келiспеушiлiк те соншама болады. Мысалы, жастардың киiмi,
өнер талғамы үлкендерге ұнай бермейтiндiгiне бәрiмiз де куәмiз. Бұл жағдай
әулеттер арасындағы қатынастардың мән-мағынасына өз әсерiн бiлдiрмей
қоймайды.
Ал осы төңiрегiндегiлермен болған өз қатынасының сипатын адам өзi сезе
ала ма, не сезбей ме? Бұл сұраққа жауап бiрнеше жағдайларға тiреледi.
Бiрiншiден, бұл нақты адамның ой-өрiс (сана-сезiм) даму деңгейiне
байланысты. Ақыл-есi бiршама жетiлген адамдар өздерiнiң төңiрегiндегiлермен
қатынасын жақсы түсiнiп, дұрыс қабылдайды. Адам аралық қатынастарды орынды
сезiну және бағалау жоғары дамыған рефлекстiк қабiлеттi керек етедi
(қоршаған ортадан келiп түскен ақпараттық сигналдарды жан-жақты мәндiк
байланысымен қабылдап, жауап бере алу).
Екiншiден, бұл адамның жасына тәуелдi. Егделер балаларға қарағанда
өзара қатынасты дәлiрек пайымдайды, ұнамды не бiржақты келеңсiз
қатынастарды оңай бағалап, бейтарап қатынасты да отынды сезiнедi. өмiрде
екiұшты немесе амбиваленттiк және өз iшiне ұнамды да, жағымсыз да
сипаттарды бiрдей қамтыған қарама-қарсылықты қатынастарды бағалау
күрделiрек келедi.
Адамдар арасындағы қатынастар сол қатынастардың нақты адам өмiрiндегi
маңызына қарай да бағаланады. Қарым-қатынас адам үшiн неғұрлым маңызды
болса, оның бағалауында соғұрлым дәлсiздiктер жiберiлуi мүмкiн. өзiнiң
төңiрегiндегiлермен байланысына аса үлкен мән берген адамдар,
арақатынастарының ұнамды тараптарын асыра мақтауға бейiм келедi. Керiсiнше,
кiмде кiммен ұнамсыз қатынаста болса, аам ондайда қарсыласын түбiн түсiре
жамандауға ниеттенедi де тұрады.
Әрқилы адамдардың өзара қатынастарын тануда көптеген жеке дара
ерекшелiктер бар. Кейбiр ой-сезiмi толысқан, парасатты адамдар өзара
қатынастарды жан-жақты пайымдаумен, дұрыс қабылдауға қабiлеттi, екiншi
бiреулердiң жалпы оң пiкiр айтуға өрiсi жетпейдi, ал үшiншiлер
төңiрегiндегiлердiң өзiне деген бағасын бiрде дұрыс түсiнсе, бiрде оған
сана-сезiмi жетпей қалады.
Адам аралық қатынастар толық қалыптасып, орныққаннан былай бiркелкi
тұрақты қалыпқа келедi. Егер де қатынастарға тән осы қасиет болмағанда,
адамзаттық қауымдар: мемлекет, мекеме және топтар түзiлмес едi. Себебi
қауымдық бiрлестiктердiң негiзi жалпы адамдардың өзара қатынасының
тұрақтылығымен бiртектi болжамға келуiнде. Ал жеке тұлғалар арасындағы
өзара байланыстар тұрақтылық дәрежесiнiң бiршама кемдiгiмен ерекшелiнедi.
Үлкен әлеуметтiк топтардағы қызметтiк, ресми қатынастар өзiнiң күштi
мызғымастығымен байқалады, кiшi топтағы байланыстар да бiршама осындай.
Iрiлi-кiшiлi қауымдастықтардағы қарым-қатынастар көптеген өмiрлiк маңызы
зор факторларға тәуелдi, сондықтан адамдар мұндай жағдайдағы қатынастарды
өзгерте бергендi онша құптамайды. Егер күнара субъектердiң ниетiне орай
төңкерiстер бола берсе, қоғам аласапыраны таусылмай кетерi баршаға аян.
Жеке адамдар арасындағы қарым-қатынастар өте нәзiк те үзiлгiш келедi,
себебi нақты тұлғалар арасындағы қатынастар сол қатынас иелерiнiң құбылмалы
көңiл күйiне тәуелдi. Уақыттың өтуiмен, жастың егде тартуымен рарлық
қатынастар тұрақтала түседi, балалық пен жас өспiрiм шақтағы адамдар
арасындағы бұрқасым жол таңдау бұл кезде сабасына келе бастайды, адамның
iшкi дүниесi сабыр тауып, кездейсоқ қатынас, байланыстарға құлай түспей, өз
қалауын таңдай алу қабiлетiне жетедi. Қатынастардың тұрақталуының және бiр
жөнi адамдар бiрiн-бiрi жете танып, бiрiнiң қылығына екiншiсi көнiгiп,
өзара үйлесiмге бейiмделуi.
Адамдардың алғашқы танысуынан олар арасындағы бұдан былайғы
қатынастардың қай сипатта боларын аңғара салу өте қиын. Көп жағдайда, тым
жақсы басталған таныстық қапелiмде үзiледi, ал кейде тiптi басқаша да
болады: алғашқысында әйтеуiр бiрдеңеден ұнатпай жүрген адамына бара-бара
үлкен құрметпен қатынас көрсеткендер де аз емес. Мұндай жағдайларда
адамдардың бiр-бiрiне алғашқы танысуда берген бағалары мен қабылдауына
байланысты психалогиялық заңдылықтарға орай туындайды.
Нақты мезеттегi адамдар арасында болатын қатынастардың сипаты көптеген
шарттарға тәуелдi, мысалы, адамның ден саулығы мен психалогиялық кейiпi.
Денi сау, көңiлi көтерiңкi болса, төңiрегiндегiлермен қатынас та әп-әдемi,
үйлесе түседi.көңiл-күйге жайлы жағдай болса, қатынасың одан әрi беки
түседi, ал қандай да әбiгер күйде түзiлген қатынас көбiне баянды болмайды.
Адамдар арасындағы қатынастар олардың жеке мiнез-қылығына да
байланысты. әрдайым ұнамды арақатынастардың орнығуына адамдағы
қайырымшылық, ақ көңiлдiк, үйiршеңдiк, достық пен ұжымшылдық қасиеттер
пайдалы. Ал сенiмсiздiк, күмәншiлiк, өшпендiлiк, тұйықтылық пен өзiмшiлдiк
– қалыпты қатынастар орнығуына керi әсерiн тигiзедi.
Ой-өрiсi кең дамыған, тәжiрбиесi бар адамдар өз қатынастарын меңгере
алады, бiрақ бұл көптiң қолынан келе бермейтiн iс, себебi көп жағдайда
аралық қатынастардың мәнiн соларды түзушi адамдардың өздерi де түсiне
бермейдi, ал түсiнбеген затты саналы басқару мүмкiн емес.
Жас ұлғайған сайын қатынастар тек тұрақталып қана қоймастан, адамның
оларды басқару қабiлетi де артады. Мұндай адамға жәрдемге келетiн оның
даралық ерекшелiктерiне қосымша өмiрлiк тәжiрибесi. әрқашан адам аралық
қатынастарды жетiм де ұтымды реттейтiн – адамдар арасында кәсiби қызмет
бабымен жұмыс жүргiзетiн, сендiре әңгiме айта бiлетiн, әлеуметтiк
жетекшiлiкке ыңғайлы мамандар болады, мысалы: саясаткер, мекеме және
өндiрiс басшылары, мұғалiмдер, дәрiгерлер мен актерлер. Адам аралық
қатынастарға ықпал жасай бiлу қабiлетiн қатынастар психалогиясын үздiксiз
үйрену арқылы жетiлдiре, дамытып баруға болады.
1. Адамдардың бiрiн-бiрi қабылдауы мен түсiнуi.
Адамдар арасындағы қатынастардың қалыптасуы, әдетте, олардың бiрiн-бiрi
қабылдай алуы, түсiнуi және бағалауына байланысты, яғни тiлдесу нәтижесiнде
бiр адамның екiншiсiнiң образы жөнiнде топшылаған ой-пiкiрi. Екiншi адамның
тұлғалық образын оның сырт пiшiнi мен психалогиясын және әрекет-қылығын
байланыстыра, салыстырып тануға болады. Ал психалогиялық бейне әр адамның
қажетсiнуiнен, қылық мотивтерiнен, мiнез бiтiстерiнен, әрқандай өмiрлiк
жағдайлардағы көңiл-күй толғаныстары мен әрекеттерiнен көрiнедi. Бұлардың
бәрi “Ат кiсiнеп, адам сөйлесiп” дегендей әңгiмелесу барысында назарға
алынып, санада жiктелiп, бекидi де адамның жеке, нақты бағасын беру негiз
болады.
Бөгде адамның бейнесiн қалыптастыру арқылы бiз оған болған
қатынасымыздың сипатын айқындаймыз, оның даралық ерекшелiктерiн тануға
мүмкiндiк аламыз. Адамды жөнiмен танып, дұрыс бағасын берiп, оның әрекет-
қылығының мақсаттары мен түрткiлерiн айқындап, ол тарапынан болып қалар
жаупты әрекеттердi күнi бұрын болжастыра, бiз бұлардың бәрiн өз
қажеттiлiктерiмiз және мүдделерiмiзбен ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Адам аралық қатынастар психологиясы туралы түсінік
Адам аралық қатынастар жөнінде жалпы түсінік
Қатынастар психологиясы
Жанұялық қатынастар психологиясы
Адам аралық қатынас
Адам психологиясы
Жеке адам психологиясы
Адам арасындағы қатынастар
Жеке адам және іс-әрекет психологиясы
Жеке адам және қарым қатынас психологиясы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь