Көркем шығарма арқылы оқушыларға патриоттық тәрбие берудің педагогикалық мүмкіндіктері

М А З М Ұ Н Ы
Кіріспе

1 Көркем шығарма арқылы оқушыларға патриоттық тәрбие берудің ғылыми.теориялық негіздері
1.1 Оқушыларға патриоттық тәрбие берудің педагогикалық негіздері
1.2 Көркем шығарманы пайдалану арқылы оқушыларға патриоттық тәрбие берудің сипаттамасы

2 Көркем шығарма арқылы оқушыларға патриоттық тәрбие берудің педагогикалық мүмкіндіктері
2.1 Көркем шығарма арқылы оқушыларға патриоттық тәрбие берудің жолдары
2.2 Оқушыларға патриоттық тәрбие беру бойынша жүргізілген тәжірибелік.эксперимент жұмыстары

Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер тізімі
        
        ТАҚЫРЫБЫ:
Тұлғаның шығармашылық қабілетінің қалыптасуының психологиялық негіздері
М А З М Ұ Н Ы
Кіріспе
1 Көркем шығарма арқылы оқушыларға ... ... ... ... ... ... патриоттық тәрбие берудің педагогикалық негіздері
2. Көркем шығарманы пайдалану арқылы оқушыларға патриоттық тәрбие берудің
сипаттамасы
1. Көркем шығарма арқылы ... ... ... ... педагогикалық
мүмкіндіктері
1. Көркем шығарма арқылы оқушыларға патриоттық тәрбие берудің жолдары
2. ... ... ... беру ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
Қосымшалар
КІРІСПЕ
Зерттеудің көкейтестілігі. Қазақстан Республикасында болып жатқан саяси-
әлеуметтік, экономикалық өзгерістер білім беру жүйесін ... ... ... ... білім беру саласында ізгілендіру, ... ... ... ... білім мазмұнын ұлттық ерекшеліктер негізінде
құру, өсіп келе жатқан жас ... рухи ... ... патриоттық сезімі
жоғары тұлға етіп тәрбиелеу қажеттігі туындап отыр.
Ел Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстанның болашағы – ... ... атты ... ... ... ... ... тәрбиелеу, тіл мәдениетін орнықтыру мәселелеріне тоқталып:
«Біздің тағы бір аса ... ... ...... тәрбиелеу, әрбір азаматтың өзін-өзі айқын ... ... ... ... ... ... ... өзін саяси тұрғыдан айқын сезінуін, өз Отанын саналы түрде таңдауын
көздейді» [1] - ... ең ... ... делінген тәлім-тәрбие тұжырымдамасында:
«Әрбір адам ең алдымен өз ... ... өз ... ... ... ... ... болашағы тек өзіне байланысты болатынын есте ұстауға
тиіс. Оның ... ... ... ұлттық әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер
көптеп көмектеседі, солар арқылы ол ... ... ... аяқ ... ... ... игілігін басқа халықтарға жақын да түсінікті ете алады.
Сондықтан әрбір ұрпақөз кезі мен ... ... ... ... жас ... ... даярлап, оны жинақталған бай тәжірибе арқылы
тәрбиелей отырып, өзінің ата-бабаларының ... ... ... ... ... ... 2015 ... дейінгі білім беруді дамыту
тұжырымдамасында: орта білім беру міндеттерінің бірі – азаматтықа, ... мен ... ... ... ... өз ... ... [3] деп көрсетіледі. Ел президентінің 2004 жылғы 19 наурыз
айындағы Қазақстан халқына «Бәсекеге қабілетті Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... үшін» Жолдауында: «Ұлттық
бәсекелестік қабілеті бірінші кезекте оның білімдік деңгейімен, оның ішінде
патриоттықпен айқындалатынын ерекше атап ... [4]. ... ... ... ... ... ... жылдарға
арналған Мемлекеттік бағдарламасында [5] және Қазақстан Республикасы білім
және ғылым қызметкерлерінің ІІІ съезінде білім беру ... жай ... ... ... ... нығайтуға ерекше назар
аударып, ... ... мен ... ... ... ... тиімді жүйесін енгізу қажеттігі баса айтылды [6].
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына
жолдауында [7] білім беру мәселесіне ерекше көңіл аударып, 12 ... ... ... ... мектептің моделін құра отырып, өсіп келе жатқан жас
ұрпақты патриоттық сезімге, отаншылдыққа тәрбиелеу қажеттігін атап ... ... беру ... ... міндеті - өскелең ... ... ... ... ... айқын.
Патриотизм – туған жерге, Отанға деген сүйіспеншілік. Оның ... ... жер, ана ... ... ... мен ... ... құрмет тұту.
Патриоттық сезімнің объектісі мен қайнар көзі – ... ... ... ... ... ... табиғаты, оның байлықтары, тіл,
дәстүр, тарихи ескерткіштер, ... ... ... ... ... болып
табылады.
Патриоттық тәрбие – қоғамдық дамудың әрқилы кезеңдерін бастан өткізіп
келе жатқан тарихи құбылыс. Ол қазақ ... ... ... ... ... табылады. Отаншылдық сезім – адамда жүре пайда болатын жеке тұлғаның
саналы өмірімен қабаттас ... ... ... ... келе ... жас ұрпақтың патриоттық тәрбиесі ең алдымен отбасы мен
бастауыш сыныптардағы білім мен тәрбиеге байланысты болса, ... ... ... ... ... оқу ... ... Яғни, патриоттық
тәрбиені бастауыш сыныптан бастап ... ... ... зор. Оның ... сатыдағы кезең – бала дамуының ұйытқысы, іргетасы болып, ... ... өте ... ... ... ... сынып
оқушыларына патриоттық тәрбиені көркем шығармалар арқылы жүзеге асыруға
болады.
Көркем шығарма арқылы жеке ... ... ... ... ... әсер
ету үшін ең алдымен бастауыш сынып оқушыларының көркем шығармаға деген
қызығушылықтарын оятып, оны ... оқи, ... ... ... ... тәрбиесінде көркем шығармалар баланы елжандылыққа тәрбиелеу
құралы екені сөзсіз. Көркем шығарманы ... ... ... ... шығарма жанрлары негізінде оқушыларды ... ... ... ... ... ... ... анықталды.
Патриоттық тәрбие мәселесін көптеген философ, ... ... ... ... ... ... шығарманың тәрбиелік мәнін, білімдік маңызын орта ... ... [9], ... [10], ... қатарлы ағартушылар
Ш.Уәлиханов [11], А.Құнанбаев [12], ... [13] ... ... ... тоқыған пайымдауларынан ауқымды ой жүйесін құрған.
А.Құнанбаев шығармалары өсіп келе жатқан жас ... ... ... ... үшін күресуге тәрбиелеп, қайрат, ақыл,
жүректілік сияқты адам ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов [15], М.Дулатов [16], Ж.аймауытов
[17], М.Жұмабаев [18], Ш,Құдайбердиев [19] т.б. өз еңбектерінде ... оның ... ... және ... дәстүріне ерекше
мән беріп, көркем шағармалар негізінде патриоттық тәрбие беру ... ... ... ... ... ... [20], М.Ғабдуллин [21], А.Қоңыратбаев [22],
С.Қасқабасов [23] сияқты әдебиетшілердің арнайы зерттеу нысанасы болды.
Этнопедагогиканың мазмұнын, ... ... мен ... шешуде,
оларды оқу-тәрбие процесінде пайдалану жолдарын қарастыру мәселесі бойынша
қазақстандық ғалымдар: Қ.Жарықбаев [24], С.Қалиев [25], ... ... [27], ... [28] т.б. ... үлес ... ... ... тұрғыдан патриоттық тәрбиенің мән-
мазмұнын зерттеген ... [29], ... [30], ... ... [32], Г.Л.Смирнов [33], А.Г.Спиркин [34], Г.Н.Федосеев [35]
т.б. ғалымдардың ғылыми ... ... ... ... пікірлер
айтылған.
Сонымен бірге, қазақстандық философия ғылымының зерттеушілері Ж.Алтаев
[36], Ж.Әбділдин [37], ... [38], ... [39], ... ... [41] және т.б. ... ... ... мен өсіп келе
жатқан жас ұрпаққа патриоттық тәрбие беруде ... ... ... ... ... ... оқушыларының психологиялық ерекшеліктері мен олардың
даму заңдылықтарын зерттеген ғалымдар ... [42], ... ... [44], В.С.Мухина [45], С.Рубиенштейн [46], А.Люблинская [47]
т.б., республикамызда белгілі психолог ғалымдарымыз ... ... [49], ... [50], Ә.Алдамұратов [51], Х.Шерьязданова [52]
т.б. қарастырған.
Зерттеліп отырған мәселенің теориялық және ... ... ... ... ... [53], Қ.Бержанов
[54], С.Мусин [55], А.Сембаев [56], Ж.Б.Қоянбаев [57], Р.М.Қоянбаев [57],
Е.Сағындықов [58], М.Жанпейісова [59] т.б. ... ... ... ... [60], И.С.Марьенко [61], Е.И.Моносзон [62],
Ю.К.Бабанский [63], ... [64], ... [65], ... Б.Лихачев [67], Сластенин [68], Столеренко [69], Т.А.Ильина [70],
Н.В.Савин [71] т.б. еңбектерінде осы мәселе ... ... ... ... беру мәселесі Ж.Г.Кондзе ... ... және ... ... ... ... ... (Латвия) және т.б. ғалымдардың зерттеу пәні болған. Олардың
ішінде ... мен ... ... ... және ... ... ... жолдары реінде қарастырады.
Қазасқтан Республикасы ... ... ... Қ.К.Жампеисова, А.Р.Жұмаханов, А.Муким, ... ... ... Ж.А.Макатова, Д.С.Құсайынова,
А.К.Кеңесбаева, А.К.Қалимолдаева т.б. патриоттық тәрбиеге байланысты елеулі
зерттеулер жүргізді.
Патриоттық тәрбие мәселесі саласында ... ... ... ... ... пікірлер айтылған. Мысалы, С.Иманбаеваның «Ерлік тағылымы»
[72] оқу құралында ұлттық жауынгерлік дәстүрдің тәлімдік мүмкіндіктері ... ... ... жеке тұлғаны қалыптастыру мақсатында пацдалану
мәселесі көзделеді.
Сондай-ақ жас ұрпақты ерлікке тәрбиелеудегі ақын-жыраулар шығармасының
тәлімдік маңызын: «Қазақ ... сан ... бойы ... асыл ... ... өнері, мәдениеті, имандылық тұжырымдары халықтық педагогика
негізінде жастарды ... ... ... ... ... - ... елімізде болып жатқан саяси-әлеуметтік, мәдени өзгерістер өсіп
келе жатқан жас ұрпақты патриоттық сезімге, елжанылыққа тәрбиелеуге жаңаша
тұрғыда қарауға қажет етеді.
Бастауыш ... ... ... ... жетік білуі, оларға
патриоттық тәрбие беретіні сөзсіз. Бірақ бастауыш ... ... ... ... ... шығармалар арқылы жүзеге асырудың ғылыми-
педагогикалық негізін айқындау - әлі де болса, өз ... ... ... ... бірі.
Солай бола тұра көркем шығармалардың педагогикалық мүмкіндіктері мен
оларды бастауыш ... ... ... пайдаланудың қазіргі
жағдайы арасында; бүгінгі қоғам ... сай ... ... ... ... оқушыларына патриоттық ... ... ... мен ... ... тұрғыда негізделген әдістеменің жоқтығы
арасында қайшылықтар туындап отыр.
Сол себептен, бұл қайшылықтардың шешімін табуда біздің ғылыми зерттеу
жұмысымыздың ... ... ... ... бастауыш сынып оқушыларына
патриоттық тәрбие берудің ғылыми-теориялық және әдістемелік ... ... ... мәселенің бүгінгі күнге дейін ғылыми-теориялық және әдістемелік
тұрғыда өз ... ... ... ... ... ... ... арқылы бастауыш сынып оқушыларына патриоттық тәрбие беру»
деп таңдапуымызға себеп болды.
Зерттеу ... ... ... ... процесінде пайдалану
арқылы оқушыларға патриоттық тәрбие берудің теориялық және әдістемелік
негізін ... ... ... сыныптағы оқу-тәрбие процесі.
Зерттеу пәні: Көркем шығарма арқылы оқушыларға патриоттық тәрбие беру.
Зерттеудің ... ... ... көркем шығарма материалдары бастауыш сыныптардың әрбір ... ... ... даму ... сәйкес
сұрыпталса;
- бастауыш сынып оқушыларына көркем шығарманы меңгерту тиімді әдіс-
тәсілдер арқылы жүзеге ... ... ... оқу ... ... ... оқу ... қамтамасыз етілсе, онда бастауыш
сынып оқушыларына ... ... ... ... ... ... ... міндеттері:
- көркем шығарма арқылы бастауыш сынып оқушыларына патриоттық
тәрбие берудің ғылыми-теориялық ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларына патриоттық
тәрбие берудің педагогикалық ... мен ... ... ... ... ... бастауыш сынып оқушыларына ... ... ... ... мен ... және ... ... шарттарын айқындау;
- бастауыш сынып оқушыларына патриоттық ... ... ... ... ... ... ... пайдаланудың
әдістемесін құру, оның тиімділігін тәжірибеде ... ... ... ... идеясы: бастауыш сыныптардың оқу-тәрбие процесінде
көркем шығарманы жүйелі түрде, ... ... ... ... ... ... беруге мүмкіндік туады.
Зерттеудің негізгі кезеңдері:
Бірінші кезеңде зерттеу мәселесі ... ... ... ... ... ... тақырып бойынша көркем әдебиет
туралы материалдар жинақталды; бастауыш сынып ... ... ... жағдайы анықталды; зерттеудің ғылыми аппараты айқындалды.
Екінші кезеңде зерттеу тақырыбы ... ... ... жұмысы жалғастырылды; бастауыш сынп оқушыларына патриоттық тәрбие
беру мәселесінің қазіргі жағдайы анықталды; тәжірибелік-эксперимент жұмысы
жүргізілді; көркем ... ... ... сынып оқушыларына патриоттық
тәрбие берудің әдістемесі құрылды.
Үшінші кезеңде жүргізілген тәжірибе жұмысының қорытындылары шғарылып,
нәтижелері анықталды, ғылыми-әдістемелік қорытынды ... ... ... ... ... оқушыларына патриоттық тәрбие берудің тиімді әдіс-
тәсілдері айқындалып, нақты тұжырымдар мен ұсыныстар ... ... ... мен ... ... ... ... арқылы бастауыш сынып оқушыларына патриоттық
тәрбие берудің ғылыми-теориялық негізін ... ... ... ... ... ... ... патриоттық
тәрбие берудің педагогикалық мүмкіндіктері мен қазіргі жағдайын
анықталды;
- көркем шығарма ... ... ... ... ... берудің моделі, өлшемдері мен деңгейлері және мазмұндық,
ұйымдастырушылық, әдістемелік шарттарын айқындалды;
- бастауыш сынып оқушыларына ... ... ... ... ... ... көркем шығарманы пайдаланудың
әдістемесі құрылды, оның тиімділігі ... ... ... берілді.
Зерттеудің базасы: Қызылорда облысының Жаңақорған ауданының М.Әуезов
атындағы N2 орта ... Абай ... ... ... ... N ... N 6 қазақ орта мектебі.
Диплом жұмысының құрылымы: Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі бөлімнен,
қорытынды және пайдаланған әдебиеттер ... мен ... ... ... жұмысының көкейтестілігі, мақсаты, объектісі, пәні,
болжамы, міндеттеррі, жетекші идеясы айтылады. Жұмыста қолданылатын зерттеу
әдістерінің ерекшеліктері ... ... ... және ... деректі көздері, зерттеу кезеңдері мен базасы, зерттеудің ... ... және ... мәні ... ... ... ... зерттеу нәтижелерінің дәлелділігі, негізділігі,
сынақтан өткізілуі, ... ... мен ... ... ... ... ... сынып оқушыларына патриоттық тәрбие
берудің ғылыми-теориялық негіздері» атты бірінші ... ... ... байланысты философиялық, психологиялық, педагогикалық
еңбектер мен көзқарастарға талдау жасалып, ... ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларына патриоттық
тәрбие берудің құралы ретінде ... ... ... мәні қаратырылды.
Көркемшығармаларға теориялық ... ... оның ... ... ... ... ... сынып оқушыларына патриоттық тәрбие
берудіңпедагогикалық шарттары» атты екінші бөлімінде көркем шығарманы оқу-
тәрбие үрдісінде ... ... ... айқындалып, жолдары
көрсетілді. Көркем шығарма арқылы бастауыш ... ... ... беру ... ... ... ... көрсетілді.
Қорытындыда теориялық және тәжіриелік-педагогикалық зерттеулердің
нәтижелеріне негізделген тұжырымдар мен ғылыми-әдістемелік ұсыныстар ... ... ... ... ... бастауыш сынып оқушыларына патриоттық тәрбие
берудің ғылыми-теориялық негіздері
1. Бастауыш сынып оқушыларына патриоттық тәрбие ... ... ... ... ... ... онда адам тек жай зерттеу
объектісі ретінде ғана емес, ең алдымен, шығармашылық пен ... ... ... ... ... ... әрі өзінің шығармашылыққа
деген құлшынысымен оқушыларды баурап әкететін субъектісі ретінде көрінуімен
бедерленді», - ... ... ... гуманитарлық білім беру
тұжырымдамасында [73]. Міне, осынай мақсатқа жету білім мазмұнын жаңартумен
қатар, оқытудың ... мен әр ... ... ... ... міндетін жүзеге асыруды қажет етеді.
Тәрбиедегі ең басты бағыт делінген тәлім-тәрбие тұжырымдамасында:
(1999) «Әрбір адам ең ... өз ... ... өз Отанының азаматы
болуы керек екенін, ұлттың болашағы тек өзіне ... ... ... ... Оның ... ... ... ұлттық әдет-ғұрыптар мен
дәстүрлер көптеп көмектеседі, ... ... ол ... ... ... ... өз халқының мәдени игілігін басқа халықтарға жақын да түсінікті ... ... ... ... өз кезі мен ... ... ... негізінде жас ұрпақты өмірге даярлап, оны жинақталған ... ... ... ... ... ата-бабаларының рухани мұрасын
игере түсуі керек» [2]. Осыған байланысты өсіп келе ... жас ... ... ... өмір ... ... ... еңбек ете
алатын, бәсекелеске бейім, өмірге икемділігін, ... ... ... ... ... және өзін-өзі дамыта алтын,
патриоттық сезімі қалыптасқан жаңа ... ... ... ... ҚСЭ-ның тоғызыншы томында: «Патриотизм ... ...... Patris – отан, туған жер) – Отанға деген сүйіспешілік,
бойындағы күш ... мен ... Отан ... мен мүддесіне жұмсау. Туған
жер, ана тілін, елдіңғ ... мен ... ... тұту ... ... ерте ... бастап-ақ қалыптаса бастайды», [74] -
деп көрсетілген өзінің ізгілікті мәнін сақтайды.
Патриоттық сезімнің объектісі мен ... көзі – Отан ... ... туған жер, табиғат, оның байлықтары, тіл, ... ... ... ... ... киелі орындар. Олардың адам көкірегіне
жылылық, жақындық, туысқандық ... ... ізгі де ... істердің
қайнар көзіне айналуы патриотизмге тәрбиелеудің арқауы.
Елжандылық идея – отаншылдық ...... жүре ... ... ... ... өмірімен қабаттас қалыптасатын психологиялық, әлеуметтік
құбылыс.
Отаншылдық сезім ... адам ... тән ... ... ... ... ... жеріне, өз тілі мен мәдениетіне, ұлттық құндылықтарына жеке
қатынасын, өзіндік бағасын, түйсінуін, қуаттып ... ... ... ... - ұғымы осы түсінікті байыта түседі. Ол
көздің қарашығындай сақтап ... ... ... қорғау, елінің сат-дәстүрі
мен әдет-ғұрпын сыйлай, ана тіліне деген сый-құрмет, елі мен ... үлес ... ... мекендейтін өзге ұлт өкілдерінің
мүддесімен санасу сияқты құндылықтардан тұрады.
Патриотизмді ... ... ... ... ... Отан ... ұғым емес. «Отан – тірісі бар, өлісі бар, тіпті
тумағандары бар – ... ... мен ... ... ... - ... [75].
В.А.Макаров: «Патриотизм - кез-келген саяси, ... ... ... ... ... ... ... - деп тұжырымдайды
[76]. Ал Н.И.Губанов былай деп ой түйеді: «Шын мәніндегі ... ... ... да өз ... ... ... ... бірге өзге халық
мақтанышына құрмет ... ... Ал ... ... ... пен идеяның,
ықыластың бірлігінің айғағы іспетті» [77].
Осы айтылғандардың барлығы патриотзм қоғамдық сананың бір ... және ... ... екенін, яғни ол да қоғам дамымен бірге
дамып, жаңа ... ... ... ... – бұл ... ... – бұл адам. Адам сүю, оған жақсылық жасау,
жанашыр болу – адамгершіліктің ... ... көз ... көне
ғасырлардан келе жатқан құндылық. Қай ғасырда ... ... ... тыс ... ... ... ... тәрбиесі – мемлекеттің маңызды
міндеті» [78], - деген сөзді Платонның өзі де бекер айтпаған болар.
Көп ұлтты ... үшін ... ... ... ... ... тірлік, азаматтық келісімге ғана емес, мемлекеттің материалдық
негізін нығайтуға да ... ... ... рух – ... ... әлемдік өркениетті елдер көшіне
қосылып, дүниежүзілік қауымдастықтан лайықты орын алуына мүмкіндік беретін
бірден-бір күш.
Патриотизм ... ... ... ... ... [79] ... ... Патриотизм идеясының дамуына француз материалисттерінің
де (ХVIII ғ.), неміс философтарының да, орыс ... ... ... ... т.б. ... ... мол.
Патриотизм туралы идеяларды кезінде өздерінің шығармларында қазақ
даласының ... да, атап ... ... [80], Ж. ... ... [82]; ... да: Асан ... [83], Доспамбет Шалкиіз
[84], Бұқар жырау [85], Махамбет [86], т.б. ... ... ... ... олары жігерлендіру халыққа кеңінен танымал
болған ақын-жырауларымыздың дәстүі ... ... бірі – ... ... жыр толғаулары елді бірлікке топтасуға үндейді. ... ... жыр ... ... қай жауынгер болмасын
алдаспанын ... ... ... анық еді. ... ... ... жырау:
Жауға шықтым ту байлап,
Шепті бұздым айғайлап.
Дұшпаннан көрген қорлықтан,
Жалынды жүрек қан ... ... ... бас ... [87] - деген
жыр жолдарында халықты батылдық пен батырлыққа шақырады.
Халқымыздың ежелденсөз өнерін құндай білген. Рухани күш ... жыр ... ... ... қуаты бүтіндей бір елді әулетті іс-әрекетке бастай
білген. Оған ... ... ... мына өлеңін мысалға келтіруге
болады:
Бекініп садақ асынбай,
Біртіндеп жауды қашырмай,
Белтеліге дөп салмай,
Қорамсаққа қол ... ... оқ ... оғы ... ... ... болат
Балдағын қанға боямай
Қасарысқан жауына
Қанды көбік жұтқызбай,
Халыққа тентек атанбай,
Ерлердің ісі бітер ме?
Мұндай ... ... ... терең осы өлең жолдарындағы ... ... ... де ... ... ... Ал мұндай жыр
жолдары еоім деп ... ... қару ... ... алар ... жорыққа
бастайтын әрбір азамат деген шексіз сүйіспеншілік сезімін қалыптастыратын
құралға ... ... ... ... Б.Спиноза: «Адамдар да азамат болып
тумайды, өсе келе тәрбиеленеді»,- деген екен. Әр ... ... ... ... өмір ... мен ... ... азамат болып жетіледі [88].
Қазақстандық патриотизм – біздің мемлекетіміз сияқты жаңа ... және ... ... Қазақстандық патриотизмнің тарихи тамыры
терең, ол ғасырлар бойы қалыптасқан Қазақстан халықтары ... ... ... және ... пен өзгелерді
жатырқамайтын қазақ ұлтының менталитентіне негізделген.
« Татулық, достықтың киелі белгісі – ... Ұлы ... ... даласы!» -
деп еліміздің Әнұранында айтылғандай, ... ... ... ... – халықтар достығына сүйенеді.
Қазақ халқының табиғи түрдегі патриоттық тәлімінің басқа да халықтық
дәстүрі мен байлықтарының дами ... ... ... ... ... ... лексикалық құрамынан алынып қалмауын қазақ жеріндегі жиі-жиі
болып тұрған тарихи оқиғалардың қыр-сырынан іздеген жөн. ... ... [89] ... ... ... ... ХVII ғасырдың аяғынан
1916 жылға дейін 300-ге жуық ... ... ... ... ... ... жеріне, сарқылмас қазынасына көз
аоартушыларға қарсылық ретінде туып отырды. ... ... елді ... ... ... нәр алған, ата дәстүрінен сусындаған
ақылды да парасатты ... ... – Төле би, ... би, әйтеке би,
Абылай хан, ... ... ... ... ... ... Райымбектер
шықты.
Қазақтың ұлан-байтақ даласын біздің ата-бабаларымыз сан ғасыр «Найзаның
ұшымен, білектің күшімен», «Қанаттыға ... ... ... ... келді. Олардың құрып кету қаупі төніп тұрған кезде бір жағадан бас,
бір ... қол ... ... ... ... ... шынайы Отансүйгіштік қасиет
деп түсінеміз.
Қазақстандық париотизм ... ... ... ... ой сананы
жетілдіретін құбылыс. Елжандылық, Отансүйгіштік қасиетті сақтай білу, қазақ
мемлекеттігін нығайту жолындағы үрдіс пен оны ... үлес қосу ... ... ... ... ... ... айналуы тиіс.
Қазақстанның тәуелсіздік алуымен бірге патриотизм ұғымына байланысты
жаңа ұғымдар мен жаңа ... ене ... Бұл ... ғалым
Р.Әбсаттаров: «Қазақстан халқының этносаяси қауымдастық ретінде қалыптасуы
мен орайлас отандық мақтаныш.. деген ұғымдар тілдік қорымызға еніп, ол ... ... ... ... [90] - деп көрсетті.
Зерттеуші ғалым Ә.Қалмырзаев: «Патриотизм отаншылдық сезім априорлық
құбылыс емес, ... ... ... ... ... ... бұл
психологиялық саяси-әлеуметтік құбылыс» [91].
Қазақстандық птриотизмге келсек, ол тек қазақтардың ғана өз ... ... онда ... ... ұлт пен ұлыс ... ... дүние .
Өз ұлтына деген патриоттық сезімді қазақ ... ... ... Алаш Орда ... ... ... және тағы басқалардың нақтылы ... ... да ... ... тарихын тұңғыш зерттеуші ғалым шоқан ... ... ... ... ... ... ірбітсандығындай(бір
сандықтың ішінде бір сандық, оның ішінде тағы бір сандық) мен ең алдымен ... ... ... ... одан соң ... ... одан соң ... одан соң Сібір орыстарын, Ресей жұртын
қадірлеймін», - ... ... ... ... ... мұрасына, салт-дәстүріне, ұлттық ерлік
және жауынгершілік тәрбиесіне мән бере отырып, ... ... ... ... [92] «Қобыланды батыр»жырынан «Қобыланды және ... ... ... ... ... келіп қазақ халқы тек батырларын ғана
құрметтеп қоймаған, сонымен қатар батырлардың ... ... ... ... жақсы суреттегенін білеміз.
Қазақтың классик ақыны Абай тікелей жауынгерлік және ... ... ... ... де, ... ... қара ... қалыптастыратын ұлттық сана, намыс, парыз ... ... ... ... ... сөз ... түбі қайдан
шыққаны туралы» пайымдаулары халқымыздың тарихын ғылыми ... ... ... ... Абай ... туған елінің, ... оны жете ... ... ... ғалым өзінің отыз тоғызыншы қара сөзінде: «Рас бұрынғы біздің
ата-бабаларымыздың бұл замандағылардан білімі, күтімі, сыпайылығы, ... ... ... бұл ... ... екі мінезі бар екен. Ол екі
мінезі қайсы десең - әуелі – ол заманда ел басы, топ басы ... ... ... ... ... ... болса,билік соларда болады
екен. Екінісі – намысқор келеді екен. Ат ... ... ... ... өкпе, араздыққа қарамайды екен, жанын салысыды екен. Кәнеки, ... екі ... ... ... да ... намыстық, табандылықтан келеді»
[94], - деп жазды. Абайдың бұл қара сөзінде – арлылық, намыстық, табандылық
–тәрбиенің ... ... ... ең ұлы сезімін азаматтық парызын орындау
үшін жоғарыда аталған мінезді игеру керек екенін Абай атап ... ... ... ... өзіндік қасиет бітімін көреміз.
Абай шығармаларын зерделеп қарайтын болсақ, өсіп келе ... ... ... ... ... ... ... ождан,
адамгершілік қасиет үшін күресуге, оны бірте-біртежастар бойына сіңірудегі
халықтық педагогиканың негізгі қағидаларымен кездесеміз.
Абай ұлы ақын ... ... ... үшін ... ... және бола ... Ол халқының шын ұлы, абай барлық уақытта қазақтардың кешегісі мен
бүгінгісн, ... мен ... ... салт-дәстүрі мен мәдениетін,
оқу-білімін жас ұрпаққа тәрбие тұрғысынан ойлай ... Абай ... ұлы ... ... өлеңдерінде дүниетанымның мәнән ... ... ... ... ... қоғамды үйлестіре білді. Ұлы ақынның
өлеңдері мен қара сөздерінің тәрбиелік мәні ... Ол ... ... ... ... ... ... шеберлікті,
іскерлікті, халқымыздың салт-дәстүрінің озығын дәріптеп, балаларды ... ... ... ... ... оны ... ... шақырады.
Қорыта келгенде, Абай шығармаларын оқыту арқылы бастауыш сынып оқушыларының
дүниетанымдық көзқарасын ... ... ... бар ... ... ақын ... мен қар ... туған жер, оның
табиғаты, онда мекендейтін адамдардың және ... ... ... ... ... пен ... қоғамның өзара байланысын
көрсете келіп, еліне, жеріне сүйіспеншілік сезімді тәрбиелеуге мүмкіндік
туғызады.
Абай Құнанбаев шығармаларының ... ... адам ... ... ... ... ... жүректіліктің бір-біріне қатынасы,
байланысы арқылы «толық адамды» қалыптастыру.
Мағжан ... ... ... атты ... [95] бала тәрбиесін
зерделей келе: «Баланы тәрбие қылу – тұрмыс майданында ақылмен, ... ... адам ... ... сөз. ... өзін,асса барлық адам баласын
әділ ... өрге ... ер ... ... сөз. Тұрмыста ... тез шеше ... ... ... теңізін қалың қайратпен
кеше білетін, адалдық жолға құрбан бола ... ... ... дүниесінің
керек бір мүшесі бола алатын төрт жағы түгел кісі қылып шығару», [95, 154-
155 б.]- деп ... ... ... ... ... балаға берілетін
тәлім-тәрбиенің бір саласы – патриоттық тәрбие десек, ... ... ... ... ... ... сана-сезімін, салт-дәстүрлер мен
әдет-ғұрыптарын, мақтанышын, ... ... ... ... деп ... ... басында озық ойлы қоғам қайраткерлерінің бірі М.Дулатов сол
кездің өзінде қазақстарды өз алдына ел ету ... ... ... ... өз ... ... М.Дулатовтың «Оян, қазақ» ... аш, оян ... ... ... қараңғыда бекер жасты!
Жер кетті, дін нашарлап, хал һарам боп,
Қазағым, үтір енді жату ... - деп ұран ... ... басталады.
Поэманың атына ішкі мағынасы сай, халыққа көзіңді аш байқа, айналаңды
жайлап, кеулеп барады, енді ... ... ... ... деп, ... ... ащы ... сәулесің ұялатты. Сондай-ақ,
«Қазақ жеріне»деген ... ... ... байлығын, кеңдігін суреттей
келіп, Ресей патшалығының отарлық ... ... ... ... ... ... аталған еңбектерінің қазақ халқының санасын
оятуға, патриоттық рухын көтеруге арналғанын елін, жерін ... ... ... ... ... ... көреміз [106 б.].
Жазушы, публицист, ғалым Ж.Аймауытов «Тәрбиеге жетекші» атты еңбегінде
[97] со заманның талабына байланысты мектеп ... ... ... ... ... ... Автор онда: «Табиғаттану пәні бойынша мектеп
бағдарламасын балалардың ұғымына лайықтап төңіректегі өмірді, ... өз ... ... қол ... ... ... ... керек. Оқуды
күнделікті тұшырайтын балалардың өмірге ... ... ... ... Адамның өмірі белгілі заттардың танымал нәрселердің арасында
өтеді. Мектептің міндеті: алдымен ... ... ... ... ... Ондай оқу алдымен жергілікті өмірмен жақындастырады,
айқастырады. Балаға ең алдымен қымбат, ел ... ...... ... ... ... ... балаға өте қызық. Мұндай оқыту жүйесі өмірге
табиғатқа, терең мазмұн беріп, ... ... ... ... ... арттырады, бала әлеумет тұрмысында, төңіректегі әлемге терең
көзбен қарап үйренеді, жолығатын ... оңай ... ... ... жүзіне пайдаланатын болады.Неғұрлым Отантану туралы баланың есінде
терең, айқын суреттер көп болса, қиыр ... қиыр ... ... ... ... ... ... өзгертуге жергілікті
шарттарғ, дүниетану, Отантану пәндерін алға қою идеясын басшылыққа алуды
ұсынады. ... сол ... ... ... ... ... ... білуге, оны
сүюге, оған қамқорлық жасауға, қорғай білуге баулудың негізін бастауыш
мектептен ... ... - ... құнды ой-пікір жатқанында деп
тұжырымдаймыз. Олай дейтініміз ... ... ... ... ... ... мектеп моделінің де алға қойып отырған міндеттерімен
үндестігінде.
Халық мұңын жоқтаған, халық үшін ... ... Абай [98], ... ... М.Ғабдуллин [100], С.Сейфуллин [101], т.б. азаматтар өз шығармаларына
Қорқыт [102], Абылай [103], Қабанбай [103, 32], ... [103, ... [103, 55], ... ... ... ... [103, 79], ... 85], Кенесары [103, 95], Сыдық [103, 100] сынды әділ хандар ... ... етуі де ... ... ... ... Ұлы Отан ... кезінде ерлік тәрбиеден туындйды деп қараған, тар
окопта, қар төсеніп, мұз жастанып жатқан қазақ жауынгерлеріне ... ... Ер ... Қобыланды, Ер тарғын жырларын жатқа айтып беріп, оларды
ерлікке рухтандыру да Отансүйгіштік сезімінің айқын көрінісі еді.
Қан майданда ... мен ... ... ... ... «Шығыс
ұлына» атты еңбегінде: «Ер қорғауға ел намысымен аттанған біздің ... бел ... ... Ұлы! ... ... ... сақтауға біз міндеттіміз.
Ендеше қазақ қздарының «Елім-ай» деп сары ... ... ... ... ... жаңа ... ұрыс алдында біз шырқасақ оның айып-шамы жоқ.
Елін үйген ер жігіт ... ... ... десе ол – Ант! Ол ... - дей ... қазақ халқының келешегі мен болашағын сақтау үшін ата-
баба салып кеткен игі ... ... ... ... ... ... өз үлестерін қосты [104].
Ұлы отан соғысында аты аңызға айналған ... ... ... Б.Момышұлы және батыр қыздар Әлия мен ... ... ... ерен ... мен батырлықтары да ұлттық
әстүрлердің, ерлік тәрбиесінің жемісі.
Халық қаһарманы Б.Момышұлы: «Барлық кезе ... ... ... ... ... көбінесе мемлекетке берілген адамның мақсат-
мүддесімен байланыссыз түсіндіруден қашу ... ... ... бірі ... ... ... ... ұлттық рух пен ұлттық
патриотизм ... ... өту ... ... рух пен ... ... ұлттың
ішіндегі жеке адамның асыл белгісі мен қасиеті - өз ... ... жеке адам өз ... қан ... ... тегі,
территориясы, тілі, тұрмыс-тіршілігі, мінез-құлқы, психологиялық және
этнографиялық ерекшеліктері, қалыптасқан ... ... ... да ... әрі ... ... ... және ерекшеліктерімен де байланысты» ... ... ... ... ... ...... деген сүйіспеншілік, жеке адамның аман-саулығының ... ... ... ... ... ал ... ... жеке адамды күшейту екенін мойындау, қысқасын йтқанда,
патриотизм мемлекет деген ұғымды, жеке адаммен, яғни ... ... және ... ... ... [105] - деп ... анықтама берген болатын [105, Б.52].
Б.Момышұлының «Соғыс психологиясы» атты ... ... ... тәрбиелеу туралы құнды ой-тұжырымдар айтылған.
Б.Момышұлы патриотизм ұғымының этимологиясына тоқтала ... ... ... ... бір ұлт ... жеке ... сезімі... өз
ұлтын сыйламаса және оны мақтан тұтпаса, ол барып тұрған арамза, Отансыз
қаңғыбас»... ... рух ... ... ие, ... ғана Отандастарының
алдындағы өз халқының және ең алдымен халықтардың бауырластығы алдындағы ... ... де ... ... ... ұғымына берген анықтамаларын философиялық
тұрғыдан қарастырып, «ұлттық патриотизм», ... ... ... ... ... ... ... патриотизм ұғымына берген анықтамаларға сүйенее
отырып, ұлттық ... ... ... ... Олар: адамның
ұлттық ерекшеліктерін сақтауға беімділігі, өз халқына ... ... ... ... ана ... ... ... шыққан тегін сезіну, өз халқымен қан жағынан байланысын
сезіну.
Бауыржан Момышұлы. ... да, ... да ... ... едім, енді
қорқынышым көбейіп жүр. Балаларын бесікке ... жоқ ... ... ... ... ... беретін әжесінің азаюынан қорқамын. Үшінші,
дәмді, дәстүрді сыйламайтын балалар өсіп келеді. Оның ... ... ... де ... шауып тастауға даяр. Қолына кітап алмайды. Үйреніп жатқан
бала жоқ, ... ... әже, әке жоқ» [106] - деп ... ... еді.
Халқымыздың батыр перзенті Бауыржан ... ... ... ... ... рх ... мәселені ұлттық
патриотизммен байланыстыруында үлкен саяси мән жатыр. Онда ... ... ... ... ... еліне деген сүйіспеншілігі өзінің шыққан тегін
сезіну мен өз ... қан ... ... жүрегімен сезіну тұрғысынан
түсіну қажет деп санаған деген қорытынды жасауымызға негіз болды.
Патриотизмнің ... ... бірі – тіл. ... ... ... ұрпақты отансүйгіштікке тәрбиелеудегі рөлін жақсы ... бұл ... «тіл ... ... ... белгісі, қоғамдық
өмірдегі қарым-қатынаста қолданатын ұтымды қаруының бірі», - деген. Бұдан
қазақ демократтары мен зиялыларының тіл ... ... құру үшін ... ... ... «Адам бойында сіңген әлеуметтік және
рухани құндылықтар рухани ... ... пен ... ... бола ... Отан ... ... пен міндетті орындауда кездескен
қиындықтары батыл жеңуге құлшындырады. Ол үшн ... ... ... ... жеке ... ... ... қабылдануы керек», [107]
- деген болатын. Автор бұл жерде ... мен ... ... ... ... ... жеке ... қоғамдық мүдде мен жеке мүдде
арасалмағына ... ... ... ... ... ұғымын бүкіл әлемдік ғылыми мәдениеттегі
терең өзгерістер тұрғысынан алатын болсақ, патриоттық концепция «Батыстық»
және ... ... ... ... ... өмір үруде Батыс
демократиясының негізгі белгісі және ең ... ...... ... ... ... қоғамдық формаларының көп
жақтылығын, әртүрлі мүдделердің, қиындықтар мен бағалардың, көзқарастардың
қатар өмір сүру құқы бар ... ... ... ... әрекет кеңістігінде плюрализм әр адам үшін негізгі
әлеуметтік бағдарға өір сүру стилінің эталонына айналды. ... ... ... аномальді құбылыстар, бүгін жоғары мәртебеге ие ... ... ... қоғамдағы патриоттық сезімдер мен гуманистік
қатынастарға өзінің ... ... ... ... салдарынан халықтағы
ерекшебұқаралық көңіл-күйдің әдеттегіден де ... ... ... ... сананың басымдығына патриоттық сезімнің орнына
космополитизм «пендешілік» пиғылдардың үстем ... ... ... ... келеңсізбір ғана себепті айта келіп ... ... ... ... ... ... ... [108].
Автор бұл жерде этномәдени тәрбие ұлттың өзіндік салт-санасы мен ... ... ... ... ... ... ... патриотизм ұғымының Қазақтанның
саяси тархынан алар орны жөніндегі проблемаларды түйіндей келе соңғы жылдық
тарихын мынадай кезеңдерге бөліп ... ... ... ... ел ... ... ... кезеңі: 1991-1994 жылдар аралығы. Бұл жылдар ел ... ... ... ... деп ... Ол ... рухтың ояну,
өрлеу үрдісімен сипаттамақ. Екінші кезең: 1995-1998 жылдар аралығы. ... ... ... ... ... өту ... ... халықтың жекелеген әлеметтік топтарын торығушылыққа, дағдарушылыққа
алып келген әттерімен сипатталады.
Үшінші кезең: ... ... ... Бұл ... ... ұғымы шын мәнінде ел ішіндегі бірліктің, қоғамдық келісімнің,
тұрақты саяси хуалдың кепілдігіне айналғандығымен ... ... ... ... ... ... патриотизм
республикасынағы қоғамдық келісімді жүзеге асыратын фактор деген ... деп ... ... қазақстандық патриотизм – республиканы
мекендейтін халықтардың рухани құндылықтарын ортақ игілікке айналдырудың
құралы ... ... еп ... ... ... ... ... сезімін қалыптастыру
үшін алғышарттар пісіп-жетілуі керек дей ... ... атап ... халықтарының ұлтына, жынысына, тегіне, дініне қарамастан Заң
алдындағы теңдігі, бірдей құқықтығы қоғмдағы ... ... пен ... ... ... ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... патриотизмді қалыптастырудың екінші арнасы – экономикалық
негіз жұмыссыздық пен кедейлік – ... ... ... ... жау ... ішкі жау – ... ... күйсіздік. Бұл екеуі тұрғанда
ешқандай патриотизмге жол жоқ. ... ... ... тағы ...... пен ... ... өзара сенімді нығайту».
Осы алғышарттардың әрқайсысын талдай отырып, автор мұның бәрі ұлттық
қауіпсіздікке әкелетінін еске алады. Өз ойын түйіндей келе ... ел ... ... ... жолдайтын жолдауымен байланыстырады. Ұлттық қауіпсіздікті
отаншылдық идеясымен, абстрактылы идеализммен, адамның психологиялық көңіл
күйімен байланысты қарастырады. Өйткені ... ... тек ... ... күшімен ғана сақтап қалуға болмайды. Суық қару күшті
болғанымен, ұлттың рухы төмен болса, ... қай түрі ... да ... ... ... ұлт рухының деңгейінің айнасы, өлшемі. Сол
себептен де Елбасы өзінің халыққа жолдауында азаматтардың ... ... өз ... ... ... дамытуды ұлттық қауіпсіздікті сақтаудың
негізгі элементтерінің бірі ретінде таниды» - деп ой қорытады.
1991 жылдан бастап, ... ... ... орай ... ... ... жаңа жылнамасы басталып кетті.
Бұған мемлекеттік дәрежеде айрықша мән берілді. Қазақстандық патриотизм
әлеуметтік ... ... ... ... мен ... діни наным-сенімдердің арасалмағына болға беретін ұғым оның
өлшемі дейтін болсақ, онда ең алдымен ұлттар мен ұлыстардың ... ... ... ... Осы өлшем биігінен көрінген ... ... ... ... қол ... болатындығы анық. Сонда ғана
қазақстандық патриотизмді қалыптастырудың қайнар көзі ... ... ... ... сөз ... ... ... мақтаныш сезімі жөнінде
айтқанда оны жалпы ұлттық ... ... ... жөн. Себебі
олар бірін-бірі толықтырып, қазақстандық патриотизмнің мазмұнын құрайды.
Мұның түпкі бстауында қазақстанда ... ... ... ұлт ... бірлігі, достығы мен ынтымақтастығы жатыр.
Л.Ахметова өзінің ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ... бере отырып, бұл мәселенің мәнін
айқындаған.
Профессор А.Құсайынов: «Қазақ елін ... сүю – деп ... - ... ... сүю ... – халқының келешегі үшін күресумен, ол үшін аянбай
еңбек етумен қабысып жатқан сезім Қазақстанның ... үшін ақ ... ... ... ... ... өз шама-шарқы келгенше аянбай еңбек етуде.
Мен Қазақстандық патриотизмнің ... ... ... дер ... [110], -
дейді.
М.Момышұлының ұлы Бақытжан Момышұлы патриоттық сезім ... ... ... ... оған ... мен қамқорлық, тәрбие қажет деп атайды.
Бақытжан Момышұлы ... ... ... ... ... ... ... патриоттар өзінен бұрын Отанының қамын көбірек ойлайды.
Шынайы патриот қазақ жұртының мәңгі тәуелсіз өмір сүріп, гүлдене ... ... ... ... сарп ... даяр адамдар» екенін жазады.
Білгілі халық жазушысы Ә.Нұршайықов ... ... ... ...... ... ерекше айтады [111].
Жоғарыда берілген ... және ... ... ... ... ... патриотизмнің» белгілері
айқындалды: өз Отанына сүйіспеншілік, өз ұлтына сенімі, ... ... ... ... мемлекет рәміздерін құрметтеу.
Педагогика мен тәрбиенің, халықтың ұстанымын ғылыми тұжырымдаған орыс
педагогі К.Д.Ушинский: «Өмірде де, ғылымда да барлық халықтарға бірдей ... ... ... жоқ. Әр ... ... ... ... де әртүрлі. Өз
еліне басқ елдің тәрбие жүйесін енгізу мүмкін емес, себебі халықтардың өмір
сүру моделі де, тәлім-тәрбие ... де ... [112] - деп ... ... ... педагогтар А.С.Макаренко [113] мен В.А.Сухомлинский
[114] ерлік пен оны туғызатын факторлар ... ... ... ... педагогикалық еңбектерінің негізі болғаны ... ... ... ... көрсетуге, мейлі, неде болсын – ... тік сөз айта ... ... ... ... ... көрсетуге мүмкіндік беретін жағдайға қоймайынша ержүрек ... ... ... - деп ... ... ... мен ... ерік-күш қасиеттері толғаныстар арқылы тәрбиеленеді
деп: «Отан идеясын ұғына жүріп, сүйіспеншілік, ризашылық, шаттық, ... ... мен ... үшін ... сезімін, оның жауларымен ымырасыздық
және адам жасөспірім шағында-ақ өзін таниды, өз жетістіктерін ... ... ... [115].
Ендеше жас ұрпақтың бойында ұлттық сананы қалыптастырудаолардың туған
жер мен еліне сүйіспеншілігін оятудың ... зор. ... өз ... етіп ... – қай ... ... да, тәрбиелеу жүйесінің негізгі
талаптарының бірі. Ал біздің халқымызда бұл ... ... ... ... далада өмір сүрсе де, ата-бабаларымыз үшін атамекен ұғымы - әрдайым
қастерлі де қасиетті ұғым. Өйткені, Отан біреу-ақ, ол – туған жер ... ... ... ... сүю отбасынан басталады» деп ұққан ата-бабалаымыз отансүйгіштік
қасиетті ата-ана, ауыл-аймақтың, елінің намысын қорғауды өз ұрпақтарына
бірінші ... ... ... ... ... ... ... елін, туған
жерін сүюге бағытталған. «Туған елмен болмаса тумай-ақ қойсын күн мен ай»,
«Кісі елінде сұлтан болғанша, өз ... ... ... ... ... ту тігу ... ... азаматтың борышы», «Туған елдей ел болмас, туған ... ... [116], - деп жас ... еліңе деген іңкәрлік сезімін бойына
сіңіруге тырысқан.
«Ер намысы – ел намысы», «Ер ... ... ... үшін алысу
азаматтық», «Ел үмітін ер ақтар, ер атағын ел сақтар» ... ... ... ... ... қағидасына айналды. Баланы ... ... ... тәрбиелеу, еңбекке елін, жерін, ана тілін сүюге баулу
бесік жырынан бастап бүкіл ауыз әдебиетінің ... ... ... ... алады. Еңбек пен ерлікті, ел мен жерді пір тұтқан бабаларымыз ... ... ерен ... ... ... Оған ... ... Күлтегін,
Тоныкөк ерлік дәстүрінен ... XVIII ... ... ... ... т.б. батырлардың тәрбиесіне назар аударсақ ... ... ... ... ... ... ... [117] Ерасылдың балалық шағынан бастап батырдың жеке тұлғасын
қалыптастыруда ата-ананың, ағайын-тумалардың, әлеуметтік ортаның игі ... ... ... біз ... ... ... Отанының, өскен ортаның
әсерінің орасан зор екенін байқаймыз. Ер ... бір ... ... ... ... деп ... ... «Ерлік тәрбиеден туады» деп
ұққан. Батыр, ер ұғымдары үнемі қатар қолданып келген.
«Батыр, - дегеніміз (араб және иран ... ... ... мен ... жорықтарда жеке ерліктерімен ерекше көзге түскен ержүрек,
қаһарман адамдарға берілетін құрметті атақ. Ал батырлық жеке адамдарға ... ... - деп ... анықтамаларды негізге ала отырып,
батырлық, батыр, ер, ерлік және ... ... ... оның
ерекшеліктеріне, ерлік тәрбиесіне ... ... ... ... ... ... және жауынгерлік дәстүрлеріне
тоқтала келе, «ер дегенде ең алдымен біге Отан қорғаған сәтте жау ... ... ... ... – жігер иесінің бейнесі оралады» [118], - деп
атап көрсетті.
Яғни, ер – ар-намыс, ... ... ... ... ұстап, қажетті
жерде қауіп-қатерге өз басын тігіп ... ... бара ... ... ... ... кезде де, соғыс кезінде де ел, жер мүддесі үшін
қауіп-қатерлі ... ... ... бару ... ... жас ... ... негізінде
тәрбиеле мәселесін педагогикалық тұрғыда зерделей отырып, ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлердің бірі деп
ұлттық жауынгерлік дәстүрді қарастырады. «Жауынгерлік дәстүр ... ... және ... үшін оның ... мен ... ... болашағы
үшін шексіз жүректілік, шамадан тыс қуаттылық және өлшеусіз ... ... ... ... ... бейнелеген ұғым» [119], - деп ... ... ...... ... дәстүрі
негізінде оқушылардың ерік-жігерін табандылық, батылдық қасиеттерімен бірге
ұлттық сана, парыз, намысты қалыптастыра отырып, елін, жерін, Отанына ... ... күн ... қарайтын болсақ, егемен елдердің бейбітшілігі
мен бірлігін сақтайтын жас ұрпақтың анасына жастайынан ... ... ... ... ... сезімді сіңіру кезек күттірмейтін
мәселелердің бірі болып ... ... ... ... халқымыздың ер және жауынгелік
дәстүрлеріне шолу жасағанда ерлік қасиеті ... ... тән ... ... өзі ... таңда өсіп келе жатқан жас ұрпақтан ... ... ... ... ... ... ... бізгі жеткен батырлар жыры бүгінгі ұрпақтың
еліне, ... ... ... ... ... орын ... жырының мазмұны туған елін, жерін, жаудан қорғаумен қатар ананың
балаға махаббаты, сүйсіпеншілігі, адамгершілік қасиеттерге негізделген. ... ... ... ... ... суреттей отырып,
ұрпақ тәрбиесіне өшпес мұра қалдырып отырды.
Зерттеуші Ә.Айтақов қазақ халқының Ұлы Отан соғысындағы ерлік ... ала ... ... патриоттыққа тәрбиелеудің әдіс-тәсілдерін
қарастырады [120]. Халық ауыз әдебиетіндегі ерлік ... ... ... ... ... және т.б.) Ұлы ... кезіндегі ерлік дәстүрімен сабақтастырады. Ал, С.Ешімханов Ұлы отан
соғысы жылдарындағы сыныптан тыс уақыттағы тәрбие жұмыстарды ... ... ... халқымыздың ерлігінің олардың шңдалуына, есеюіне
үлкен әсер еткендігін ашып көрсетеді. Соғыс жылдарындағы майдандағы және
елдегі халқымыздың ... ... ... ... ... ... етіп қояды [121].
Бұл ғалымдардың ғылыми-зерттеу жұмыстарының ерекшелігі Ұлы Отан соғысы
жылдарындағы азаматтарымыздың ерен ... ... ... қоса ... ... ... үшін ... бірлікті, ынтымақты нығайтуға игі әсер
еткендігінде деп түсінеміз.
Зерттеліп отырған мәселе ... ... ... еңбектерде ерлік
пен елжандылықт қалыптастыруға себебін тигізетін қасиетті белгілерге ұлттық
сана сезім, ұлттық мақтаныш, ұлттық парыз, ... ... ... ... ... Бұл ... дәлірек тоқталатын болсақ:
«Ұлттық сезім - ұлттық ой-санадан ерекшелеу – бұл адамның түрлі өмірлік
құбылыстар мен жағдайларды, ұлттық ... ... ... ... ... ... ұлттық сезім де бар және оны құрметтеу заңды» [122], - деген
анықтаманы профессор ... ... ... пен ... ... ... Б.Момышұлы төмендегідей
анықтама берген:
«Ұлттық мақтаныш - ... ... ... және ... ... ... әрі ... қатарлы ұлттық идеялар,
ой-пікірлермен байып отыратын, ұлт бостандығы және саяси ... ... ... тарихымен байланысты әлеуметтік психологиялық
сезім болып саналады».
«Ұлттық парыз – Отанға деген сүйіспеншілік, сыртқы ... ... аман ... ... ... ... қарау. Парыз - өзінің
мағыналық аясына ақыл-ой, сезім, ерік-жігер, ... ... ... ... ... қасиеттерді қамтып, оларды өміріндегі қайшы
құбылыстарға қарама-қарсы ... ... ... ... ... ... мен ... ұғымдарына Қазақстан ұлттық
энциклопедиясында: «Дәстүр – белгілі бір ұлттың немесе ... ... ... ... ... қалыптасқан, олардың әлеуметтік ортасынд
ұзақ уақыт бойы сақталып отырған әлеуметтік-мәдени құндылықтар ... - ... ... ...... бір ... ... пайда болып, оның
мүшелерінің мінез-құқының, тұрмыс-тіршілігінің бұлжылмас қағидаларына
айналған жөн-жосық, ... [125] - ... ... педагогика және психология қазақ тілі терминдерінің
салалық ғылыми түсіндірме сөздігінде: ... – арлы ... ... ұлтына кір келтірмеу үшін күресте бойына қайрат беретін сезімі.
Қазақ халқы ұлттық ... ... мән ... халықтық тәлім-тәрбие
жүргізеді» [126] - деген анықтама беріледі.
Белгілі ғалым А.Айталы: ... атты ... ... ... ...... барлық ұлттардың шынайы
Отанына, ... ... ... де ... [127], - ... ... ... көп ұлтты қазасқтанда тұратын барлық ұлттар ... ... ... өмір сүріп, ңбек ету, бір-бірінен жақсысын
үйрену, ортақ мақсат, мұраттар жолында бірігіп, ... ... ... ... ... ... – деген тұжырым жасайды.
Патриотизм – мемлкеттің күш-қуатын, өмірщеңдігін, тұтастығын қорғайтын
ұлы рухани тіректің бірі. Қазасқтан ... де ... ... ... ... ... ... Т.Тәжібаев: «мектеп жасындағы балалардың эмоциялары, сан-
саналы ... ... Енді бала ... ... ... ... ... достық, жолдастық сезімдері қалыптаса бастайды. Оларда Отанды сүю,
ар-ұят т.б. секілді моральдық сезімдері пайда ... - ... ... ... мақсаты – оқушыларда жағымды, ұнамды ... ... ... ... ... ... атты ... кіші
мектеп жасындағы оқушылар мінезіне: қиыншылыққа төзімділігі, берген
уәдесінде тұра алуы, ... ... ... бір ... әуесқойлық
т.б. жатады. Осы жағынан алып қарағанда қыздар мен ұлдардың ... ... ... ... келе бермейді. Мысалы: қиыншылыққа төзімді келіп, ... ... ... т.б. ... ... ... болса, өзгелерге
сүйкімді, сыпайы, біреуге қамқорлық жасағысы ... ... ... ... ... тиісті қасиеттер ұлдарда кездеспейді деген ой ... Бұл тек ... ... ... ... ие болуға мүмкіндігінің бар
екенін көрсетеді. Осындай мүмкіндікті ескеріп, 1 сыныптан бастап, ана ... ... ... ... ... ... ... оуда өзінің елін, туған жерін сүйетін, оны қорғауға деген
намысын оятатын, «Мен – Қазақстан азаматымын» т.б. ... ... ... деп ... психолог А.Темірбеков «Оқушылардың кеңестік патриотизм сезімін
тәрбиелеудің кейбір мәселелері» атты ... ... ... ... ... ... сезімдерін тәрбиелеп тереңдету жолдары көп
[128]. Мысалы үшін екінші сыныпқа арналған «Ана тілі» оқу кітабындағы ... ... ... бұл ... оятып, дамыта беру қажет.
Бұл кітапта басылған «Отан – ... ... ... ... ... өте ... пікірлерге сүйене отырып, мұғалім ... ... ... ... ... ... ... санасында, бір жағынан жаңа
елестер мен ұғымдар ... ... ... ... бірге, оқушылардың
көңіл күйін тербете, олардың ... ... де ... - ... ... психолог Қ.Жарықбаев: «Ұлттық мінезге сипаттама бере
отырып, ... өз жері мен ... ... ... ... ... шаруашылығы мен айналасуға икемділігі, меймандостығы мен балажандылығы,
өмірдің ... мен ... ... ... сөз ... ... ... еңбек сүйгіштігі мен шыдамдылығы олардың
жалпы ұлттық қасиеттері болып табылады» [129], - деп көрсеткен. Осы ... кіші ... ... оқушыларға көркем шығармаларды ... ... ... Ұла Отан соғысының батырлары, халық
батырларының мінез-құлқындағы елін-жерінқорғағандағы ... ... үлгі ете ... қалыптастыруға болады деп ойлаймыз.
Көркем шығарманың құндылығы оның өмірге жақындығында, өмірдің
толғандырар ... ... ... ... шыншылдықпен беруінде
болмақ. Көркем шығармада көркем бейне негізінде дараланған, нақтыланған сын-
сипат жатады. Сонымен қатар ол ... ... адам ... ... ... ... құбылыстарды бейнелейді, жаманнан жиренеді, жақсыға
ынталандырады. Көркем ... өмір ... ... арқылы, кейіпкердің
ішкі дүниесіне үңілу арқылы сомдалып жасалады. ... ... ... ... ... ... мұң-мұқтажын сол азаматтың жоқтауы, өз
жұртының өркендеп ... ... ... ... ... ... ... зерттеу тақырыбыз бойынша философиялық, психологиялық,
педагогикалық талдау нәтижелері төмендегіей қысқаша ... ... ... Патриоттық тәрбие мен оның негізгі компоненттері туралы
философиялық, ... ... ... ... мен ... бірін-бірі
толықтыртындығы анықталды.
2. Көркем шығарма арқылы патриоттық тәрбие беру үрдісінің танымдық
мәнін ескерсек, онда ... ... ... сана ... ... ... негізгі көрсеткіші оқушының
саналы іс-әрекеті болып табылады.
3. Психологтардың теориясын ... ... сана ... ... ... ... болмайтын бір тұтас дүние
тұрғысынан қрастырады, себебі сана психика дамуының ең жоғары
дәрежедегі ... ... ... адам ... ... мен эмоцияны сана билейді. Сезім орта және
тәрбие ықпалымен даму нәтижесінде қалыптасады.
4. Патриоттық сана мен ... ... ... ...
оқушының іс-әрекеті. Олай болса, іс-әрекет тұлғаның дамуы мен
қалыптасуына ықпал ететін фактор – ... ... ... орта ... арттыруға өзіндік үлесін қосады,
яғни патриоттық сана қалыптасып, сезім, қабілет, қасиеттері
дамиды, жеке басының ... ... ... ... халық
мүддесіне ұштастыратын болады.
5. Бастауыш сынып оқушыларына патриоттық тәрбие беруде көркем
шығарманың мүмкіндігі зор. ... ... ... туған
жер табиғаты, ана тілі, салт-дәстүрі, тарихи ата-баба ерлігі
көркем шығарма арқылы беріліп, ... ... ... ... ... ... ... келе жатқан жас ұрпақ туған ... ... ... ... ... оқып ... оның ... ұлтжандық дариды. Өйткені
көркем әдебиетіміздегі шешендік өнер, қанатты ... ... ... ... ел, ... ұлт ... ... өткені жоқ.
Мысалы: «Опасызда отан жоқ», «Ел іші – ... ... ... ... да ыстық»
т.б. Ертегілер мен батырлар жыры – тұнған тарих, ерлік пен ... ... мен ... табиғатқа, туған өлкеге деген махаббатты оятатын алтын
қазына болып табылады.
Жұмысымызда ... ... ... ... ... ... ... алынды.
1.2 Көркем шығарманы пайдалану арқлы оқушыларға патриоттық тәрбие
берудің сипаттамасы
Елбасы ... ... ... ... жас ... ... рухта, ата-бабамыздың ерлік өнегісімен
тәрбиелеуді мақсат етіп қойды әрине, бұл ... жету ... ... ... ... төл ... ... меңгеріп, оларды
бала тәрбиесінде алатын рөлін айқындап алуымыз керек. Ертеңгі ... ... ... сол ... білім мен тәрбие беруіміз қажет-ақ.
Енді осы ұлттық ерекшеліктердің бала тәрбиесіне тигізер ... ... ... ... ... де керек қажетті әдіс – тәсілдердің
тиімді пайдалануы ғана бізге ... ... қол ... - деген
болатын.
Білім ұлттық мәдени дамының тұтастығын, сабақтастығын қамтамасыз ... ... ... бірі – ана ... ... ... ұлттық сана-сезімді дамыту.
Тіл – ұлттық этностың ұлттық мәдени талаптарын қанағаттандыратын, жас
ұрпақты ұлттық дәстүрлікке тәрбиелейтін ұлттық игіліктің ... ... ... ... – рухани тәуелсіздікке жетудің жолы. Қазасқтан
Республикасындағы этникалық мәдени ... ... ... ... ... асырудың негізгі шарттары қарастырылған. Онда: білім беру
мен мектептің ұлттық бастауларын дамыту және нығайту; жеке тұлға үшін ... мен төл ... ... ... тану және оны қамтамасыз теу;
білім беруді демократияландыру, білім берудің меншіктік түрі ... ... ... ... жүзеге асыру арналарының сан алуандығы жағынан
да көп түрлілігі мен оңтайлылығы; ұлттық ... беру ... ... дүниежүзілік тәжірибесіндегі бүкіл озық атаулығы ашықтығы мен
икемділігі, жеке адам мен қоғамның этникалық-мәдени ... іске ... ... беру ... ... сұраныстарды анықтауға және
қанағаттандыруға мақсатты түрде бағыттау; мемлкеттік бағдарлама негізінде
аталған ... ... ... ... құрамының ерекшеліктері
ескерілген аймақтық бағдарламалардың болуы.
Мектептің ұлттық спат алуы, оның ... ... ... ... ... ... Ұлттық мектептің моделі қалыптасып жатқанда
білім беру ... ... ... ... бар, ... ... ... сай әдістемесін дайындап тәжірибеге енгізу, ... ... бірі ... ... Осындай өзекті мәселерді
жүзеге асыру үшін мемлекеттік деңгейде білім ... баса ... ... ... тұрғыдан қамтамасыз етілу мәселелері шешілу үстінде.
Оған ... ... ... білім беруді дамытудың 2005-2010
жылдарға арнлған мемлекеттік бағдарламасының ... ... ... ... мен одан ... ... қазақстандық патриотизмге, төзушілікке, биік мәдениетке, адамның
құқытары мен бостандықтарын құрметтеуге ... ... ... ... ... ... әлемдік тәжірибеге және тұрақты даму қағидаттары
негізінде білім берудің мазмұны мен құрылымын ... 12 ... ... ... беруге көшу, - деп көрсетілген.
Халқымыздың белгілі ғалымдарынң бірі Х.Досмухамедов тіл, ... ... ... ... бірі дей келе ... «Тіл – жұрттың
жаны. Өз тілін өзі білмеген ел болмайды. ... ... жұрт ... ... пен ... ... қалған тіл – шатасқан тіл. Ол ел
сорлы ел, ... ел ... ... Ата ... ... тұрып, бөтенше
жақсы сөйлесең, ол күйініш. Ана ... ... ... ... ... ... бұл сүйініш... Өз тілін білмей тұрып, жат тілге еліктей беруі ... ... бала ... жөргегінен бастауды және оны халық даналығымен
байланыстыру қажет деген қорытынды ... ... Ал ... ... ... ауыз ... ... ескерсек, оның өзі көркем шығарманың бір
жанры болып табылады.
Қазақстан Республикасы ... және ... ... ІІІ ... мен ғылыми педагогикалыққоғамдастықта үндеуінде: «Адамгершілік
құндылықтарды нығайтуға ерекше назар аудару керек. Қазақстандық патриотизм
мен интернационализм негізінде білім ... ... ... ... ... мемлекеттік тілді меңгеруге және Қазақстан халықтарының тілдерін
дамытуға жағдай ... ... Біз ... қауымдастқты қазақ тілінің
оқыту санасын арттыру үшін нақты ... ... ... және ... ... ... тілді оқып-үйренуге бар күш-жігерін жұмсауды
сұраймыз», - делінген. Шындығында тіл өмір ... ... ... ... Мұның ақиқатын бүгінгі күн дәлелдеп отыр. Бізің елімізде Ата
заңда көрсетілгендей «Мемлекеттік тіл – ... ... ... тіл – ... ... жас ұрпақты ұлттық тәрбиемен ұштастырып, ... ... ... әдеби-мәдени қазынасын санаға сіңіріп отыруға
міндетті». Осы міндетті жүзеге асыруда бастауыш сынып ... ... ойды ... ... ... сөздік қорымен, сөйлеу мәдениетімен
байланысты екенін байқау қиын емес. Ол жөнінде ... сөз ... ... ... ... мөлдір, тұнық.
Желдік салы, сақтанбай, міне көрме,
Асты арам, үсті жатық, ол бір ... - ... ... ... ... тазалығын, ойдың жүйелі болуының, әсіресе, бастауыш
сынып мұғалімі үшін аса қажет ... ... ... қоғам қайраткері: Ә.Кекілбаев: «Ұрпақ тәрбиесі – ұлт
тағдыры» деген ... «Өз ... өзі ... өз есесін өзі түгендеп
атаның алғысын, ... ақ ... ... ... перзенттен қатардың азаматы
шыға алмақ [131].
Халқының көңілінен шығып, ... ... ... ... ... ... ... ұрпақтың мерейін үстем ете алған перзенттен Отанның
азаматы шыға алмақ.
Ендеше, ұрпақ тәрбиесі – ... ... Өз ... ... ... қоя ... ұлт қана өз ... өзі ойдағыдай қамдай алмақ».
Қай заманда болмасын адамзат алдында тұрғанұлы мұрат-міндетердің ... ... ... ... ... ... саналы ұрпақ тәрбелеу
болып табылады. Ұрпақ тәрбиесін келешек қоғам қамын ойлау ... ... ... ... ... ... ... күшті,
сіңімді болуы қай халықтың мектебінде болса да, оқу кітапшасы ана тілінде
өз ұлтының тұрмысынан һәм ... ... ... ... ... ... ... жас баланың оына, қанына сүйегіне, керекті
мағлұмат алып ... ... ... ... бітіргеннен кейін қай жұрттың арасында
жүрсе де, ... ... рухы ... ... ... да ... қандай
ауырлық көрсе де ұлт болып қалады» [132] деген болатын. Жас ... ... ... ... ... сүюге, ұлттық тәуелсіз мемлекетті нығайтуға
өз үлесін қосуға тәрбиелеуде көркем ... ... зор. ... ... сезімді ардақтап, батырлық, ... ... ... ... тәрізді адамгершілік игі қасиеттер
дәріптелген.
Д.Исабеков: ... ... өзі ... қасиет емес. «Отанды сүю»
деп жалаң айғалау жастарды патриотизмге тәрбиелеу боп ... ... ... ... сүй деп ... сірә, сол ұғымды болар. Ол үшін
ауқымды мемлекеттік бағдарлама, мәдениет жөніндегі жетілген заң керек», ... өте ... ... ... ... ... өзінің жеке басын ғана
емес, елдің амандығын ойлаған, отқа күймейтін, суға ... ... ... ұлдары мен қыздарының ерлік істерін суреттейді.
Көркем шығармаларда халықтың сүйе тыңдап, сүйсіне жырлағаны – көпшілік
үшін жасалған ерлік, батырлық ... ел ... ... ... ... ... ... әңгіме, ертегі, өлең, жырлар туғанын, ... ... ... ... және оны ... ... ... сүсіндірген бұл әңгімелер, оның мақалаларынан да айрықша ... ... ... ... ерекшелігі оның шынайы ... ... ... ... ... мен болашағы үшін күресуге дайын
екендігін жан-жақты көрсете білуі дер едік.
Ел қорғау, батырлық істер жайында туған ... ... ... ... ... ... патриоттық сезімі, ұлттық мақтанышы
қандай екенін көрсетіп отырады. Осы тақырыптағы мақалдар, ең ... ... ... жер, өсіп ... ... аса қасиетті, қадірлі қымбат, ыстық
деп көрсетеді. Мысалы: «Ел іші – ... ... ... ... тауы да
ыстық». Ал сонымен қатар туған елді, ... ... ... ... өз елінен артық ел жоқ екенін аңғартанын мақалдар да баршылық. Оған
дәлел: «Кісі елінде сұлтан болғанша, өз ... ... ... ... елі ... Өз елің - алтын» т.б. мақалдар.
Өзінің мақалдарында туған жер, ... аса ... ... оларды қорғау әрбір ер-азаматтың борышы деп біледі. Өз елін жаудан
қорғау үшін қасықтай қаны ... ... демі ... ... сөйтіп
дұшианнан елін-отанын қорғап алу халқын сүйген әрбір азаматтың ... ... Оны мына ... «Ер ... елі үшін туады, елі
үшін өледі», «Елін сүйген ел болар», ... нар ... ... ер
көтерер», т.б. көруге болады. Мұндай мақалдарға ел қорғау, басқыншы жауды
талқандап жеңу ... ... ... қара қылд қақ жарған, қиялдан тартып
жол салған, ... ... ... тайсалып тартынбаған батырларды,
азаматтарды ардайтайды, абыройлы атақ пен ... ... ... ... ... істерін кейінгі ұрпаққа үлгі етеді. Ерлік, батырлық жасау
тек отанын, ел-жұртын, ... ... ... ғана ... ... ... ғана намысын қорғайды деп сипаттайды. Мұнымен бірге халық
ісі үшін ... ... ... жасаған, ел сүйген батыр атанған адамдардың
мінезідегі жақсы қасиеттерін де көрсетіп отырған. Кіші ... ... ... ... беруде осындай мақал-мәтелдердің мазмұнын
түсіндіріп, патриоттық сезімге, ұлттық мақтанышты, Отан, елін, жерін сүюге
тәрбиелеудің ... ... ... деп ... ... тағы бір ... – жұмбақтар. Жұмбақтар халықтың табиғат
құбылыстарының, өзін қоршаған дүниенің сырын танып білуге талпынған ойынан
туған. ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық тұрмысының, кәсіп ... ... ... мазмұны, тақырыбы жағынан немі жаңарып, байып отырады.
Жұмбақтардың тақырыбы сан алуан. Сол ... ... ... ... ... шамалауға болады. Жалпы жұмбақ ... ... ... Сондықтан оның жастар үшін білімдік, тәрбиелік
маңызы зор. ... ... ... ... ... ... патриоттық
тәрбие қалыптастырып, олардың тілін дамытады. Белгілі ғалым ... ... ... ... және ... ... [133]
деген зерттеу еңбегінде қазақ халқы жұмбақтарының пайда болуы мен тарихи
дамуынан бастап, жұмбақтың ... мен ... ... ... мен ... ... ... үрдісінде жер, Отан, тау, тас, табиғат, жан-жануарлар т.б.
туралы жұмбақтар бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... ... дамытады.
Ауыз әдебиетінің ертеден келе жатқан көлемді саласының бірі –
ертегілер. ... ... ... ... ... ... ... халықтың ауыз әдебиетін алсақ та ертегілер ауызша айтуға лайықты
түрде құрылады.
Қазақ ертегілерінің тақырыптарына, суреттелген ... ... бір ... ... ... ... ертегілер қазақтың өте ерте
замандағы өмірін елестетеді. Мұндағы негізгі ... ... млды ... алып ... ... стихиялық күштерді жеңуге қарсы ... ... ... де, ұнамдылық жағы да соған орай ... «Ер ... ... [134] т.б. ... ... оның ішінен шыққан дана адамдар өзінің замандастарына да,
кеінгі ұрпақтарына да жақсы ... ... ... зұлымдық әрекеттерден
сақтандырып, адамгершілікке үндеу мәселелерін ерте кезден-ақ қолға ... ... Көп ... ... ... пен ... күрес бастауыш сынп оқушыларының патриоттық сезімдерін оятуға
септігін тигізеді.
Жалпы ертегілердің түрлері сан алуан. ... ... бір ... ... ертегілері. Бұларда өмірде болмайтын нәрселер туралы әңгімелер
қозғалады. Қиял-ғажайып ертегілердің ... ... ... ... кілем», «Адам жеңбес, Айыртөс батыр», «Аңшы ... ... ... т.б. ... ... бастауыш сынып оқушыларының қиялын
арттырады. Қиял-ғажайып ертегілерінің ... ... өмір мен ... ... жатады. Ертегінің кейіпкері – қарапайым ғана адамдар.
Ертегінің тағы бір үлкен саласы – тұрмыс салт ... ... ... ... Бұл ертегілерде көбіне елдің бақташылық
тұрмыс-тірщіліктері суреттеледі. Хайуанаттар, ... ... ... ... ... арқылы адамдардың бойындағы жақсы
мінез құлықтары, сол ... ... ... ... ... ерсілік-оғаштықтарды тұспалдаған.
Бұл ертегілер оқушыларды жақсыдан үйреніп, жаманнан жиренуге шақырады.
Қазақ ертегілерінің ең мол түрі шыншыл ... ... ... ... ... үй ... іс-әрекетін, барлық
мұң-мүддесін, күрес-тартысын, талап-ілегін осы ... ... ... ... ертегілерде қоғамдық тартыс, тап қайшылығы, қанау, зорлық,
соған қаршы еңбекші халықтың ... ... – бәрі ... ... ... ... бір саласы – аңыз. Аңыз негізінде әңгіме,
кейде өлең, жыр түрінде болуы да мүмкін.
Аңыз белгілі бір адамның атына, ... ... ... ... ... де шындық оқиға мен қиял-ғажаып ертегі екеуінің арасы жақын.
Аңыз әңгімелер бастауыш ... ... ... ... ... ... халыққа көп тарағандарының бірі – батырлар
жыры. Ол ескі заманнан келе жатқан мұра. ... ... ... ... ауыз ... ... жанры – жаңылтпаштар. Жаңылтпаштар
бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... ... ... деген аты жаңылтудан шыққан. Қатарынан қайта-қайта шапшаң
айтқанда, иә тіл келмейтін, иә басқа сөз ... ... ... ... құрап, келістірген шығарма жаңылтпаш деп аталады» - ... ... ... ... ... белгілі бір басқа бір ұлт адамының
көптеген жеке ... ... ... ... ... ұлттық мақтаныш
сезімі әрбір ұлт адамдары үшін бұзылмас заң» - деп ... ... ... ... ... «Мақал-мәтелдер туралы» атты ғылыми
еңбегінде: «Қашан қайда болсын, адамға ең ... ең ... ... ... жер, ... елі. Сондықтан да халық «Отансыз адам, ормансыз бұлбұл»,
«Ел іші алтын бесік», «Жекен жерінде көгерер, ер ... ... - ... ... ... ... ... шақырады [135].
Қазақ балалар әдебиетін зерттеуші ғалым Ш.Ахметов ... ... ... ... [136] атты ... ... ... ісінде қамтған
мәселелеріне жан-жақты тоқталған. ... ... басы адам ... ... ... ... бол ... басты міндет етіп қойған.
Екіншіден, мейірімді болуды үйреткен. Үшіншіден, тіл ... ... ... Төртіншіден, адалдық пен ... ... ... ... бол ... бен ... ... көрген данышпан қарияның
сөзін тыңда, ақпа құлақ болма, құйма ... бол ... ... ... ... ... ата-анаңды сыйлай білудіүйреткен. Жетіншіден,
кісі айыбын бетіне баспа, - ... ... ... Бұл кемшілікті айтпа
деген сөз емес, қаріп-қасерлердің табиғи кемдігін (мұрны пұшық, көзі қисық,
аяғы ақсақ деген ... ... ... сөз. ... ел ... ... ... алдында қызмет ет, бар өнеріңді соған жұмса дегенді үйретеді.
Бұдан шығатын қорытынды тәрбие ... ... ... ... ... бірі патриоттық тәрбие беру болып табылады.
Көркем шығармаларда халық өміріндегі әр дәуірден құралған батырлықты,
ерлікті суреттеу оның басты ерекшелігі ... ... ... ... ... ... қайтпас ер, жауына ... ... өз ... оны ... ... ісі бар ... суреттейтін шығармалар
арқылы жас ... ... ... ... ... ... ... Мұндай шығармалар оқушыларды батылдыққа, ерлік ... ... ... ... ... ... балаларды елін, өз жерін сүйетін намысына берік отаншыл етіп
үйретсе, екіншіден, ... ... ... ... ... ... мейлінше қатал болуға ... Бұл ... ... ... адамзаттық, дүнижүзілік асыл қазыналарды неғұрлым көбірек
білдіріңдер, бірақ оларды көбінесе өзінің туған ... аз ... ... ... ... - деген. Осы тұрғыдан алып
қарағанда, көркем шығармаларға тән мұралар жас ұрпақты өз ... ... етіп ... ... аысл ... деп ... ... «Ата-аналарға тәрбие туралы кеңес» атты педагогикалық
еңбегінде [137] : «Ата-ананың баласына тілейтін «Балам ер ... ... ... ... мақтанышы, абыройы, зор адамы, қаржы қызметкері» болса
екен деген тілегінен, ертең ер жеткен соң, еліне адал ет ... ... ... ... ой ... Одан халқыңды сүй, халқың үшін отқа түс –
күймейсің, суға түс – ... ... ... ... бол, ... де
халық мүддесін жоғары ұста, ел қорғауда және тұрмыс-тіршілікте халықтың ер
азаматы, ... ұлы бол, ... үшін ... ... ет» ... ... ... тәрбиелеудегі жүргізілетін жұмыстар сан түрлі болып келеді.
Солардың ішінен біз ... ... ... ... ... ... қозғамақпыз. Қазақ халқы баланы жастайынан батылдыққа үйретуді жөн
көрген. Баланы жастайынан өжет, ... қиын ... ... ... ... ... да ... алдынақойған мақсатына жету жолында
тәукел етіп іске кірісуді ұсынады. Ол үшін бала тәртіптілікке ... Кіші ... ... ... ... олар ұқыпты,
тиянақты, жинақы болып келеді. Саналы ... пен ... ... алға ... мақсатқа жетуге ұмтылып, ... ... ... ... ... ... болады. Бұл қасиет үздіксіз тәрбие
арқылы баланың қанына сіңіп, бойына ... ... ... ... ... жұмыстардың нәтижесінде, тәртіптілікке үйренген, соған
дағдыланған бала ер жеткенде халықтың мақтаныш ететін нағыз азаматының өзі
болады. Ол - ... Отан ... ... ... ... ... ... жеке бас мүддесінен жоғары санайтын болады.
Халқымыздың ақыны М.Мақатаев туған жердің, Отандысүюге, оны қорғау үшін
жанын беру керек деп, ... ... ... патриоттық сезімін
туғызатын Отан туралы мына өлең ... ... оның ... ... ... сүйем,
Ағынды өзен, асқар тау, гүлін сүйем.
Мен оның қасиетті тілін сүйем,
Мен оның құдіретті үнін сүйем.
Бар жәндігін сүйемін қыбырлаған,
Бәрі маған «Отан» деп ... ... ... жарып шық та,
Бозторғайы бол оның шырылдаған.
Отан, Отан
Бәрінен биік екен.
Мен оны мәңгілікке ... ... ... ... ... сүюмен бірге, оны қорғауға, жаныңды беруге әзір
болу керектігін меңзейді. Отан деген кең ұғымға қоршаған орта яғни ... адам ... ... қарастырылатынына түсіністікпен қарау
керектігін, оны көздің ... ... ... ғана ... ... ... егемен елімізде жалпы орта білім беретін мектептегі
тәрбие жұмысын қазіргі ... ... сай ... ... ... ... ... ұлттық, бүкіл халықтық, мемлекеттік
деңгейде жұмыла ... ... ... аса маңызды мәселе болып саналатыны
белгілі жайт.
«Отан – ... ... - ... ... ... ... ... – Отан мен ел мүддесі. Әрбір бала бір ғана ... ... ... ... ... ... атар гүлі екені жадымыздан
есте шықпағаны абзал.
Бір сәт «Ел боламын десең, бесігіңді ... , ... ... ... үңілсек балауса шағынан–ақ бала тәрбиесіне көңіл бөлу ... ... қиын ... «Дала Демосфендері» деп аталған Қаз дауысты
Қазыбек бидің «Біз қазақ...» [139] және ... «Мен ... атты ... ... ... көп қиын заманда ел тағдырын жырлап
өткен қос тұлғаның жыр шумақтары ... ... өз ... елін ... елін ... ... аман сақтап қалу үшін жанын аямай күрескен,
халқымызға бағыт-бағдар ... ... ... бидің:
Біз қазақ деген мал баққан елміз,
Ешкімге соқтықпай жай ... ... - деп ... ... ... ... «жаным – арымның садағасы» - деп адамгершілік ... ... ... ал, ХХ ... өр ... Ж.Молдағалиев:
Мен қазақпын мың өліп,мың тірілген,
Жөргегімде таныстым мұң тіліммен, -
Деп ... ... ... ... өз ұлтының мәрттігін басқаларға
таныта отырып, ел қорғаған батыр бабаларымыздың даналық ... ... ... ... ... дәрменсіз болмауы үшін ол ... ... - ... яғни ... ұлттың өзіндік дәстүрін, салтын сақтап, сол
рухани рухта тәрбиелеуге баса назар аудару қажеттігін ескерткен. ... біз жас ... ... ... ... ... үлгілерімен сабақтастыра жүргізуді орынды деп есептейміз.
Қазақтың педагог-ғалымдары: Ж.Б.Қоянбаев пен Р.М.Қоянбаевтың ... ... оның ... ... ... ... ұғым
беріледі. Тәрбиенің құрамды бөліктерін: құлық тәрбиесі, ақыл-ой тәрбиесі,
еңбек ... ... ... ... ... эстетикалық
тәрбие, дене тәрбиесі, құқықтық тәрбие деп жіктеп, әрқайсысына жеке-жеке
тоқталып кетеді. Құлық тәрбиесінің мазмұнын ашып, ... бірі ... ... еңбек және қоғамдық іс-әрекетке ... ... ... деп ... ... ... ... педагогикалық құбылыс ретінде
қарастырып, «тәрбие», «өзін-өзі тәрбиелеу», «қайта тәрбиелеу» ... ... ... ... береді. Бастауыш сынып оқушыларын
отансүйгіштікке, ұлтжандылыққа тәрбиелеуде ана ... ... зор. ... Отанын сүюге, елін, жерін қорғауға ... ... ... шығарма. Көркем шығарма жанрларының ішінде ерекше орын алатын ауыз
әдебиеті үлгілерін атауға ... ... ... ... ... ... танымайды. Олай дейтініміз
жас ұрпақты отаншылдыққа тәрбиелеудің бір ұшы қазақтың ауыз ... ... ... ... ... ... мақалы «Өзге
елде сұлтан болғанша, өз елінде ұлтан бол», «Ер бір өледі, ез мың өледі», -
деп оқушыларды елін ... ... ... тәрбиелейді. Кейбір мақалдар
елдің егемендігін, дербестігін ашып береді. ... пен ... ... ... жүрек отын ертерек тұтату парыз деп ұғынған ... ... ... ... мақал-мәселдерді жастайынан балалардың
құлағына ... ... ... бойы ... ... ... келген батырларын
халқымыз аузынан тастамай, ұрпақтан-ұрпаққа мирас етіп отырған. ... ... ... ... ... Ер ...... ел қуаты –
батырлары. Ер намысы – ел намысы. Елді ... ... ... ерді елінен
бөліп қарама және басқа да көптеген ... ... ... ... ... ... былай деген екен: «Біздің тарихымыз
батырға бай тарих, ... ... биік ... ... ... ... ... санаған. Батырлық, ерлік деген ұрпақтан –
ұрпаққа ата дәстүрі қала ... ... ... одан ... ... ... ... –тұл, келешегі – тұрлаусыз.
Біздің қазақ халқы – батыр халық».
Жаугершілік замандағы аңыз-әңгімелер, жыр-жоқтаулар – үлкен тәрбиелік
мәні бар білім мен ... ... ... ... халықтық педагогиканың
негізінде ұлт қаһармандарының өмірі мен ... ... ... ... ... ... рөл ... сыныптарда патриоттық тәрбие жөніндегі барлық жұмысы тәрбиенің
басқа салаларымен тығыз байланысты. Оқушыларды ... ... ... ... ... ... қарым-қатынаста, туысқандық,
ынтымақтастықты көркем шығарманы оқу барысында оқу ... оны ... ... ... болады.
Белгілі қазақ ақыны М.Жұмабаев бала ертегіні жан тәнімен беріліп
тыңдайды, ... ... ... шын ... ... Балаға
құрғақ, жай сөзбен айтсақ ұқпайды, жандандырып суреттеп, көркемдеп айтсақ
ұғады [141] , - деп ой ... ... ... ... фольклористерінің
алғашқыларының бірі болып, ертегі деп баяғы замандағы ... ... ... я сол көзқарастың белгілі ізін көрсететін, онан соң,
елдің белгілі ... ... ... үлгі ... жамандықты жерлеп,
жақсылықты көтеріп айтқан, ойдан шығарған көтерме ... ... [142] ... ... ... көрнекті ғалым, ақын лингвист А.Байтұрсынов ертегі жыр деп ... ... ... ... ... әңгімелерді айтады. Батырлар
әңгімесі өтірік, шыны аралас, қойыртпақ әңгіме болады. Шын жағы ... ... ... ... ... болуы, батырлар халық үшін қайрат
қылуы, жұртын қорғауы. Өтірік жағы олардың мінген атына, тұтынған ... ... ... ... ... күштерді, болмаған істерді
білу, өтірік те емес, шын да ... ... ... әңгіме болып шығады,
деген болатын [143] .
Ертегі қиялмен ... ... ... ету ... мақсатпен шығарған
әңгімелер. Ертігінің ішіндегі уақиғалар, уақиғаға қатысқан нәрселердің көбі
дүниеде жоқ, қиялдағы уақиғалар мен нәрселер ... ... ... мағынасымен өнегелі келеді. Ертегі мазмұны жақсылық, ... ... ... ... ... қорқақтық, ептілік, шорқақтық,
қулық, аңқаулық және т.б. ... Осы ... ... ... ... ... беру ... шығарылғанын көреміз.
Жұмбақ деген аты жұмудан шыққан.
Сонымен қатар жаңылтпаш деген аты жаңылтудан шыққан. ... ... ... ... ... үшін ... неше кесе сынды кеше немесе Шағынымпаздық та жаман ... та ... ... ... ... қайраттан деп қайрапты.
Қайрат біздің қайратты, ... ... ... уыз әдебиет үлгілерінің кез-келген жанрын бастауыш сыныптардың
оқу-тәрбие үрдісінде пайдалану – оқушылардың тілін дамытудың, дүниетанымын
қалыптастырудың, ... ... ... берудің бірден-бір жолы болып
табылады.
2. Көркем шығарма арқылы бастауыш сынып оқушыларына патриоттық ... ... ... ... шығарма арқылы бастауыш сынып оқушыларына патриоттық тәрбие
берудің жолдары
Қай заманда болмасын адамзаттың басты міндеттерінің бірі - өсіп ... жас ... ... да ... ... де ... сүйгіш, өз халқының
патриоты болатын ұрпақ тәрбиелеу екені көпке мәлім.
Әр ... ... ... да ... әділ де ... үлкенді
құрметтеп, кішіге қамқор, ар-ұяты мол елжанды болып өскенін қалайды. Ол
үшін халық өзінің талай ... бойы ... ... келе жатқан әдет-
ғұрпына, салт-дәстүріне арқа сүйейді.
Қазақстан Республикасының президенті ... ... ... жас ... жауынгерлік, Отансүйгіштік рухта, ата-
бабамыздың ерлік өнегесімен тәрбиелеуді мақсат етіп қойды. Бұл ... ... ... төл ... ... меңгеріп, оларды жас ұрпақ
тәрбиесінде алатын ролін айқындап алуымыз ... ... ... -
өскелең ұрпаққа сол тұрғыда білім мен тәрбие беруіміз ... осы ... ... бала ... ... ... бұл
жерде баланы патриоттыққа тәрбиелеу де керек. Қажет әдіс-тәсілдердің тиімді
пайдалануы ғана бізге қажетті нәтижеге қол жеткізбек
К.Д.Ушинский айтқандай ... ... ... үшін ол ... ... - ... яғни ... ұлттың өзіндік дәстүрін, ... ... ... ... ... баса ... аудару қажеттігін ескерткен. Сондықтан
да біз жас ұрпақты ... ... ... ... ... ... жүргізуді орынды деп санаймыз.
Бүгінгі кезеңде егемен елімізде жалпы орта ... ... ... ... ... ... талабына сай ойдағыдай ұйымдастыру және
демократияландыру мәселесі жалпы ұлттық, бүкіл ... ... ... ... қажет ететін аса маңызды мәселе болып ... ...... ... - ... ... даналығы. Демек, бала
тәрбиесі – Отан мен ел мүддесі. Әрбір бала бір ғана ... ғана ... ... ... ... көктемі, бүршік атар гүлі екені жадымыздан
есте шықпағаны абзал.
Бір сәт «Ел ... ... ... ... ... ... сөздің мәніне
үңілсек балауса шағынан-ақ бала тәрбиесіне ... бөлу ... ... қиын емес.
Адамның келешегіне оның тегінен ... ... ... ... мәлім. Демек, патриоттық сезім де – адам ... туа ... ... оның даму – дамымауы тәрбиеге тікелей байланысты. Осы арада
мектеп оқулықтарының маңызына ... ... ... Кез келген
оқулықұа үш түрлі міндет қойылады. Ол білім беру, ... ... ... маңызды міндет. Патриоттық тәрбие де, осы тәрбиенің ... мен ... беру ... күрделі өзгерістердің нәтижесінде
осыған дейінгі пайдаланып келген оқулықтар мазмұны қайта қаралып, ... ... және ... үстінде.
Қазіргі оқу бағдарламаларын, оқулықтарды, оқу-әдістемелік кешендерді
зерделеп шықсақ, бастауыш сынып оқулықтарында халықтық педагогиканы ... ... ... патриотизмге тәрбиелеу жағына баса назар аударылып
отырғанын аңғартамыз.
Қазіргі таңда бастауыш мектепте білім берге арналған пәндерді кіріктіре
оқыту ... ... ... ... ... ... жеке ... дамыту мәселесін шешу мақсатын қойып отыр.
Бастауыш сыныпқа арналған ... ... ... ... беруге мүмкіндік береді.
Пән мазмұнында оқушы бойында қалыптасуға тиісті мына ізгіліктерге көңіл
аударылды:
-туған тіліне сүйіспеншілік – туған тілін білу, өз ана ... оқу ... алу және жаза ... ана ... ... ... оқи білу ... қабілет қалыптастыру аясы;
-туған жерге сүйіспеншілік – туған өлке ... сүю, ... ...... ... ... ... жасау, оны аялау мен қорғау,
күтіп баптау;
-туған елге сүйіспеншілік - өз ... сүю, ... сүю, өз ... ... салт-дәстүрін қастерлеу, ұлт ... ... ... ... үлес қосу – ... ... ... ата-анасын, туыс –бауырын сыйлап, құрметтеу,
қамқорлық жасау, сыйластық ... ... білу – ... ... ... мекен еткен халықтарға деген құрмет сезімін қалыптастыру –
ұлт өкілдеріне, түсініктікпен қарап, ... ... ... ... ... салт-дәстүрін сыйлау, халықтар мәдениетінен, әлемдік мәдениеттен
үлгі алу - қатынас мәдениетінің аясы.
Бастауыш сынып ... ... осы ... ... ... олардың ұлттық ... ... ... ... сезімі, тұлғалы қалыптасу қуаты арта түседі.
Осы орайда біз зерттеу жұмысымызда ... ... ... ... мынай бес бағытты ұсынамыз: болашақ азаматтың
бойында сана-сезім орнықтыру үшін ең ... өз ...... ... ... ... ... тілімізді – туған халқымыздың
тілін білмек шарт. Үшіншіден, ... ... ... ... ... келе жатқан салт-дәстүрімізді, әдет-ғұрпымызды білген жөн.
Ол да - тарих, зерделей білсек, ол да ... ... ... өткен тарихымыздың жақсылықтары мен игі тағылымдарын сақтау,
ерлік дәстүрін үлгі тұту. Бесіншіден, Абай ... ... ... қадыр-
қасиетімізді арттыру, оқушылардың ұлттық мақтаныш сезімін ояту.
Көркем шығарма - өмір мектебі. Көркем туындыда халықтың ... ... ... өмір ... ... ... ... салты,
өзіндік тілі, діні жинақталған, табиғаты кескінделген, адамгершілік ұғым-
түсінігі көрініс табады.
Көркем шығарманы оқыту ... ... ... оқушалырының патриоттық
сезімін қалыптастырамыз, дүниеге көзқарасын дамытамыз.Көркем ... ... ... ... ой туғызады.
Бастауыш сыныптардағы ана тілі – маңызды пән, ... ... ... қарым-қатынас жасау мен дүниетанудың
құралы, баланың шығармашылығын дамытудың арнасы. [146]
Бастауыш мектепте қазақ тілін оқытудың негізгі ...... ... ... және тіл ... ... ... қызметінің барлық
түрлерін /тыңдау, оқу, сөйлеу, жазу/ меңгеруге ... ... ... өз ойы мен ... ... жеткізе алатын етіп ... ... ... үшін ... ... ... ... тралы қарапайым
ұғым беру, тілдік құбылыстарды талдау, баланың өз ана тілін білуіне барынша
көмектесу, ... жас ... ... ... ... ... және монологтық сөйлеу дағдыларын, сөйлеу
мәдениетін, өз сөзін дұрыс және ... ... өзі ... машығын дамыту,
оқушылардың сауатты, көркем жазу дағдыларын жетілдіру.
Бастауыш сыныптағы ана тілі ... ... ... ... 2 ... бойынша: «Туған елім – Қазақстан», «Асыл сөз», «Адам болам
десеңіз», «Еңбек түбі - береке», «Өнегелі ... ...... «Біздің тілегіміз – достық».
Ана тілі оқулығында берілген кейбір тақырыптардың мазмұны бірнеше
пәннің мазмұнымен кірігіп ... ... 2 ... оқулығында «Туған елім –
Қазақстан», «Күз», «Туған жер», «Отан туралы», «Туған өлкем», «Астана», ... ... ұлы ... «Тіл туралы», «Еңбек түбі - береке», «Бидай
мен Қаңбақ», «Еңбекпен ел көгерер», «Киіз үй», ... ... ... ... ... ... «Табиғат – тіршілік бесігі», «Алатау»,
«Ақ жаңбыр», «Жаңбыр ... ... ... ... ... келді»,
«Наурыз», «Біздің тілегіміз - достық» [147] сияқты тақырыптар ... да, ... ... да ... қазақ тілі, еңбек, тіл дамыту,
сурет пәндерімен бірлесіп, жымдасып, кірігіп кетеді. ... бәрі ... ... ... ... қалыптастыруға едәуір септігін
тигізеді. Көркем әдебиет үлгілерін оқу-тәрбие ... ... және ... болуы белгілі жағдайларға байланысты болмақ. Мұнда сынып жетекшінің
қосатыны мол.
Оқушылардың патриоттық тәрбиесін ... ... ... ... зор. ... ... беру әсіресе, бастауыш сынып
оқушыларына байланысты бұл ... ... ... берілген
материалдардың мазмұнының мәні айрықша. Ана тілі оқулығын саралау ... ... ... көптеген материалдар Отанға, елге, жерге
арналған.
Оқулықта берілген әрбір ... ... ... ... ... жұмбақтар, жаңылтпаштар, түрлі сұрақтар мен тапсырмалар берілген.
Осының барлығы бастауыш сынып ... ... ... ... Дегеменде, жеке тұлғаның бойында елжандылықты
қалыптастыру бірнеше жағдайларға ... ... ... патриоттық тәрбиесін қалыптастыруда
мұғалімнің атқарар ролі ерекше. Оның ... ... ... ... өте ... әрі қиындықтарға толы. Мұғалім – бұл өз ... ... ... кенелу. Мұғалім болу – педагогикалық
қарым-қатынасты, ынтымақтастықты жүзеге асыру, ... ... ... ... талпыныс және адам тәрбиелеудегі кішігірім жетістіктер мен
үлкен жеңістердің қуанышы [148].
Оқытудың ғылыми ... ... ... ... ... ... құндылығын ерте кезде-ақ түсінген.
Қай заманды алмасақ та, патриоттық тәрбие ... ... ... ... Міне бүгінгі таңда да еліміз егемендігімізді
алып, патриоттық ... баса ... ... ... ... ... алдында тұрған міндет - өсіп келе ... жас ... ... ... ... табылады.
Жалпы бастауыш сынып оқушыларын көркем шығарма арқылы патриоттық
тәрбиелеу үшін ... ... ... мәселелерді жүзеге асыруы
қажет:
1) оқушыларды ... ... ... оқушыларға бар мүмкіндігінше білім алуға көмектесу;
3) бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... ... ... қалыптастыру;
4) оқушылардың бос уақытын көркем әдебиетке тарту;
5) көркем әдебиет арқылы патриоттыққа тәрбиелеу мақсатында алан ... ... ... ... ... ... ... жұмыс (балаларының оқуына көмекті дұрыс ұйымдастыруға
үйрету, көркем әдебиет шығармаларына балаларының ... ... ... ... ... ... ... көркем әдебиет
шығармалары арқылы бастауыш ... ... ... ... оқытудың тиімді әдіс-тәсілдерінің, формаларының,
дидактикалық принциптері мен ... ... зор ... дәлелдеді.
Бастауыш сыныптарда көркем әдебиет шығармаларын пайдалануда оқытудың
дидактикалық принциптерін ... ... пен ... ... пен ... беріктілік, тиімділік, теория мен
тәжірибенің байланыстылығы) басшылыққа ала ... ... ... ... ... ... принцип (латын сөзі) – басшылыққа алатын идея, негізгі талап,
қағида дегенді білдіреді. Дидактикалық ...... ... ... ... оқытудың мақсаты мен заңдылықтарына сай
анықтайтын қағидалар ... ... ... ... ... ... ... әдістерін сипаттайды. Дидактикалық принциптер
нақтылы тарихи-әлеуметтік жағдайларға байланысты болып ... ... ... ... ... басшылыққа ала отырып оқытудың
мазмұнын, әдістерін, формаларын таңдап, оқушылардың көркем шығарма арқылы
патриоттық тәрбиесін қалыптастырады. Көркем шығарма ... ... ... ... ... ... ... болуы үшін мұғалім
дидактикалық принциптерді дұрыс таңдай алуы ... ... ... ... ... принциптердің негізінде бастауыш сынып ... ... беру ... көркем шығарма әдебиетін оқу үрдісінде
жүйелі, тақырыпқа сай қолдану.
Негізгі дидактикалық принциптерден басқа гуманистік принцип ... ... ... ... ... ... көзқарасымен санасуды, олардың жеке басын құрметтеуді қажет
етеді. Табиғатқа сәйкестілік принципін алған ұсынған чех ... Ян ... Оның ... ... ... ... принципі оқу-тәрбие
үрдісін нәтижелі етеді. Табиғатқа ... ... ... ... жас және ... ... ескеруді, сондай-ақ,
олардың табиғи нышандарына сәйкес жүргізуді талап етеді.
Көркем шығарма арқылы бастауыш ... ... ... тәрбие
беруде оқытудың әдістерінің маңызы зор. Егер оқыту әдістерінің дәстүлі
жіктелуіне ... оны ... ... көруге болады:
Жалпы айтқанда оқыту әдісі дидактиканың негізгі бір құрамды бөлігі
болып табылады.
Кез келген педагогикалық оқулықты ... онда ... ... ұғымына
саналуан анықтама берген. Мәселен, Ж.Әбиев, ... ... ... – оқытудың мақсат – міндеттеріне сай оның ... ... ... мен ... ... ... ... жиынтығы болып табылады» [149] - дейді. Ал, ... ... ... ...... ... ... мұғалім мен оқушының бірлескен іс әрекеті» - деген ... ... ... әдістеріне берген анықтамаларын саралай
отырып біз оқыту ... ... ... ... мұғалім мен оқушының
белгілі бір мақсатқа жетуге бағытталған бірлескен іс ... ... ... ... ... ... ... арқылы патриоттық тәрбие
беруде осы аталған дәстүрлі оқыту ... ... ... әдіс,
эвристикалық, зерттеу, монологтік әдіс, видео әдісін пайдаланудың ... ... ... ... ... ... ... тәрбие беруде оқытудың формалары мен түрлерінің ... ... ... ... ... ... ... болу үшін мұғалім
оқытудың формаларын (сабақ, үй ... ... тыс ... сабақтар т.б.) түрлендіріп, алмастырып отыру қажет. Көркем
шығарма мазмұнын оқушыларға проблемалық оқыту (тақырыпқа сай ... ... ... ... оқыту (сыныптық-сабақтық жүйе), бағдарламалық
(берілетін оқу материалы бөліктерге бөлініп, ... ... жас ... ерекшеліктеріне сай беріледі), дамыта оқыту (мүмкіндік деңгейдегі
қиын тапсырмаларды беру) арқылы меңгертіледі.
Көркем шығарма арқылы ... ... ... ... ... ... үрдісінде дамыта оқытуды жүзеге асырудың маңызы ерекше.
Дамыта оқыту технологиясын қазіргі уақытта жаңа технологиялардың бірі ... ... ... ... Ян Амос ... ... ХVII ... «Ұлы
дидактикасында» айтып, талдап берген. Содан кейін орыс ... ... ... ... 1969 ... ... Л.В.Занков, Д.Б.Эльконин, В.В.Давыдов көтерді. Д.Эльконин ... ... ... ... ретінде тануға бағытталды.
Дамыта оқытуды жүзеге асырудың бағыттарын С.Рахметова, ... ... ... ... ... көрсетеміз [150].
Деңгейлік тапсырмалар арқылы оқыту төрт ... ... ... алгоритмдік деңгей, эвристикалық деңгей жәнешығармашылық деңгей.
Бірінші, міндетті деңгей тапсырмалары:
- ... ... ... ұғынуға бағытталады;
- жаттап алуға лайықты келеді.
Екінші, алгоритмдік деңгейдегі ... оқып ... ... және ... ... сұрақтар жатады.
Үшінші, эвристикалық деңгейдің тапсырмалары оқушыны пәннен ... ... ... ... алуға бағыттайды.
Төртінші деңгей, шығармашылықтың тапсырмалары оқушыны өзімді әрекет
жасауға бағыттайды. Бала ... ... ... ... орны ... ... ... түрлеріне өлең құрастыру,
әңгіме құрастыру, мысалдарды, ертегілерді сахналау жатады.
Ойын арқылы ... оқу ... ойын ... ... ойын әрекеті – баланың барлық нышандарының дамуына мүмкіндік
тудыратын өзіндік ерекшелігі бар интеллектуалдық мектеп делінген. Бастауыш
мектепте ойынның ... ... Оның ... мектепке дейінгі кезеңде
баланың негізгі әрекеті ойын, мектепке келгеннен кейін ... ... ... көшу қиян ... ойын арқылы біртіндеп оқу әрекеті
төселдіреміз. Ойын ... ... ... ... сай ... ... түрлі санамақтарды, сұрамақтарды, қаламақтарды, айтыс
ойындарды жатқызуға болады. Олар ... ... ... ... жұмыстарға бірыңғай топтық жұмыс және сараланған топтық жұмыс
жатады. ... ... ... ... ... топ ... ... Сараланған ттоптық жұмыстарда тапсырма ... ... ... ... ... [150]
Оқушылардың ойлау қабілетінің артуы мұғалімнің білім беру ... ... ... ... сабақ барысында түрлі әдіс-тәсілдерді
қолданумен қатар оқушылардың оқу ... ... (оқу, ... ... ... ... ... жасай білсе, олардың ойлауы, неге
бұлай? – деген сұраққа жауап іздеуіне, сол арқылы өз ойын ... ... ... ... ... ... ... қоғам сұранысын жете түсінген әрбір ұстаз өз Отанын шексіз
сүйетін, білімді, іскер, адамгершілігі мол, ... ... ... ... ... ... міндетті. Әрбір ұстазда ... ... ... асуы өз ... ... ... ... беруі,
білім бері бағдарламасында гүманистік сипат, демократиялық принципті ... ... ... ... ... ... тұрады.
Шынайы отаншылдық адамдардың туған ... оның ... ... ... ... ... танылады.
Біз зерттеу жұмысымыздың алдыңғы бөлімдерінде көркем шығарманың
тәрбиелік, дамытушылық маңызын айтып ... ... ... ... тілі ... ... ... материалдарын пайдалану арқылы оқушыларда
патриоттық тәрбие ... ... ... ... ... ... ... міндеттерге сай көркем
шығарма арқылы бастауыш сынып оқушыларына патриоттық ... ... ... ... ... ... тыңдай білуі, оның мазмұнын түсінуі;
- көркем шығарма материалдарын ... ... ... алған білімдері мен іскерліктерін қажетіне ... ... ... ... ... ... шығарма арқылы бастауыш сынып
оқушыларына ... ... ... ... айқындалды:
- көркем шығарма мазмұнын түсіну, қабылдау;
- көркем әдебиет түрлерін білу;
- көркем шығарма мазмұнын айтып беру, оны ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетін пайдалану
дағдылары;
Бұл өлшемдер мен көрсеткіштер негізінде көркем шығарма арқылы бастауыш
сынып ... ... ... ... үш ... (төмен, орта,
жоғары) белгіленді.
Төмен деңгей көркем шығармаға ... ... оны ... ... ... ... шығарманы тыңдау барысында қызығушылық көрсетпейді,
естігенін айтып бере алмайды; өзбетімен ізденіп ... ... ... ... орындай алмайды; көркем шығармаға ... іс ... ... ... ... көркем шығарма туралы түсінігі ... оның ... ... ... ... ... шығарма түрлерін
қызығушылықпен тыңдауға тырысады, естігенін айтып ... ... ... ... қиналады; берген тапсырманы мұғалімнің көмегімен
орындайды; көркем шығармаға байланысты ... ... ... ішінара белсенділік көрсетеді.
Жоғары деңгей көркем шығарманың ... ... сана ... ... ... қабылдайды, көркем шығарманы бар зейінімен
тыңдап, ... ... ... ... естігенін еркін айтып берумен
шектелмей, ... ... ... тапсырманы үлкен
жауапкершілікпен тиянақты орындайды; көркем ... ... ... ... ... ... танытады.
Эксперимент үш кезеңде (анықтау, қалыптастыру, ... ... ... ... ... атындағы N2 орта мектебі, Абай
атындағы ... ... ... N 15 ... N 6 ... ... ... Әрбір кезең нақты міндеттерді көздеді.
Экспериментке 320 оқушы қатысты.
Анықтау ... ... ... үшінші, төртінші сыныптардың
ана тілі сабақтарына қатысып, аталған ... ... ... ... баса ... ... 1,2,3,4 сынып мұғалімдерінің білімі, кәсіби стажы;
- аталған сыныптардың ана тілі пәндернің ... ... ... ... ... озат ... қолдануы;
-экспериментке алынған сыныптардың мұғалімдерінің күнделікті ... ... ... ... ана тілі ... ... ... жүзеге асырылуы талданды. Сөзіміз дәлелді болуы үшін 3 сыныпта
ана тілі сабағында «Сенің Отаның», ... ел», ... ... ... ... Бұл ... өту барысында мұғалімдер оқулықта
берілген тапсырмалармен ғана шектелетіні белгілі болды. Балалар ... ... ... ... ... ... оны ... байланыстыруға
тырысты. Оқушыларда отан, туған ел туралы түсінік қалыптасты, яғни ол
туралы білім алы. ... өз елі, ... ... ... ... оны ... азаматтың міндетті борышы екені яғни тақырыптың тәрбиелік мақсаты
ашылмай қалды. Отан ... ... ... ... ... ... жердің байлығы, кең байтақ Отанымыздың әр тасы, ... ... ... ... ... оны кең ... өлке болып қалуы
елімізді жаудан қорғаған батыр ағаларымыз бен ... ... ... ... ... Міне, осындай кемшіліктерді жою үшін
сабақтың ... ... ... ... арнайы ұйымдастырылатын
эксперименттік материалдарды іріктеп жүйеледік.
Зерттеу нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... берудің қайшылықтары айқындалды:
- бастауыш сынып оқушыларына ... ... беру ... ... ... ... білім мазмұнының жүйесінің
қалыптаспағаны;
- оқушылардың көркем шығармаға деген қызығушылықтары нашар;
- оқушылардың өз бетімен ... ... айта ... өз ойын ... ... ... туған жер, туған өлке табиғаты туралы берілген түрлі мәтін,
өлеңдердің мазмұнын салыстыру жағы ... ... ... ... ... ... беру жайында арнайы
зерттеу жұмыстары жоқ;
- көркем әдебиет арқылы патриоттық тәрбие ... ... ... ... бастауыш сыныптағы ана тілі сабақтарында көркем шығарма
материалдарын пайдаланудың деңгейі анықталды. Бастауыш сынып оқушыларының
көркем шығарма ... ... ... ... ... ... ... білу дағдылары қандай жағдайда екені тексерілді.
Берілген деңгейлер бойынша арнайы сауалнама, тест даярланып, ... ... ... ... ... ... бастауыш сынып
оқушыларына патриоттық тәрбие беруге көркем шығарманың ... ... ... ... Отан ... ... ... білесің?
2. Отан дегеніміз не?
3. Өз Отаның туралы қандай өлең білесің?
4. Туған жеріңнің табиғатын айтып бер
5. Өзің тұратын жеріңдегі мәдени ... ... ... ... ... ... Патриот деген сөзді қалай түсінесің
8. Отаның туралы не айта аласың?
9. қазақ билерін ата
10. Ұлы отан ... ... не ... сыныпқа арналған сауалнама:
1. «Отан – оттан да ыстық» дегенді қалай түсінесің?
2. ... ... жер ... ... ... ... «Отан – отбасынан басталады» дегенді қалй түсінісің?
4. Мен ... үшін ... ... ... Қазақстан туралы не айта аласың?
6. Қазақстан Республикасының мемлекеттік ... ... ... ... әдет-ғұрпын көрсететін қандай ертегі
білесің?
8. Астана ... ... не айта ... ... ... ... қазбалар бар?
10. Қазақтың тұңғыш ғарышкері кім?
4сыныпқа арналған сауалнама:
1. Астана қай жылы Қазақстан республикасының астанасы болып жарияланды?
2. «Туған ... туың тік» ... ... Отан ... ... ... өлеңдерін білесің?
3. Алматы қаласының бұрыңғы атауы қандай?
4. Қазіргі уақытта қандай кітап оқып жатырсың?
5. Отан ... ... ... бар ма?
6. Туған жерге арнап өлең шығарғын келе ме?
7. Өз ... ... ... не білесің?
8. Б.Момышұлы деген кім? Ол жайлы не білесің?
9. Туған жерден ыстық жер жоқ дегенге келісесің бе?
10. «Өзге елде ... ... өз ... ұлтан бол» дегенді қалай
түсінесің?
Көркем шығарманы сабақта қалай ... ... ... ... жүргізілді:
Мұғалімдерге арналған сауалнама:
1. Оқушыларда патриоттық сезім қалыптастыру мақсатында сабақта
қандай ... ... ... ... ... ауыз ... ... қандай үлгілерін жиі қолданасыз?
Неліктен?
3. Ана тілі сабағынан Отан тақырыбына байланысты ... ... ... ... нұсқаудан басқа қандай
әдістемелік нұсқауды пайдаланасыз? Авторы кім?
4. Көркем шығарманы қалай түсіндіргенде бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... ... қандай әдістерін пайдалану
тиімдірек болады?
6. Көркем шығарма арқылы оқушыларда патриоттық сезім қалыптастыру
үшін оқытудың ... ... ... ... ... Отаным – Қазақстан» тақырыбын түсіндіруде сабақты неден,
қалай бастайтын едіңіз?
8. Өзіңіз Отан, ... жер ... ... ... жүрген арнайы
дәптеріңіз бар ма?
9. Отан тақырыбына байланысты оқушылармен жасаған альбомдарыңыз бар
ма?
10. ... ... ... ... сынып оқушыларына патриоттық
тәрбие беруде қандай қиындықтарға кездестіңіз?
Жүргізілген сауалнама негізінде көптеген мұғалімдердің білім ... ... ... ... екенін аңғардық. Онымен қоса ... ... ... ... ... ... арнайы әдістеменің
жоқтығы айқын білінді.
Зерттеу жұмысымызға байланысты ... ... ... ... оқушылардың ата-аналарының жалпы көркем
шығарма туралы білімдерін, сондай-ақ «Отан – отбасынан басталады» демекші
балаларын ... ... ... ... ... олармен
сауалнама жүргізілді.
Ата-аналарға арналған сауалнама:
1. Көркем шығармаға нелер жатады?
2. «Көркем шағарма» мен «көркем әдебиет» ұғымдарының айырмашылығы ... Сіз ... ... ... ... көркем шығарма үлгілерін
оқисың? Қай түрін? Қашан? Неліктен?
4. Өзіңіз көркем шығарманың қай жанрын көп оқисыз?
5. «Отан – ... ... ... ... түсінесіз?
6. Балаңызда патриоттық сезім қалыптастыру үшін Сіз ... ... ... Отан туралы әңгімелесесіз бе?
8. Туған жердің табиғатын тамашау мақсатында балаңызды серуенге алып
шығасыз ба?
9. Серуенде қандай ... ... ... Осы ... ... ... ... ата-аналардан алған сауалнамың нәтижесінде төмендегідей қорытынды
жасауға болады.
Бұл сауалнама ата-аналардың көпшілігін ойландырды, осы күнге ... ... көп ... мән бермей, Отан, көркем шығармаға ... ... ... ... Бұған себеп ата-аналар көп жағдайда балаларының
денсаулығына, тамағына, киіміне назар аударатыны болды.
Нәтижесінде, көркем шығарманы ... ... ... ... ... ... беру ... өз дәрежесінде ... ... бұл ... әлі бола ... қажет
ететіні белгілі болды. Мәселен, тәжірибелік экспериментке қатысқан N2 ... 3 ... ... ... ... түрлерін жақсы ажырата
алмайды; көркем шығарманы өзбетімен оқымайтынын ... N 15 ... ... ... Отан ... ... мақал-мәтелдерден басқа жұмбақ,
аңыз әңгімелерді айтып бере алмады. Халық ауыз әдебиетіне байланысты қандай
телебағдарлама көнесіңдер ... ... N 6 ... ... «Мың бір мақал» телебағдарламасын көретінін айтты. Ал газет-
журналдардан ... ... ... ... ... ... саны
мүлде аз болды. N 6 мектептің 2 сынып оқушыларына ... ... ... олар ... ... бере алмады.
Мектептеде жүргізілген сауалнама нәтижесі бастауыш сынып оқушыларына
патриоттық сезімді қалыптастыратын тек біршама мақал-мәтелдерді ... ... ... қорытынды шығаруға болады: бастауыш ... ... ... ... ... байланысты көркем
шығарма жүйелі оқытылмайды;
Оқушылардың жас кезінен (отбасы, балабақша) көркем шығармаға жете ... ... ... ... ... ... ... мұғалімдердің көркем әдебиетін саралауда жас және
дербес ерекшеліктері ... бұл ... ... ... ... ... және әдістемелік құралдың жоқтығы деп ойлаймыз.
Анықтау экспериментінің нәтижесін 1-кестеде көрсетеміз.
1-кесте. Анықтау ... ... ... |Оқушылар |Эксперименттік |Бақылау ... | | ... | |
| | ... |т/д |о/д |
|1 ... ...... ... |Әңгіме |Қыркүйек |
| | ... ... | | |
| | ... ... | | |
| | ... | | |
| | ... мен | | |
| | ... | | |
| | ... ... | | |
| | ... ... | | |
| | ... | | |
| | ... | | |
| | ... | | |
|2 ... ... ... ... ... |Кеш ... |
| ... ... туған | | |
| | |жер, ел ... | | |
| | ... ... | | |
|3 ... үшін отқа түс ... ... ... |Қараша |
| ... ... жер ... | | |
| | ... | | |
| | ... ... | | |
| | ... | | |
| | ... ... | | |
| | ... | | |
|4 ... аясы – ... ... жер ... |Желтоқсан |
| ... ... ... ... | | |
|5 |«Ал, қане ... |Түрлі логикалық |Викторина |Қантар |
| | ... қою | | |
| | ... ... | | |
| | ... ... ... | |
| | ... ... ... | |
| | ... | | |
|6 ... ... ... ... ... ... |ақпан |
| |көркем шығарма» ... ... ... | | |
| | ... ... | | |
| | ... ... | | |
| | ... ... | | |
| | ... ... | | |
|7 ... ұнайтын |Отан туралы жазылған|Көрме ... |
| ... ... әңгіме, | | |
| | ... | | |
| | ... ... | | |
|8 ... өз ... ... |Сайыс |Ақпан |
| ... ... ... | | |
| | ... өз ... | | |
| | ... үлесін | | |
| | ... ... | | |
| | ... жазу | | |
|9 ... қорғау – ортақ іс»|Ұлы Отан соғысы |Кездесу |Мамыр |
| | ... ... | | |
| | ... ... | | |
| | ... | | |
| | ... | | ... бағдарламаның негізінде әрбір бастауыш сынып мұғалімі өзінің тәрбие
жұмысының жоспарын құрады. Олардың формасын ұсынамыз:
Тәрбие жоспарының 1-бетте мұқабасы ... 2 - ... ... оқу ... ... ... 3 – ... мерекелі күндер
тізбесі: Мысалы,
|Күні |Айы ... |
|1 ... ... күні. Дүниежүзілік бейбітшілік күні |
| | | ... ... ... ... ... ... ... шығарма |
| ... ... ... ... |
| ... сезімін ояту. ... ... ... патриоттық тәрбие қалыптастыруда |
| ... жеке ... ... ... шығарма |
| ... ... ... ... ... ... мен ... жерімізді қорғауға, тілімізді, ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... 25 ... бар. Олардың 14 оқушыы қыз бала, 11оқушысы ұл |
|бала. Төрт жанұя ... ... ... Олар: Исаева Ақмарал, |
|Төребергенова Айсұлу, Өтебай Қарлығаш, Абылқаиров Бекзат. ... емес ... ... Омарова Перизат, Кекешова Тұмар, |
|Оңғарбаев Руслан. ... ... ... ... ... ... Жарқын. |
|Тәртібі қиын екі ... бар. ... ... ... пен Ауғанбаев Ерік. |
|Сыныптағы оқушылардың жауапкершілігі бар. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| | | ... |
|1 |Оқу ... ... Асыл ... көшесі, 20 |
|2 |Сынып төрайымы ... ... 45 |
| | ... | ... комитеті ... ... ... ... ... ... ... |
|Сынып жетекшісінің көмекшісі, |Омарова Перизат |Қызылорда ... қиын ... ... | | ... ... | ... ... бағыттары |
| | | |
| | | |
| ... | |
| ... | |
| | ... ... | ... ... |
| | ... | ... |
| ... |т/д |о/д |ж/д |т/д |о/д |ж/д | | | |% | | | | | | | |1 ... ... ... ... оның ... ... |30 |60 |70 |80 |48 |32 | | | |% |19 |37 |44 |50 |30 |20 | |2 ... материалдарын тыңдай білуі, оның мазмұнын түсінуі;
|160 |36 |58 |66 |86 |43 |31 | | | |% |23 |36 |41 |54 |27 |19 | |3 ... мен ... ... ... ... ... білуі.
|160 |35 |68 |57 |82 |48 |30 | | | |% |22 |42 |36 |51 |30 |19 | |4 ... |21 |39 |40 |52 |29 |19 | ... ... ... ... 2 – ... көрсетеміз:
Егер тәжірибелік экспериментке дейін эксперименттік топтардың жоғары
білім деңгейін тек 19% оқушы көрсетсе, ... ... ... ... ... 40%-ға ... ... Орта білім деңгейіндегі
оқушылар 24 % дан 39%-ға дейін ... Ал ... ... ... -дан 21-%ға дейін төмендеді. ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуде ана тілі
пәндерінің алатын орны ерекше. ... ... ... ... ... мүмкіндіктері бойынша ... ... ... ана тілі ... ... айтылғанды қалай қабыл
алғаны, қандай әсер қалдырғанын байқадық. Халқымыз елін ... ... ... ... ... мән ... ... Батырлық, ерлік рухта
патриотизмге тәрбиелеудің негізгі бағыттары мынадай басты ... ... ... ... патриоттық тәрбиеге байланысты ... ... ... ... ... жеке ... ... жүйесін жасау, бастауыш сыныптарда негізгі пәндерді оқытуда және
тәрбиелік жұмыстарды ... ... ... ... ... ... баса назар аудару, ... ... ... ... жерін, Отанын сүюге баулуда жергілікті жердің
батырлары мен елім деген ерлердің ерлік, батырлық ... үлгі ету ... ... ... жұмыстарды ұйымдастыру.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстан Республикасында болып жатқан саяси-әлеуметтік, экономикалық
өзгерістер білім беру ... ... ... талап етуде. Әсіресе, білім
беру саласында ізгілендіру, демократияландыру үрдістері жүріп жатқан кезде,
білім мазмұнын ұлттық ... ... ... өсіп келе ... ... рухи биік, саналы, патриоттық сезімі жоғары тұлға етіп тәрбиелеу
қажеттігі туындап отыр.
Ел Президенті Н.Ә.Назарбаевтың ... ...... ... атты ... ... арасындағы бірлікті нығайту,
отансүйгіштікке тәрбиелеу, тіл мәдениетін орнықтыру мәселелеріне тоқталып:
«Біздің тағы бір аса ... ... ...... ... ... азаматтың өзін-өзі ... ... ... Отансүйгіштікті,нағыз азаматтықты қалыптастыру жеке
бастың өзін саяси тұрғыдан айқын сезінуін, өз ... ... ... ... - ... ең басты бағыт делінген тәлім-тәрбие ... адам ең ... өз ... ... өз ... азаматы болуы
керек екенін, ұлттың болашағы тек өзіне ... ... есте ... Оның осындай тұжырымғы тоқталуына ұлттық әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер
көптеп ... ... ... ол жалпы азаматтық әлемге аяқ басып, өз
халқының мәдени игілігін басқа ... ... да ... ете ... ... ... кезі мен ... талаптары,о бъективті факторлары
негізінде жас ұрпақты ... ... оны ... бай тәжірибе арқылы
тәрбиелей отырып, өзінің ата-бабаларының рухани мұрасын игере түсуі керек».
Қазақстан Республикасының 2015 ... ... ... ... ... орта білім беру міндеттерінің бірі – азаматтықа, адамның
құқықтары мен бостандықтарына ... ... ... өз ... ... деп көрсетіледі. Ел президентінің 2004 жылғы 19 наурыз
айындағы Қазақстан халқына «Бәсекеге қабілетті ... ... ... ... үшін, бәскеге қабілетті халық үшін» Жолдауында: «Ұлттық
бәсекелестік қабілеті ... ... оның ... ... оның ... ... ... атап көрсетеді». Сондай-ақ Қазақстан
Республикасында білім беруді дамытудың ... ... ... ... және Қазақстан Республикасы білім және ғылым
қызметкерлерінің ІІІ съезінде ... беру ... жай күйі ... ... құндылықтарды нығайтуға ерекше назар аударып,
Қазақстандықпатриотизм мен ... ... ... ... ... ... енгізу қажеттігі баса айтылды.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың ... ... ... беру ... ерекше көңіл аударып, 12 ... ... ... ... ... моделін құра отырып, өсіп келе
жатқан жас ұрпақты патриоттық сезімге, отаншылдыққа тәрбиелеу қажеттігін
атап көрсетті.
Ендеше білім беру ... ... ... - ... ... ... ... тәрбиелеу екені айқын. Патриотизм – туған ... ... ... Оның ... элементтері: туған жер, ана тілі,
елдің әдет-ғұрпы мен ... және ... ... ... Патриоттық
сезімнің объектісі мен қайнар көзі – Отан. Патриоттық тәрбиенің негізгі
мазмұны: ... ... ... оның ... тіл, дәстүр, тарихи
ескерткіштер, туған өлкедегі тамаша киелі орындар болып табылады.
Қай заманда болмасын адамзаттың ... ... бірі - өсіп ... жас ұрпақты ақылды да саналы, тәртіпті де еңбек сүйгіш, өз халқының
патриоты болатын ұрпақ тәрбиелеу екені көпке ... ... ... ... да ... әділ де ... үлкенді
құрметтеп, кішіге қамқор, ар ұяты мол елжанды болып өскенін қалайды. ... ... ... ... ... бойы ... әріден келе жатқан әдет-
ғұрпына, салт-дәстүріне арқа сүйейді.
Қазақстан Республикасының президенті ... ... ... жас ұрпақты жауынгерлік, Отансүйгіштік рухта, ата-
бабамыздың ерлік өнегесімен тәрбиелеуді мақсат етіп ... ...... ... ... ... бастан өткізіп
келе жатқан тарихи құбылыс. Ол қазақ халқымен бірге жасалып ... ... ... Отаншылдық сезім – адамда жүре пайда болатын жеке ... ... ... ... ... ... құбылыс.
Өсіп келе жатқан жас ұрпақтың патриоттық тәрбиесі ең алдымен отбасы мен
бастауыш сыныптардағы білім мен тәрбиеге байланысты болса, екіншіден ... ... ... ... оқу ... қалыптасады. Яғни, патриоттық
тәрбиені бастауыш сыныптан бастап жүзеге асырудың маңызы зор. Оның ... ... ... – бала ... ұйытқысы, іргетасы болып, оқу
әрекеті қалыптасуының өте ... ... ... ... ... ... тәрбиені көркем шығармалар арқылы жүзеге ... ... ... жеке ... ... ... мақсатты түрде әсер
ету үшін ең алдымен ... ... ... көркем шығармаға деген
қызығушылықтарын оятып, оны әсерлі оқи, ... ... ... ... ... көркем шығармалар баланы елжандылыққа тәрбиелеу
құралы екені сөзсіз. Көркем шығарманы оқу-тәрбие үрдісінде пайдалану ... ... ... ... оқушыларды тәрбиелеу мәселесі бірнеше
ғылыми-педагогикалық ебектерде көрсетілгені зерттеу ... ... ... ғылыми-техникалық, рухани өміріндегі
өзгерістер қазіргі білім беру ... ... және жеке ... ... ... отыр. Қазақстан Республикасының «Білім туралы»
заңында: «Білім беру ... ... ...... және адамзаттық
мәдени құндылықтар негізінде жеке ... ... ... деп ... шығарма - өмір мектебі. Көркем туындыда халықтың ... ... ... өмір ... ... дәстүрлері, тұрмыс салты,
өзіндік тілі, діні жинақталған, табиғаты кескінделген, адамгершілік ... ... ... ... оқыту арқылы бастауыш сынып оқушалырының патриоттық
сезімін ... ... ... ... шығарма
балаларда алуан түрлі сезім, ой туғызады.
Біз зерттеуімізге нысана етіп алған көркем ... ... ... ... патриоттық тәрбие беру мәселесін зерделей келе
төмендегідей ... ... ... ... мәселесі бойынша философиялық, психологиялық,
педагогикалық еңбектер жан-жақты талданды. Патриоттық тәрбие
мәселелерін ғылыми ... ... ... нәтижелері -
патриоттық тәрбие – қоғамдық дамудың әрқилы кезеңдерін бастан
өткізіп келе жатқан тарихи құбылыс. Ол ... ... ... ... ... Көркем шығарма материалдарын ана тілі сабақтарында пайдалану
арқылы ... ... ... ... ... ... құндылығын анықтауға, мазмұндары
мен әдіс-тәсілдерін бағдарлап, болжамдар жасауға мүмкіндік
берді.
3. Бастауыш ... ... ... ... беру ... ... материалдарын оқу-тәрбие процесінде пайдалануға
байланысты түрлі ғылыми-теориялық және әдістемелік әдебиеттер
талданды. Көркем шығарма материалдарын ... ... ... ... Ана тілі ... оқу бағдарламасына, ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларының жас ерекшеліктерін ... ... ... ... ... деректі көру қабілеті
басым екенін басшылыққа ала отырып, патриоттық ... ... ... ... ... құндылығы
айқындалды.
6. Көркем ... ... ... ... ... міндеттерін шешу жолдарын ... ... ... ... ... ... ... білім дәрежесін, дағды даңгейін анықтау мақсатында
анықтау эксперименті жүргізілді. Анықтау ... ... ... ... ... ... жүргізілмейтініне көз жеткізілді. Осы кемшіліктерді
жою мақсатында базалық мектептің бастауыш сынп ... ... онда ... жүргізілетін қалыптастыру
экспериментінің мақсаты мен міндеттерімен таныстырылып,нақты
ғылыми-әдістемелік тұрғыда ұсыныстар берілді. ... ... ана тілі ... ... ... ... мен ... сағаттарының жоспарлары
әзірленді.
7. Тәжірибелік-эксперименттік жұмыстың нәтижесінде оқушылардың
теориялық және практикалық білім өрісін кеңйту ... ... ... ... ... тәрбие берудің әдістемесін
жасау қажеттігі туындады.
8. Бастауыш сынып оқушыларына патриоттық тәрбие беруді жетіілдіру
мақсатында оқу-тәрбие процесінде көркем ... ... ... оның ... ... ... нұсқау берілді.
9. Оқушылардың көркем шығарма туралы ... ... ... беру ... көркем шығарма бойынша
сыныптан тыс жұмыстардың түрлері айқындалды.
10. Тәжірибелік-эксперименттік ... ... ... ... ... сынып оқушыларына патриоттық тәрбие беру ... ... алға ... ... ... ... тәрбие беруде көркем шығарма материалдарының
мүмкіндіктері жоғары екені көрсетті.
11. ... ... ... ... ... әдістеменің тиімділігін
дәлелдеді.
Бүгінгі таңда мектептердің оқу-тәрбие үрдісінде ... ... ... патриоттық тәрбие беруді жетілдіруде ... ... ... Оқушыларға патриоттық тәрбие беруде көркем шығарма материалдарын оқу-
тәрбие үрдісінде пайдаланудың жүйелі әдістемелік кешенін ... ... ... ... ... ... ... көркем
материалдарын жүйелі пайдалану және сыныптан тыс ... ... ... ... ... ... ... үрдісінде пайдалануға байланысты
үлгілі ұстаздардың озық тәжірибелерін кеңінен насихаттау үшін ... ... ... ... өткізіп, әдістемелік кеңестер
ұйымдастырып, ашық сабақтар ... ... ... ... ... оның ... ... қамтып шығу мүмкін емес. Бірақ бұл мәселенің айқындалған жағдайлары
болашата көркем шығарма ... орта ... ... колледж
оқушыларына, жоғары оқу орындарының студенттеріне патриоттық тәрбие беру
мәселесін зерттеуге негіз бола алады деп ... ... ... ... ... ...... идеялық бірлігінде .
Алматы, 1993, 32 б.
2. Қазақстан Республикасының орта ... ... ... ... ... ... 2003, 26 желтоқсан.
3. Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді ... // ... ... ... 2004
4. Қазақстан халқына «Бәсекеге қабілетті ... ... ... ... ... ... қабілетті халық үшін» Жолдауы //
Егемен Қазақстан, Алматы, 2004
5. Қазақстан Республикасында білім беруді ... ... ... ... ... // ... Қазақстан, Алматы
6. Қазақстан Республикасы білім және ғылым қызметкерлерінің ІІІ съезі //
Егемен Қазақстан, Алматы
7. Қазақстан Республикасының Президенті ... ... ... // ... ... ... 19 ... 12 жылдық білім жүйесі туралы // Егемен Қазақстан, Алматы
9. Қорқыт ата. Энциклопедиялық жинақ / Бас ред. ... ... 799 ... ... ... трактаттар. Алматы, 1994, 419 б.
11. Ш.Уәлиханов еңбектері. Алматы, 1979, 69 б.
12. М.Әуезов А.Құнанбаев туралы. Алматы, 1995, 120 ... ... ... бар ... ... ... Алматы, 1991, 240 б.
14. А.Құнанбаев өмірі туралы. Алматы, 1999, 120 б.
15. КәкішевС. А.Байтұрсынов туралы. Алматы, 1992, 220 ... ... ... ... 2001, 212 б.
17. Ж.Аймауытов. Семей таңы мақаласы. ... 1989, 4 ... ... ... ... 1989, 2710 ... Ш,Құдайбердиев. Шығармалары, 1987, 320 б.
20. М.Әуезов. Әдебиет. Алматы, 1991, 117 б.
21. М.Ғабдуллин. Алматы, 2001, 210 б.
22. ... ... 1999, 56 ... ... ... 2001, 78 ... ... Психология. Алматы, 1993, 230 б.
25. С.Қалиев. Халық педагогикасның ауыз әдебиетінденгі көрінісі. Алматы,
1996, 220 б.
26. С.Ұзақбаева. балаларға ... ... ... халық дәстүрі.
Алматы, 1990, 32 б.
27. Ж.Наурызбай. Философия. ... 2001, 200 ... ... ... ... В.Г.Афанасьев. Основы философских знаний. Москва, 1986, 398 с.
30. Л.П.Буева. мировоззрение. Москва, 1998, 120 с.
31. В.В.Журавлев. Мир художественной культуры. Москва, 1987, 237 ... ... Мир и ... ... 1999, 123 ... Г.Л.Смирнов. Философия. Москва, 1996, 224 с.
34. А.Г.Спиркин Мышление и язык. Москва, 1972, 320 с.
35. Г.Н.Федосеев. Философия. Москва, 1989, 320 ... ... ... ... 2001, 46 ... Ж.Әбділдин. собрание сочинений в пяти томах. Алматы, 2000, 455 с.
38. Ә.Нысанбаев, Ф.М.Сулейманов. между мифом и разумом из ... ... ХХ в. ... 1991, 138 ... ... ... ... 2002, 320 б.
40. А.Қасабеков
41. Д.Кішібеков. Қазақ менталитеті: кеше, бүгін, ... ... 1999, ... ... ... ... ... М., 1986, 239 с.
43. Н.В.Занков. Развивающее обучени, М, 1999, 89 с.
44. А.Н.Леонтьев. Психология, М, 1998, 222 ... ... ... ... М, 1996, 268 с.
46. С.Рубиенштейн. О мышлении и путях его исследования. М, 1958, 122 с.
47. А.Люблинская . Бастауыш мектеп ... ... ... ... 238 ... ... Педагогическая мысль в казахстане во второй половине 19
века. Алматы, 1965, 164 с.
49. ... жас және ... ... ... 1982, 247 ... ... Развитие психологической мысли в Казахстане во ... 19 ... ... 1968, 168 ... ... ... Алматы, 2001, 354 б.
52. Х.Шерьязданова
53. Т.Сабыров. Оқушылардың оқу белсенділігін ... ... А, 1978, ... Қ.Бержанов. Русско-казахское содружество в развитии просвещения. Алма-
ата, 1965, 343 с.
55. С.Мусин. Педагогика тарихы. А., 1997, 225 ... ... ... развития советской школы в Казахстане. Алма-ата,
1962, 367 с.
57. ... ... ... А, 2002, 350 б.
58. Е.Сағындықов. Педагогика, А, 2002, 200 б.
59. ... ... А, 2003, 360 ... ... Дети и их окружающая среда. М., 1974, 125 с.
61. И.С.Марьенко. М., 2001, 170 с.
62. Е.И.Моносзон. Основы педагогических ... ... 1986, 198 ... ... избранные педагогические труды. Мосва, 1989, 380 с.
64. И.Ф.Харламов. Педагогика. Минск, 2000, 320 с.
65. И.П.Подласый. Педагогика. Москва, 1996, 436 с.
66. П.И.Пидкасистый, ... М., 2001, 520 ... ... ... ... 2000, 420 с.
-----------------------
Оқытудың әдістері
Сөздік әдісі:
Түсіндіру, баяндау, сұрақ-жауап, лекция, пікір-талас, әңгіме, әңгімелесу,
оқулықпен жұмыс
Практикалық ... ... ... ... ... ... оқытудың техникалық құралдары
Дамыта оқытуды жүзеге асыру бағыттары
Деңгейлік тапсырмалар арқылы оқыту
Ойын арқылы оқыту
Топтық жұмыстар ұйымдастыру арқылы тұлғалық қасиеттердін дамыту
Міндетті ... ... ... ... ойындары
Бірыңғай топтық жұмыстар
Сараланған топтық жұмыстар
Мектеп директоры
Мектеп кеңесі
Ата-аналар алқасы
Мұғалім
Бірлестіктер ... ... ... ... ... ... ... оқушылары
3 сынып оқушылары
4 сынып оқушылары

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"педагогикалық психология ғылым ретінде"18 бет
Жоғары мектеп оқытушысының тұлғасы4 бет
Педагогика мамандығының пайда болуы мен қалыптасуы6 бет
Тарихи-педагогикалық білім беруді жетілдіру71 бет
Тәрбие әдістері. Тәрбие әдістерінің түрлері . Әдістердің анықтамасы10 бет
10 сынып бағдарламасындағы элементтер химиясы курсы бойынша табиғатқа әсері бар деген негізгі тақырыптар бөліп алып, осы элементтердің адам ағзасымен, қоршаған ортамен байланысты экологиялық, химиялық және табиғатты қорғау ұғымдарының проблемалары негізінде бағдарламалар дайындау58 бет
Білім беру саласының дамуы105 бет
Жоғары сынып оқушыларына медиа-білім берудің педагогикалық шарттары79 бет
Қазақстан Республикасының заңы94 бет
Қазақстандағы жоғары білім беру жүйесінің қызметін жетілдіру ұйымдастырушы экономикалық аспектілері116 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь