Қытай қазақтары тілдік ерекшеліктерінің зерттелу жайы

Әлеуметтік тұрғыдан тілді зерттеуші белгілі ғалым Б.Хасанов шетелдерде шоғырланған қазақтардың тілін, өмірін зерттеу қазақ тіл білімі үшін ғана емес, дүниежүзі әлеуметтік лингвистикасы үшін мені зор екенін атай келе, былай дейді: "Жер жаһанның 40 елінде қоныс тепкен қазақтың "қазақ" болып қалуынын бірден-бір куәсі - оның сақталған тілі. Бұған дәлел сол — оның ана тілінің көптеген елдерде қазақ өмірінің төрт негізгі саласында, атап айтқанда, тұрмыста, қоғамдық өмір мен көркем шығармашылық, ауыз әдебиеті саласында тиянақты қолданылуы" /4, 250-б./.
Белгілі бір тарихи себептерге байланысты елден бөлініп, жырақтап қалған осы бір саны бүгінгі күнде милионнан асқан қандастарымыздың тілі қандай дәрежеде, қандай сипатта екенін зерттеу, оны жалпы халықтық мемлекеттік қазақ тілі деңгейінің аясында қарастыру — тіл білімінің бүгінгі таңдағы басты мақсаттарының бірі екені даусыз.
"Совершенно не исследованы диалектные особенности казахов, проживающих за пределами Казахстана. ...Казахи живут в северных округах Синьцзян Китайской Народной Республики, а также в юго-западных аймахах Монгольской Народной Республики. Все эти районы пока остаютя не изученными"/5,63-б./. Одан беріде Қазақстан территориясынан тыс аймақтардың ішінде Өзбекстан, Қарақалпақстан, Түркіменстан, Ресей қазақтарының тілі зерттеліп, монографиялық еңбектер жарық көрді. Ал шетелде тұратын диаспораның тілін зерттеуде тек Монғолиядағы қазақтардың тілі мен Ауған, Иран қазақтарының тілі ғана зерттеліп, ғылыми нысанаға айналды. Ал Қытайда түратын қазақтардың тілі тек жекелеген мақалалар түрінде ғана көрініп келеді. Ол жайында Ш.Сарыбаевтың, Ж.Болатовтың және Б.А.Бафиннің бірқатар мақалаларында сөз болған. Бұл мәселе қытай тілші ғалымдарының да назарынан тыс қалмаған. Бұл мәселенің зерттелуі жаңа Жоңго (КНР) құрылғаннан кейін, XX ғасырдың 50-ші жылдарында Қазақстанда өріс алған қазақ тіл білімінің диалектология
        
        Қытай қазақтары тілдік ерекшеліктерінің зерттелу жайы
Әлеуметтік тұрғыдан тілді зерттеуші белгілі ғалым Б.Хасанов шетелдерде
шоғырланған қазақтардың тілін, өмірін зерттеу қазақ тіл ... үшін ... ... ... ... үшін мені зор ... атай ... дейді: "Жер жаһанның 40 елінде қоныс тепкен ... ... ... ... ... - оның сақталған тілі. Бұған дәлел сол — оның ... ... ... ... өмірінің төрт негізгі саласында, атап
айтқанда, тұрмыста, қоғамдық өмір мен ... ... ауыз ... ... ... /4, ... бір тарихи себептерге байланысты елден бөлініп, жырақтап
қалған осы бір саны бүгінгі ... ... ... ... ... дәрежеде, қандай сипатта екенін ... оны ... ... ... тілі ... ... қарастыру — тіл білімінің бүгінгі
таңдағы басты мақсаттарының бірі ... ... не ... ... особенности казахов, проживающих
за пределами Казахстана. ...Казахи живут в ... ... ... ... ... а ... в юго-западных аймахах Монгольской
Народной Республики. Все эти ... пока ... не ... ... ... ... тыс ... ішінде Өзбекстан,
Қарақалпақстан, Түркіменстан, Ресей қазақтарының тілі ... ... ... ... Ал ... ... диаспораның тілін
зерттеуде тек Монғолиядағы қазақтардың тілі мен Ауған, Иран ... ғана ... ... ... айналды. Ал Қытайда түратын
қазақтардың тілі тек жекелеген ... ... ғана ... ... ... Ш.Сарыбаевтың, Ж.Болатовтың және ... ... сөз ... Бұл ... ... ... ... да назарынан
тыс қалмаған. Бұл мәселенің зерттелуі жаңа Жоңго (КНР) құрылғаннан кейін,
XX ... 50-ші ... ... өріс ... қазақ тіл білімінің
диалектология саласының ғылым ... ... ... ... ... Қытайдың өзінің ішкі саяси өміріндегі өзгерістерге қатысты
кеп жылдар бойы ... ... 80-ші ... ... ... жалғасын тапты.
Қытай қазақтары тіліндегі ... ... ... ... жасап, ол жайында ой-пікір айтқан ғалымдар
қатарына Шынжаң тіл-жазу ... ... Ли ... ... ... ... Гың ... Батыс ұлттар институтының ғалымы
Уаң Лизыңды, Пекин ұлттар университетінің ... Чын ... ... ... Оқабай Тойынбайұлын, Омарқан Асылұлын, Шынжаң
университетінің профессоры Мерқан ... және ... ... ... аға зерттеушісі Жақып Мырзақанұлын, Шынжаң ... ... ... ... ... ... Мұқашұлын
атауға болады.
Алайда бұл зерттеулер біртұтас емес, шашыраңкы түрде ... ... ... себептері жоқ емес. ... ... ... ... да сол ... ... ... Қалай дегенмен де,
осындай азды-көпті кемшіліктеріне қарамастан, бұл ... ... ... зерттеу саласында өте құнды болып табылады.
Жалпы Қытай қазақтары тіліндегі жергілікті ерекшеліктер өте молдығымен ... ... Ал ... ... халық санасына өшпес ізін қалдырған 1966-
1976 жылдар ... ... зор ... жылдары екені белгілі.
Міне, осы бір азапты жылдардың ... ... ... ... қатарында қалпақ кию "қылмысты деп танылу", дазыбау жазу "қылмысты
әшкерелеу", жала аудару "ақталу", куреске алу "ел алдында әшкерелеу", ... ... "өз ... ... ... өзі баға ... ... фразеологизмдер көнеден қалған қару-жарақ атауларына қатысты
жасалған. Мысалы: жасырын жебе ату "жасырын ... ... ушын ... ... ... ... "тез, асығыс жүру" деген тіркестегі
запқы - көне қару ... ... ... әсер етіп ... ... ең көлемдісі —
әрине, қытай тілі екені даусыз. Оның кейбірі ... ... ... тіліне
бейімделіп, бүгінде өз тіліміздің құндылығына айналғандары да жоқ емес.
Оған - жамбыл, жамбы. даң ... ... ... ... ... ақшаң
жоқ болса, жамбылга барма. Қытай тілінде: уа теп - ... ... ... Осы сөз ... жағынан өте ерте замандардан-ақ
қазақ тіліне сіңісіп кеткен. Осылайша үлкен әсер еткен тілдің бірі - ... ... ... ... ... ... жағынан ерекше боп
көрінгенімен, ұйғыр тілі ... ... ... ... ... тілі үшін төл ... ... табылады. Мысалы: бедел
табу "абыройлы, сыйлы болу", ауыз бузу "жаман сөз айту". Кейбір тіркестерде
ұйғыр ... ... ... Мысалы: қыжалат болу "қынжылу", диқәт қылу
"назар аудару" т.б.
Қытай ... ... ... ... ... Серік әдеби тілден мынадай ... ... ... ... ... ... талдауды қажет ... ... көп ... ... ... ... итпелеуінде отыру "біреудің дегеніне көну" т.б.
• Әдеби ... жай ... бұл ... ... бір ... ... сипат алып, тұрақты тіркеске айналған. ... қию ... ... есік ашу ... шегара ажырату
«өштесу» т.б. (10, 13-14б).
Қытай қазақтары тіліндегі ДФ-тердің ауқымды бір бөлігі Қытайдағы тарихи,
саяси оқиғалармен тікелей ... ... ... ДФ-тер Қытайдағы
қазақ халқының көне тарихынан хабар береді. ... ... ... ... "аса қу, әккі" мағынасында қолданылса, шығаннан шыққан тіркесі
"елден ... ... ... мағынасында қолданылады. Осы тіркес ежелгі Шынжаң
қазақтарының ... ... ... ... ... ... де, ... қазақ
заңдарына сүйеніп жасаған заң ережелеріне қатысты қалыптасқаны байқалады.
Осы заң ережелері бойынша ... ... ... ... ... Егер ұры ... төлей алмаса, ауылы, тіпті кіші рулары ... ... ... ... ... оның ... "бұл енді ... былай
өлсе құңсыз, сатса пұлсыз, кісі өлтірсе, құн бермейміз, ... ... ... ... ... ... адамды халық "шығаннан шыққан"
деп атаған. Сол секілді перде артында тұру "жасырын нұсқау беру", есік ... мен ... ... ... ... ... ... халқының
тарихындағы елеулі оқиғалар мен қоғамдық өзгерістерден мәлімет береді.
Қытай қазақтары тіліндегі диалектілік фразеологизмдердің лексикалық
құрылымы.
Қытай қазақтары тіліндегі қолданылып жүрген ДФ-тердің табиғатын түсіну ... ... ... ... ... ... 1.Қытай қазақтары
тіліндегі жалпы халықтық лексикадан жасалған ... ... ... ... де ... ... бұл аймақта ол тіркестердің
құрамы ... ... ... ұшыраған. Мұндай
фразеологизмдердің көбі сол ... ... ... ... ... сай жасалғандығы байқалады.
Отардагының орны суу дегеннің әдеби тілдегі беретін мағынасы —
"бірдеңенің орны ... ... ... ... ... көрші ауылдар
да адам жіберіп, хал-жағдайын ұғып, қабағына қарайды. Сонда да отардағының
орны суып дегендей, ... бата ... (Ғ.Қ. I. ... ... ат ... ... ешкімді менсінбеу", арқар жалақ күн көру "амалдап күн
көру". Мысалы: "Сәулетін ат тарта алмайтын еді, ... той, ... ... десе ... сол емес пе?" (З.С. 261-б); ... ... күн ... қалтылдап келіп, азаттықтан соң ауызы асқа, ауы атқа толған (Ғ.Қ.І. 12-
б). Сол ... ит бас, сиыр ... ... ... ... ... ... "ешкімді менсінбеу".
"Ми" сөзінің қатысымен де бірнеше фразеологизмдер қалыптасқан. ... ... ... "жазалау, сазайын беру"; миы ... ... ... ... ... ... ... Үстеу мәндес ДФ-тер іс-әрекеттің қалай орындалғанын ... ... ... тауықтай болу "тыпырлап асып-сасу, зыр ... ... ... ... болу "жаман әдетке бой үйретіп қалған,
оғаштық, сөлекеттік жасау"; бет екі ... ... ... мысалы:
Жолдыбай естуінше, бет екі сөйлескен адамы болмаған (Ғ.Қ. 351-б.); ... ... ... сол ... ... ... ... қалпын құратпай, өз жауапкерлігін де ... ... ақыл ... ... 247-6.); ой ... айту "мөлшерлеп, шамамен
айту". Лұтпұлланың ой жобамен айтқан екі ауыз сөзі Жамшидінге тіпті ... (А.Т. 39-6.); ... ... "тез, дереу, қолма-қол", өлім хабарын
тізгін ұшында жеткізді (ҚТТТС. 174-6.); боғын суытпай "тез, ... ... ... десе ... суытпай тус жылыта салайық,-деді (М. Р. 555-6.).
Енді бір тіркестер бір ... ... ... орындалуын сипаттай
көрсетеді. Мысалы: қолының ұшында ... ... тез ... ... ... ... еркін келу, баптап орындау". Қимыл сын үстеу мәндес
фразеологизмдердің ендігі бір ... ... ... түрліше болып
келеді. Мысалы; суықтың масағы ... ... ... бара ... аузымен тасығандай "мейірімді қарау", күрік болған тауықтай ... бой ... ... ... ... өсу "жастайынан бірге ержету,
тұрмыстың тауқыметін ... ... ... ... ... тілінде
қолданылатын "жалаңаяқ дәрігер" яғни, "ауыл аймақты аралап ... ... ... ... тоқталайық. Осы тіркес бүгінгі
таңда дәрігер ... ... ... ... ... ... мүлдем жоймаған. Сол секілді ұзатылған қызға
қатысты "ат ... ... ... ... жалпыхалықтық тілде "ат
байлар" деп ұлды атайды. Ал, бұл ... ... қыз ... ... ... ... ат, ... қазығың (деген мағынада бейнелі айтылса керек.
Мысалы: Ол тумай қалғыр, осымен бірге туып па еді, күйегі ... ... ... екен де! ... талағың түскір! (жыжынын бауыры).
Бұл мақал жылқы малына қатысты қолданылады қоғамың қатқыр! Бұл жалпы ... ... ... қарғыс түрі.Қарғыс түрлерімен бірге мұнда
алғыс, бата, ... ... ... ... ... ... ... де кездесті. Мысалы: Меселің қайтпасын!, ... ... Бұл ... ... жаңа ... өнерлі жастарға қаратылып
айтылады.
Әдеби тілдегі ашулану, кею мағынасын беретін "тас-талқан болу ... осы ... ... ... ... болу, дода болу, битке
пышақ суыру, бықы-тықы болу, от алып қопага түсу ... ... ... ... ... тілі мынадай төрт кезеңді: бірінші - алғаш
қалыптасу кезеңін (1930-1950); екінші - даму ... ... ... ... (1962-1980); төртінші - кайта даму кезеңін (1980 жылдам
қазірге ... ... ... ... ... ... - 1930 жылдан бастап мектептер ашылды, араб
әліппесіндегі ... төте ... ... ... ... ... Алтайда, Үрімжіде, Шәуешекте қазақ тілінде газеттер шыға
бастады. Қазақ мектептері жаппай ашылды. Содан кейін, яғни ... ... ... ... ... бүкіл Қытай бойынша тіл-жазуы
сақталып қалған 5 ұлт қатарында саналған ... ие ... Өз ... ... ... болды. Пекинде «Ұлттар» баспасының ... ... ... ... қазақ редакциясы құрылып, әр салада
қырауар кітап, журналдар шыға бастады. Шыңжаңда аз ... ... ... ... ... ... жұмыс істеді. 1954 ... ... ... ... ... ... ... колдану ережесі» жарыққа шықты. Осы кезеңдегі оқу- ағарту, ғылым-
техника, ... т.б. ... ... ... ... ерекше орын
алғандығы даусыз.
Өкінішке қарай, бұл кезеңнін кейбір көлеңкелі жақтары да орын ... ... ... ... ... - ... ... көшуді ұсынды,
бұл пікір едәуір қолдау танты. Олардың көздегені сол кездегі ... ... ... ... бір ... ... ... енді бір жағынан
шеттен кірген атау-термиидерді сол ... ... жазу еді. Бұл, ... ... нәрсе еді. Өйткені Шыңжаңдағы ұлттардан ұйғыр, қырғыздардың
тіл-жазуын да ескерусіз қалдыруға болмайды. Ал ... ... ... орын ... ... ақпарат құралдарында, радиода жалпы халық
ұға бермейтін, дыбыстап дәл айта алмайтын жат терминдер ... ... ... ... ... ... ... соңында қытай жазуын дүние жүзілік жазу ... ... ... ... ... алға қойылды. 1959 жылы қазақ ... ... да ... ... ... ... ... Ал үшінші кезең, яғни
1962 жылдан бастап ... ... ... тоқыраушылық пайда ... ұзақ ... ... ... ... байланысты бүкіл қазақ
арасына кең жалпыласып кетпеді, тек баспасөз, ақпарат құралдарында, ... ... ғана бір ... өріс ... Іс ... ... ... жазуымен жұмыс жүргізу тым киын соқты. Ең сорақылығы біздің
фонетикалық дыбыс заңдылығымызға үйлеспейтін ханзу әріптерінен гһ, сһ, ... ... ... ... ... ... тілдің жазу
заңдылығы өрескел бұзылды.
Сонымен 1960 ... ... ... ... және ... ... тіліміз дамымай, шұбарланып, тоқырау күйінде қалды.
Өзімізде баламасы бола тұрса да, ... ... ... тықпаланды.
Тіпті де сорақылығы кейбіреулеріне қазақ ... ... ... ... ... да ... кезең - қайта даму кезеңі 1980 жылдардан басталып, казірге
дейін жалғасып келеді. Осы жылдардан бастап жаңа ... соны ... ... ... ... көшудің шартжағдайы толық пісіп
жетілмегендіктен 1982 жылдан ... ... араб ... ... Емле ... сөздігі, қазақ тілінің түсіндірме сөздігінің 1 томы, т.б. ... ... ... жарық көрді.
Зерттеуге негіз болып отырған нысан ... ... ... мен
Иранға ауа көшіп, сол жерді сексен жылға жуық мекен етіп, 1993 ... ... ... ... ... ... келе ... қазақ
диаспорасының тіл ерекшелігі. Ауғанстанға алғаш көшіп ... орта ... ... одан соң кіші жүз ... ... кете, шөмекей ру-тайпалары.
Олар Ауғанстанның Мазаршөріп, Имамсайып, Бағлан, ... ... ... ... ... ... ... ісі, етікшілік, құрылыс
жұмыстары сияқгы кәсіптермен ... ... ... ... ... басып кіру оқиғасы ондағы
қазақ диаспорасын тағдыр тәлкегіне ұшыратып, Түркия, Пәкістан, ... ... ... кетуге мәжбүр еткен. Ауған қазақтарының жалпы саны ... 1993 жылы ... 850 ... ... 350 отбасы Түркиядан
Н.Назарбаевтың тікелей басшылығымен Кязақстанға ... ал ... ... ... ... ... ... 1200 үйден астам қазақ диаспорасы қазір
Оңтүстік Қазақстан облысының Шымкент, Түркістан, Жетісай, Сарыағаш ... елді ... ... ... ... тұрып жатыр.
Иран казақтары деп 1917-1930 жылдары Маңғыстау түбегінен ... ... ... ... ... қазір Иранның Гүмбед, ... ... ... ... ... диаспорасының 1060
үйдейі әлі Иранда, 140 үйі Ақтау қаласына көшіп ... ... ... 1
ирани қазақ Жамбыл облысында тұрады.
Ауғандық қазақтарда кейбір ахундары (модда) ... ... ... мамандары некен-саяқ, ирандық қазақ диаспорасында оқыған, мемлекет
ісіне ... ... ... Ир. ... құда ... ... қыз ұзатуға байланысты салт-
дәстүрлер, әдет-ғүрыптар сақталған.
Ауған қазақтары пуштулармен, төжіктермен, парсылармсм, өзбектермен,
түркімендермен бірге өмір сүріп келген ... ... ... диаспорасы
парсылармен, түркімендермен тығыз қарым-қатынаста болған. Соның нәтижесінде
бұл өлке қазақтары біраз тілдік этнографиялық ерекшеліктерге ие ... ... атты I ... Ауғ., Ир. қазақтары
тіліндегі дыбыстық ерекшеліктер қазақтың әдеби тілімен, 6; им ... осы ... ... ... ... ... материалдарымен салыстыра
қарастырылды.
Осыған сай бұл тарау дауысты, дауыссыз ... ... ... ... екі ... тұрады.
Зерттеліп отырған диаспора тілінің дыбыстық ... ... мына ... ... Ауғ., Ир. ... ... ... қазақ тілінің басқа говорларында да ұшырайтын осы ... ... ... мен ... ... ... мол не ... қарай
ерекшеленіп тұрады. Осы жерде сөздің басында, ортасында және соңында жүйелі
түрде келуімен байланысты ерекшелік ызың ш ... ... н ... ... Ал, бұдан басқа кейбір ... ... ... ... ... ... Оған мысал ретінде жуан а орнына
дыбысының басқа говорларға қарағанда ... ... ... ... болады. Сондай-ақ қазақ тілінің басқа өнерінде ... ... Ир. ... ... ғана тән ... ... 1)сөз басындағы
дауысты дыбыстардың созылыңкылығын 2) е,о,ө дыбыстарының ие,уо,уө түрінде
крлданылуын, 3) ... ... ... ... болады.
А - Ә: Жуан а дыбысының орнына жіңішке е-нің қолданылуы зерттеліп отырған
диаспора тілінде жиірек кездеседі әрі ол ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қытай қазақтары тілдік ерекшеліктері17 бет
Алыс, жақын шетелдік қазақтар тілінің зерттелуі63 бет
Венера планетасы жөніндегі тарихи деректер14 бет
Көне Түркі дәуіріндегі Қазақстан12 бет
Н.А.Баскаков классификациясы. В.В.Радлов және түркология6 бет
Сингапур мемлекетінің құрамы мен құрылымы6 бет
Тарихи тұлғалар16 бет
Түрік және монғол тайпаларының қалыптасуына байланысты зерттеушілердің ұстанымдары9 бет
Түргеш қағанаты15 бет
Ғұн тайпасы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь