Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқытудың әдәс – тәсілдері

Бастауыш сынып оқушыларының қазақ тілінде тіл байлығын дамыту әдістеріне тоқталмақ бұрын біз жалпы қазақ тілін оқытудағы әдістерді қарастырайық.
Белгілі бір пәнді үйрету барысында оқушылардың әрекетін ұйымдастыруды оқытудың әдісі дейміз. Оқыту әдістерін оқушы мен мұғалімнің ара қатынасын білдіреді. Бұл олардың бірлесіп әрекет ету тәсілдері болып табылады.
Оқыту әдістері мектептегі оқыту жүйесіне байланысты түрлі кезеңдерде, өзгерістерге ұшырап отырды. Мысалы, 1932 ж. 25 тамыздағы қаулыда оқыту әдістері 4-ке бөліп көрсетілген: 1) ауызша мазмұндау; 2) оқулықты пайдалану; 3) өздігінен жазба жұмыстарын орындау; 4) лабораторияда оқыту әдістері.
Дидакт Р.Лембергтің "Дидактические очерки" кітабында мектептегі оқыту әдістерін 10 түрге бөліп көрсетеді: ауызша мазмұндау, байқау, оқулықпен жұмыс, әңгіме, лабораториялық, мақсатқа жету, жаттығу, оқушының хабарлауы, практикалық жұмыс, көркем өнерді пайдалану [132].
1965 ж. жарық көрген "Қазақ тілін оқыту методикасы" атты еңбекте Д.Әлімжанов пен Ы.Маманов оқыту әдістерінің 6 түрін көрсетеді: байқау, түсіндіру, әңгіме, жаттығу, кітапты пайдалану, грамматикалық талдау [133].
Ал С.Рахметова оқыту әдістерін негізінен 3 топқа бөлген.
1) балалардың оқу-таным әрекетін ұйымдастыру және оны іске асыру әдістері;
2) оқу-таным әрекетіне түрткі (мотивация) жасау, әсер ету әдістері;
3) оқу-таным әрекеттерінің тиімділігін тексеру әдістері [6, -14].
Бұлардың әрқайсысына бірнеше жекелеген әдіс енеді. Мысалы, 1-ші топқа
- сөздік, көрнекілік және практикалық әдістер (олар қабылдау мен есте сақтауға негізделеді);
- индуктивтік, дедуктивтік әдістер (логикалық ойлауға негізделеді), өздігінен орындау, мұғалімнің басшылығымен орындау әдістері (қиялға, ерікке негізделеді).
Ал 2-ші топқа балалардың қызығу мүддесін туғызу, зейінін жинақтау және оқуда борыш, жауапкершілік туғызу әдістері;
3-ші топқа ауызша тексеру, жазуша тексеру, лабораториялық-практикалық тексеру және өзін-өзі тексеру әдістері енеді.
Қазақ тілін оқыту барысында бұл әдістердің қайсысының қай кезде тиімді екенін мұғалімнің өзі айқындап алып, таңдап қолданады.
Тіл дамыту әдістерін тілдің әр саласына тоқтала отырып қарастырғанды жөн көрдік.
Төрт жылдық бастауыш мектеп бағдарламасында: «Бағдарламаның мақсаты — бастауыш сынып шәкірттеріне әр пән бойынша меңгеруге тиісті білім мөлшерін саналы түрде игертіп, оқушылардың іс-әрекетке икемділігін
        
        Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқытудың әдәс – тәсілдері
Бастауыш ... ... ... ... тіл ... ... ... бұрын біз жалпы қазақ тілін оқытудағы әдістерді
қарастырайық.
Белгілі бір ... ... ... ... әрекетін
ұйымдастыруды оқытудың әдісі дейміз. Оқыту әдістерін оқушы мен мұғалімнің
ара қатынасын білдіреді. Бұл олардың бірлесіп ... ету ... ... ... ... оқыту жүйесіне байланысты түрлі кезеңдерде,
өзгерістерге ұшырап отырды. Мысалы, 1932 ж. 25 тамыздағы қаулыда ... 4-ке ... ... 1) ... ... 2) оқулықты
пайдалану; 3) өздігінен жазба жұмыстарын орындау; 4) ... ... ... ... ... кітабында мектептегі оқыту
әдістерін 10 түрге бөліп көрсетеді: ауызша ... ... ... әңгіме, лабораториялық, мақсатқа жету, жаттығу, оқушының хабарлауы,
практикалық ... ... ... ... ... ж. ... ... "Қазақ тілін оқыту методикасы" атты еңбекте
Д.Әлімжанов пен Ы.Маманов оқыту ... 6 ... ... ... ... ... кітапты пайдалану, грамматикалық талдау [133].
Ал С.Рахметова оқыту әдістерін негізінен 3 ... ... ... ... ... ұйымдастыру және оны іске асыру
әдістері;
2) оқу-таным әрекетіне түрткі (мотивация) ... әсер ету ... ... әрекеттерінің тиімділігін тексеру әдістері [6, -14].
Бұлардың әрқайсысына бірнеше жекелеген әдіс енеді. Мысалы, 1-ші ... ... ... және ... әдістер (олар қабылдау мен есте
сақтауға ... ... ... ... ... ... ... орындау, мұғалімнің басшылығымен орындау әдістері (қиялға, ерікке
негізделеді).
Ал 2-ші топқа балалардың қызығу ... ... ... ... ... ... ... туғызу әдістері;
3-ші топқа ауызша тексеру, жазуша тексеру, лабораториялық-практикалық
тексеру және ... ... ... ... ... ... ... бұл әдістердің қайсысының қай ... ... ... өзі айқындап алып, таңдап қолданады.
Тіл дамыту әдістерін тілдің әр ... ... ... жөн ... ... ... мектеп бағдарламасында: «Бағдарламаның мақсаты —
бастауыш сынып шәкірттеріне әр пән ... ... ... ... ... ... игертіп, оқушылардың іс-әрекетке икемділігін қалыптастыру
болып табылады»[134]. Ал мектептегі «Қазақ ... ... ... мен
әдістері бағдарлама талаптарына сай оқушылардың тиянақты білім мен дағдылар
алуына ... ... ... тиіс», — деп жазылған ... ... ... ... оқу ... негізінде жасалған бұл бағдарламада
белгіленген ... ... ... және ... оқуға деген икемділігі
мен ... ... ... ... ... ... мен ғылыми-зерттеу мекемелері шұғылдануда. Мектепке арналған ... ... ... М. А. ... И. Я. ... С. Рахметовалар
өз еңбектерінде қарастырған.
И. Я. ... ... ... төмендегідей іс-әрекет тәжірибелерді
жатқызады:
1). табиғат, ... ... ... және адам ... ... ... ... іс-жүзіне асыру, практикада пайдадану;
3). шығармашылық іс-әрекет тәжірибесі;
4) ... ... ... ... ... ... ... рет аттаған балада қоршаған орта жайында ... ... ... ... ... ... ... өте тар.
Қарапайым болып келеді. Сондықтан мектептің алғашқы міндеттерінің бірі ... ... ... ... ... білімдерін тереңдету, сол
арқылы кеңістік пен уақыт жайында түсінігін кеңейту.
Мектепке дейінгі кезеңде бала тілі бір ... тек от ... ошақ ... ... ғана ... ... Атап айтқанда, оның сөздік қорында
ауыспалы мағыналы, жалпылық мәнді және түрлі білім саласында ... ... аз ... кейбіреуінде тіпті кездеспейді де. Бастауыш
сыныптарда балалардың ... ... ... ... ... ... екі бағытта
өтеді: біріншіден, ана тілінің ... ... ... ... ... екіншіден, сөздік қорлары жаңа сөздермен толығу арқылы өтеді
[136,-84].
Бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... ... ... ... ортадағы заттар мен құбылыстар ... ... ... ... ... сөздік қорын молайту;
2. Оқушылар сөздік құрамындағы сөздердің ... ... ... ... ... ... ... дәрежесін белгілеу;
3. Сөздік қорын ауыспалы мағыналы сөздермен молайту;
4. Оқыған мәтіндеріне, не мұғалім ... ... ... ... активтендіру;
5. Сөздерді дұрыс оқып, қатесіз жазуға дағдыландыру.
Бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын байыту үшін мынадай ... ... ... ... ... (табиғат, балалардың оқу, ойын, еңбек іс-
әрекеттері);
2) құрдастары және үлкендермен қарым-қатынас жасау;
3) сыныпта және сыныптан тыс оқу. ... ... ... ... және ... пікірлесу;
4) арнаулы тілдік, орфографиялық және орфоэпиялық жаттығулар жүргізу
арқылы қазақ тілі ... ... ... ... өлең т. б. ... баяндату, олардың
ерекшеліктерін, тілін талдау, түрлі тақырыптарда мазмұндама және шығарма
жаздыру арқылы баланың ... ... ... ... Яғни бұл ... тіл дамыту (ауызша және жазбаша) көздеріне жатады [85].
Баланың ... ... ... ең ... сол сыныпта жүргізілетін пән
оқулықтары, пайдаланылатын көрнекі құралдар және ... тыс ... ... ... ... ... екінші сыныптарда
игерілетін сөздер осы сыныптарда жүргізілген оқу ... ... ... ... ... ... үнемі мән беріп отырғаны жөн.
Мұғалім сабақ барысында балаларға ... ... сөз ... ... тыс қалмауыға тиіс.
Балалар жаңа сөздермен тек сыныпта ... ... ғана ... ... ... өз беттерінше кітап оқу, түрлі сыныптан тыс
жүргізілетін ... ... ... театр, саяхатқа бару, радио тыңдау
және теледидар бағдарламасын көру нәтижесінде де жаңа ... ... ... ... ... ... көздерінен өз беттерінше меңгерген
сөздерді дұрыс не бұрыс пайдалануды да мұғалімнің міндеті болып ... ... ... ... жаңа сөз, сөз тіркестердің мән-мағынасын ашып, іс-
тәжірибеде пайдаланудың жолын да ... ... ... сөздерді меңгерту көбінесе ана тілі, ... ... ... Бұл жұмыстар мынадай әдіс-тәсілдер арқылы
орындалады.
Оқушылардың сөздік қорын байытудың, яғни жаңа ... ... ... ... ... ... бар:
1. Сөз бейнелейтін заттың не құбылыстың өзін көрсету. Бұл әдіс ... ... ... аудан, қала мұражайларын аралағанда: туған өлкенің
табиғатымен танысу мақсатында ... ... ... танысу
барысында жиі қолданылады. Мысалы, бірінші сынып оқушыларын ауыл бақшасына
апарып, көкөніс түрлерімен (қияр, ... ... ... ... ... қарбыз, асқабақ, бағбан, қатар, жүйек т. б.). оларды егіп, ... ... ... (бұл ... ... әдістер пайдаланылған
–Ә.Исабаевтың әдістеріне сәйкес беріліп отыр [137,-162].
2. Зат не құбылыстың суретін, макетін, ... ... ... ... ... Осы ... арқылы сөз мағынасын түсіндіруге болады.
Мысалы, мұғалім жыртқыш құстар (бүркіт, лашын, сұңқар, ... ... т. б.) ... ... ... ... ... көрсете
отырып, олардың бір-бірінен айырмашылықтарын, ... ... ... ... ... құс атауларын жеңіл қабылдайды
(көрнекілік әдісі).
3. Сөз мағынасын ... ... ... тәсілі. Жаңа сөздердің
мағыналарын оқушыларға айқын танытудың тиімді тәсілдерінің бірі — мағынасы
түсініксіз сөзді оның ... ашу және ... (осы ... ... ... дұрыс). Мұғалімнің көмегімен ... ... ... ... ... ... сөздер арқылы анықтайды.
Мысалы: Даурия мәшинеге дербес отыратын дәрежеге жетті ... ... ... сөзінің мағынасын жеке, бөлек, ... саяқ ... ... ... болады.
Оқушылардың сөздік қорын байыту мақсатында қолданылатын бұл әдістің есте
ұстайтын тағы бір ерекшелігі бар. ... ... кез ... ... тән ... ... ... Демек олардың, мағыналары қанша ... ... дәл ... ... ... ... жаңа сөздің
мағынасын оның синонимдері арқылы түсіндіргенде, ... ... ... ... ... ... еді.
Бастауыш сыныптада пайдаланатын пән оқулықтарында тұрақты сөз тіркестері
кездеседі. Сабақ барысында мұндай ... де ... ... ... контекстік мағынасын игерту мақсатында сөйлемдер
құралады. Мысалы, көзді ашып жұмғанша — тез, лезде, көзі ...... ... – қорқақ, жүрек жұтқан — батыр, ер т. б. ... ... ... ... ... ... ... құрамын талдау тәсілі. Кейбір жаңа сөздердің
мағынасын морфологиялық құрамын талдау арқылы ... ... ... артықшылығы сол морфологиялық талдау арқылы оқушы қазақ тілінің
ішкі заңдылыктарын, жаңа сөз ... ... ... болады. Сондықтан мұндай
тәсілді түбір мен қосымша, біріккен ... ... пен ... ... ... ... жаңа ... түсіндіруге болады. Мысалы, бастық,
басшы, баспана, бастау т. б. сөздердің түбір морфемаларын таптыру арқылы
бұлардың ... ... ... бір ... тарағанын танытуға болады.
5. Оқушыларға жаңа сөз мағынасын меңгертудің тәсілі—логикалық анықтама
беру. Бізді қоршаған заттар мен ... ... және ... ... ... ... ... не құбылыстарға анықтама бергенде
олардың басты ... ... өзі де ... ... тілі ... ... ... түсініксіз сөздер жиі
кездеседі. Мысалы, сахна, ... ... ... т. б. Мұғалім бұл
сөздерге логикалық анықтаманы былайша беруіне болады. Сахна - ... ... өнер ... ... ... - ... бекітілетін киіз үйдің
дөңгелек шеңберлі төбесі.
6. Жаңа сөзді сөйлем ішінде пайдалану тәсілі. ... жаңа ... ... ... ... ... да ... Қазақ тілі
жаттығуларында кездесетін ырық сөзінің тек сөйлем ішінде пайдалану ... ... ... шөпке жүгірген қойлар маған ырық берер емес.
Жаңа сөздің мағынасын айқындау мақсатында құрылған сөйлемдердегі басқа
сөздер оқушыларға толық түсінікті болуы ... Сөз ... ... ... тәсілі. Жаңа сөздердің
мағынасын түсіндірудің тәсілдерінің бірі – ... ... ... ... жаңа сөздің антонимі оқушыларға бұрыннан
белгілі сөздер болуы тиіс. Мысалы, қазақ тілі ... ... ... ... кішіпейіл, қатігез, қоян жүрек т. б. ... ... ... түсіндіру әлдеқайда тиімді. Мысалы, ирек ... баяу - тез, ... ... - ... ... ... - ... жүрек – батыр (ескере ... ... ... ... ... түсінбейтін сөздің антонимін де білмеуі ... сол ... ... ... ... ... ... Сөздерді
антонимдермен салыстырып қана қою жеткіліксіз, сонымен бірге бұл сөздермен
сөйлем құрап түсіндірілсе, оқушылардың ... ұзақ ... ... ... ... ... мысалдар келтіре отырып түсіндіру
тәсілі. Мысалы, батыр, батыл, ержүрек сөздерінің мағынасын М.Мәметова, Ә.
Молдағұлова, Б. ... ... аға ... ерлік істері арқылы ашу
(түсіндірме сөздікті қолдану).
«Сөз» деген ұғым ... ... ... ... ... ... ... аталмыш такырыптар балаларға кез келген заттарды ... ... ... ... ... бұл—кітап, ол—тақта т.
б. Осындай мысалдар келтіріп, әрбір заттың, ... аты ... ... түсіндіріледі. Тәрбиешінің мұндағы мақсаты — әрбір сөздің
жеке-жеке ұғымды білдіруін ... ... ... мен құбылыстардың атауы
сөз деп есептелетіндігін ұғындыру.
Тәрбиеші балаларға әр ... ... (үй ... ... құстардың, өсімдіктер мен жәндіктердің аттарын т. б.) суретін
көрсету арқылы «сөз» деген ұғым түсіндіріле бастайды. Мұндай ... ... ... да ... жүк аяқ, ... ... ... т. б.), аң
аттары да (қоян, арыстан, қасқыр, түлкі, т. б.), адам ... да ... ... т. б.) ... ... ... береді. Нәтижеде балабақша
тәрбиеленушілеріне қойылатын негізгі әдістемелік талаптардың бірі ... ... ... Осының салдарынан оқу жұмысына әлі ... ... ... мен ... деңгейі қалыптаспаған сәбилер ұсынылған
материалды қабылдай алмайды.
Аталған олқылықты болдырмау үшін сәбилердің сөздік қорын ... ... ... ... негізінде жүргізілетін логикалық
жаттығулармен жетілдіру ... ... ... сөз ... ... кез ... не ... суреттерін араластыра ретсіз көрсету арқылы емес, ондай
таным көзі заттарды белгілі топқа, класқа бөліп, сөздерді топтарымен таныту
арқылы, яғни ... ... ... ... ғана тиімді нәти︶е
береді.
Бастауыш мектептің бірінші сыныбы үшін логиКалық сөз ... ... ... ... ... ... ... аттарын білдіретђн сөзддр (алма, шие, жҮзім, өрік.)
2) көкӡніс аттарын Сілдіретін сөздер (қауын, қарбыз, қияр, сәбіз).
3) үй ... ... ... ... (қой, ... ... ... төл аттарын білдіретін сөздер (қозы, құлын, бота, лақ, бұзау).
5) кұс аттарын білдіретін сөздер (үйрек, қаз, ... ... ... киім ... ... ... (көйлек, шалбар, шапам, тон, ішік,
ждйде).
7) ыдыс аттарын білдіретін сөздер (кесе, ... ... ... аң аттарын білдіретін сөздер (аN, түлкі, қас›ыр, ... ... ағаш ... ... ... ... қайың,縠терек, шырша).
10) дене мүшелерінің аттарын білдіретін сөздер (бас, қол, аяқ, көз,
мұрын.).
11) үй ... ... ... ... ... алаша, орындық,
диван, теледидар).
12) кісі аттарын білдіретін сөздер (Болат, Сәуле, Айгүл, Ақмарал).
13) дақыл аттарын білдіретін сөздер (бидай, ... ... ... сөз ... ... міндетті түрде логикалық ... ... ... керек етеді. Яғни, әрбір сөз топтарын бөлінбей
игертіледі. Мұның өзі арнайы сөйлем құрамдарын жасауды ... ... ... ... ... байымдауға байланысты екі түрі бар:
біріншісі, жалпылауыш компоненті ... ... ... лақ, ... ... ... ... компоненті бұрын келген сөйлем ... ... лақ, ... бота - ... ... ... ... заттың ұғымды білдіретін жеке сөздерді бір сөзбен атауға, жалпы
атауды жеке-дара таратып, талдап айтуға ... ... ... ... жалпы ой-өрісін дамытуға үлкен мүмкіндіктер жасайды.
Сөз ұғымын меңгерту арнайы логикалық жаттығулар ... ... ... ... ... – күрделі әрі ұзақ ... ... ... ... тіл ... ... ... алдына
белгілі бір мақсат қойылады. Тіл байлығын дамыту ... ... ... отырып, мұғалім тілдік процестің төмендегідей басты
мәселелерін үйрету мақсат етуі ... ... ... ... бір ... оқытуға байланысты
оқушының сөздік қорын байту арқылы ... тіл ... ... ... жаңа ... үйрету, мағынасын ұқтыра отырып, оларды
жасайтын формаларын меңгерту, сөйлем құрауға үйрету, ойын ... ... ... ... ... дағдыландыру, сөз бен сөзді байланыстыруға
машықтандыру.
Тіл байлығын дамыту – үнемі жүйелі түрде жүргізіліп ... ... Олай ... тіл байлығын дамыту дегеніміз оқушылардың сөз байлығын
арттырып, әр сөзді орынды қолдануы, ойын жүйелі түрде ... ... ... ... ... қабілетімен тығыз байланысты
болғандықтан, олардың ойлау процесі үнемі ... ... ... ... ... ... Сондықтан бастауыш сыныбында тіл байлығын дамыту
жұмыстары оқушылардың жалпы ойын дамытуға ... ... ... ... дамыту – олардың жалпы ойын дамыту деген сөз.
Енді біз ... ... ... ... ... тіл байлығын дамытуға
арналған жаттығулардың негізгі түрлеріне тоқталайық.
Оқушылардың тіл байлығын дамутыдағы кестемен жұмыс
Сабақта оқушылардың сөздік қорын ... тіл ... ... ... ... мәні зор. Кестелер балалардың материалды
қабылдауын жеңілдетіп, одан игеретін білім ... ... ... ... Соны ... ... біз ... берілген логикалық-
семантикалық сөз топтарын мынадай кестелер арқылы оқыттық.
Бұл берілген ... ... мен ... «сөз» тақырыбын үйретуге толық
мүмкіндік береді.
Сөз
|Жеміс |Көкөніс |Үй |Төл |Құс ... ... |Аң ... |аттары |жануарлары |аттары |Аттары |аттары |аттары |Аттары |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | ... ... ... нәтижесінде оқушылар мынадай дағдыларға ие
болады:
1.сөздерді жеке-дара, өзара байланыссыз қабылдамай, ... ... ... ... ... ... жеке ... саналы түрде ажыратып талдап
үйренеді;
3.жалпы және жеке ... ... ... ... дұрыс сөйлеу
дағдысына аса қажетті сөйлем құрылымдарын меңгереді.
Балалардың тілінің дамуының динамикасы былай болған.
Баланың алғашқыда тілі «апа», «ата» деген ... ... ... сөздерден кейін оның сөздік қоры тез молая береді. - Оқуға
даярлықтың негізгі көрсеткіші - бала ... ... ... бар 6-7
жастағы баланың байланыстырып сөйлеу, ... ... құру ... дамиды,
ал даярлығы төмен 6-7 жастағы бала сөздерінің байланысы жоқ, грамматикалық
қателері көп болады, өз ойын жай сөйлем арқылы ... - ... ... ... ... тіл дамыту
Мектепке бірінші рет келген баланың сөздік қоры мен ... ... ... бола ... ... ... қолында
тәрбиеленген қыз-балалар арасында мұндай қабілет төмендігі ... ... ... қыз ... ... әдепті тәрбиелейміз
деген мақсатпен: «өзінен үлкен кісінің бетіне тіке қарама. ... ... ... ... қатты шығармай ақырын сөйле. Қасыңда
отырған ересек кісінің ... ... ... ... ... ... ... қысқа болсын» т.б. деп тәрбиелейді, талап етеді. Жастайынан
мұндай мінез қалыптасқан, сәбилер көпшілік ... ... ... адамдар арасында болсын, ұяңдық жасап, сөйлеместен төмен қарап немесе
саусағын аузына ... ... ... ойын ... ... Сөйлегенде де,
жауап бергенде де дөрексізденіп, өз сөзін өзі ерсі көріп, ... ... ... - ... оймен оларға тіке, батыл қарай алмай, төмен қарап
тұрып қана естілер-естімес жауап берумен шектеледі.
Бала — ата-ананың игі істерін ... ... үміт ... ... ... үшін ... де ... мін. Жас шыбық иілгіш болса,
жас адамда сондай жақсыға да бірдей бейім болатыны ... ... ... ... ... көз ... өтеді. Сондықтан
жақсы, жаман әдетіміздің бала тәрбиесінде ықпалы зор.
Жеткіншекті тіл мәдениетіне баулудың тәрбиелік мәні өте зор. ... ... ... ... ... ... жағынан дамыту керек.
Сөздің ана тілі нормаларына сәйкес айтылуын, ... ... ... ... ... ... ... бейнелігін
үнемі қадағалау керек. Сонда ғана балалар сөзді дыбыстан талдауға ... ... ... ажыратуға тез жаттығады. Жаңа бағдарламаға
сәйкес даярлық тобында оқитын 6 жастағы ... ... ашу ... ... яғни ... ... меңгереді. Сауат ашуға дейінгі кезең - оқу
жылының бастапқы 4 аптасы. Бұл уақыт ішінде даярлық топ ... ... сөз, ... ... ... ... ... сөзден ауызша сөйлем
құрай білуге және ... орын ... ... ... Осындай әзірлік
жұмыстарынан кейін олар а, ш, н, о, р, ... және ... ... ... ... ... ... дене күшінің
жігерін арттырады. Бала жасынан енбекке үйреніп, ... не ... ... келе ... ... ... жасына дейінгі жас сәбидің жастығына қарамастан, қолынан
келетін жұмысты істейтін деген ықыластарын қайтармау керек. 6 ай ... бала ... ... ... әрекетенеді, ұсақ-түйек заттарды бір орнынан
екінші орынға әкеліп қою сияқты аздаған тапсырмаларды орындай алады.
2-3 жастағы ... ... ... ... шешіп, орнына қоя
алады.
Мұндай жағдайларда балалардың қолданатын заттары, қол жуғыш, ... ... орны ... ... ... ... 3-5 ... балдырғандар
өздері тамақтанып, киініп, ересектердің жұмысына аздап жәрдемдесе бастайды.
6-7 жасқа келген бала төсегін жинап, тамақ ішкен ... ... ... кояды. үй ішін, үй маңайын сыпыруға, еденді жууға, аяқ
киімдерін тазалап, орындарына реттеп қоюға жарайды. ... жасы ... үй ... ... ... де көбейіп, күрделене береді. Сонымен
қатар ата-аналардың туған жер мен ... ... ... ... ... қарсы сезімге тәрбиелейді.
Балалар ертегідегі оқиғаларды ынтыға қабылдайды және оған ... ... ... мектепке дейін-ақ қаланатыны белгілі.
Ертегілер жас бала жүрегінде ең ... ... - ... сезімін
тудырады.
Сәбидің бәрі тұрмысынан еңбек-сүйгіш, қайырымды бола бермейді. Ата-ана
мен тәрбиешінің міндеті балаға сәби күнінде адамгершілік пен еңбексүйгіштік
дәнін ... ... сай ... ... ... ... ... өтуі
мұғалімнің жеке оқушыны тани білуіне де байланысты. Мектепке жаңа, келген
шәкірттің жан ... ... ... және ... ұғу, ... ... қабілетіне үнемі зер салу — ұстаз парызы.
Әсіресе жеке жұмыс жүргізуді ... ... сөз ... ... ... дағдысы, ойын баяндай білуі, сөйлемді толық аяқтай ... ... ... өзін қоршаған дүниені тану таразыдан өткізілуі керек.
6-7 жастағы оқушылардың көбісінің зейіні тұрақсыз болғанымен ... ... ... ... тез ... ... Біраз күннен кейін
сұрасаң жауап бере алмайды. Бұл зейіннің тұрақсыздығынан мұндай ... жеке ... ... есте ... ... ... керек. Қабылдауы
баяу немесе мінезі тұйық, көп сөйлемейтін, тыныш отыратын сабаққа ынтасыз
оқушыға берілетін тапсырма оны ширату, сабақта сөзге ... ... ... ... ... ... ... сөзуар балалармен
қабаттастыра ... ... ... ... ... ... нақтылап,
анықтап өзінің өзгелерден қалмай жауап беріп тұрғанына ... ... ... ... ... ... оқушының жауапкершілігі де төмен
болады.
Қазіргі кезде сабақты ғылыми - теориялық, және ... ... ... ... ... түсудің тиімді жолдарын қарастырып
отыр. Оқушылардың өздігінен жұмыс істей білуіне ерекше көңіл бөлудің және
сапалы оқытудың әдіс ... ... ... ... берудегі, білім
негізін игертудегі ұстаз ролін еш нәрсе де ... ... ... ... берудің негізі - сабақ. Сондықтан да мұғалімнің басты
міндеті -сабақты ... ... сай, ... ... ... ... ... тартымды көрнекілік пайдалану арқылы ... орай ... ... ... ... ... іліп ... таяқшамен бірінші буынды (Тор...) көрсетіп, ... ... ... олар ... ... ... ... жауап бере алады.
Сонымен қатар осы ... неше ... ... болса, сонша буын
болатындығында ескере кетуімізге болады. Сөзді буынға бөліп ... ... ... ... ... ... есте болған дұрыс. Осылайша балаларды дұрыс
сөйлеуге ... ... ... сана ... ... ... ... оқыту мен тәрбиенің әсерінен қалыптасып дамиды.
2 - сыныпта ... ... ... тіл дамыту
2-сынып оқушыларының ересектерімен мен қарым-қатынасын, ... ... ... ... ... ... дамыту үшін
сөйлемді дұрыс құра білудің, тақырып мазмұнына сай, тәрбие негізін нақты
оқушының санасына дұрыс құя ... ... ... ой-өрісін дамытуда мұғалімнің білімділігі, ... ... ... ... ... ... күш. ... оқу
материалдарын түсініп қана қоймай, оны керек ... яғни ... ... керек. Жетілдірілген бағдарлама оқушыларға түрлі пәндерден
білім берумен бірге олардың ақыл-ойын санасын дамытуды да ... Ал ... ... ... ... ... байланысты. Өйткені тіл ойдың сыртқы
көрінісі. Бала тілін ... ... ... ... сан ... ... орындату, мақал-мәтелдер, өлең жаттатқызу, әңгімелер оқыту
арқылы іске асады. Бастауыш сыныпта ертегілер оқытудың маңызы зор. ... ... ... тыс ... бір ... ... ... әрбір мінез-
құлқына, сөз мағанасына сәйкес дауыс күшейтудің (кекесін, мысқыл, қуаныш,
реніш) қажеттігіне оқушылардың көзін жеткізу ... - ... ... ... тіл байлығын арттырады. Мысалы:
«Түлкі мен ешкі», «Ақымақ арыстан», «Қарлығаштың құйрығы неге айыр», сияқты
ертегілерді ... ... ... оқып ... одан ... балалардың
түсінігін сұрап дұрыс емес жерін сұрақ қойып толықтыру арқылы да балалардың
тіл ... ... ... ... ... ... сабағының мақсаты - оқушыларға әбден тілімізді меңгерту. Бастауыш
сыныптарды бітіргенде оқушылар байланыстырып ... ... ... ... керек. Оқушылардың тілін, сөздік қорын дамыту күн, ... ... ... түседі.
Сөздік жұмысы бастауыш оқушысының ойын дамытумен тығыз байланысты
екені белгілі. Тілді, оның ... ... ... ... ... айтуға, сұрауға, қорытынды жасауға, ... мен ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Мектепте жүргізілетін сөздік ... ... ... ... екі ... тіл ... ... негізінде кітап оқу, ... ... беру ... ... ... тіл ... мазмұндама,
шығарма т.б.с.с жазу жұмыстары арқылы іске асады. Бұл жұмыстар арқылы қай-
қайсысы ... сөз ... ... дәл ... ... ... ... арттыруға сөйлеудің мазмұны мен формасының бірлігін
арттыруға, ... ... ... ... ... мектепке дейінгі және бастауыш
мектеп ... ... ... даму динамикасын берген[19,-51].
Біз оның берген кестенің бастауыш мектеп ... ... ... динамикасына тоқталмақпыз:
|р/с |Жас шамасы ... қоры ... ... |3871 ... |7.0-7.5 |5782 ... ... |8930 ... ... |12566 ... ... |14862 ... |10.0 |15686 ... ... ... бастауыш сынып оқушыларына арналған оқулықтарына сүйене
отырып берген.
Енді біз «Қазақ тілі» оқулықтарындағы тіл байлығын дамытуға ... екі ... ... ... ... және ... жазуға)
арналған тапсырмаларды мына кестеде қарастырайық.
2-кесте. Оқулықтардағы тіл байлығын дамытуға ... ... ... ... ... ... |шығарма жазуға |
| ... ... ... ... |
| | ... | ... | ... тура |«Қысқы ойын», «Нағашы|
| | ... ... ... ... |
| | |сөз ... ... ... төрт |
| | ... түзе ... ... »Кім |
| | ... ара жігін |болам», «Менің атам» |
| | ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... жазу ... |№11. ... қарап |№26 Мәтінінің |№17 ... № 66. |
| ... ... ... ... ... шешіп, әңгiме|
| ... ... ... ... ... ... |
| ... атын |бойынша тақырыбын |сыйлығым" |
| ... ... |қою, ... ... ... ауызша |
| |қатыстырып сөйлем ... ... ... ... |
| ... № 103. ... |негізгі фигураны |№30.Ертегіні әрі |
| ... ... ... ... ... ... |
| |сөйлем ...... ойды табу |№ 131. Абай мен |
| |187. ... ... | ... ... ... |
| |(70 б.) сұрақтарға | ... ... № |
| ... беру | |160. өз ... |
| | | ... |
| | | |№ 165. ... ... | | ... ... № |
| | | |166. ... |
| | | ... құс" |
| | | ... 4-5 |
| | | ... ... |
| | | ... құрастыру, |
| | | |№ 168. ... |
| | | ... және ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... № 176. |
| | | ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... |
|2-сынып |№11. ... ... |№26 ... |№17 "Онтай", № 66. |
| ... ... ... айтып |Ребусты шешіп, әңгiме|
| ... ... ... ... ... ... |
| ... атын ... ... ... |
| ... ... |қою, жоспар жасау, |тақырыбына ауызша |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... № 103. тірек |негізгі фигураны ... әрі |
| ... ... ... ... |қарай жолғастыру |
| ... ...... ойды табу |№ 131. Абай мен |
| |187. ... ... | ... Әуезов туралы |
| |(70 б.) ... | ... ... № |
| ... беру | |160. өз ... |
| | | ... |
| | | |№ 165. ... ... | | ... құрастыру, № |
| | | |166. ... |
| | | ... құс" |
| | | ... 4-5 |
| | | ... ... |
| | | ... ... |
| | | |№ 168. ... |
| | | ... және ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... № 176. |
| | | ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... жазу. |
|3-сынып |№121. "Еңбекқор |№216. ... ... жері ... |
| ... ... ретімен айтып|әңгімелеу,"Бау-бақ |
| |3-4 сөйлемнен ... ... ... |
| ... ... |Ертегіні әрі ... ... ... |
| ... ... ... хатты |
| | ... ... |
| | ... ... |Сурет бойынша әңгіме |
| | |ары ... өз ... |
| | ... ... ... |
| | ... |кітапхана мәнінде |
| | ... ... ... құрастыру. |
| | ... ... ... ... ... -|
| | ... ... ... | |рын ... |әңгіме құрастыру, |
| | | |№216. ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... |
| | | |№246. ... |
| | | ... жайлы |
| | | ... |
| | | |№277. ... әрі |
| | | ... ... |
| | | ... |
| | | ... ... |
| | | ... |
| | | |№309. "Кім ... " |
| | | ... ... |
| | | ... |
| | | |№ 252. ... ... | | ... әңгіме құрап |
| | | ... № 254. ... |
| | | ... ... |
| | | ... |
| | | |112 б. Ұста ... |
| | | ... ... ... |№111 өз ойын ... | |№99. ... туған |
| |деу (тіл ... | ... ... |
| |№112 өз ... | ... ... №100. |
| ... №119. | ... ... |
| |Сөз ... | ... |
| ... ... | ... ... ... | ... әңгіме |
| |№123. ... ... ... |
| | | |№113 ... ... | | ... ... |
| | | ... №420. ... |
| | | |әрi ... ... | | | |
| | | |№429. ... әрі |
| | | ... жалғастыру, |
| | | |№443. Ауа райы ... | | ... ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... |
| | | |№47. ... ... |
| | | ... не ... |
| | | |№494. "Ас ... ... | | ... ... |
| | | ... |
| | | ... жердің |
| | | ... ауыл т.б.) |
| | | ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... шығарма жазуға төмендегідей тапсырмалар берілген:
1-сыныпта -6 тапсырма;
2-сыныпта –37 тапсырма;
3-сыныппа - 67 тапсырма;
4-сыныпта -51 тапсырма берілген. Осы тапсырмалар тіл ... ... ... ... ... саралап отырып, біз жалпы тіл байлығын дамыту
әдістемесіне тоқталмақпыз.
Ә.Исабаев «Қазақ ... ... ... ... ... ... «сөйлем құрату әдісі», «шығарма жаздыру әдісі», «дұрыс сөйлеуге
дағдыларын қалыптастырудың тәсілдері», »Диалогтық және ... ... ... ... тіл ... мәселелеріне тоқталған [137].
Бастауыш сыныпта қазақ тілін оқыту әдістемесін негізін ... бірі – ... ... ... сыныпта қазақ тілін оқыту
әдістемесінде тіл байлығын дамытудың профессор ... ... ... ... ... ... тілін оқыту әдістемесі» атты оқулығында
мынадай бөлімдерде көрсеткен:
1) «Сауат ашу және тіл дамыту әдістемесі» (Сауат ашу кезеңде баланың тілі
мен ойын ... ... ... ... «Оқушылардың тілін дамыту үшін
әліппедегі мәтіндер мен берілген сөздер өмірдің әр саласын қамтиды: балалар
мен үлкендер ... ... ... ... ... сан алуан заттар,
өсімдіктер, жануарлар дүниесі» [6,-37].
2) ... оқу және тіл ... ... ... ... ... жүргізілетін жұмыстарға тоқтала отырып, осы
жұмыстарды жүргізгенде ... өз ... ... үйретіп, ақыл
ойы мен дүниетанымын кеңейтуге, тілін дамытуға ... ... - ... ... ... және тіл дамыту» бөлімінде коммуникативтік әдістерге
тоқтала отырып, эвристикалық және проблемалық ... ... ... ... ... ... деген түсінік береді [6,-79].
4)»Жазу және тіл дамыту»
5)Байланыстырып ... [6,-95; ... ... ... ... жүргізілетін тіл дамыту жұмысы
негізінен мынадай мақсаттарды көздейді:
1) оқушылардың байқағыштық ойлау қабілеттері мен ... ... әр ... ... ... салыстыру негізінде өз беттерімен
қорытынды шығара ... ... ... ... ... тілі нормасына сай, өз сезімін, ойын дұрыс
жазып бере ... ... ... ... оқушыларды ана тілін сүюге, оның алтын қорын, тамаша сырлы, көркем де
нәзік сөз ... ... ... және оны ... ... білуге
тәрбиелеу;
4) қазақ тілі ғылыми табысы негізінде оқушылардың жазу ... ... ... ... мен ... ... оңай да тиімді түрлерін
іріктеп алып ұсыну;
5) мазмұндама мен шығарма ... ... ... өз ... берілген
шын патриот, бірі-біріне достық, туысқандық рухта, бауырластық сезімге,
қоғамымызға саналы да ... ... ете ... ... ... ... ... «Тіл дамытудың психолонгвистикалық негіздері»
атты кітабында бастауыш сынып оқушыларының тілін дамытудың мақсаттары мен
міндеттерін, ... ... ... ... ... ... ... сыныптарда жүргізілетін тіл дамыту әдістемесі –
оқушыларға білім жүйесін меңгеруге, тілге ... ... мен ... ықпал етеін әдіс-тәсілдер мен формалар, принциптер мен
оқытудың мазмұны ... ... ... ... ... бр саласы» [85,-
3].
Екі ғалымның да тіл ... ... ... ... отырып,
сөздіктер арқылы тіл байлығын дамыту әдістемесін ұсынып отырмыз. Тілді
үйрету мақсаты туралы Ф.де ... ... ... болатын: «Обучение неродному
языку требует не закрепления стереотипных навыков говорения, а ... ... ... ... выбирать оптимальную для данного
случая речевую стартегию» ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балаларды санға үйретуге ақыл-ойдың әдістері25 бет
География пәнін оқытуда ақпараттық техналогияны енгізу тәжерибием12 бет
Конструкциялау технологиясы - әдебиетті оқытудың өнімді жолы15 бет
Абай мен Ыбырайдың ағартушылық ойлары мен оқу-білім мәселесі жөніндегі көзқарастары7 бет
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет
Абай құнанбаевтың өлеңдері12 бет
Абай Құнанбайұлының өлеңдерінің тәрбиелік мәні8 бет
Абай өнегесі6 бет
Аллаға иман 8 бет
Англиядағы ассоциативтік психология5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь