Ерте орта ғасырлардағы түркілер құрған мемлекеттер

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

1 ТҮРКІ МЕМЛЕКЕТІЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ... ... ... ... ..11
1.1 Ежелгі көшпелілер мемлекеттері түркі мемлекеттілігінің бастауы
(сақтар, ғұндар, үйсіндер ) ... ... ..11
1.2 Түркілер мемлекеті қалыптасуының сипаты ... ... ... ... ... ... ... 28

2 ЕРТЕ ОРТА ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ТҮРКІЛЕР ҚҰРҒАН МЕМЛЕКЕТТЕР (ҮІ.ҮІІІ ғғ.) ... .. 31
2.1 Батыс Түрік, Шығыс Түрік және Түркеш қағанаттарының
қалыптасу мәселелері және мемлекеттік құрылымдары ... ... ... 31
2.2 Ежелгі түрік мемлекеттеріндегі қоғамдық.әкімшілік құрылым ... ... 35

3 МОҢҒОЛ ДӘУІРІНЕ ДЕЙІНГІ ТҮРКІ МЕМЛЕКЕТТЕРІ (ҮІІІ.ХІІ ғғ.) ... ... ... ... ... ... .. 46
3.1 Қарлұқ елі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 46
3.2 Қарахан мемлекеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
3.3 Оғыз мемлекеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 52
3.4 Қимақ.қыпшақ мемлекеттік бірлестігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 55

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 63
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 65
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
................. 3
1 ТҮРКІ МЕМЛЕКЕТІЛІГІНІҢ ... ... ... ... ... ... мемлекеттілігінің бастауы
(сақтар, ғұндар, ... ... ... ... ... ... 28
2 ЕРТЕ ОРТА ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ТҮРКІЛЕР ҚҰРҒАН
МЕМЛЕКЕТТЕР ... ... ... ... ... ... Түрік және Түркеш қағанаттарының
қалыптасу мәселелері және мемлекеттік құрылымдары ............
31
2.2 Ежелгі түрік мемлекеттеріндегі қоғамдық-әкімшілік
құрылым
............................................................................
.............. 35
3 ... ... ... ... ... ... 46
3.1 ... ... ... Оғыз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... көшпелілерде мемлекет болды ма, болса қандай болды,
олардағы ... ішкі ... ... еді, ... ... формацияға тиесілі болды ... ... ... тағы ... ... ... өкілдерінің әрқилы пікірлерін
тудырып отырған мәселе.
Мемлекеттілік теолриясы оу ... ... ... ... ... жасалған. Оның үстіне, біздің қоғамдық ғылымдар
саласында бұл ... ... ... ... ... ... ... да көшпелілерде мемелекет болған жоқ,
болған күннің өзінде, ... ... ... тұрды,
көшпелілердің аз ғана уақыт өмір сүрген мемлекеттері тек көрші отырықшы
елдерді жаулау ... іске ... ... өз ... ... құруға
қабілетсіз деп келді.
Бүгінде, шүкіршілік, біз адамзат қоғамының жаңа даму ... ... ... ... ... Бұл, планетаның басым
көпшілігі ұстанған, басты мақсатқа бағытталған, ... ... ... ... ... екені күмәнсіз. Тәуелсіздік алған еліміздің осындай
айқын жолдағы аршынды қадамдары рухани рухтандырып, саяси сергітіп ... ... ... ... ... деген ғаламат құштарлықты,
екпінді, ынтаны жоғары деңгейге көтеріп жіберді. Оң қол, сол ... ... ... ... ... бастаған кез-келген халыққа тән жаңа
қасиеттер мен сипаттар ғой бұл! Сол ... ... ... ... ... ... белсенді бетбұрыстар жасап үлгерді. ... ең ... ... ... ... да тапты. Арнайы «тарих жылы» да
жарияланды.
Солай бола тұрса да кейбір ... ... әлі де ... шешімдер
жасалып, батыл ойлар айтыла қойған жоқ. Сондай ... бірі ... ... ... ... түркі мемлекеттілігі тақырыбы. Әрине,
түркілерге қатысты ешқандай да ... ... деу ... ... ... ... оншақты жылдың аясында біраз істер атқарылды.
Мәселен, туркі заманы ескерткіштерінде археологиялық ... ... ... ... ... ... қатысты көптеген ғылыми отырыстар
өткізіліп, зерттеулер жазылды. Бұл орайда атқарылған ең ... ... бірі ... бас ... ... ... ... тасының әкелінуі.
Мұның бәрі әрине қуантарлық жәйт, ... де, ... ... ... саясаты, тағы басқа жөнінде топтастырылған, ұлттық пиғылда
жазылған зерттеулер әлі де жарық көре ... ... ... ... ... ... тақырыбының өзектілігі мынада:
Б.з. 1 мың жылдығында Еуразия даласында этникалық өзгерістер пайда
бола ... ... ... ... ... түркі тілдес тайпаларға
көше бастады. Әлеуметтік даму мен саяси территориалды бірігудің қарқынды
жүруі 1 мың ... ... ... ... ... орасан үлкен
аймақта мемлекеттік құрылымдар құруына алып келді. Осы кезеңде ... ... ... ... және ... Турік қағанаттары, Түргеш
қағанаты және қимақ, оғыз, ... ... ... Бұл ... ... ... ... деу орынды. Міне, осы аталған түркілеріміз
мемлекеттілік деңгейге жете алды ма, ... ... ... бар ... ... әлі де ғылыми негізделген жауаптарын күтіп
жатқан тәрізді. әрине оларда мемлекеттілік болды. ... біз оны ... ... ең ... кеңес дәуірінде жазылған сыңаржақты зерттеулерге және
әлемге делеудеуіміз қажет. Көпшілік мемлекеттілік деген ұғымды ... күш, ... ... ... ғана ... ... Ал ол ... өнері, діні, тағы басқасы мемлекеттен тыс қалуы қажет пе.
Сондықтан да ... ... ... біздің жас қазақ ... көне ... ... ... ... ... сай ... құрылымын жасай алғандарын айшықтау. Бұл мәселе
бүкіл түркі халықтарын ойландыратын үлкен өзекті екенін айтқымыз келеді.
Диплом жұмысының мақсаты мен ... ... ... мен ... және оның ... ... ... үшін біз
алдымызға мынадай мақсаттар мен міндеттер қойдық:
• Ежелгі көшпелілер ... ... ... ... ... айқындау;
• Түркі мемлекетінің қалыптасуына шолу жасау;
• Түркілердің мәдениетін, өнерін, ... ... ... ... қала мәдениетінің даму үрдісін көрсету;
• Түркілерге қатысты археологиялық ескерткіштерге шолу ... ... ... ішкі ... талдау;
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Көне түркілердің ... ... ... тыс ... ... келе ... тақырып. Түркі
тарихы 19 ғасырдың орта ... ... ірі ... ... таба ... ... Н.Я. Бичуриннің ғылыми қызметі ерекше. Б.Я. Бичуриннің
қытай ... ... ... Орта Азия ... туралы
мәліметтері жинағын бастырып шығаруы синологиядағы аса көрнекті құбылыс
болды (1). Үш ... ... ... ... ... ертеде және
ортағасырларда мекендеушілердің: ... ... ... ... тайпаларының тарихы жөніндегі ... ... ... ... ... ... берілгген. Қытай деректеріне негізделген нақ сондай ертедегі
зерттеулерді араб деректерін қоса отырып Абель ... С. ... ... ... ... тарихы, Орта Азия мен
Қазақстанда манихей, будда діндерінің тарлыуы қарастырылады.
Орталық және Ішкі Азияның орта ғасырлық тарихын ... жол ... ... ... ... өз ... одан әрі жалғастырылды. Қытай және
Византия деректерін салыстыру негізінде Э. Шаван 6-8 ғасырлардағы ... ... ... ... ... Азия және ... арасындағы өзара қатынастар мен ... ... ... ... ... ... ... аталмыш автор
өз еңбегінде көрсете білді және Сюань ... ... ... ... ... Сымя ... ... жазбаларын» аударуды жүзеге
асырып, оған ауқымда тарихи түсініктемелер жазды. Біршама уақыт өткен соң
Грот (1921) ... ... ... ... және олар ... ... толық
текстологиялық мәліметтер келтіру үшін Сымя Цяннің ... ... ... ... ... түрік және қытай) деректеріне ... ... ... ... ... мемлекетінің әлеуметтік құрылымын зерттеп, ... ... ерте ... қатынастар жүйесіне ұласуын
айқындады. Ол, сондай-ақ, 5-7 ғасырлардағы соғды қоныстанушыларының ... ... және оның ... ... ... ... ... (5).
Н.Я. Бичуриннің жақсы дәстүрін жалғастыра отырып, Н.В. Кюнер Орталық
Азия халықтары ... ... ... ... ... топтамасын
жариялады. Түріктер туралы тарихи мәліметтердің қытай тілінде екі ... ... ... және алдыңғы орта ғасырлардағы Қазақстан жөніндегі қытай
деректерінің хабарларындағы ... ... ... ... ... Ю.А. Зуев ... талдау жемісті болып шықты (7). ... ... ... ... ... ... түрік ескерткіштері мен генеологиялық аңыздардың материалдарымен,
сол себепті антик дәстүрімен салыстыру ертедегі ... ... ... ... мен ... ... кейбір жақтарын
жаңаша түсінуге мүмкіндік берді.
Көне түрік жазуын зерттеу ісінде С.Е. Маловтың еңбектерінің ... ... ... түрік ескерткіштерінің материалдарына
негізделген ... ... ... ... ... этногенетикалық үрдістердің Орталық Азия мен Сібірдің түркі ... ... ... өте ... ... ... ... (8).
С.Г. Кляшторный монографиясында ежелгі түріктердің руналық текстерінен
алынған материалдар ... ... ... олар ... ... ... қол ... нәтижелер Қазақстан мен Орта Азия
тарихына сәйкес тарихнамалық тұрғыдан да, ... ... ... ... тарихын талдап жасаумен бірге, кангюй проблемасы,
Жетісуға соғдылардың қатынасуы соншалықты мұқият зерттелді ... ... ... ... салиқалы зерттеулерді ғылыми
айналымға Л.Н. Гумилев енгізгендігін атап кетпей болмас. Оның ... ... ... мен ... ... мемлекеттеріне арналды. Сол
әлеуметтік-саяси қауымдастықтардың пайда болу, және жойылу ... ... кең ... ... ... ... ... саяси өміріне, олардың тұрмысына, дініне, мәдениетіне) сондай-
ақ екі ...... мен орта ... ... Ішкі және Орталық Азия
көшпелілерінің географиялық орналасуына зор көңіл бөлген (10).
1985 жылы Алматыда ЮНЕСКО ... ... ... Орталық
Азиядағы мәдени-тарихи үрдістер» деген халықаралық конференция өткізілді.
Онда ... ... ... ... ... ... ... үрдістерге,
аймақтың көшпелі және отырықшы халқы ... ... мен ... ... ... қатынастарға, мемлекеттік құрылыс
сипатына, мәдениеттердің өзара байланысы мен ... ... баса ... ... ... материалдарын ғылыми айналымға ... және ... ... ... ... тарихын талдап,
шешу жөнінде қаралар қабылданды (11).
С.Г. Кляшторный мен Т.И. ... ... ... ... материалдарға сүйеніп жазған ... үш ... ... ... ... ... тарихнамасында анағұрлым елеулі
құбылыс болды. Ғалымдар Қазақстанның шығыстанушы-тарихшылары ... ... ... ... ... ... еңбегін
өз мойнына алған. Қазақ халқы этногенезінің жалпы үрдісін авторлар 2-3 мың
жыл бойы ... екі ... ... және орталық-азиялық
топтарының өзара әсері мен ... деп ... (12). ... бүгінгі
таңда қарастырылып отырған тақырыпқа тікелей болмаса да қатысы бар еңбектер
жазған зерттеушілердің есімдерін атап ... ... ... қатарына Н.
Мұхамедханұлы (13), Н Мыңжан (14), З. Қинаятұлы (15), С. ... ... ... ... ... ... ... толысып гүлденуі Қытайда Тан әулеті
билік еткен кезеңге (618-907) ... ... ... Азия ... тарихы туралы мәліметтердің келесі үлкен кешені сол дәуірге
арналған екі ... бар. «Таң ... ескі ... (Цзю ... ... ... – авторлар тобы, ал «Тан ... ... ... ... да Сун дәуірінде Қытайдың аса көрнекті ғалымы әрі
ақыны Суян Су бастаған ... ... ... Хроникаларда батыс түріктер,
түргештер, олардың этногенезі, Батыс Түрік қағанатының, ... ... ... ыдырауы туралы саяси тарихы мен этнологиялық мәліметтер
берілген. Ертедегі дәуір мен б.з. ҮІІІ ... ... ... ... мен ... ... ... тарихының негізгі арқауын нақ
қытай деректері боийынша біршама толық жасауға болады, бұл ... ... ... ... ... ... тарихына байланысты.
Орталық Азияға саяхат жасаушылардың жазбалар жанры Таң әулеті билеген
кезеңде де, ХІІІ ... да ең ... ... ... қала ... ... Таншу»
мен «Цзю Таншуда» Жетісуға Шығыс Түркістан полистері арқылы жүріп ... ... ... Шу, Талас өзендерінің аңғарлары,
Ыстық көл суреттелген. Бұлардың ішінде әсіресе ... ... ... ... қалдырған жазбалар мейлінше толық болып табылады. Ол жазған шығарма
«Ұлы Тан әулеті кезіндегі Батыс өлкесі туралы ... деп ... ... ... Орта Азия ... ... саяхатына арналған. Ол Суяб
Невакет, Талас арқылы жүріп өтіп, ... ... ... ... мен ... ... ... әдет-ғұрпын суреттеген.
Ертедегі және орта ғасырдағы қытай деректері, ... ... ... ... мен ... ... ... құнды.
Біздің заманымыздағы І мыңжылдықта ежелгі түрік және түркі тілдес
тайпалар мекендеген жерлерден шыққан көне ... ... ... ... ... ... авторлар жазған бұл жазба деректердің елеулі және
даусыз екі қасиеті бар, олар – ... ... көз ... не ... ... көп ... ... оқиғалар жайында, өзі жақсы білетін фактілер
туралы жазған. Сол арқылы ежелгі ... ... ... ... ... және ... үрдістер туралы жат жерлік байқаушылар
жазған мәліметтерге қарағанда неғұрлым дәл түсінік береді.
Ең алдымен түрік хандары Күлтегін мен ... ... ... ...... құлпытастарын атап өту керек. Бұл жазбалардың
авторы, басқа да көпшілігінде ... ... ... ... Иоғлығ тегін
болған. Ол түрік тілінде жазған есімі бізге белгілі түңғыш жазушы. ... ... ... ... ... ... жазбасы қосылатын
Кошоцайдамның мәнерлі тексті негізінен Шығыс Түрік қағанаты ... ... ... ... ... мен Орта ... ... түріктері
тарихының оқиғаларына қатысты естеліктер бар, оларға талдау жасау тарихи
географиялық, тарихи-саяси және этнографиялық ... ... ... ... ... ... береді. Ең құндысы – «он оқ» ... ... ... ... ... ... ... Білге қаған құрметіне жазылған эпитафия болып табылатын
Селенга тасы Орхон ескерткіштеріне ... Бұл ... ... ... ... бірлестігіне билік еткен қыпшақтар уақыты ... рет ... ... қағанның түріктермен, түргештермен, қарлұқтармен және
басмылдармен өзара қатынастарының тарихы да баяндалады.
Терхин ... да ... ... ... және көп ... мазмұны
Шине Усу жазбасынан асып түседі, ... оған ... ... келеді.
Ескерткіште Алтай-Тарбағатай қарлұқтарының Жетісуға ... ... ... ... ... ... ... айтылады. Ежелгі
түріктердің руникалық ескерткіштерінде кейіннен Қарлұқ және ... ... рөл ... яғма ... ... ... ... аталуы да құнды мәліметтердің бірі болып табылады.
Батыс Түрік қағанатының ... ... ... ... мәдени-
тарихи қазына болып табылады, оған қабірлерге қойылған құлыптастарға,
теңгелерге, тұрмыстық заттар мен ағаш таяқшаларға ... 12 ... ... ... ... ... ... айқын ҮІІІ ғасыр, ал ... ... ... ... ... шебі ... ықтимал. Талас
эпитафиялары «қара рудан» шыққан ... ...... ... мен
оның ұлы билік еткен кезеңге саяды.
Деректануда ІХ-ХҮІІ ғасырлардағы араб, парсы және түрік ... орын ... онда ... орта ... тарихы бойынша
маңыздылығы мен сипаты жөнінен едәуір құнды материалдар бар.
Қазақстан тұрғындары туралы ең ... ... ... ... ... ... ... әл-Балазур мен ат-
Табаридың туындыларында ... ... орта ... ... қарсы күресте Орта Азия халықтарына елеулі көмек көрсеткен
Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның түркі халықтары туралы ... ... ... ... ... ... бар адам - ... қасиеттері» деген кітабында Қазақстанның ... ... ... рет ... тұрғыдан суреттеп берді. Ол түріктердің
әскери қасиеттерін, әдет-ғұрпын өте жақсы суреттейді.
Түркі халықтарының көрші ... ... ... мен ... ... ... ... қазақстандық археологтар Е.И.
Агиев, К.М. ... К.А. ... және тағы ... ... зерттелуі
мен тарихнамалық ойдың жаңа бағыттарын қалыптастыру жолында ... ... ... ... жңа ... мен салаларының жандана
түсуі нәтижесінде түркі дәуірінде орын алған мәдени байланыстардың сипаты
мен ... ... ... ... мен қорытындылар жаңа көзқарастармен
бекітіле түсті. Мәселен археологиялық ескерткіштердің бірі болып ... ... ... өз ... саяси жағдайы, идеологиясы, эстикалық
құндылықтар нормасы туралы түсінігі, ғылыми өндірістік ... ... ... ... ... ... ... және
мәдени үлгілердің таралуы т.б. туралы мол мәлімет береді.
Зерттеу жұмысының нысаны ретінде түркі тайпалары мен ... ... ... ... ... ... теориялық методологиялық негізі. Диплом жұмысын ... ... ... және обьективтілік принциптері басшылыққа
алынды. Сондай-ақ зерттеу жұмысында тарихи зерттеудің жалпы ғылыми әдістері
мен талдау тәсілдері: тарихилық, ... ... ... ... т.б. басты назарда ұсталады.
Ғылыми практикалық құндылығы. ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіз Қазақстанның
тарихи дәстүрлерін берік ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлері мен сабақтастығы туралы ғылыми
көзқарастарды нақтылай ... ... ... өз ... ... ... арқылы қазақстандық патриотизмге тәрбиелейді.
Жұмыстың құрылымы. Диплом жұмысы кіріспе және ... ... ... ... ... тізімінен тұрады.
1 ТҮРКІ МЕМЛЕКЕТІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
1. Ежелгі көшпелілер мемлекеттері түркі мемлекеттілігінің
бастауы.
Бөрілі байрақ астына біріккен ... ... ... ... барысында оларға дейін Еуразия кеңістігінде көршілес елдерді ... ... ... ... көшпелілер тарихына соқпай кету
мүмкін емес. өйткені қазақ ... ... ... ... ... ... ... болып саналса, ал сол түріктеріміздің өзі біздің ежелгі
ата-бабаларымыздың тікелей ұрпағы екені ... ... да ... ... талдамас бұрын алғашқы прототүрік мемлекеттерінің
тарихын індете қарастыруымыз қажет. Осы орайда ... ... ... ... ... ... ... жеке тоқталып, олардағы
мемлекеттік институттарды жеке-жеке талқылауды жөн ... ІІІ ... ... ... пен Солтүстік Қытайдан Алтай
мен Жетісуға дейінгі аймақта ғұн (сюнну) тайпалары тарихи аренаға ... Олар ... ... ... тайпалар. Қытай тарихшысы Сымя Цянь ... ... жиі ... ... ... деп атайды. Осы заманда
өмір ... жүн, ... ... усун ... ішіндегі ең мықтысы да
осы ғұндар болған.
Ғұндарда мемлекет болған. Үлкен ... алып ... ... ... ... ... бір орталыққа бағынған мемлекет
болды.
Ғұндардың патшпсын қытай деректері шаннуй деп атайды. Шаннуй деген
ұланбайтақтықтың, ... ... «Бұл ... шәннуйді кең аспанға
теңеген жөн», - деп жазады ғұндардың тарихын аударушы ... Қ. ... 33-34). ... ... ... ... ... «Тәңірдің
перзенті» деп атаған. Кейінгі кезде ғалымдар шәннүйді «Тәңірқұт» деп атап
жүр. Бұл дұрыс днп ... ... біз ... ... ... «шәннүй», «тәңірқұт» деген сөздерді балама ... ... ... ... ... төрт ... ... Мемлекет басшысы
– тәңірқұт тек ғана Люанды руынан тағайындалған. Тәңірқұттың мынадай құқы
және қызметтері болды: 1) ... ... ... ... қорғау
міндеті; 2) соғыс жариялау, бейбітшілік жариялау, ... ... ... ... ... ... 3) мемлекеттің басқа елдермен қарым-қатынасын
анықтау, сыртқы саясатты ... 4) ... сот иесі ... өз ... ... ... ... мен өліміне кесім айту (18, 46). Сондықтан
елге көк және жер ... ... ... ерте ... ордасынан шығып,
шығып келе жатқан күнге құлшылық етіп, кешке қарай айға сәлем ... ... ... ... ... бүкіл халық ерекше құрметтеді (1, 50). Түріктерде
күншығыстың ерекше культы (мінәжәті) ... ... ... ... киіз ... ... ... қаратып тіккен,
аруақтарының басына қойған құлпытас – ... ... ... оң-солын жүзін шығысқа қаратып отырып айырған. Түріктер мен
ғұндардың ... ... ... ... сақтар өз «мұртты
қорғандарын» тек шығысқа бағыттаған. Ал айға сәлем ... ... ... дәстүр деп есептейміз. Бізде бұл ғұрып көне ... келе ... ... ... мойындауға тура келді. Біздің
қасиетті ата-аналарымыз: «Ай көрдік, аман көрдік, ескі Ай есірке, жаңа ... - ... ме ... ... әрі ... қалыптасу, даму барысында ел билігіне ғұн елі
құрамындағы басқа тайпалар келді. Мөде ... ... ... 200 жылдан
кейін патшалық тайпасы алмасқан және өз ... ... Ғұн ... ендігі жердегі ең атақтысы Дуге (Туглаг) руы ... Бұл ... ... ... ... дулат тайпасының арғы атауы болуы әбден ықтимал,
өйткені бұл кезде көне үйсіндер тарихи аренада ... ... ... ... ... ... ... жүйесі осы бес тайпаның
өкілдерінің қолында болды. Тәңірқұттың руы тек ғана ... ... ... төрт ... ғана ... ... ғана болды. Сонымен,
рулық-тайпалық құрылым ғұн ... ... ... ... болған екен.
Осы уақытқа дейін біз рулық-тайпалық құрылымы бар ... ... ... ... ... ... деп келдік. Бұл үлкен қателесу,
көшпелілер қоғамының ішкі сырын түсінбеушілік. ... ... оның ... жүйесінің ішкі құрылымын ұзақ уақытқа дейін
анықтап келген ерекше институт. ... ... ... ... ... қоғамын алайықшы, ханды, сұлтанды тек төре тұқымынан
сайлау болған жоқпа?
Жалпы ... ... ... ... ең бір ... жұрттарының
бірі, біздің ойымызша, қазақ халқы. Бұны ... ... ... ... өркениетінің нағыз апайтөсінде жатқан географиялық орналасуымыз,
тарихи тағдырымыз анықтаған. Бүгінгі ұлт болып қалыптасқан, Еуразияда кең
жерімен де, ... ... ... ... ... де ... ... халқының құрамындағы ру, жүз құрылымын, біз, ... деп ... Бұл ... түсінік емес. Бұл ... ... ... ... келе ... жүйесі. Бұны кейде мойындағымыз
да келмейді. Ал болмыстың аты ... ... аты ... оны мойындауға
тура келеді, онымен санасу да ... ... ... ... ... ... біздің бұл этникалық қисынымызбен ылғи да ... ... ... ру» ... де ... (19, 191-193). Бұл
басқару принципін біз көне түріктерден, Атилла ғұндарының ... де ... ... ... ... барысында мемлекеттік істің ортаңқол
басқару аппаратында ақсүйек тайпалардан шықпаса да, өз ... ел ... ... ... ... ... ... де болды.
Олар жазу-сызу, есеп-қисап жұмыстарын ... ... ... ... деп атайды (20, 61). Жалпы ғұн мемлекеті рулық-тайпалық негізде
құрылғандығымен, оның аймақтық ... ... өз ... ... ... ... төмен тұратын мемлекеттік басқарудың күрделі жүйесі
мынадай болды: сол және оң кіші хандар. Одан соң оң және сол ... ... ... беретін уәзірлер. Бдан кейін оң және сол ... Одан ... оң және сол ... ... ... әрі ... ... сол данхулар – мал жанның есебін ... және де сол, ...... ... ... Ғұн елі 24 әкімшіліктерге
бөлінді. Оларды ... ... ... ... ... 10 мың
әскерден болды (20, 61). Ғұндардың әрбір ... өз ... өз ... ... жер-жердегі уәзірлері елді солар арқылы басқарған. Бұл
да рулық-тайпалық психология, идеология әбден ... ... ... ең ... ... ... сыртқы қорғанысының тірегі – ол әскер. Ғұн жұртында ... ... адам ... ел ... не ... ... тұруға міндетті
болды. Ең жоғарғы әскери басшылар, әрине, тәңірқұттың өз ... ... орта және кіші ... ... қабілетіне қарай ру-тайпалардан шыққан
батырлардан, ... ... ... сайланды.Әскер бөліктері де
рулардан, тайпалардан жиналған ... ... ... сол ... ... басшы болды. 24 әкімшіліктің басшыларының әрқайсысы ... ... ... ... оң басылар, билер арқылы басқарды.
Жаңа жылдың алғашқы айының басында, яғни Ай жаңа ... кіші ... ... ... ... жанындағы ғибадатханаға келіп, кіші жиын
өткізетін. Ал айдың бесінші жаңасында бүкіл елдің басшылары ... ... ... ... өткізетін. Күзде мал семіріп, жылқы коң жиналған кезде
Дәйлин тауына барып, ... ... ... Көк ... ... рухына арнап құрбандық шалып, тілеу тілеп, мал-жанның есебін
түгендеген (1, 49).
Ғұн мемлекетінің ғұрыптық заңы ... ... суық ... ... өлім жазасына бұйырылған; ұрлық жасаған ... ... ... ... ... ... жасағандардың бетін пышақпен тілген, ауыр
қылмыс үшін өлім ... ... ... ... ... он ... срзылмаған (17, 162).
Қытай деректері бойынша тәңірқұт даулы мәселені ... ... ... ... ... ауызша айтады, жазу-сызуы жоқ дейді
(17, 18). Ғұн ... ұлы ... ... ... ... өзара хат жазысуды да пайдаланған жөніндегі деректер ... мен ... ... ... ... ... ... түрік
тектес деген пікір орнығып ... ... ... ғұндар мен
қытайлардың арасында аудармашы тілмәш ... (1, ... ... өз ... ... ... қытайлармен алғаш ресми
қарым-қатынас жасай бастаған Мөденің өзі Қытай сарайына ... ... Оның ... ... жауап беретін уәзірлері, мал-жанның
есебін жүргізуші уәзірлері бар мемлекетте жазу, жазбаша есеп-қисап болмауы
мүмкін ... 245 және 250 ... ... патшалығына (көне Комбоджа) барған
қытай елшісі мынаны хабарлайды: «олардың өз кітаптары бар, оны олар ... ... ... ... ... ... (20, 79). «Үш патшалық
тарихында» ... бұл ... ... ... жазу ... ... Еуропаны жаулаған кейінгі Атилла заманындағы ... ... ... ... жүр (21, 36). Біз ... проблемасына
байланысты осы тақырыпта жазу-сызу мәселесіне жәй тоқталып отырғанымыз жоқ.
Өйткені мемлекетке, европоцентристік көзқарас ... ... ... ... ... ... шарттың бірі деп есептеледі.
Ежелгі ғұндарда мүлік, әлеуметтік теңсіздікткердің ... ... ... ... болуы ондаған, жүздеген жылдарға
созылған. Мөде заманындағы ғұн мемлекетінде төрт тайпа ерекше ... ... ... ... ел билеушілер тек солардың арасынан сайланатын.
Олар: хунән, шуйбу, чумин және лән тайпалары. Ал елдің ең бас ... ... ... (сюи лән ти) ... ғана ... (17, 188). ... 24 ... тайпалардан тұратын ғұн тайпалық ... ... ... басқаратын осы бес тайпа, ал солардың ішіндегі
өзегі тәңірқұт ... ... ... ... ... Біз ... ... жәй
ой жорамалымен келіп отырғанымыз жоқ. Оған дәл осындай мемлекеттілік құру
қарсаңындағы солтүстік ... ... ... ... ... ... зерттелген тарихы салыстырмалы дерек бола алады
(22, 230-231).
Көшпелі қоғамды зерттеушілер көшпелілерде ішкі қанау қатынастары аса
дамығандығын ... тиек ... ... ... ... күмән
келтіргісі келеді. Біздіңше бұл зерттеушілер мынаны ... ... ... ... ... табиғаты бүкіл еңбекке жарамды ... етіп ... ... ... ... өндіріс егіншілер сияқты
көпшілік қауымды ... ... ... ... ... ... ... қол еңбекті көп қажет ететін өндіріс емес.
Сондықтан көшпелі ... ... ... шаһарлы
қолөнершілерге қарағанда еңбекті қанау әлде қайда аз, көзге аса ... ... ішкі ... әлсіз дегенді желеу етіп, мемлекеттілікті
жоққа шығарушылар ... мал ... ... ... келіп туындайды.
Түркі мемлекеттігінің қалыптасуына өзінше орын қосқан тайпалардың ... ... ... орыс ... сақтарды үндіевропалық немесе
үнді арилік деп ... ... ... біз ... ... ... ... бір орны бар тайпалар деп есептейміз.
Ұзақ жылдар бойы Еуразия кеңістігінде ... ... ... ... ... ... мүмкін емес. Осы орайда, ендігі жерде сақ
мемлекеттігінің ... ... ... таңда сақтардың мәдениеті жөнінде археологиялық деректер
біршама бар. Ал енді жазба деректер өте ... ... ... ... кезеңіне қатысты жазба деректер ... әлі ... ... ... б.з.д. ҮІ ғасырдан әрі бармайды. Оның үстіне ... ... ... ... ... ... ... береді. Ал
сақтардың солтүстік бөліктері жөніндегі деректер де ауыз ... ... ... ... сақтардың дәурені өткен, ... ... оның ... ... тайпаларының құрамына кіре бастаған кезіне
қатысты деректер береді. Қытайдың Инь династиясының жазбаларында ... ... цянь ... ... тайпалар жөнінде көп дерек
бар. Қытайдың сол көршілері Чжоу ... ... жун, ди деп ... ... Инь, Чжоу ... ... кездесетін олардың
солтүстік-батыс жағында орналасқан жылқы малын көп ... ... ... ... және ... аталары сияқты. Бірақ Орталық Азияның осы кезеңін
зерттеуші ғалымдар бұндай пікір ... ... ... ... ... деректерге осынша қысқа шолуды
жасағандағы мақсатымыз мына себептен. Сақтардың материалдық ... ... ... қатысты археологиялық деректер қазір біршама
жеткілікті. Көне заман жұрттарының ... ... оның ... ... тарихын қарастырғанда жазба деректерге
сүйену өте-мөте қажет. Міне, біз қарастырып ... ... ... ... олардың ел басқару жүйесі, саяси құрылымы ... ... ... қасы ... айтқымыз келіп отыр.
Қазақ жерін көне заманда мекендеген сақтардың ... ... біз, ... ... ... ... ... қатар сақтарға туыстас скиф тайпаларына қатысты
мәліметтерді, ғұн тайпаларына ... ... ... де ... ... ... саяси басқару жүйесін нақтылау мақсатында
жөнімен пайдалану үлкен қателікке орындырмас деп білеміз.
ХІХ ғасырдың ... В.В. ... ... ... және ... ... ашқан кезден бастап зерттеушілер қарастырып отырған
мәселемізге мән бере бастады. ... ... ... ... ... ашыла бастағаннан соң ғалымдар олардың қоғамдық
құрылысы ... ... сөз ете ... бірі ... бұл ... жөнінде М.П. Грязнов пікір
білдірді. Ол бойынша ... ... скиф ... ... ... ... ... теңсіздік, құлдықтың пайда болу процесі
жүрді. М.П. Грязнов сақ заманы обаларын ... ... үш ... ... орташа және үлкен қорымдар (23, 407-411).
Тоң басқан, бай Пазырық обалары зерттелгеннен ... ... ... С.И. ... аса мән ... ... Оның ойы бойынша,
обаларды көлеміне қарай үш топқа бөлуге ... ... ... ... түрі – рудың не тайпаның ақсүйектерінікі, үшіншісі –
тайпа көсемдерінің молалары. С.И. ... ... ... ... ... бірақ құлдықтың болғандығын көрсететін тура айғақ-
дерек жоқ ... ... ... 70-80 жылдары бұл мәселеге С.С. Сорокин, А.Д. Грач ... өз ... ... Олар ... үш ... ... ... үй ішіндегі құлдықтың болғандығын ... ... ... ... да бір ... ... ... жоқ деп есептеді (25,
172; 46, 52).
К.А. Ақышев Бесшатыр обаларына қатысты: «үлкен ...... ... орташалары – белгілі аты шыққан жауынгерлерінікі, ал
кішілері – қатардағы жүректі әскерлерінікі» - ... ... ... ... ... бойынша Жетісудың малшы ... ... ... ... ... ... кең орын алған еді (26, 84-86).
Орталық Қазақстанды сақ ... ... ... ... ... қоғамдық құрылысын М.Қ. Қадырбаев былай сипаттайды:
«оларда жекелеген семьялар және қауымдар ... ... ... болған;
малға және жерге жеке меншік қалыптасып келе жатты; тайпалар арасындағы
қақтығыстар ... ... ... ... ... ... бірігуіне әкелді; ерте темір дәуірінде Орталық Қазақстанды
мекендеген тайпалар таптық ... ... ... ... ... өмір ... (11, 430).
Шілікті «патша» обаларын алғаш зерттеп, «Алтын ... ... ... ... ... С.С. ... ... ірі обаларын олардың
көсемдерінікі дей келіп, ... ... ... даму мен таптардың
болуы өте баяу жүрді, оларда алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауы ұзаққа
созылды, - ... (27, ... ... ... мемлекеттілігін оның ішінде сақ ... ... біз ... ... ... болуына
байланысты, негізінен археологиялық деректерге сүйенеміз. Сақтардың «патша»
обалары мен қатардағы адамдарының қорғандарын салыстырудан-ақ біз ... ... ... ... анық ... Антикалық
деректерде кездесетін сақ патшалары немесе патшайымдары ... ... ие ... Олар ... ... бітім мәселесін шешкен, елшілер
аттандырып, одақтар жасаған, әскер басқарған.
Ктесия (б.з.д. Ү – ІІ ғ.ғ.) ... ... елі ... сатраптарының құрамына кірмей, керісінше, парсы патшасының
одақтасы болып есептелген (28, 32). Сақтардағы «халық ... ... рет ... Ол ... А. ... ... өзені бойындағы
шайқастан кейінгі ... ... Бұл ... ... сақ ... өз ... ... келісімінсіз шабуыл жасаған. Бұған
қарағанда сақ патшасының да билігі кейбір жағдайларда шектеулі болған.
Сонымен, сақтардың, азиялық скифтердің, ... ... ... уақытқа дейінгі ғалымдардың көпшілігі негізінен бір түрлі көзқарас
ұстайды. Ол азиялық ... ... ... құрылысы жағынан алғашқы
қауымдық құрылыстың ыдырауы, әскери демократияның ... ... ... ... теңсіздігі, әлеуметтік теңсіздіктің болғанын мойындайды,
бірақ толыққанды таптық қоғам қалыптасқан деп айта алмайды. Патша ... ... ... ... әдетте тырнақшаға алады. Ол дегеніңіз,
шын түсінік бойынша, патша деген сөзді сақтарға қатысты ... ... ... сақтар мен азиялық ... ... ... ... І ... екінші жартысынан бері қарай ғана
мемлекеттік нышандар, саяси басқару ... ... ... дегенді көлдеең
тартады.
Бұл көзқарастардың бәрі ерте көшпелілердің әлеуметтік-экономикалық,
саяси даму ... ... ... ... ... ... және кеңес ғылымында 30-50 жылдарда басым ... ... ... ... болса керек. Оның үстіне көшпелілікті
өз бетінше мәдениет жасай ... ... тек ... ... алу ... ие ... мәдениеттің де, өнердің де, саяси биліктің де үлгісін
отырықшылардан алған бір бәдәуи босқын жұрт деп ... ... ... ... ... тән ... І ... басы сақ қоғамындағы алғашқы рулық қатынастар
ыдырап, жаңа ... ... ... ... ... ... жерінде бұл ұзаққа созылған үрдістің басталуы сақ заманының
алдындағы қола дәуіріне ұштасып жатады. Сол кездің ... ... ... ... бөлінісінен, мыс пен қола металлургиясының тууы мен дамуынан
кейін алғашында үлкен патриархаттық, ал одан кейін ... және ... ... ... ... жеке ... ал ... барып отбасылық
меншіктің шыққанын айқын көрсетеді. Мұндай арнаулы ... ...... ІІ мыңжылдықтың аяғында және І ... ... ... мен кейбір қола заттарға салынған жеке меншік ... ... ... ... ... сақ ... б.з.д. І
мыңжылдықтың алғашқы жартысында одан әрі жалғаса берді.
Сақ қоғамының экономикасындағы көшпелі және жартылай ... ... ... металлургия өндірісінің өсуінен туған прогрестік
өзгерістер ... ... ... ... ... ... ... қорлануына және қатардағы қауым мүшесін қанау элементтерінің
шығуына әкеп соқты. ... ... ... мен еңбек өнімдерін
бөлу жөнінде бір кезде болған алғашқы теңдіктің ... ... ... ... ... мүлік теңсіздігі келіп шықты. Жерге
қауымдық меншіктің сақталуы тұсында ... ... жеке ... ... ... ... әлеуметтік ұя болған, өзіндегі өндірістік қатынастар
қандас-туысқандық байланыстармен сәйкес келіп барынша тығыз астасқан ... ... ... ... ... ... ... қауымға
біртіндеп орын бере бастады. Тарихи үрдіс алғашында қоғамдық құрылыстың
рулық байланыстарға тікелей тәуелділігінің әлсіреуіне, ал ... ... ... ... ... ... және ... мүдделер
негізінде құрылуына алып келді. Көршілестік қауым жерді ... ... ... ... ... осындай болды. Мұндай
рулық байланыстар ... ... ... мүдделерімен
қайшылыққа ертерек түсті. Шаруашылығының негізгі түрі көшпелі және жартылай
көшпелі мал ... ... ... ескі ... ... ... құрылымдарда ұзақ уақыт сақталды, бірақ енді көшпелі қауымның
өндірістік негізі ретінде емес, экономикалық ... пен ... ... ... ... ... байланыстар түрінде сақталды.
Алғашқы рулық қатынастардың ыдырау заманын әскери демократия кезеңі
немесе алғашқы көршілестік ... ... деп ... ... ... ... ... сайын жиі қолданылады, өйткені ол ... ... ... ... дәл ... ... ... қауымның
түрлері бірдей болмады, сондықтан мұндай анықтаманы әмбебап анықтама ... ... Екі ... да – әскери демократия мен алғашқы көршілестік
қауым ұғымдарының бір-бірін жоққа шығармайтынын атап өткен жөн. Олар ... ... ... ... заманындағы қоғамдық құрылымның әртүрлі
жақтарына баса назар аударады. Патриархаттың пайда болуы – оның ... ал ... шебі ... ... көшу ... заманы қоғамдық құрылысының құрылымын схемалық тұрғыдан былайша
елестетуге болады: шағын туыс отбасылар тобы (патронимия) – көшпелі қауым ...... ... Бұл ... ... деп ... төменгі ұясы
өрбіген үлкен патриархаттық-рулық әулеттің үлкейіп, табиғи ... ... Ол ... ... ... ... ... Көшпелі-
жайылымдық қауым патронимиялар жиынтығынан құрылды. Оның ... ... ... ... ... көшпелі және жартылай көшпелі
қауымдарға тән ... ... ... консерватизмінде және отбасылардың
бірігу принциптеріне олардың ықпалынын күштілігінде болды.
Тайпа қоғамдық құрылыстың маңызды ... ... ... тән ... ... және ... сипаттардың қатарында оның өз жерінің, ... осы ... тән ... ... діні ... және діни
ғұрыптарының ортақтығы, ортақ істерді талқылау үшін ... ... ... мен әскери басшының болуы тән болды. Бұл енді ... ... ие ... ... билік пен басқарудың
ұйымдастырылу түріне айналды. ... ... ... қоғамның ыдырау
заманынын әлеуметтік ортақтатығының жаңа және жоғарғы үлгісі болды.
Ертедегі ... ... ... ... оның ... ... орталық аудандарын мекендеген тайпалардың көбі сақ тайпалық ... оның ... және ... ... ... ... ... тайпалар бірлестігіне кірген. Б.з.д. І мыңжылдықтың орта шеніндегі
тайпалық одақтар мемлекеттіліктің тууының ... ... ... ... ... ... азаматтық және олардың басшылығымен әскери
билік шоғырланды, әскери ... ... ... ... ... ... мен мемлекет құрылуының
тарихи үрдісі баяу жүріп, бірнеше жүздеген ... ... ал ... ... тұрақты деуге келмейтін мал ... ... ... ... ... ерекшелігі шешуші ықпал жасады деген
пікір бар. Алайда археологиялық ... бұл онша ... емес ... ... ... ... аймағын саралап қарау қажет деп
топшылауға негіз берді.
Қазақстанның оңтүстігі (Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу) өзінің ... ... ... мен ... және Орта ... санғасырлық саяси, экономикалық, ... ... ... жағдайы арқасында әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан
алғанда өзгеше, үдемелі қарқынмен дамыды және қоғамдық құрылыстың неғұрлым
жоғары ... ... Мұны ... ... ... ... Бұл тұрғыдан алғанда Бесшатыр қорымы мәдени және ... ... ... ғана емес, сонымен қатар мүлік теңсіздігінің ескерткіші
ретінде де ғылыми ... ... ... ... ... обалары» деп
аталатындардың көп болуы бұл жерде мал өсіруші сақтар арасында (б.з.д. ҮІІ-
ІҮ ... ... ... ... ... көрсетеді.
Бұл орайда мұндай ескерткіштер қоғамның әрбір мүшесінің ... ... ... олар адамдардың шағын тобының еншісіне айналған
деген қорытындыны дәлелдеуді керек етпейтін ... ... бола ... ... ... ... үлкен обалар санының аз
болуы қоғамның екі топқа: артықшылығы бар азшылық пен ... ... ... ... Ал ... теңсіздік негізі б.з.д. ІІ
мыңжылдықтың екінші жартысының аяғында ... қола ... ... ... ... сән-салтанаттылығына қарағанда, қоғамдық аз топтың
негізгі халық бұқарасымен салыстырғанда едәуір ... ... ... ... ... ... мен байлығы бола алатын еді.
Ал қоғамның жіктелуі, яғни ... мен ... ...... ... ... ... таптардың құрылуына бастайтын жолдағы
алғашқы қадам.
Б.з.д. Ү-ІҮ ғасырлардың ... ... ... ... ... ... ... сол кезеңге жатады) қоғамдық прогрестің неғұрлым жоғарғы
сатысында тұрды. Мұнда оған экономикалық алғышарттар болған ... ... ... ... ... ... б.з.д. ҮІІІ-ҮІІ
ғасырларда шаруашылықтың прогресшіл жаңа түрлеріне: темірді игеруге ... мал ... көшу ... Бұл ... ... ... оның мәдениетінің одан әрі жедел дамуына себеп болды.
Шаруашылықтың жаңа түрі көшпелі мал шаруашылығы да ... ... үшін мол ... ... Көшпелі мал шаруашылығы өз
дамуының алғашқы кезеңінде ... ... түрі ... еді. ... ... және біреуден біреудің тартып алуының онша ... мал ... ... рулардың, отбасылар мен адамдардың
біршама байып, басқаларының кедейленуіне себепші болды. Бұл ... ... ... ... ... ... фактілер дәлелдеп бере алады.
Б.з.д. ІІІ-ІІ ғасырлардағы сақ-усун этникалық мәдени қауым арасында, ... ... ... сол кезде-ақ төрт-бес мыңжаған
жылқысы бар шлнжарлар болды. Хроникаларда ... атты усун ... ... жер ... ... ... өзі ... малдың бір
қолға жинақталуына алып келгенін айтылады.
Үйсіндердегі жеке меншіктің бұл түрі сонау ... ... деп ... болады, дегенмен, олардағы мүліктік және
әлеуметтік теңсіздік ... ... ... көп ... ... ... ... социологиялық ақпарат түсіндірушілік
сипатта болып отыр.
Азия скиф-сақтарының жерлеу ғұрпы туралы, ханша ... ... үш ... алып ... ... ... Ктесийдің жалғыз және аз
мәліметтеріне қоғамның жоғарғы ...... ... ... ... салу ... мәңгі есте қалдыру жөніндегі
тұрақты ... ... деп ... ... ... болғаны археологиялық тұрғыдан дәлелденіп отыр.
Б.з.д. ҮІІ-Ү ғасырларда қазақстан мен Орта Азияның далалық ... ... Есік және ... ... тас пен топырақтан үйілген алып
обалар, ал ... ... ... сәулеттік шешімі бойынша күрделі
шикі кірпіштен салынған Түгіскен кесенесі ... ... ... ... сақ қоғамының жоғары дәрежелі адамдарының сағаналары екенін
дәлелдеп берді. Обалы үйінділердің ауқымдары ... ... бір ... ... сай ... обаларын осылайша түсіндіріп бағалаудың дұрыстығына ... ... ... ... ... көп материалдық қазыналардың
табылуы, Есік обасында ... ... пен ... байлығы,
басқаларында (қатардағыларында) – ондайлардың болмауы дәлелдейді.
Патшалық обаларды тұрғызуға пайдаланылған құрылыс ... ... ... ... тас пен ағаштың және жұмсалған адам ... да ... ... болып табылады. Мәселен, ең үлкен Бесшатыр ... ... 80 мың ... ... ... оны салуға 60 мыңдай адам-
күн қажет болды. Осындай шектегі ... ... ... оба ... әр ... ... ... 104-48, биіктігі 20-7 м;
орташалылары: диаметрі 45-30, биіктігі 6-2 м;
кішілері: диаметрі 18-6, ... 1-0,5м ... ... ... ... зор ... ... әсер
қалдырарлықтай:
үлкендері – 60-65 мыңнан 20-30 мыңға дейін;
орташалары – 1700-2000-нан 300-400-ге дейін;
кішілері – 0,2-0,9-дан 4,7-4,8-ге дейін.
Сонымен, ең ... ... ... ... ең ... ... ... гөрі он мың еседен астам адам-күн жұмсалған.
Үйінділер ауқымының әр қилылығы мен оларды ... ... ... ... ... ... ... дамығандығының салдары болып табылады.
Есік обасы дәлелденіп отырған ... ... ... ... береді. Есіктегі жерлеуге жұмсалған түрлі бұйымдар – қоғамның
жоғары ... ... ... мен ... ... ... ... өздері қалай атағаны белгісіз, бірақ Бесшатыр мен Есік
обаларында жерленгендерді патшалар деп атауға болады. Бұл ... ... ... ... ... мүмкін, ал оның мазмұны мен мәні ... ... ... ... ... қоғамының әлеуметтік жіктеліуі
туралы мәліметтерін жинақтау – әлеуметтік ... ... ... бірден бір мүмкіндігі. Сақтардың иерархиялық ... ... ... алғанда олар антик дәстүрінде болуы мүмкін) ... ... ... ... ... ... ... сатының
биік тұғырында – патша мен ханша, шонжарлар мен «ақсүйек» адамдар, салт
атты жауынгерлер, ... ... ... ... ... ... жауынгерлер орналасқан.
Жинақталған ақпарат мынандай қорытындыны негіздейді: сақтар өздерінің
өлген ... ... ... ... кең ... ... ал олардың
үстіне зәулім архитектуралық ескерткіш – алып оба тұрғызған.
Қоғамның ... ... ... ... ... ... ... қарай оңайлатылып отырған.
Ғұрыптың әлеуметтік жағдайына қарай саралануына ата-баба ... ... – күн ... ... ... ... күшті рөл
атқарды. Патшаның жеке басы дәріптеліп, ол ... ... ең ... ... күн ... ... ... көрсетілген. Күн-көсемнің
мұрагерлері жерлеу ғұрпының рәсімдерін сақ ... ... ... жағынан негіздеу мақсатымен бұқараға діни ықпал
жасау ретінде пайдаланылған. Есік ... ... ... бір ғана ... мәні ... қоймайды, қайта оның әлеуметтік салмағы көбірек
болғаны, саяси насихат мақсатын ... ... ... киім
патшаның тұлғасын асқақтатып, оны күн бейнелі құдай дәрежесіне көтерген.
Бас ... ... ... мазмұны осы қорытындыны
растайды. Есік ... бас ... ... ... қанатты және мүйізді
пырақ бейнесіне күрделі символика негіз етіліп, ... ... ... ... олжаларының қарастырылып отырған проблема үшін маңызы жазу
ескерткішінің – жазбасы бар ... ... ... ... ... ... көне түркі және парсы-арамей ... ... ... ... бірнеше нұсқасы бар.
Кез келген қоғамда жазудың болу фактісі әлеуметтік-экономикалық ұйым
дамуының ... ... ... Мемлекеттік құрылым үлгісіндегі
қоғамдық құрылыс түрі ... ... ... ... ... пен ... болу үрдістері өзара байланысты болған, тегінде, жазу мемлекет туып,
қалыптасқаннан кейін әлдебір аз ... ... ... ... керек.
Археологиялық және эпиграфиялық деректерден алынып ... ... ... әр қилылығын, материалдық қазыналардың
көп болуын, құрылысқа жұмсалған адам-күн санын, жазуды және т.т.) ... біз ... ... әлеуметтік құрылымының деңгейі жөнінен
өндірістік қатынастарын мемлекеттік құрылым үлгісіндегі орган ... ... ... ... ... ... ... сатысында болған
деп санауға бейімбіз.
Сақ қоғамында қалыптасқан мемлекеттік ... ... ... ... ... Бүгінгі күні қазақ халқының құрамына енетін үйсін руы
ғана емес үйсін бірлестігі өзінше бір тарихи ... Оны ... әлі ... ... келе ... және де ... ... ізденісті қажет ететін
тақырып. Сақ, ғұн мемлекеттері тәрізді үйсін де ... ... ... орын ... қоғамдық бірлестік. Сондықтан да
ендігі жерде үйсін елі мен түркі мемлекеті арасындағы тарихи ... ... ... ... атап ... көшпелі мал шаруашылығына көшу қоғамның
өндіргіш күштері дамуында ілгері басқан қадам болды. Осы негізде малға жеке
меншік ... ... ... және рулық жайылымдарды тайпаның
үстем топтарының озбырлықпен ... алу ... ... ... ... кездің өзінде-ақ әлі аз болса да рулық-тайпалық ақсүйектердің
қоғамның үстем тобы болғаны даусыз. ... ... ... ... зираттарда құрылымының алыптығымен және жерлеу
рәсімінің байлығымен қайран ... ... ... ... ... Бір ... олар енді ... жарым немесе тіпті топтық
құрылыстар емес, қайта ондаған тас немесе топырақ ... ... Олар ... ... пайда болып, үйсіндер заманында барған
сайын көбірек таралған.
Қандай формада болса да – рулық па, ... па, ... жеке ... бір белгісі оның ерекше бір ... ... ... ... тауып, оларды пайдалану ең алдымен әлеуметтік-экономикалық
себептерге байланысты болды, мұның өзі таңбалардың пайда ... ... ... ... ... эволюциясын жоққа шығармайды.
Кейін, қыш ыдыстағы белгілер пайда ... соң, үй ... да, ... ... ... да ... ... пайда болды. Жылқыға
таңба салу түрік және түркі ... ... б.з. ... ... ... ... ... және қыштан жасалған мөрлер де жеке
меншіктің пайда болғанын көрсетеді. ... ... ... мәселе пікірталас
туғызатын тақырып болғанымен, мөрлердің ... ... ... ... ... сол ... мөр басқан адамға тиесілі ... ... ... ... ... Мұндай тұжырымды үйсін моласындағы қыш ... ... ... ... ... жәй ... ... хрониктердің
мәліметтеріне қарағанда, үйсіндердің кейбір әскербасылары ... ... және мыс ... ... (1, ... ... ... табылған қыш мөр үйсін қоғамында тек шонжарларда ... ... ... ... ... да өз мөрлері болғанын дәлелдейді.
Шонжарларда мөрлер гуньмолар сарайы жанындағы ... ... ... ... (6, 90), ал ... тас және қыш мөрлер, тегінде, әртүрлі
қожайындардың меншігін ажырату үшін пайдаланылса керек.
Мәселен, ыдыстардың бүйіріне ... ... ... ... ... ... ... таңбалары мен ендеріне қарап, жеке
пайдалану мөрлері бойынша рулық қауымдық меншіктен жеке иеленетін меншікке
дейінгі меншіктің қалыптасу ... ... ... ... туралы жазбаша деректерде айтылған. Сымя Цянь өзінің
«Тарихи жазбаларында» ... ... « бай ... төрт ... ... дейін» жылқысы болады деген мәліметті бірнеше рет келтіреді. Басқа
бір дерек – «Цяньханьшу» (б.з. Іғ.) бұл ... ... ... ... 5000-ға дейін жылқы ұстайды» деп қайталайды (1, 190).
Н.В. Кюнер «Шицзидің» осы ... ... ... ... сөйтіп түсіп қалған жерлерін түпнұсқа бойынша қалпына келтірді.
Оның аудармасында бұл ... ... ... ... «үйсіндерде жылқы көп.
Олардың ең бай адамдарында төрт-бес мың ... ... (6, 120). Бұл ... да, ... ... ... ... шығады: жылқыға, оның үстіне
үйір-үйір жылқыға, жеке меншіктің болғаны даусыз; малға бай әулеттер болса,
кедейлердің де ... ... ... ... ... ... ... жылқысыі жоқтармен ғана салыстыруға ғана болады. «Ең ... сөз ... ... салмаған, сірә, үйсіндер арасында жәй байлар да
болса керек. Және, ақырында, ... ... ... ... саны ... да ... ежелгі үйсіндердің жеке меншігінде ... үй ... ... ... ... ... болмаған. Ол байлықтың өлшемі ғана
болды. Үйсіндердің ескерткіштерін қазған кезде табылған сүйек қалдықтары
үйсіндердің малы ... қой көп, ... ... ... ешкі де ... ... да ... қожайындардың меншігінде болды деп санауға негіз
бар.
Қоғамдық байлықты қозғалмалы және қозғалмайтын деп бөлуге болатыны
мәлім, олардың ... – мал, ... ... мен ... ... жер ... ... мүлік ертерек жеке меншік өнімдеріне
айналды, өйткені оны ... ... ... еді. Шаруашылығының негізі
мал шаруашылығы ... ... ... ... ... тұрмыс салтының
нәтижесінде басқа халықтармен үнемі ... ... ... өзі ... қарағанда айырбастың біршама ертерек шығуына, сол ... ... ... ... ... ... ... ертедегі үйсіндерінде нақ осындай үрдіс дамыды.
Жер пайдалану және иелену обьектісі бола ... да, ... ... ... ... ... әлі басқаның қолына көшуге келмеді. ... ... жеке ... ... жерді жер қатынастарының бірден-
бір түрі ретінде толық тең ... ... емес еді. ... жер ... жеке ... және ... мұрагерлік жолмен пайдалану түрінде
болды деп топшылауға негіз бар. «Менің ... ... ... ... менің қыстауым тұрған жер – менің жерім» ... ... ... ... бері , жер маусымдық жайылымдарға бөліне бастаған ... ... ... ал ... ... бөлу ... іс ... оның монополиялық
жолмен және мұрагерлікпен иеленуге бекітілуі болып шығатын еді.
Жерді жеке меншіктеніп иеленудің қалыптасуын ... ... ... Бань ... ... ... бұл жөнінен
едәуір ынта-ықылас туғызады: «ол кезде ұлы гуньмо Цылими билікті өз қолына
(ұстап) ... ал ... бәрі ... оған ... Ол жұрт
жылқы және мал баққанда жайылымға кірмесін деп ... Бан ... ... оның ... Ян ... (ҮІІ ғасыр) «жайылымға
кірмесін» дегенді «Гуньмо жайылымына» деп ұғыну ... деп ... ... бір жәй – ... мәіәмдеме Цылими гуньмо ретінде «билікті
өз ... ... ... ... ... ... б.з.д. І ғасырда-ақ ежелгі үйсін қоғамында шұрайлы жайылымдарды
басып алу үрдісі басталған болу ... ... ... ... ... ... заң – кімнің малы болса, іс жүзінде жердің де қожасы сол
болуы – үйсіндердің де ... ... ... ... Егер ... төрт-бес мыңнан жылқысы болса (ал қыс ... бір ... үшін ... ... 8-10 га ... ... ... мұнша жылқыны бағу
үшін шамамен алғанда 30-50 мың ... ... ... ... екенін есептеп
шығару қиын емес.
Тегі, негзгі байлық – мал басын сақтап, ... үшін ... ... ... ғана жеке ... ... ... Бұл жердегі қысқы үй-жайлар
мен ата-бабалардың зираттары жер алқаптарын іс жүзінде мұрагерлік жолмен
иеленуді баянды ... ... ... ... ... ғасырларында үйсін жоғарғы
топтарында қозғалмалы мүліктер қорлана берді де, ... ... ... мен езілгендердің тәуелділігін күшейте түсті. Сөйтіп
тапқа дейінгі қоғамнан таптық қоғамға ... ... тән ... ... әлі құл иелену формациясының да, феодалдық формацияның да
аяқталған ... жете ... жоқ, ... ... ... ... бір ... болды және мұның өзі әлі күшті патриархаттық-
институттардың, жайылымдық-көшпелі ... мен ... ... ... өмір ... ... еді.
Ежелгі үйсін қоғамында құлдық бола тұрса да, құл ... ... ... жоқ. Сол кездегі дүние жүзінің көптеген ... де ... ... ... бірі ... ... Мысалы,
жазбаша деректерде мынадай оқиға келтірілген: б.з.д. І ғасырда үйсін
гуньмосы Вэн ... ... ... ... жасап, 40 мың адамды тұтқынға
алады да, қайтқанда өзімен ... алып ... ... ... ... жағдайларда өздерінің туысқандарын құлға айналдыру
сияқты көздері болуы ... ... бұл ... тым шектеулі болғаны анық,
өйткені патриархалдық-рулық қалдықтар ... ... ... ... ... ... айналдыру өте сирек кездесетін еді. Әдетте, мырзаны, оның
отбасы мүшелерін күтетін малай ретінде құлдар ... ... ... ... ... ... құлдар да болса керек.
Жазбаша деректер мен ... ... ... ... ... фактісін анықтауға ғана емес, сонымен қатар соны ең
басты әлеуметтік топтарға шартты ... ... де ... ... ... ... ... келтіре кетейік. Жетісу аумағындағы
үйсін заманынан қалған мыңдаған обалар үш ... ... ...... 50-80 м және ... ... үлкен жер обалар.
Үйінді астында, еркектер мен әйелдер жерленген бір екі мола шығады.
Теңлік ... ... ... бір ... атақты әйел жерленген. Оның
киімі мәнерлі үлкенді-кішілі алтын қаптырмалармен сәнделген, құлақтарында –
бедерленген алтын сырғалар бар, шашына немесе бас ... ... ... ауыр ... ... ... оның қасына сәндік заттар (қола
айна және ... ... ... ... ағаш ... қойылыпты.
Батыс Жетісуда үлкен обалардың (Қаракөл мен Буранин обалары) астындағы
қабірлер бай, ... да ... ... ... Грек-Бактриядан шыққан
тігіп орнататын қаптырмалар, лак бұйымдарының қалдықтары, аң стиліндегі
әшекей ... ... қыш және ағаш ... ... үлгідегі обалардың мөлшері (Шарын өзеніндегі Қаратұма қорымы
үлгісіндегі) диаметрі 15-20 м шамасында, биіктігі 1 м ... ... ...... ... ... бір молада – екі қаңқа жатты. Құрал-сайман:
үш-төрт қыш және ағаш ыдыстар, ұсақ қола, кейде ... ... ... ... ... ... өнер ... жасалған қола аспалы
белдіктер, қару – темір қанжарлар мен семсерлер, жебенің үш ... ... бас ... ... обалар жүзге тарта үйінділер бар ... ... ... 5-10 м және биіктігі 30-50 см шағын үйінділер
түріндегі обалардың үшінші түрі өте көп. Көмілген заттары біркелкі және ... ... ... ... мен ... ... қола ... мен
моншақтар кездеседі, оларда қару болмайда.
Үлкен обаларда атақты адамдар – ірі меншік иелері мен олардың әйелдері
немесе көңілдес әйелдері ... деп ... ... ... айтылғандардан қорытынды шығаратын болсақ, ғұн, үйсін, мемлекеттік
құрылысында айтарлықтай өзгешеліктер байқалмайды. Аталған үш тайпалық
бірлестіктердің ... ... өте келе ... бір ... ... ... де өз орнын алды.
2. Түркілер мемлекеті ... ... ... ... ... ... ... заманға қарай тереңдеп
кеткенімен, күллі әлем тарихшыларының халықтың шыққанын анықтайтын датасын
сипаттауға ... ... бар. ... ... ... ... ... шартты түрде ала салған, арабтардың датасы нағыз шынай –
Мұхамеддің Меккеден Мединаға кеткен кезі, ... ... ... ... ... т.б. ... үшін ... дата 545 жыл болды.
1968 жылы Моңғолияда ... ... ... ... ... ... Ол стелада соғды жазуы ... (29, ... ... жағында бауырында қол аяғы жоқ адам жатқан қасқырдың
суреті бейнеленген. ҮІ ғасырда қытайлар ... ... ... ... үлкен
батпақты жердің маңында қоныстанған түріктердің арғы аталарын көршілес
орналасқан тайпа қырып кетеді. Одан тек қол аяғы жоқ бала ғана тірі ... ... ... ... да ... оның әйелі болады. Баланың жауларынан
қашқан қасқыр Тянь-Шаньға қашып, сол жердегі бір ... өзі ... он ұл ... Оның ... ... әйелдеріне үйленіп, Ашина деген
бір немересі бір тайпаның көсеміне айналады да оған өз ... ... ... шыққан кейінгі басшылар өз қандастарын Алтайға бастап барып,
жергілікті тайпаларды ... және ... ... есімді қабылдайды.
Аңыз түркілердің шығу тегін шығыс Тянь-Шаньмен байланыстырады. ... ... ... да ... Ол ... ... ... ғұн
тайпаларының бір тобы ІІІ ғасырдың соңы – ІҮ ғасырдың басында Тянь Шаньға
қоныс аударады, бірақ одан олар ... ... ... онда 460 ... ... Сол жылдары оларға моңғол тілдес жужандар (аварлар) ... ... де, ... ... ... Қоныс аударушылардың
қатарында Ашина ұрпақтары да болған (12, 77). ... ... ... ... ретінде темір беріп ... Олар ірі ... ... ... елдермен дипломатиялық қарым-қатынас жасай бастайды.
Әбден күшейген ашина түріктері өздерінің қожайындары жужандарға қарсы
шығады. Түріктерден ойсырай ... ... ... ... ... өзін-
һзі өлтіреді. Түріктердің көсемі Бумын қаған лауазымын иеленеді. Бірақ ол
551 жылы ... ... оның ... Қара ... (553) және ... ... ... талқандауды соңына дейін жеткізеді.
ҮІ ғасырдың екінші жартысында түрік ... ... рет ... және кең тарала бастайды. Соғдылықтар оларды «турк» деп ... ... ... (түріктер) көптік жалғауды білдіреді. Бұлардан кейін
түрік сөзі қытай, византия, ... ... тағы ... ... ... 79). Қағанат құрылғанға дейін, (түрік) сөзі 460 жылы ... он ... ... ... Бұл ... ... қағанаттары
кезінде өз мағынасын жоймайды.
Түрік сөзінің одан кейінгі мағынасы араб тарихшыларының еңбектерінде
одан әрі дамытылады. Ендігі жерде түрік сөзі жай ғана бір ... ... ... емес бір топ халықтың өз алдына жеке тілдік қасиетіне ие
болды (30, ... ... ... ... ... ... ... және Енисей
қырғыздарын өзіне бағындырып түрік елінің билігін Орталық Азия мен Оңтүстік
Сібірге дейін кеңейтеді. Түріктер үшін олардың ... ... ... ... ҮІ ғасырдың 60-жылдары Түрік қағанаты сол кездегі ірі державалар
Византия, Сасанидтік Иран, ... ішкі ... және ... ... ... ... қағанатының батыс бөлігін Бумын ... ... ... Ол ... ... лауазымды иеленді. Бұл лауазым ашина
түріктерінің батыс тармағының дәстүрлі басқару жүйесіне айналды. «Жағбу»
әскери ... ... ... дәстүрінен қабылдайды. Түріктердің
жаулап алған жерде жергілікті халыққа қатысты жүргізген саяси-әлеуметтік
реформалар жөнінде ешқандай ... ... ... ... «он ... ... ... (он оқ
будун). Бұл өз алдына әскери-әкімшілік жүйе ... ... ... ... қытай деректерінде он тайпаның қағаны деп берілген. Мүмкін жебенің
құрамына бір атты ... ... ... да енуі ... ... жебе ... яғни оң мың әскер шығарған. Оны «шад» лауазымын иеленген әскер басы
басқарып, түмен өз алдына жеке ... ... Кей ... ... ... ... және ... болып бөлінетін. Сол уақыттағы қытай деректерінде ... ... ... «Шығыс бөлім «дулулардың» бес тайпасы деп аталып,
оларды бес ұлы «чорлар» ... Ал ... ... «нушибилердің» бес
тайпасы деп аталып, оларды «бес ұлы «иркиндер» басқарып ... ... жебе өз ... ... ... ... бес ... Суябтың
шығысында, нушибилердің бес тайпасы аталған қаланың батысында қоныстанған
(12, 90).
Осылайша осындай мемлекеттік ... ... ... ... ... ... мемлекеттеріне өз әсерін ... ... ... және ... қазақ хандығының мемлекеттік ... деп ... ... ЕРТЕ ОРТА ... ТҮРІКТЕР ҚҰРҒАН МЕМЛЕКЕТТЕР
2.1 Батыс түрік, Шығыс түрік және Түркеш қағанаттарының
қалыптасу мәселелері және ... ... ... ... ... жер енді ғана ... мемлекеттің шеңберінде ұзақ уақыт қала алмайтын еді. Олар ... ... ... ... ... тұра аларлық өзара байланысты бір тұтас
экономикалық және ... ... ... Тек ... ... құрылған империя оған ұзақ уақыт ... тұра ... ... ... ... ... олардың талай жылдарға
созылған мол індеттерімен, жұптармен және ... ... ... Суй
Қытайының қағанат шекараларына шабуыл жаусауы, ақырында, оның ... ... ... ... ... жалпы Түрік қағанатының 603
ж. екі дербес қағанатқа – ... және ... ... бөлінуімен
аяқталды; Батыс қағанаттың орталығы Суяб ... ... ... ... ... ... ... түрік қағанатына біршама саяси
тәуелділікте болды, өйткені онда ... ... ... ... руы ... ... болды.
Батыс түрік (сондай-ақ Шығыс түрік) қағанатының халықаралық шаруашылық
жәен саяси байланыстар аясына ... ... мен ... ... ... рөл атқарды. Жетісудің құжаттарда көбінесе «соғды»
қалалары деп ... ... ... ... ... тоқтап қана өтетін
мекендер болған жоқ. Қалалардың Соғды халқы да, түрік халқы да ... ... ... ... ... ... ... дамуы Еуразияның басқа
аудандарындағы осы сияқты үрдестерге байланысты ... ... ... ... ... оның өз ерекшеліктері де болды.
Батыс түріктері мемлекетінің бірінші ...... ... ... әскербасы болды. Ол нақты алғанда Шығыс түрік қағанатына
тәуелді болды, бұл оның ... ... өз ... беретін немесе бермей
де қоя алатын еді. ... іс ... ... түріктері де өздерінің інілеріне
талай бағынышты болды. Алғашында қаған тағына мұрагерлік бойынша ... ... ... ... ... ... отыратын, бірақ бұл тәртіп
тұғлұқтар мен оншадыныттар топтартарының арасындағы өзара тартыс күресінде
мезгіл-мезгіл бұзылып отырды. Кей кездерде қағанатта ... ... ... өкілеттік дәрежесі әр түрлі болды. Қаған мемлекеттің ішкі ... ... ... бәріне басшылық етті, ру басшыларын тағайындады. ... ... ... ... сүйенді.
Қаған тек билеуші ғана емес, сонымен қатар қағанаттың барлық ... ... ... ... ... қоғам жағдайында билік негізінен алғанда
жерде емес, ол жерді пайдаланатын адамдар ұжымына жүргізілді.
VII ғасырдың бас кезінде ... ... ... Ябғудың ордасында болған
будда монахы Сюань Сузанның жазғандары қаған руының байлығы туралы ... ... ... ақ ... жүрген жерінде кездестірген саяхатшы аңшылар
киімдерінің сәнділігіне таң-тамаша қалады. «Қаған жасыл ... ... - ... ол. - оның ... ... екі жүзден астам тарханы бар, олар
қақа желбегейлер киген, шаштарын бұрымдап өрген. ... ... ... тігілген ішкі киген, бөрік-ері жұмсақ матадан тігілген қолдарына
айбалта, садақ, ту ұстаған. Атта өшең ... ... ат ... ... көз ... (38,88 ... қағаннан кейінгі екінші адам ұлық болған. Қағанаттағы
жоғарғы лауазымдар – ябғу, шад және ...... ... ... еді; ... ... ... тайпаларды билейтін лауазымдарға қойған.
Сот қызметтерін бұрықтар мен тархандар атқарды. Бектер – тайпа бастықтары
мен ...... ... ... ... ... ... бір категория – үй-қаған барынша назар аударарлық. Деректеме оны
былай деп ... ... ... ... қағандар болады. Сондай-ақ
бір үй болып тұратын бір атадан тараған көп адамдар да өз ... ... ... ... үйді үй деп атайды, деген бұл үй қағаны ... ... б]. ... бұл жерде қауымның негізгі экономикалық ... ... ... ... ... ... ... болған бұқарасы мал өсіретін еректі ұсақ ... ... ... ... ... ... ... аталғаны белгісізғ,
бірақ шығыс түрік әлеуметтік терминологиясына ұқсастырып, оларды «қара
будун» (тобыр, қара халық) деп ... деп ... ... тұрғыдан
алғанда тайпалар да, бір жағынан, ақсүйек тайпалар, ал екінші жағынан,
оларға бағынышты, ... ... ... болып бөлінген.
Бағынышты тайпаларға және қарапайым ... ... ... ... ... ... аз. Солай бола ... да, ... бірі ... міндет (басқаша айтқанда «қанмен төлейтін
салық») болғаны белгілі, бұл ... ... ... ... ... ... ... көсемі армиясының құрамына кіреді. Соғыстың
негізгі ауыртпалығы , демек адам ... ең көбі ... ... ... Кейде «келімсек» деп аталған бұл тайпалар соғыс шйқастары
кезінде «алдыңғы шеп» ретінде пайдаланылған.
Түріктердің көршілес тайпаларға ... ... ... құлдар алу болған, бұл орайда, әдетте, ұлдар мен қыздарды ... ... ... ... мен ... яшма мен ...... бәрі
қаған меншігіне түседі», - делінеді сол кездегі құжаттардың бірінде. [2,
302]. Тұтқын ... ... ... ... әдетте «бала қылып алып»,
шаруашылыққа пайдаланды. ... бәрі ... ... ... ... теріске шығармайды, бірақ құл еңбегін пайдаланудың негізгі түрі
үйдегі, яғни ... ... деп ... ... ... тағы бір категориясы болды. Білге-қаған ескерткішінің
текстерінде бектерге және ... ... ... бар. Онда мынадай жол
кездеседі: «...менің шын жүректең шыққан сөзімді сендер ... ... ... ... он жебе ұлдарына және олардың таттарына
жеткізіңдер» [9, 122].
Батыс түрік ... ... және ... ... ... ету мен бағыну ... ауан ... ... ... ... ... ... құрылу және феодалдық
қоғамдық қатынастардың біршама тез ... ... ... ... кейбір тарихшылардың айтып, жазып жүргеніндей «қаған» атауы тек
Шыңғыс ханнан қалған Мирас емес, жоғарыда атап ... ... ... тән ежелгі салт. В.В.Бартольд түркілік түркілік ... ... ... ... деп есептейді. (37, 253).
Түркі қағанаты дәуерінде Түркі қауымы «Көк түрік» немесе «Тәңірлер»
деп аталатын ақ ... және ... ... аталатын көпшілік тобына
бөлініп, биік ақсүйектілер немесе «тәңір» бөлімінен бастау алатын болды.
Шыңғысхан бастаған ... ... ... баса қолданылған және қазір Түрік
мемлекеттерінің билік жүйесінде кең тараған кіші лауазымдардың көпшілігі де
осы ... ... ... қалыптасты. Түркі мемлекетінің билік лауазымы 20-
30 сатыдан тұратын. Біз жоғарыда бірнеше рет ... ... ... «Ел» ... ... ... ... текті-текті тайпалардың
билеушілері, кіші хан, яғбу, шад, бектер қатысатын құрылтайда сайланатын
болды. Сондықтан түркілік мемлекеттердің ... ... ... ... құты ... бакс ... және тәңір өкілдері «Бек», ... ... ... ... жұмыс істеді. Хан ұрпақтарына
«техин», «явгу», ... ... ... ... ... шет ... аттандырылып отырды.
Мысалы, 693 жылы Элтерес қоған өлкесін оның ... ... Можо ... ... оған ... лауазымы берілмеді. Түкі билік құрылымында
«Тудун», ... ... ... деп ... ... ... ... мұрагерлік күш қуаты мөр-таңба арқылы айғақталынатын. Бұл мирас
Хұндардан басталып ... ... ... ... ... тұсында
мемлекеттіктің ресми символына айналды. Ханның таңба мөрін ресми ... ... ... иесі сол ... ... иесі және ... ... деп танылатын.
Ежелгі түрік қоғамындағы жоғарғы әлеуметтік топ – ... ... ... ... ... ... ... шыққан қағанмен бір болған еді. Ұйғыр
мемлекетінде бетер – Яглакар ... ... ... ер бала ... бір ... келгенде жауынгер
болатын. Оған «ер есімі» берілетін – Ол ер ... ерге ... бір іс ... ғана ... Мәселен, қандай да болмасын. Бір ... ... ... түсу ... ... ... ... құрылым Ғұн және Түрік қағанаттарынан
алынды. Мемлекет орталық (Ичрек), сол ... оң ... ... ) деп ... Бұл үш қанат өз алдында он мыңдық жүйеге бөлінді. Мұндай бөлініс
мемлекетте феодалдың қатынсатар дамып, ... ... ... қарамағындағы
тайпаларды қанағандығын оның көрсетеді. Он мыңдық жүйе бір ... ... ... ... ... міндет атқарды. Егер
соғыс болған жағдайда жүйедегі әрбір бірлік ... ... ... ... ... ... ... жүздіктерде болған.
Оларды Улуе Оз – Ынанчу лауазымын иеленген адамдар басқарған. (16, 128).
Осылайша ... ... ... мемлекеттік-әкімшілік бірлік
«мыңдық», ал кішісі «жүздік» ... ... жүйе ... құрылымды
сақтауда басты роль ... ... да ... әкімшілік билік
жүргізіп қана ... ішкі және ... ... ... әскерді
басқаруға тиісті болды. Мыңбасылардың ең басты міндеті бағынышты тайпалар
мен ... ... ... ету және ... ... ... үлестерін бөліп беру болған.
2.2 Ежелгі түркі мемлекеттеріндегі қоғамдық-әкімшілік
құрылым
Қытай мәліметтеріне қарағанда түріктер де елге ... ... ... болған: бекзаттар оны ақ киізге отырғызып, күн жолының
нығаймен ... ... ... ... ... ... ... рет айналып шығады екен. Сосын оны ақбоз атқа мінгізіп, мойнына дереу
жібек бұғау салып, оны қолма қол босаңсытып, ... ... жыл хан ... - деп ... ... сұрақтың ел басқару мерзімін анықтау ісінде
қандай роль атқарғаны ... ... онша ... ... ... ... бұл әдет, әсілі хан тайпа көсемі болып сайланатын ... ... ... ... тәрізді. Тәж-тақты мұраға қалдыру күрделі жүйе
арқылы жүргізілетін болған, оған әлі айрықша ... ... ... ... ... жағбы болған. Түптеп
келгенде, жағбы ханның бас ... бұл ... ... хандық құрып
тұрған әулеттің мүшесі сайланатын болған. Мәселен, Елхан Бұмынның ... ... оның ... ... ... алған. Бірақ жағбы тақтың мұрагері деп
есептелінбеген. Мұрагер, атқаратын қызметіне қарамастан, ... ... ... ... ... жер-суы бар тектес ханзада «шад» деп
аталған, мысалы, кейін хан болған Сымо, өгей деп ... соң ... ... ... (1, 260).
Мән-маңызы төменірек шендерді Ашин тұқымына жатпайтын кісілер алған,
бірақ барша қызмет мұра етіп қалдырылып ... Міне осы ... ... ... ... ... болған деп жорамал жасаған жөн.
Түрік қоғамында еріктілер мен тектілерге қоса, әскери ... ... ... ... 569 ж.о ... ... ... бір күнді
тарту етеді. Жорық сәтті болған кездері Қытайдан күндерді сан ... ... ... ... ... 619 ж. ... басып алғанда,
«қаладағы күллі әйелдер мен қыздарды жаппай айдап кеткен», ал ... (628 ж.) ... ... ... әкеткендерді Таяу Шығыс (1, 287)
есінде сақталып қалған. Тіпті тұтқындарды бөлісу кезінде ... ... ... ... ... Демек түркіттер құлшылықтың не ... ... бұл ... ... ... ... қалай, қай түрде
пайдаланылған? – ... ... ... Құл, егер ол ... ... ... ... қожасының атын мініп қашып кете алады, сөйтіп ол қып-қызыл
зиян болып шығады. Тегі, құл мен ... ... онша ... ... ... да мұны анықтай түсетін сөз де бар. 486 ж. ... Суй ... ... мойыңдаңыз деген ұсыныс жасалады. Шаболио: «вассал» деген не
сөз? – деп ... ... «Суй ... ... біздегі «құл» деген
сөзбен бірдей деп түсіндіреді. Хан сонда: «Мен Көк ... ... ... - деп ... ... де, ... ... ұсынып, өз
қуанышын білдіреді. Осы үзінді бізді: біреудің құлы болуда тұрған ...... ойға ... ... ... ... ... дегенді естігенде, әсілі,
Шаболиохан көкейінде өзге бірдеңе тұрған тәрізді. Құл сөзі ... ... ... де, біз соны ... ... ... бе?
Қытайлардың «құл» сөзінің баламасы деп «пи» емес, «tch’ in» деп есептегені
тегін емес, ... оны ... деп, ал Ст. ...... - ... ... ... орай, орхон жзуларының кейбір текстері «құлы» сөзінің
маңызын дәлелдеп, мәселені анықтауға мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... ... ... уры оглын күл болту,
сілік қыз оглын кюнг болты...» (31, 29) яғни «табғаш ... бек ... ... пәк ... күң болды». Бірақ сол кездері түріктер Гоби шөлінің
түскей бетіндегі иен далада өз тұрмыс-тірлігімен ... ... ... ... ... ... көп ... олар да
пайдаланатын, жортуыл-жорықтарға қатысып, қызмет ... өсіп ... ... қоржындарын толтырып, олжа алып қайтатын. Олар ... ... ... ғана ... ... ... қанауға
ұшырамаған секілді.
Енді басқа бір текті алайық:
« (Елтеріс қанға)... елсіреген, ... ... күң ... ... (31, 37-38). ... тағы да жеке бастың ... ... тек ... ... ғана ашып ... ... ... қазасы сыпатталған кезде «оның халқының құл
мен күңге айналғаны» көрсетіледі, сонда ... құл ... ... ... ... алынғаны айтылады.
Сонымен «құл» сөзінің негізгі мәні – бөтенге ... Оның осы ... ғ. ... ... ... ... түріктер, құл саудасымен айналысатын,
мұсылман мәдениеті жүйесіне кіруіне байланысты, «құл» ... ... әсте ... ... ... да ... ... VI-VII ғғ.
Құлдарды пайдалану жолы мүлде басқа болған: түркіттер оларды өз қарауындағы
жерге әкеліп, белгілі бір ... ... ... ... жинап
тұрған. Бұнымен бірге әйелдерді үйде күтуші және ... ... ... Рим ... ... деп айтуға болады, ... ... ... ... сөзі оларға мүлде келмейді. С.П.Толстов тек қана
тұтқындардан құралған қыстақтар болғанын, ... ... ... қолөнері кәсібінен түсетін өнімдерден салық төлеп тұрғанын жазады. Шын
мәнінде бұлар жаңа ... ... еді, ... ... ... «Сүйшу» салық жәйін көмескі ғана хабарлайды: «Берілетін
адам, ат, салық пен мал санын ... ... ... ... ... ... ... Кагантвация түрік қағанаты бодандарына алым-салық салу
жүйесін тамаша сипаттайды: «Теріскей кінәзі ... ... ... ел ішін үрей ... Ол ... алтын айыру, күміс өндіру,
темір мен қарауылдар қойды. Сол сияқты ол тауарлар мен ұлы ... – Күра ... ... аулайтын балықшылардан баж салығын жинайды, бұған қоса парсы
патшалығының хат-хабар қатынасы қағаздарынан да дирахма алып ... ... ... ... ... алым-салықты Иран шахтарынан
әлдеқайда көп алған, демек түркі хандары мен бекзаттарының байлығы әрбір
елді ... ... ... еселеп өсе берген. Халқа мен ... ... ... ... ... мен ... ... қала-
мемлекеттері, Тоқарстан бектіктері, Азияның ризық-берекесі – Турфан, Орал
маңының угорлары, Кубанның ұтырғырлары, Саян-Алтайдың түскей ... ... ... тап ... ... ... отырған. Бұған қоса
Қытай жыл сайын салық төлеп тұрған, ... ... ... ұшырайтын болған, ал Иран мен Византиядан не ... не одақ ... ... үшін ... ... тұрған.
Әлбетте, осынау байлықтың бір бөлегі қатардағы сарбаздарға да ... ... ... ... қаталдықпен қанауға тек осылардың
шексіз берілгендігі ғана мүмкіндік жасап отырған, ... де ... ... ... ... хандардың өздері алатын болған.
Осындай жолмен қордаланып жиналатын байлық хисапсыз көп ... ... ... ... ... ... ... қабылдағанын
Менандр келістіре сипаттап жазып кеткен. «...Олар түсте әдемілеп ауқаттанды
және ұзақ күнді сол шатырда той-томалақпен өткізді. Шатыр алудан ... ... ... жібек матадан тігілген еді. Олар шарап ішіп шаттанысты,
бірақ шарабы біздердікі секілді ... ... ... ... ... ... да ... белгісіз сусыны. (32, 216). Келесі күні олар
(ұрымдықтар) кешегі сияқты жібектен жасалып, ... ... ... шатырға апарылды. Мұнда олардың әр түрлі әулиелері қойылған екен.
Дизауыл (Істемихан) саф ... ... ... ... ... үйдің дәл
ортасында алтын ыдыс аяқтар мен бүріккіштер, кеспектер бар, ... ... Олар ... ауқатқа бас қойдығ, қажетті кептерін ішімдік үстінде
айтып, сырласып біткесін, жөн-жөнмен тарқасты. ... күні олар ... ... ... ... ... алтынмен апталған ұстындар, сол сияқты төр алтын
ауыз тіреп тұрған алтындалған төсек ... ... ... кең ... ұзақ етіп ... ... қойылған, олардың үстінде көптекен күміс
бұйымдар, аяқ-табақтар мен ... ... ... күмістен
жасалған бейнелері бартұғын, бұларының және бізде жасалатын ұйымдардан еш
бір ... жоқ еді. ... ... жиҺаз-мүлкі міне осындай еді».
Бұл байлықтың бәрі әлбетте таланып алынғанды, ... ... ... қожасына айналдырған түркіттер жеңісі кездейсоқ ... ... ... көшпелілер деңгейінен жоғары тұрған әскер мен басқару жүйесін
шебер құрғаны сондай, түркіттер сол жеңісіне лайық жұрт ... деп ... айта ... ... ... ... де, оның айналасында ... ... әсте кем ... ... өзгерістер болып жатыр. Оның ең
бірінші көрінген жері ... ... ... ... Бумынның баласы әрі мұрагері Қара Ыссықхан әкесінен жарты жылдан
соң – 553 ж. жас кезінде қайтыс болғанын жоғарыда айтқан ... Оның ... ... ... ... билігі Бумынның екінші ұлы – ... ... ... қолына кешеді. Оның тұсында түрік қағанатының
сыртқы саясаттағы құдырет-күшінің алғашқы қадамдары ғана ... ... ... ... ... жүйе де ... осының арқасында
түркіт мемлекеті жүз жылдан аса уақыт бойы ... ең ... ... ие
болып, VI-VII ғғ. ұлы мемлекеттерімен бәсекелесе алатын дәреже жетеді.
Бұл жүйесінің мәнісі мынада еді: Түрік мемлекеті ... ... ... ... ... Он жыл ... ішінде түркіттер Сары
теңізден бастап, Еділге дейінгі көшпелі тайпаларды түгелдей қолына қаратады
да, тағы да ... ... ... ... ... жая ... ... ұлан-ғайыр жерді бағындырып қана қоймай, оны ұстап қалу да ... ... ... қанаушы өкіметі оның жаңа бодандарының көңлінен
шыға қоюы қиынды, сол ... де ... ... ... бір сәт ... ... Ашин әулетіне қарсы көтерілістер, қашан мемлекет құлап
біткенге дейін, ... ана ... енді ... мына ... гу етіп жанып, бір
сөнбей қояды.
Муганханның алдына қойылған ең зәру сыртқы саясат мәселелерінің бірі ... ... ... кетуінің алдын алып, соған жол бермеу
мәселесі бер еді.
Байрағына бөрі басы бейнелегенген, көк ... атты ... ... ... ғана ... ... адалдықтан айнымаған. Тек қолында
қуатты әскері бар бек қана жат жұрттың ... мен ... тиып ... еді. ... бек ... ... пен ... болып тұрғанда және оны хан
қосынынан орасан зор қашықтық бөліп жатқанда, ... ... ... ... ... итермелейтін нендей нәрсе? Рас, өз орнына туысқан ... ... ... ... ол ... бәрібір жөндей алмас еді,
өйткені туысқандар арасында тартыс-талас әрдайым болып тұрған. Міне ... ... жуйе ... егер ... ... мен ... ізгі қасиеттері адалдықтың кепілдемесі бола алмайды екен, ендеше
оны орталық ... ... етіп ... ... тәсілін тбу керек.
Еншілік-таспиқтық жүйе тәж-тақты мұра ретінде алу кезегін реттеп, ... ... ... ... мұрагері болып баласы емес, інісі
саналады, сосын немере ... ... ... ... ... Тақты
тосатын ханзадалар басқаруға енші етіп аймақтар алатын болған.
568 жылы түрік мемлекеті төрт еншілік аймаққа, ал 576 ж. сегіз еншілік
аймаққа ... ... ... ... ... ... ... дұрыс бола қоймайды. Мұнда бәрінег бұрын әскери күшті бөліп, белгілі
бір ауданмен қоса ... ... ... ісі ... ... Жоғарғы
ханды Минандр Арсила деп атайды. Мұнын ... ... ... аты ... білу
қиын емес. Муганханның 572 ж. қайтыс ... біз анық ... ... ... ... таққа оның інісі Тобахан отырады ендеше Арыслан
Тобаханның өз аты ... аты) ... деп ... жөн ... ж. ... шығыстан немере інісі Шетуге, батыстан – інісіне
еншіліктер бөледі де, ол ... ... ... ол ... ... ... ұлына қалдырады. Муганханның баласы Төременнің теріскейде, ... мен ... ... шығар, қосыны болған. Жуырда қайтыс болған
Істемидің балаларының еншіліктері ... Қара ... (сор) ... ... Еділ мен Жайық бойында екен. Ұлы ханның қосыны байырғы
түрік жері - ... ... ... ... ал қалған екі еншілік, шамасы,
оның екі ұлына: Әмір мен Тегіншат меншігінде ... ... тап ... күрделі, шатысқан жүйесі жағдайында тәж-тақ
мұрагерлері жайындағы таспиқтық заң әуелгі кезде аса ... роль ... ... ... екі рет таққа отыруына кедергі жасалады, әйтпесе
ол мемлекетті мүшкіл халге ... ме еді, ... еді. ... әр ... ... ... ... Енші аймақ бектері ерте ме, кеш ... ... ... бір ... ... бүлік шығарып, алауыздық
тудырмайды, сондықтан да мемлекет әр ... ... ... ... ... үлгі ретінде, тегі, түскей хұндарының ІІ ғ. тақты
мұралану тәртібі алынған сияқты, өйткені V ғ. Ашин ... арқы ... ... жасаған ғой, бірақ оның мәні мен қолданылуы ... ... ... ... VI ғ. «Үлкен әулеттің» болғандығы жөнінде
ешбір ... ... және бұл ... ... үшін соны ... ашып ... Ол қалай болса, олай болсын, әйтеуір сол ... ... ... ... жақсы жағынан да, жаман ... ... ... ... ... ойланып, тиянақталып жасалғанына қарамастан, іс
жүзінде түркіттер қоғамының мызғымас бірлікте болуы мүмкін еместі, өйткені
жалпыхалықтық ... мен ... ... ... әскери бай-бағландардың
бөлініп шығуы әсер етпей тұра алмады. Түркіттердің бұл ... ... ... ... ... болған көшпелі мал шаруашылығының
жағдайы мен өндіргіш күштердің төмен дәрежеде болуына байланысты ... ішкі ... ... ... біз қатардағы
сарбаздардың хан билігіне қарсы ... ... ... ... ... ... ... немесе хан
тегіндегі бектер тұрған.
Күллі түріктер түгелдей жауынгер болғандықтан да, ... бәрі ... ... ... ... ... отрядінде, қызмет атқарған.
Бектре өз жауынгерлерінің көңіл күйімен санасып отырған, өйткені олар ... ... және ... ... ... жауынгерлер билеуші бегін не
бұлардың өз мүдделеріне сәйкес әрекет етуге итермелеген, не оны ... ... ... ... ... ... ... болуы
сөзсізтұғын. Бірақ қатардағы әскердің бай-бағландарға қарсы ... ... ... ... ... ғана емес, рулық бірлік арқылы да
байланысып ... жеке ... ... ... ... болады. Мұндай ахуал
кезінде хан әулетін тақтан құлатудың түркіттер үшін ешбір мәні жоқ, ... ... ... бастайтын ханзаданы әр уақытта да табуға боалтын еді.
Мұнымен бірге сырттан ... ... те ... еді: бірінші жақтан, Қытай кез
келген уақытта шабуылға шығуға дайын тұратын, екіншіден, теле ... ... ... қоя ... ... ... іздейтін. Аса қиын хал түркіттерді
өзара ... ... ... ... ... сол себепті де қатардағы
сарбаздардың хандар мен бектерге қарсы бірде-бір көтерілісі ... ... ... ... еді. ... барысын баяндамай
тұрғанда айтылатын бір нәрсе, түркіт қоғамында таптардың құрылуы ... ... ... ... ... Иран) жақсы дамыған, қуатты
таптық мемлекеттер болған кезде басталғанды. Батырлық пен күш-қуатқа ... пен ақша ... ... ал ... ... техникалық
жағынан жете жарақтанған жалдамалы әскерлер соғыста дала ... ... Сол ... ... ... ... түркіт мемлекетінің
құламағанына емес, оның жүз жылдан аса уақыт өмір ... ... ... Түрік хандарының төңірегінде, неге екені қайдам, әйтеуір туған
үйіне немесе қытай қызметіне сыйыспаған, күйретілген жужандардың сарқыттары
мен ... ... ... Олардың шыққан тегі әртүрлі де, бірақ бәрі де
өзара, тіліндегі біраз ақауыл болмаса, көне түрік ... ... ... ... ... ... ... «этнос», мағынасында
емес, «демос» ұғымына жақын мағынадағы жұрт еді, өйткені «будунге» бектер
(turk baglar budun) – ... ... мен ... ... ... ... және turk gara budun» - ... қара халқы», сонда gara budun -
бұқарада – ешбір ... ... ... «altı bag budun» - ... ... яғни алты ... дегені. Осыдан көрінетін бір нәрсе, «budun» орданың
қарапайым жұрты, бектер әміршілер құрамы, ал күллі жүйе яғни ... ... ... ... ... ... VI ғ. түркіт ордасы тайпаға
сәйкес келетін, кейін ол мемлкетті де қамтиды. Үй ішіндік тірліктен әскери
тірлікті ... ... ... ... орда ... ... ... әскер сияқты үйреншікті ұйымының оң және сол қанаттары болуға
тиіс. Толос – ... және ...... ... да тап ... ... -
пен «тардуш» терминдерін И.Н.Клюкин өз еңбегінде ... ... ... ... ... белгілі бір тайпалар атымен теңестірген
деп тала тудырудың өзі ерсі.
Е. Прицак «будун» терминін ұлыстың бір ... деп ... де, ... ... ... «ирген» терминімен қатар қояды. Алайда жоғарыда
келтірілген бектерді будундерге қарсы қою ғана ... сол ... ... ... ... ер ... – кин ... жалғауы) (33, 100) деп
талдағаны «еркин - ирген» (сөзбе-сөз – «еркетер ... ... ... ... ал ... ... түсінік яғни ханның, бектердің
будуні – қарашасы ... ... ал ... ... ретінде Kun (31, 397) –
деп аталған, ал Е. Прицак budun және bugun ... – «бұл ... ... қатар қоюға тырысуы филологиялық және тарихи көзқарас
тұрғысынан да ешкімді сендірмейді.
Ал тайпаның жеке бөлігінің – «огуз» ... өз ... бар, оны ... oq ... ... бір түрі ... ... тайпаның негізгі ұясының
бір тармағы ретінде түсінеді. Бұл мәселені де талдап көрейік.
Тайпа. Әуелгі ... ... ... ... көрінген еншілік-
таспиқтық жүйе бірте-бірте және ... ... де кіре ... Ол ... ... да құрастырып қалыптастыра бастайды –
дүние-мүліктің шашырауына кедергі жасап, көпжандық әулеттер-үйлер ... ... ... тұсында түз тұрғындары әбден байып алады. Біріншідін, ... ... ... ... түсіп жатады, екінішіден, хандар ... ... ... ... да ... үшіншіден, даланың
тынышталып, ұдайы ... ... ... ... ... ... де игі әсерін тигізеді. Байлық көзін ... ... ... жасау ісі де жүре береді, олар талан-таражға салынбай,
бөліп-жарылмай, іргелі үйлерде-әулеттерде сақталады. Бұл тек тайпалық ұйым
болғанда ғана ... іс. ... ... ... ... зор елді бірлесіп
басқарған Ашин әулетінің хандары көрсете білді. Іргелі ... ... ... ... алыс-жақын туысқандарын басқара
бастады. Әулеттер өсіп өркен жайып, ру тайпаларға айналады, бірақ ... және ... ... ... ... ... өздерінің ықпал-
билігін пайдаланып, тіпті хан мен идықұт атағцн ... ... ... жүре ... ... ... ... орнында
ұйғырлар, қарлықтра, дулу мен нушбилер құрылады, шығыста бұл ... ...... мен ... (олар половцылар – қыпшақтар ғой
баяғы) келіп ... ... ... жауы ... ... ... ... бір-біріне қарама-қайшы және бітіспес жаутұғын. Тайпа басшылары
өз малын бағып, бейтарап жүргені үшін Қытайдан сыйлық алғысы келеді ... ... ... ... ... келеді. Ордалардың ханы болса, күллі
жастарды жауынгерлік отрядтарға тартып, оларды әскер ... ... ... ... сөйтіп соғыс қауып төңдіріп
қорқытып, қытайлардан алым-салық түрінде егін шаруашылығы мен қол ... ... ... тықсырып күн көрсетпеген шағын тайпалар – қанша йтақнмен,
оларды румен теңгермеу керек - ... одақ құра ... ... ... аты ... ... ... алады. Содан былй этноним ретінде тоғыз
оғыздар (қауымы) – ұйғырлар және үш оғыз – ... ... ... Осы
тұрпаттағы дулу мен нушиби одақтары құрылады, келіп тоқтаған. Жинақтаушы
этникалық ат ... ... ... ог – ... ру» ... ... оның ... түрік сөзі «оу» - «ана», сол сияқты «оүул» - «ұрпақ, ұл» және «оүуш»
- «ағайын, ... ... де әлгі ... барып шығады.
Сонымен «оғыз» деген сөз әуел баста тек «тайпа», «тайпалар» ... жай ... ... ... кейінірек жинауыштық мәні бар
этникалық атқа айналған, сөйтіп белгілі бір жағдайда қажетті ... ... ... ие ... ... оғыз – «тоғыз (әртүрлі) тайпа»,
үш оғыз – «үш ... ... (34, ... ... ... ... ... мәнін жоғалтып (будун термині
тәрізді), түркімендердің, аты аңызға ... ... ... ... ... ... ... айналған.
Оқиғалар барысын түсіндірудің осынау ұсынылып отырған ... ... ... ... ... ... ... IV-V
ғғ. дили, VII-VIII ғғ телелердің тайпалық ... ... ... ... ... күмәнсіз атасы – гаогюйлер 12 патриархалды ... ал ... ... ... 15 ... ... ... сеяньто (сирлар мен яньтодан ... ... ... ... Гулигань (құрықандар – якуттердің арғы атасы), ... ... ... ... ... ... Хусйе,
Хигй, Адйе (едиздер), Байси (1, ... ... ... Добамен
салыстыруға келетін тубалардан ... ... ... болмайды.
Рулардың бұлай басқаша аталуы, тек туысқандықтың рулық патриархалдық жүйесі
бұзылып, бұрынғы көне рулар орнына жаңа ... ... ... ... ... ... Бұлай қайта құрылудың себебі де болған: түркіттер ... бойы ... ... және ... күш-қуатымен теріскейдің шөл
далаларында қаһармандық көрсеткен». Демек телелер будун болып, ... оның ... ... ... ... тап сол кездері,
рулық жүйе ... жаңа ... ... ... ... ол ... – бірлестіктермен – тайпалармен алмасқан деп ойлаған дұрыс. ... ... ... ... руын - Син – ... теле ... – бу
(Бичурин аудармасында – «ұрпақ») деп атаған.
Ашин әулетінің қағанытындағы әлеуметтік ... ... ... әскери және тайпалық құрылысты ұштастырып-ұластыру әрекеті болған.
Орта Азияда осындай жұптастықты іс жүзіне бірінші ... ... ...
түріктер. Олардың өздері де мұны жақсы түсініп, өз ... ... ... атаған. Сонда телелердің тайпайлық одағымен жужандардың ... ... ... ... өз ... тиянақтылығын атап өтсе
керек.
«Ел-ил» сөзін ... ... ... ... әрқилы етіп аударады
(Бұл туралы сөз әлі алда). Бұл ұғымдағы басты нәрсе – ... ... ... ... ... ... тұруға мәжбүр, жаулап
алынған тайпалардың болуы.
Түріктер жасаған әлеуметтік-саяси жүйе, толғағы ... ... бір ... шешіп тастамағанымен, VI ғ. үшін ең ... ... бұл жүйе ... ұрпақ өмірі бойынан түркіттердің даланы ... ... ... және ол ... ... баяндаудан белгілі
болатыны сияқты) түркіттер дәуренінің өтетінің де ... ... ... сатылары. Түрік қағанатына кіретін тайпалардың қоғамдық дамуының
сатылары туралы мәселе – аса қиын, күрделі ... егер біз, ... ... және ... ... олар ... қисапсыз көп
тайпалар арасын анықтап бөліп алмасақ, оны тіпті ... та шешу ... ... қоса ... бір жәйт, өзінің 110 жылдық дербес тіршілігінде
қағанат едәуір дәрежеде эволюция жасайды, сол себеgті де VII ғ. ... ... ... VI ғ. ... ... ... көне ... қоғамдық құрылысы «қарапайым феодалдық
қарым-қатынастың ерте ... түрі ... ... (35, 145) ... ... Оның бұл ... іс ... мәліметтерге де, сол
сияқты Ф.Энгельстің әскери демократия тағылықтың ... ... ... ... де қайшы келеді Ф.Энгельс былай деп жасады:
«Жоғары саты. Темір кенін балқыдудан басталады да, ... ... ... оны сөз ... ... ... нәтижесінде нығыз өркениетке
айналады.
Жоғарыда айтқанымыздай-ақ, дамудың, тек ... ... ... ... ... өткен осынау сатысы өндіріс ... ... ... ... күллі сатының бәрін қоса есептегендегіден, әлдеқайда бай. Оған
қаһармандық дәуірдегі гректер, Римнің негізін салардан сәл ... ... ... ... мен ... заманындағы нормандар
жатады». Жоғарыда баяндалған жәйттің бәрі түркіттерді осы сатыға жатқызуға
негіз болады.
Тағылықтың ... ... ... ... Энгельс оның мынадай
белгілерін атап көрсетеді. «Барша ... ... ... ...... ... ... бастан кешіреді». Мұны темірді балқытып,
өндеген түріктерге де қолдануға болады. ... тез ... ... ... ... ... ... Біз бұл құбылысты сыпаттап жазғанбыз.
«Енді құдық... қоғамдық жүйенің аса мәнді ... ... ... ... ... тап осы сатысын бастарынан өткізеді.
Құнарлы жер жеке сіңе ... ... ... ... сосын
біржолата беріледі, оның толық жеке меншіке өтуі біртіндеп, жұпты ... ... ... ... ... Жеке семья қоғамның жеке
шаруашылық бөлшегіне айналады. Міне осындай өтуді біз ... ... ... өкімет мекемесі: «Халықтың әскери көсемі – rex, basileus ... ... ... ... ... ... Соғыс және соғыс
жолындағы ұйым енді халық ... ... ... ... ... ... соғыс тек шабуыл жасағанына бола өш алу үшін ... ... ... жерді кеңейту үшін ғана жүргізілетін болса, енді тек тонаушын ғана
жүргізіледі және ... ... ... міне тап осындай соғыста мен жортуылдар себептері
хабарланады, өз ... ... және ... ... біріктіріп
ұстайтын шенеуніктердің орасан зор жүйесі – жағбылар, шадтар, түтүктер және
басқалары тек ... үшін ғана ... еді, ... ... атап ... мұра етіп ... ... айрықша ерекшеліктері болған.
Тонаушылық соғыстары жоғарғы әскербасының, сол ... оған ... ... ... түседі... король үкіметін мирасқа
айналдыру, асылтектілер мирасқорлығының ... ... ... ... міне ... ... Ол ... құрылысты
жалмап, жұтып қойған әскери демокрартия сатысында тұрады және ... ұшы ... ... ... болып табылатын көршілеріне қарсы
кезеулі тұратын. Тонаушылар мен тонаушылардың ара қатынасында да ... ... Ашин ... сырттай Спартакқа ұқсайтын кезі
барды, бірақ бұл одан әлде неше есе ... да ... ... ... ... ... ... МЕМЛЕКЕТТЕРІ (ҮІІІ-ХІІ ҒҒ.)
3.1. Қарлұқ елі
Кезінде ұлы түркі мемлекетінің негізін қалауда ерекше үлес ... ... ... ішіндегі мықтылары уақыт өте, дербестікке
ұмтылып тарихта өз ... ... ... ... бірі ... еді.
ҮІ-ҮІІ ғасырларда қарлұқтар Түрік, Батыс Түрік және Шығыс Түрік
қағанаттары ықпалының аясында келді. ... ... орын ... саяси қиын-
қыстау кезеңдер барысында қарлұқ тайпаларының бірлестігі аумақтық және
саяси жағынан ... ... ... ... ... ... ... хабарланған. Мәселен, шығыста олардың ... ... ... ... ... ... аймағында орналасқаны
айтылған, ал ең оңтүстігінде Ауғынстанның ... ... ... Алайда олардың негізгі көпшілігі ертедегі түріктердің руналық
ескерткіштерінің деректері бойынша ... ... мен ... ... ... ... мен ... жағындағы аумаққа
орналасқан «үш қарлұқ» (қарлұқтардың үш тайпасы) бірлестігі ретінде мәлім.
Қарлұқ ... ... ... ... ... атақ ... ... аздардың билеушілері осылай аталған. 657 жылы ... ... ... ... үш аймағын қоса, тайпа ... ... ... аймағы пайда болды.
Шығыс және Батыс қағанаттардың күшеюіне немесе әлсіреуіне қарай
қарлұқтар кей ... ... ... ... ... енді ... ... бағынып жүрді. 682 жылы Моңғолияда Шығыс
Түрік қағанаты ... ... ... оған ... ... ... ... айтылғандай, қарлұқтар қағандарға қарсы бірнеше көтеріліс
жасаған және ... ... ... ... ... отырған. Қарлұқтардың
бірінші жорығы 711-712 жылдары болған, бұл жөнінде Күлтегін мен оның ... ... ... ... ... ... түрік жазбаларында айтылады.
Мұнда былай делінген: «Күлтегін 27 ... ... ... халқы азаттық
пен тәуелсіздік нәтижесінде жауға (бізге) айналды» (31, 41-42). 715 жылы
Білге қаған мен ... ... ... ... (31, 42).
Мемлекеттің құрылуы. Қарлұқтардың дербестікке ұмтылуы олардың Ұйғыр
қағанатынан бөлініп шығуына жеткізді. 746 жылы ... ... ... ал онда ... ... тым ... болатын. Өзара қырқыста ... ... ... күш-құдіретінен айрылды. Соның салдарынан
бытырап кеткен түргеш тайпалары қарлұқтарға лайықты ... ... Бұл ... ... ... Терхин жазбаларында: «Ит жылы үш
қарлұқ опасыздық жасап, қашып кетті. Олар ... он оқ ... ... - деп ... ... әулеттік руларының саяси билігінің
әлсіреуін Шығыс Түркістандағы ... ... ... ... ... ... ... алды, Шашқа (Ташкетке) дейін жетті, бірақ мұнда көк
тіріген Қытайдың мүдделері батыстан өздерінің ... ... ... ... келе ... арабтардың мүдделерімен қиғаш келеді.
Қайшылықтың шиеленіскен түйіні 751 жылы екі ... күш ... ... ... ... оның нәтижесінде тань әскерлері үлкен
шығынға ұшыралы. Араб ... Ибн әл ... ... ... ... ... 50 мың қытай өлтіріліп, 20 мыңдай тұтқынға алынды.
Тұтқындар арасында қолөнершілер көп болған. Талас ... ... мен ... ... ... зор тарихи маңызы болды.
Қытай әскерлері Жетісу шегінен ғана емес, ... мен ... ... ... да ... Талас аңғарында арабтықтар да
тұрақтап қала алмай, Шашқа шегінді. Соның нәтижесінде қарлұқтар өз жағдайын
нығайтып ... ... ... үшін ... мен ... ... күрес
жүрді. Алдыңғы ортағасырлық жазбаша деректерде келтірілген оғыздардың
атақты аңыздарына сәйкес, Ыстықкөл мен ... ... ... ... отаны
деп саналған. Осы тай-таластың нәтижесінде оғыздардың негізгі бөлігі Жетісу
шегін тастап, Сырдарияға кетуге мәжбүр болды.
766 жылы түргештердің екі ... ...... және Суябпен қоса
бүкіл Жетісу қарлұқтар жабғуының қолына көшті. Сол ... ... ... ... ... ... қолына көшуі Жетісуда Қарлұқ
мемлекетінің біржола қалыптасуына жеткізді. Қарлұқтар өздеріне ... ... одан әрі ... ... 766-775 ... қарлұқтардың
бір тармағы Қашғарияны басып алды, ал ҮІІІ ... ... ... ... тобы ... өз ықпалын таратты. Бұл оқиғаларды бейнелей келіп, әл-
Марвази былай деп ... ... ... Тулис тауында тұрды және тоғыз-
оғыздарға құл болды. ... ... олар ... билеушілеріне қарсы
көтерілді, түргештердің елін жаулап алды, ал ол жерден мұсылман елдеріне
қарай жылжыды.»
ҮІІІ-Х ... ... ... мен ... орта ағысы арасындағы
аумақ қарлұқ тайпаларының әскери-тайпалық ақсүйектерінің билігінде болды.
Қарлұқтардың мемлекеттік құрылысы үлестік-тайпалық жүйенің дамыған ... ... ... өзі бір орталықтан басқару түріне жәрдемдеспеді.
Қарлұқтар жабғуының билігі сөз жүзінде ғана болды. ... ... және ... ірі тайпаларды басқарып отырған ... ... ... ... және іс ... тәуелсіз иеліктерін нығайтуға ұмтылды.
Мәселен, жікілдердің билеушісі, «алтын ... пен ... ... пен ... билеушісі», сірә, қарлұқтардың жабғуына
тәуелсіз болса керек. Әрбір үлестік билеушісінің ... ... ... ... орналасқан ордасы мен әскері болды. Тайпа шонжарларына
мұрагерлік сипатта болған артықшылықтар ... ... ... басқару жүйесі олардың көшпелі және жартылай көшпелі
тұрмысының ерекшелігін бейнеледі.
Билік етуші ақсүйек үстем ... ... ... ... ... қана ... жоқ, ... конфедерациясының рулары мен тайпалары
да әлеуметтік маңызына қарай бөлінді.
Көшпелі тайпалардың билеп-төстеуші шонжарлары жайылымдық жерлерді ... ... ... да ... ... ... ... «Худуд әл-
алам» (Х ғ.) авторының мәліметтеріне ... ... ... ... ... көп ... және ең бай жер ... онда
қалалар мен отырықшы қоныстар көп еді. Нақ сол ... ... ... 25 қала мен ... ... ... ішінде Құлан, Мерке, Аталық,
Тұзун, Балық, Барсхан, Талғар, Тоң, т.б. бар. ... ... ... ... (ХІІ ғ.) ... ... ол «көп адам ... бекіністі, әскері сансыз көп және ... мол» деп ... ... мен ... ... ... ... оңтүстігі
мен Жетісу тұрғындары үшін дипломатиялық және сауда ретінде ғана ... ... ... және ... ... жолы ретінде зор маңызы болған Ұлы
Жібек бойында ... ... ... ... ... ... ... болды. Құрамындағы ру-тайпалардың және этникалық бірлестіктердің
қосылып, ендігі жерде ... ... ... байланысты сандық және
сапалық өзгерістерге ұшырап отырды. Бұл ... ... ҮІІІ ... ... ... 760 жылы ... Жетісуда және Оңтүстік
Қазақстанның біраз жерлерінде саяси үстемдікке ие болғын соң күшейе түсті.
Қарлұқтар ... ... ... ... үш ... ел ... оны
иемденген соң, оның құрамына Батыс Түрік және ... ... ... ... ... ... ... қалыптасу процесін
тездеткен фактор олардың ҮІІІ ғасырдың ортасында Ұйғыр қағанатынан бөлініп
шығуы болды. Содан сол олар ... ... ... ... ... елін ... ерте ... бір орталыққа бағынған мемлекеттің пайда
бола бастағандығын араб ... ... ... ... ... (қарлұқтардан) болды, ал түріктердің басқа мемлекеттерін және
олардың патшаларын өз қол ... ... (36, ... ... билеушісі деректерде әр түрлі айтылды. Мысалы В.В.
Бартольд өз еңбегінде ... ... ... ялан шах, ... ... басқарушылардың болғанын айтады (37, 37-38).
Қарлұқтардың әлеуметтік өмірінде де құл еңбегі пайдаланылды. Алайда
құл еңбегі экстенсивті мал шаруашылығы ... ... ... ... ... ... күштің негізі бола ... тек үй ... ... ... ... қарлұқтардың әлеуметтік тіршілігінде «таттар»,
Жетісудағы тәуелді, соғды тілдес, ... қала ... ... ... (38, 90). Олар ауыл ... ... ... Таттар
– ертеден келе жатқан әлеуметтік топ болды. Олар туралы ҮІІІ ... ... ... ... ... ... ... түркі тектес саяси
бірлестіктер сияқты қарлұқтар қоғамында да ... ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде бұл қоғамда
патриархалдық-феодалдық институттардың дамуын байқауға болады. Ең жоғарғы
иерархиялық сатыда ... ... ... ... елінің тарихын зерттеудің бір құндылығы бұл ел басқа түркі
көшпенділеріне қарағанда ... ... өте ... ... ... ... мекендеген Жетісу мен Оңтүстік ... ... мен Ұлы ... ... ... ... ... даму
дәрежесі байқалды. Мұның өзі сол кезге сәйкес келген шығыс реннесансына
(қайта өрлеу) тікелей ықпал ... Оның ... ... ... ... ... ... сынды ғұламалардың тууы болды. Жоғарыда аталған
жетістіктердің бәрі де Қарахан әулеті тұсында ... елі ... ... ... мен ... ... да бұл мемлекетте феодалдық қатынастардың соншалықты жоғары
дәрежеде ... ... ... ... ... толық
пайдаланылған жабғулық иеліктердің кеңінен және тереңдеп дамуы қамтамасыз
етті. Мұндай сабақтастықты және ... шет ... ... ... ... ескере отырып, шартты тұрғыда енгізілген «Қараханид
мемлекеті» ... ... ... оны ... қағанатыгың тікелей
мұрагері ретінде қарау қажет.
3.2 Қарахан мемлекеті
Осы арада ... ... ... ... ауыз тоқталып кетпеу
мүмкін болмас. Себебі Қарахан мемлекетінің ішкі ... ... ... ... ... ... ... В.В. Бартольдтың
пікірінше Қарахан мемлекетінің негізін қарлұқ, шігіл, яғма ... (12, 113). ... ... ... ХІ ғ қарлұқ мемлекетінің
негізі болған яғма және ... ... ... ... ... бөлінді. Бұл
мемлекеттің екіге, яғни батыс және шығыс болып бөлінуін ... ... Ұлы ... ... есептелді, оның ордасы Қашғар мен Баласағұнда ... ... ... ... ... ... ... лауазымын иеленді, ал
батыстағы қаған яғма тайпасынан шығып, Богра қарақаған лауазымын алды. Оның
ордасы ... ... ... ... ... және ... қағанаттарда
екі түрлі билік иерархиялары болды. Мәселен, шығыста Арслан-илек, Арслан-
тегин, ал батыста Богра-илек, Богра-тегин, т.б
Лауазымдар иерархиясында әр ... ... ... ... ... бірдей болмады, жекелеген атақтардың маңызы өзгеріп отырды.
Барлық жер билеуші әулеттің меншігі ... ... және ... ... бүкіл мемлекетті көбіне тамғаш-хан атанған «хандардың ханы»
биледі (37, 41-47).
Қарахан мемлекеті құрылымының ... ... мәні ... ... жүйе болды. Мемлекет өз билеушілері басқарған бірқатар ірілі-ұсақты
әмірлерге – ... ... ... ... ... ... ірі
үлестік жерлерді иеленушілір билеуші әулеттерден болды. ... ... ... бен ... ... ... ... қолында
болды (2, 403).
Мемлекет басшысы – қаған – сонымен бірге Қарахан мемлекетінің басшысы
болып есептелді, бірақ оның ... іс ... ... ... ... ... ... шектелген еді. Әсірелеп «әлем билеушісі» деп аталған
қағанның сарай маңындағы адамдары мен ... ... ... Ханға ең жақын адамдардың бірі болып уәзір саналды; оны ... ... ал ...... кермесінде дайын тұрған атпен
салыстырады(42, 187). Уәзір жоғарғы билеушінің ең жақын көмекшісі ... ... ... ... оның ... ордасы мемлекеттік және әкімшілік басқару
орталығы болып есептелді. Хан ... ... ... ... олардың
арасында сарай күзетінің бастығы «қапығ-басшы», қазынашылар – ... т.б. ... ... ... діні ... өкілдері болды. Олардың арасында хат жүргізуші (бітікшілер) аз
емес.
Деректерде қағанның тапсырмасын орындайтын елшілер – «ялавашылар» ... ... ... ... мәліметтер мемлекеттің әкімшілік
құрылымының кейбір белгілері туралы ғана жорамалдауға мүмкіндік береді. Ол,
тегінде бірегей құрылым ... ... және ... ... ... ... керек. Егіншілік окруктері толық ... да, ... ... ... ... ... ... мен Мәйереннахрдың
шұрайлы алқаптарында бұрынғысынша қоныс және қала ... ... ... ... ... ... ... тұсында сахиб-барида
(мәліметшілік қызметті қоса атқаратын почта ... ... ... ... ... мен ... және басқа да лауазымдар
сақталды.
Далалық аймақтағы мал шаруашылығымен айналысатын халықтарды басқару
тәртібі басқаша болды. Ол да ... ... ... ... да,
көшпелі қауымдардың әкімшілік басқаруы рулық-тайпалық басшы топтар арқылы
жүзеге асырылды. Елші-басшы, яғни «ел» басшысы ретінде ... ... бай және ... ... ... Далалық аймақта төменгі әкімшіліктің
шоғырланған жері, ... ... ... ... қонуы» болып табылатын
көшпелілердің мекені болса керек (2, 404). Қарахан бектерінде едәуір көп
өкілеттік ... Олар ... ... ... ... сот ... ... құқық нормаларының орындалуын бақылау міндеттелді,
шекараларды ... да ... ... ... ... мен ... ... (ілек-хандарға)
бағынды, олар үлес билеушілері еді. ... ... ... ... ... ... өз ... және тұрақты ордалары болды.
Ілектер үлесті жерлердің қалалары мен ауылдық ... ... ... Қарахан қағанатының мемлекеттік-әкімшілік жүйесі феодалдық негізде
орнықты.
Алғашқы кезде түркі қағанаттарының мемлекеттік құрылымдары дәстүрлерін
жалғастырған Қарахан ... ... ... тұрғыда, әлеуметтік
тұрғыда да олардың қарапайым ... ... жоқ. ... ... ... ... ... институт әскери-лендік жүйе ... ... ... мен жақындарына ауданның, аймақтың немесе қаланың
халқынан бұған дейін мемлекеттің пайдасына ... ... ... ... ... ... тартулар «иқта» деп аталды. Ал оны ... ... ... ... «иқтадар» деп аталды.
3. Оғыз мемлекеті
Оғыздардың мемлекеті туралы алғаш рет ІХ ғасырдың аяғы – Х ... араб ... ... ... айтылады. Тегінде, Сырдария
жабғулары державасының біржола ... нақ осы кез ... ... ... ... ... ... ең ертедегі хабарлардың бірі
әл-Якубидің (ІХ ғ.) шығармаларында кездеседі. Араб географының мағлұматы
оғыздар мемлекеті туралы ... ғана ... ... көршілес түрік
тайпаларымен соғыстарын көрсетумен де ... ... ... ... және кимектердің аталуы ... ... (2, 295). Ибн ... (Х ғ.) ... ... ... оғыз тайпалары туралы өте қызықты мәліметтер бар, мұнда ол
кимектермен және ... ... ... ... ... ... ... көбірек құрметтелетіні айтылады.
Жазбаша дерекетердің нақты мәліметтері оғыздардың ІХ ғасырдың аяғы – Х
ғасырдың ... ... өз ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Х ғасырда оғыз мемлекетінің астанасы Янгикент немесе Жаңа Гузия деп
аталатын қала болды. Оғыз державасының саяси ... ... ... алынуына көптеген жағдайлар себеп болды. Бұлардың ішіндегі ең
бастысы оның ... ірі ... ... ... ... ... жатқан географиялық орны ... ... ... ... ... Кеңгір, Есіл және Нұра бойларына баратын маңызды
керуен ... ... ... Сығанақ пен Оңтүстік Оралға баратын сауда
жолы осы қаланың үстімен өтетін еді.
Басқа да ... ... ... бірлестіктер сияқты оғыздар
мемлекеті тұтас топтасқан мемлекет болған жоқ. Әл-Идриси оғыздарда, ... ... ... ... ... ... ... Ірі
бірлестіктерді басқарған бұл көсемдердің ордалары бекіністі орындар болды,
оларда ... және ... ... Оғыз ... ... иеліктерін
қорғау үшін арнайы әскери отрядтар құрды, ал соғыс ... ... ... ... ... мал мүлкін алып бекініске
тығылған (39, 139).
ІХ-ХІ ғасырларда оғыз мемлекетінің ... ... ... ... ... ... болды. Оғыз жабғуларының елді өздерімен бірге билеушілері,
сондай-ақ «құл-еркіндер» деген ... бар ... ... Жабғудың
билігі, ол ресми түрде патшалыққа сайланып қойылсаған деп ... ... ... ... ... кеңестерде сайланды, бұл кеңестер өткен
замандағы халық жиналыстарының өзгерген түрі болған еді. Алайда оғыздардың
халық ... өте ... ... ал ... ... рөлді шонжарлар
кеңесі (қаңқаш) атқарған. Халық жиналыстары шақырылған жағдайда, олар оғыз
ақсүйектерінің айтқанынан шықпаған.
Аңыздарға қарағанда, оғыз ... ... ... ... «хан
тұқымдарын» «сайланған», ал «сайлауды» өзі төре ... - ... ... жиынтығы бойынша өткізілген. Оның негізіне билікті
беруде ... ... ... ... жасау алынды.
Жабғудың «инал» деген атағы бар өз ... ... бала ... ... үшін қамқоршылар (атабектер) тағайындалған. Басқа түрік
билеушілері сияқты, оғыз жабғуларының әйелдеріне де ... ... ... олар ... ... өмірде айтарлықтай рөл ... ... ... ... ... ... ... жабғуға да қарсы шығып
отырған.
Оғыз мемлекеті өзінің саяси және әлеуметтік жағынан ертедегі ... ... Онда ... ... ... ... ел ... институттары сақталды, ал жабғудың билігін ірі әскери-
тайпалық ақсүйектердің кеңесі шектеп отрды.
Ескі ... ... тез ... ... ... ... ... аппараты қалыптасты. Х
ғасырдың аяғында-ақ уақытылы аланып тұратын алым-салық жүйесі болды. ... ... мың ... ... ... арнаулы атты отряд болып
құрылды, ал алым-салық төлеуден бас тартқан ... ... ... отырған.
Оғыздар мемлекеті Евразияның саяси және әскери тарихында маңызды рөл
атқарды. 965 жылы оғыз ... мен Киев ... ... ... бағытталған әскери одақ жасалды. Мұның нәтижесінде Хазар
қағанаты талқандалды. Киев ... ... ... ... ... және ... ... мүдделерінің бір ... ... ... ... ежелгі орыс мемлекетіне одақтас ... ... ... ... келе жатқан көшпелі оғыз шонжарлары малына
жайылымға, Дон және Қара ... ... ... өте ... ... ... ... Хазария бөгет жасады.
Оғыздарды Еділ бойынан, Маңғыстаудан, Үстірттен өтіп, Европаны Азиямен
жалғастыратын аса ... ... ... ... Бұл сауда жолдарын өз
бақылауында ұсауға ертедегі орыс ... де ... ... ... орыс көпестеріне шығыс елдерінің бай рыногына жол ашты. Осының
бәрі оғыз жабғуларын сыртқы саяси бағытында орыс ... одақ ... ... ... жылы ... жеңілгенге дейін оғыздар хазар қағандарымен ... ... ... ... ... қан ... шайқастары, сірә,
Маңғыстауға батыс жағынан іргелесетін далаларда өткен болса керек. ... орта ... ... ... ... жағасына дейін
жеткен Хазар державасының шекарасы осы ... ... еді (40, ... ... ... оғыз мемлекетінің саяси қуатының өсуіне
себепші болды. Х ... ... оғыз ... орыс ... біріге
отырып, Еділ Бұлғариясын да күйрете жеңді. Орыс шежірішілері 985 жылы князь
Владимирдің ... ... ... ... ... жорық
жасағаны турал айтады. Князь әскерлері Еділмен ... ... ... ал ... ... ... мінетін аттарымен жүріп отырды.
Х – ХІ ... ... оғыз ... құлдырай бастады. Алым-
салықтардың жырқыштықпен жиналуына ... оғыз ... ... ... ... ... ... қарағанда, бұл көтерілістер
өкімет басына Х ғасырдың орта кезінде немесе оның ... ... ... ... Әли ... ... қарсы жүргізілді.
Ертедегі оғыз тобының орныға бастауы Батыс Жетісумен байланысты.
Оғыздардың тарихи аңыздары да, осы ... ... ... ... ... бірінің Ыстықкөл маңында болғандығы айтылады. ... ... ... ... рулық-тайпалық бөліністер еске алынып
отырса ... олар ... ... оғыз тайпалар одағына кірген болатын.
Атақты Оғыз ханның Таластан Еділге дейінгі аралықтағы ... ... ... ... ... оның ... ... «оқтуғра-оғызбыз»
деп атайтың бірнеше үйдің болғаны айтылады. Бұл ... «оқ» ... ... ... ол «жебе», «ру», «тайпа» деген ұғымдарды білдірген.
Айтарлықтай бір жай сол, неғұрлым кейінгі ... жебе ... ... ... әскерінің сол қанатына жататын фратрияның эмблемасы болды.
Оғыздар бірқатар рулық құрылымдар мен тайпаларға бөлінді. Оғыздардың
тайпалық құрамы ... ... ... жоқ, ХІ ... ... 22 тайпа
болғаны мәлім. «Диуани лұғат ат-түрікте» оғыз тайпаларының мынадай тізбесі
келтіріледі, олар: қынық, ... ива, ... ... ... ... ... имур, қарабұлақ, алұабұлақ, иғдыр, урегир, тугырқа,
улайондулут, ... ... ... ... жуылдар, жаруклуғ.
Махмұд Қашғари оғыздар алғашында 24 тайпадан ... ... ... ... ... кейінгі авторлар оның ішінде Марвази оғыздардың 12
тайпасы жөнінде ғана айтады. Деректердің айырмашылықтарын ... ... ... ... ... әскерлерінің оң және сол қанатына
кірген бұзұқтар мен ұшықтарға бөлінуімен түсіндіруге болар. Әр бір топта 24
тайпадан болды, ... өзі де ... ... ... ... ... қарағанда, бұзұқтар оң қанатқа, «аға» тайпалар ... ... ал ... сол ... «кіші» тайпаларына жатады. Жоғары ханды
сайлағанда бұзұқтардың ... ... көп ... ... ... оғыз ... ... құрамы жөнінен ала-құла болып
ерекшеленбеген.
Оғыздарда болған тайпалық және рулық бөлімшелер «бой», «оба», «көк»деп
аталды. ... ... ... және ... ... ... ... тайпа деген сөз, ал «оба» және «көк» деген терминдер, сірә,
көбінесе рулық бөлімшелерге қолданылса керек. Оғыздар ... қоса ... ... ... ... деген терминмен рулық бөлімшелер және
патрономия құратын атақты тұқымдар, әулеттер аталған.
Оғыздардың рулары мен ... ... ірі ... ... одақтардың
құрамына кірген. Мұндай бірлестіктерді әдетте «ел» деп атаған, бұл «халық»,
«мемлекет» ... ... ... Оғыз ... мен ... ... үлгідегі таза қандас ... ... ... ... ... туыстық емес, қайта шаруашылық-аумақтық байланыстар жатыр.
Оғыз қоғамы іс ... ... ... ... ... ... ... болды.
3.4 Қимақ және қыпшақ мемлекеттік бірлестіктері
Күйреген Батыс Түрік қағанатының орнында көшпелі және жартылай көшпелі
түркі ... ... ... ... ... ... үш мемлекет:
Жетісуда – қарлұқ этникалық-әлеуметтік бірлестігін, Сырдарияның орта ... ... мен Арал ... далаларында – Оғыз державасын, ал солтүстік,
шығыс және орталық Қазақстанда – Кимек қағанатын құрды.
Кимектер тарихының ертедегі ... ... ... ҮІІ ... түрік ортасында болған оқиғаларға қатысты атап ... ... ... ... ... ... ... (кимек) тайпасына
балайды, ол, зерттеушілердің көпшілігі шамалайтындай, ... ... бір түрі ... ... ... мен ... бір халыққа балап жүрген
пікірлері қате, өйткені орта ғасырлардағы жазбаша деректердің мәліметтері
оларды екі ... ... туыс ... ... этнос ретінде қарастыруға
мүмкіндік береді. Теле тайпаларының бірі болған ... ҮІІ ... ... ... ... ... ... мекедеген. Олардың
шығысында оғыздар болып, ал ... ... мен ... ҮІІ ... ... таман имектер (кимектер) Алтай
тауларынан солтүстігірек жатқан аудандар мен ... ... ... ... ... 656 жылы ... Түрік қағанаты құлағаннан кейін оқшауланған еді.
Шынына келсек, кимек тайпалық одағының ұйытқысы нақ осы кезде пайда ... ... ... ... ... ... болған. «Шад» және
«түтік» деген атақтар түріктер ... ... ... және ҮІІ – ХІ
ғасырлардағы ертедегі түріктердің ... ... ... рет ... жылы ... ... ... қағанаты ыдырағаннан кейін оған
кірген тайпалардың бір бөлігі (эймур, байандур, татар) кимек бірлестігінің
ұйытқысына қосылды. Жеті ... ... ... ... нақ сол ... Енді ... ... басшысы «байғу» (ябғу) атағымен атала
бастады (2, 323). Ябғу атағы өзінің ... ... ... ... болған. Түркі тілдес түрлі халықтардың – қарлұқтардың, оғыздардың,
ұйғырлардың және тағы ... ... ... топтарының ябғу атағы
болғаны мәлім.
Кимек тайпаларының конфедерациясы полиэтникалық құрылым болды, ... ... ... қоса, сірә, татарлардың түріктеніп кеткен топтары
да ... ... ... ал ... ... (тоғыз татар) соның
алдындағы уақытта Орталық Азия тоғыз-оғыздарының құрамында олармен тығыз
саяси және ... ... ... еді. ... ... одағы қандас-
туыстық байланыстарға негізделген құрылымға айналған жоқ, қайта ... ... ... ... ... алғанда, кимектер
бірлестігі рулық-тайпалық құрылымнан жоғары тұрды, өйткені ондағы тайпалар
бір-бірімен иерархиялық және ... ... ... ... негіздерімен байланысты болды.
Кимек билеушісі едәуір құдіретті болды. ІХ ғасырдың аяғы – Х ғасырдың
басында ... ... ... ... ... ... ... ең жоғарғы атағымен қаған (хақан) деп атала бастады. «Қаған –
түріктердің ең басты патшасы. ...... ... яғни ... ... ... басшылардың басшысы», - дейді ортаазиялық ғалым әл-
Хорезми (2, 324). Қаған ... ябғу ... екі саты ... ... ... қоғамының тайпадан мемлекеттік құрылымға дейінгі
әлеуметтік және саяси дамуына қарай ... ... ... ... ... жоғары сатыға дейін біртіндеп көшу жүріп жатты. Салыстыру
тұрғысынан алғанда ертедегі түріктердің ... ... ... шад, ябғу (ұлы шад), кіші ... ұлы қаған атақтары тән болған.
Көрініп отырғандай, кимектер мен ежелгі түрік атақтары арасында ... ... және ... ортасы мен ежелгі түріктердің ... ... ... ... ... қолында нақты билік болды, ал өз мемлекеті
шегіндегі билеушілерді тағайындаған, ал олар ... ... ... Қағанның билігі ғана емес, сонымен ... оның ... ... ... де ... ... беріліп отырған. Кимек
қағанының он бір басқарушысының үлестері мұра бойынша сол ... ... ... (2, ... бірлестіктер құрылған кездегі сияқты кимек қағанатының құрылу
үрдісінде де әскери институттар көп рөл ... ... ... ... ... де болды, олар қағаннан қызметі үшін үлестер алып отырды.
Үлестік иеліктер әскер жасақтап ... Бұл ... ... ... ... ... ... бір тайпаның өкілдерінен құралды.
Үлестік-тайпалық жүйе қоғамдық құрылыстағы ірі өзгерістердің салдарынан
туды. әдетте, ... ... ... ... бағынышты болды. Әскери және
әкімшілік негіздердің біріктірілуі салдарынан ірі тайпалық ... ... ... ... көшпелі жеке шаруашылығын нығайтуға және
өздерінің саяси ... ... ... ... ... ... жағдай туғанда мемлекеттегі жоғарғы билікті басып ... ... ... ... айналды. Кимектер елін суреттеген кезінде Шығыс
Қазақстан даласында ... ... ... ұлы ... ибн ... әл- Кимеки
(Х немесе ХІ ғғ.) жазған кітапты пайдаланған араб ... ... ... ... ... ... ... дербес иеліктер
бар екенін жазады. Олардың ордалары ... ... ... ... ... сарай-қамалдар болған, олар көбінесе биік жерлерде орналасқан.
Бұл ... мен ... ... ... ... ... ... мен қоймалары қалаларда және адам жете ... ... ... ... ... ... ... мұқиат қорғалатын
бекіністерде сақталды.
Кимектер қағанының орталығы, оның ... ... ... Кимакия)
қаласында болды, ол темір қақпалы темір дуалмен бекітіліп қоршалды. Қалада
оның сансыз көп әскері мен қазынасы болды. ... ... ... ... үкімет арасында айырмашылық болған жоқ.
«Худуд әл-аламның» (Х ғ.) он бір ... ... ... ... ... қағанында хаджиб, уәзірлер, әділетті және
жақсы мелекеті бар» (2, 325) деген ... ... ... ... ... деп ... мүмкіндік береді. Мемлекеттік өкімет қаншалықты
қарапайым болғанымен, алайда, ол ең алдымен қоғамның әлеуметтік ... ... ... ... ... кимек құрылымындағы
әлеуметтік саралануды айқын дәлелдейді. Парсы ... ... (ХІ ... ... көшпелілер «өз мырзаларының малын бақты» дейді, сондай-
ақ «қысқа ... олар ... ... ... ... шама ... қарай
қой, жылқы немесе сиыр етін сүрлеп алады» деп атап ... (2, 326). ... ... тек шонжарлары ғана сары және қызыл жібектен киім кие
алған, сол арқылы олар ... ... ... ... ... көрсеткен. Нақ сол авторлардың мәліметтеріне қарағанда,
кимектердің ... атты ... ... жаяу әскер де болған. Жаяу
әскерлер контингентінің әдетте адамдардың екі тобынан: күйзеліске ... мен ... ... күмәнсіз. Кимек тайпаларының
қабірлерінен табылған архнологиялық материалдар да жерленген ... ... ... ... мен ... ... ... дәлелдейді.
Кимек қоғамында мал-мүлік теңсіздігінің әбден дендеуі, бір жағынан
көшпелі аристократияны шығарса, екінші жағынан – ... ... ... ... ... ... ... айрылған көшпелілердің
бір қатары Махмұд Қашғаридің айтқанындай ... ... ... ... ... (41, 306-315).
Ятұқтар қолөнерін, балық аулауды кәсіп етті, қыстауларға орнығып
қоныстанды, көшпелі ордаладың төңірегіндегі ... ... ... ... бірте-бірте қалаларға айналды.
Кимек мемлекетінде алым-салықтың болғанын түріктердің өндірген
алтынынан ... ... ... үлес алу ... ... ... жазу ... деп топшылауға дәлел бар. Мұны Әбу ... ... ... «Оларда қамыс өседі, бұл қамыспен олар жазады». Тегі
кимектер қамыс қаламмен жазып, мұнда ... ... ... ... ... Мұны Ертіс бойынан, Тарбағатай тауларынан табылған ... ... ІХ – Х ... ... ... ... бар қола айналар да
көрсетеді (41, 306-315).
ІХ ғасыр мен ХІ ғасырдың басында кимектер ертедегі ... ... ... ... ... ... ... аруағына табыну
елеулі орын алды. Жекелеге топтары отқа, күнге, жұлдыздарға, өзенге, тауға
табынды. Шаман діні ... ... ... ... ... кейбір
топтары манихей дінін – христиан түсінігіндегі ... ... ... арасында ислам айтарлықтай таралуы мүмкін; арабша
жазған кітабы сияқты, ... абн ... ... ... ... өзі де ... сияқты. Бұл жағынан кимектер қабірлерінің жекелеген
ерекшеліктерінің мұсылманша ... ... ... да ... аз ... ... ... (исламға, христиан дініне) тартылудың
әлеуметтік-экономикалық дамудың белгілі бір көрсеткіші болып ... және ... ... ... көп ... ертедегі түріктер
арасында ҮІ –ІХ ғасырларда қалыптасқан дәстүрін мұраға алып, дамытты, ал ІХ
ғасырдың аяғынан ХІ ... ... ... оларда қалыптасқан мемлекет
болды.
Қимақ мемлекетімен ... және бір ... өмір ... орта ... ... бірі қыпшақ бірлестігі болды.
ХІ ғасырдың басында бұрынғы кимек, ... және ... ... аумақта әскери және саяси үстемдік қыпшақ ... ... ... ... ... ... билеуші әлеуметтік шонжарлары
оңтүстік және батыс бағыттарда белсенді ... ... ... ... ... Орта Азия мен ... ... Европа мемлекетімен тікелей белсенді
қарым-қатынас орнатуға жеткізді.
Қыпшақ билігінің Арал ... мен ... ... аймақтарға
таралуына байланысты этникалық-саяси жағдайдың өзгеруіне қарай ХІ ғасырдың
екінші ширегінің ... ... ... ... ... ... ... «Қыпшақтар даласы» (Дешті Қыпшақ) деген атау пайда болды (43, 550).
Қыпшақ ақсүйектерінің Шығыс Дешті Қыпшақ тайпалары қоныстанған ... ... ... ... ХІ ғасырдың бірінші жартысындағы
қаулаған ... ... ... оғыздар державасымен, Орта Азиядағы
салжұқтар, хорезмшахтар мен қарахандар ... ... ... әкеп соқты. Сыртқы қауіпсіздікті қамтамасыз ету қажеттігі де
рөл атқарып, ол қыпшақтар мемлекетінің құрылуына ... ... ... ... қыпшақта мемлекет болу проблемасына байланысты екі
көзқарас бар. Олардың біріншісін жақтаушылар қыпшақтарда бір ... ... ... ... (44, 280) ... ал екінші жағдайда, атап
айтқанда, хоремшахтардың мәдени ықпалы барысында қыпшақтардың мемлекеттік
дәстүр элементтерін ... (45, 59-70) ... ... ... деп ... ... пікір бойынша, мемлекеттің болу мүмкіндігінің өзі ... ... ... саяси құрылысы Ұлы Далаға мемлекетсіз
үйренісудің үлгісі ретінде анықталды. ... екі ... ... ... ... проблеманы кимектер мен қыпшақтар
арасындағы сабақтастық байланыстар ... ... ... Айта кетелік, мұндай мүмкіндік кимектерде мемлекет болғандығы
айқындалғаннан кейін ғана туды (46, 178). ... ... ... ... ... ... ... мұрагерлері болған деп
санауға мүмкіндік береді.
Қыпшақ хандығының саяси негіздері қыпшақ және ... ... ... ... ... ... ниеттерімен жасаған қоныс аударуынан
кейін ХІ ғасырдың орта шенінде едәуір нығайды.
ХІ ғасырдың екінші жартысынан ХІІ ғасырдың бірінші ... ... ... ... ... ... де біршама тұрақтылық байқалады,
солардың ішінен деректерде ең ... екі ...... ... ... үлкен құрметке ие патша» бөліп айтылады.
Бұл айтылғандар қыпшақтардың этно-әлеуметтік ... ... ... ... иелері жоғарғы хандар болған деп санауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... отырған.
Елбөрілі әулеттік ру саналған, хандар солардан ... ... ... ... кейін қайтыс болған) қыпшақ ... ... руы ... құнды мәліметтер келтіреді: жас кезінде Қазақстан ... ... ... ... ... ... ұлы ұлылығы», Дели
сұлтанатында ол «Елбөрілі ханы және имектердің шахы» ретінде белгілі болды.
«Ұлық ханның әкесі де, - деп ... одан әрі ... - ... ... ... кісі ... және хан атағымен аталған» (2, 420), ал оның
атасы Елбөрі Абар ханның ұрпағы саналады. ... Абар хан ... ... ... руының генеологиялық негізін қалаушыдан басқа
ешкім де емес.
Осыған байланысты Махмұд Қашғаридің қыпшақтар арасындағы ... ... ... ... ... ол ... хан жөнінде ешқандай
қосымша мәліметтер келтірмейді. Ал бардық жағынан алып қарағанда, Табар хан
мен Абар хан ... ... ... негізге ала отырып, Табар хан (немесе Абар
хан) ХІ – ХІІІ ... ... ... ... әулетінің алғашқы атасы
болған деуге болады.
Орда деп аталған хан ордасында ханның мал-мүлкі мен хан ... ... ... ... ... ... жағына қыпшақ
хандары ертедегі түріктердің дәстүрлерін ұстанып, екі қанатқа: ордасы Жайық
өзенінде, ... ... ... ... ... оң ... және
ордасы Сығанақ қаласында (Сырдарья) орналасқан сол қанатқа бөлінді (47,
76). Неғұрлым күштісі оң қанат болды. ... ... ... ... ... болса керек. Әскери ұйым мен ... ... ... мән ... ... олар көшпелі тұрмыстың ееркшелігін
көрсетті және көшпелі тіршілік әдісі үшін ең табиғи және қолайлы ... ... ... топтарының қатаң иерархиялық жүйесі (хандар,
тархандар, югулар, басқақтар, бектер, байлар) ... ... ... ... мен ... да ... ... маңызы жағынан бөлінді.
Орталық Азияның көшпелі мемлекеттерінде ... мен ... ... ... және ... ... негізгі принципі болды.
Қыпшақ хандығында мемлекеттік істер жүргізіліп, ақсүйектер ... ... ... ... хат ... ... Жазба деректерде
қытай, үнді, ұйғыр ғұламалары мен ... ... ... ... да ... ... мұсылман дініне тартылуы олардың
мәдени-әлеуметтік дамуының жоғары деңгейін көрсетеді.
Қыпшақ көшпелі ... ... ... ... – оларда
байланыс желісінің өте ... ... ... Қыпшақтар елінде
қолданылған коммуникациялық байланыстар жүйесі сол кездің «техникалық»
прогресінің ең ... ... сай ... ... ... ХІ –ХІІІ
ғасырдың басындағы қыпшақтардың этникалық ... ... ... қоғамының коммуникациялық мүмкіндіктеріне сәйкес болғандығын атап
өту жеткілікті.
Қыпшақ қоғамы әлеуметтік және сословиелік жағынан тең ... ... ... ... жеке ... еді. ... басты байлық саналды. Орта
ғасырлардағы ... ... ... ... көптеген адамдар
бірнеше мың жылқы, ал олардың кейбіреулері он мың және одан да көп ... ... (48, ... ... ... қонуы тез малшы топтары жүздеген, ал кейде
мыңнан да астам шақырым ... ... ... ... ... ... ... байлық дәрежесіне және табиғат жағдайларының сипатына ... ... ... ... ... орны мен көшу жолдары, сан
ғасырлық тәжрибе ұрпақтардың бойында қалыптасты. Осыған байланысы ... ... ... ... ... «жайлау» және «қыстау» ұғымдары
арқылы ой жүгіртуге болады. Тұрақты көшу жолдарын елеулі экономикалық ,
әлеуметтік немесе ... ... ғана ... ... Көшу ... ... бөлу қоғамның қалыпты тіршілігін қамтамасыз еткен жайылымдық-
көшпелі жүйенің негізгі шарты болды. Мал ... ... ... дағдылы
құқықтың орныққан нормалары бойынша ... деп ... ... малға рулық-тайпалық белгілер (таңбалар) салынды. Малынан
айрылған, демек, көшу мүмкіндігін жоғалтқан ... ... ... ... ... қатарына өтті. Кедей ятұқтар жеткілікті
мөлшерде мал ... ... ол ... ... ... ... Қыпшақ қоғамында ең құқықсыз топ ... ... ... отыратын құлдар болды. Этникалық аумақ шептерінің көптеген
ерекшеліктерін басқа халықтармен этникалық-саяси қарым-қытынастар анықтады.
Қыпшақ хандары Орта Азия ... ... ... ... ... ... Егемендікті тану, әдетте, ... ... ант ... алым төлеуінен, оның соғыс жорықтарына өз
қолдарымен ... ... ... әскерінің құрамы көбінесе қыпшақ
көсемдері бастаған тайпалық топтармен толықтырылып отырды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Осыдан біршама ғасырлар бұрын, сонау 535 жылы ... бөрі бас ... ... ... «Көк ... ұран шақырып, өзін төңірегіне айбарлы
көрсетіп атқа қонған, «Он оқ түрк ... ... жаңа Орда ... ... атты көш жолына түсті. Бұл жол ... ... ... ауыр
асуларынан асыра отырып, ілгері үмітке жетелей берді. Барар жері ... әрі ... ұзақ ... бұл көш ... ... ... ... туысты туыстан күшпен айырып, жатты зорлықпен жақын еткізген шақтар
көп ... ... да ... ... қайыспай түркілер қатарынан
бірнеше мемлекеттер құрып тарихта ... ... ... Кезінде
евроцентристік тұрғыда қарастырылған түркілер тарихы ... ... бар ... ... ... ... көшпелілердің тобыры деп
түсіндірілді. Түркілердегі рулық қатынастарды барынша мән беріп түсінбеген
олар, түркілерді алғашқы ... ... ... ... жатты деп
есептеді. Көптеген деректерді, ғылыми тұжырымдарды қарастырып салыстырған
кезде жағдайдың олай еместігіне ... ... ... ... қатысты
теріс ағар пікірлер белгілі бір ұлттың мерейін үстем етіп, басқалардан
жоғары көрсету үшін ... ... ... ... ... жұмысын жазу барысында түркілердегі мелекеттіліктің ... сақ, ғұн, ... ... ... ... Қазақ
мемлекеттілігінің тарихын жазу сол ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттерінің қайсысын алсақ та, олардағы
мемлекеттік құрылым үйсін-ғұн дәуірімен сабақтасып жатыр.
Кез келген тарихи құбылыс өз ... ... ... олардың
қай қайсысына мәңгілік бет бейне беріп ... ... ... ... ... ... ... Далалықтардың мемлекет үрдісіне де осы тұрғыдан
қараған жөн сияқты. Өйткені далалық ... ... ішкі ... ... Ру, тайпа мүддесіне негізделген әскери-феодалдық құрылым ... ақ ... өмір ... еш ... емес еді. Шынымен де ол шарықтап
өрленсе ру, тайпа аралық береке бірліктің ... ... ... ... ... ... ... құлдырады. Сөйтіп дала
мемлекеттерінің формасы қаншама өзгеріп отырғанымен негізгі ... ... ... ұшырамады.
Қай кезеңде болмасын, мемлекет оның тұрақтылығының басты белгісі,
шешуші факторы – заңы. Ғалымдардың ... бір тобы ... ... ... айтулы заң деп көрсетеді. Әрине, ертедегі Египет, Вавилон,
Қытай, гректермен салыстырғанда заң мәдениеті ... ... ... ... керек шығар. Өйткені жоғарыда аты ... ... ел ... ... ... жайғастырып
жатқан дәуірде құрлықтағы ауа райының өзгеруіне ... ... ... ... ... ... ... көшіп-қонумен болды. Азияның
ұлы көші шығысқа, шығыстан батысқа ағылып ... Оғыз ... бір ... ... ... ... Хинган, Шығыс Моңғол құмы, Инь ... ... бір ... ... ... ... ... Америка атанған белгісіз
құрлыққа қоныс аударды. Олардың сарқындары Эвенка, Ханты, Мансылар ... қиыр ... ... ... атап ... ... ішінен алғаш мемлекет құрғаны Хұндар болған.
Көшпелілер мемлекетінің негізгі нышандары осы хұн ... Осы ... ... ... ... ... ... өмірге
келді. Хан немесе шаньюді сайлау, жорыққа аттану, жер бөлісі сияқты аса
күрделі ... ... ... болды. Құрылтай шешімі заң деп
танылды.
Түрік қағанаты тұсында ежелгі заң ережелері өзіндік ... ... ... ... хан ... заң деп таныды. Соттар (би) лауазымы
пайда болды. түркі қағанатының қылмыстық заңы ... ... ... отанын сатқандар, ат-көлік ұрлаушылар, бөгденің некелі әйеліне қол
салушылардың басы ... ... Бұл ... орта ... ... ... түркі мемлекеттеріне тән заң жиынтығы еді. ... ... ... ... ... үлгісі болғандығын дәлелдей түседі.
Осы айтылғандардан қорытынды шығаратын болсақ, қазақ даласында ... ... ... ... ... түркілер заманында
жалғасын тауып, болашақ ... ... ... ... ... Қазақ мемлекеті де түркілер дәуіріндегі дәстүрлерді, ру-тайпалық
құрылымдарды жоймай сол ... ... ... де ... Яғни, қазақ
ұлысында хандық мемлекет ру бірлестігіне ... ... ... руды
жою арқылы келмей, сол ру бірлестігін сақтай отырып ... ... ... «он оқ» (бес дулу, бес нушиби) немесе ... туыс ... ... жүз ... ... ... ... бәрі
көшпелілерде жазба заң жүйесі болған жоқ, мемлекеттілік қалыптаспаған деген
қате пікірлердің барлығына тосқауыл ... ... ... ... заманынан
бастау алған түркі мемлекеттері тарих сахнасында өзіндік ... ... ... ... ... ТІЗІМІ
1. Бичурин Н.Я. собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии
в древние времена. Т. І-ІІІ, М., 1950.
2. Қазақстан тарихы. Т. І, ... ... ... Л.Н. ... ... ... негізінде Бірінші түрік
қағанатындағы ұлы жанжал. //Византилік шежіре, 20 том, 1961.
4. Бұлда сонда...
5. Бернштам А.Н. Салидный социальный строй орхоно-енисейских тюрк ... в.в. М-Л., ... ... ... ... ... Азия және Қиыр ... халықтары
жөніндегі қытай хабарлары. М., 1961.
7. Зуев Ю.А. К этнической истории усуней. ... АН ... ... ... С.Е. Памятники древнетюркской письменности. М.-Л., 1951.
9. Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунические памятники как источник по
Средней Азии. М., 1964.
10. Гумилев Л.К. ... ... ... Ә.Х., ... М.К., ... К., ... Ә.М. Древняя
культура Центрального Казахстана. А.,1966.
12. Кляшторный С.Г. Сұлтанов Т.И. Казахстан. Летопись ... ... ... Н. ... ... //Алаш, 2005, №1.
14. Мыңжан Н. Қазақтың қысқаша тарихы. А.,1993.
15. Қинаятұлы З. ... ... ... А., ... ... С. ... ... тюрков. Астана, 2002.
17. Сиунну (Хан кітабынан). Аударып, алғысөзін жазған және құрастырған
Қ. Салғарин. А., ... ... В.С. ... по ... сюнну. Вып. 2. М., 1968.
19. Хазанов А.М. Социальная ... ... М., ... ... Л.Н. ... СПб., 1993.
21. Ирмуханов Б.Б. Этническая история древнего Казахстана. А., 1998.
22. Аверкиева Ю.П. Индейцы ... ... От ... ... ... М.-Л., 1953.
23. Грязнов М.П. Ранние кочевники Западной ... и ... СССР ... ... до ... ... М.-Л., ... Руденко С.И. Культура населения Горного Алтая в скифское время. М.-
Л., 1953.
25. ... С.С. ... ... ... ... Азии ... ... культуры. //Культура Востока. Древность и раннее
средневековье. Л., 1978; Грач А.Д. ... ... в ... ... Акишев К.А. Култура саков долины реки Или ... вв ... К.А., ... Г.А. ... ... ... и усуней долины реки Или.
А. 1963.
27. Черников С.С. Загадка золотого кургана. М., 1965.
28. Пьянков И.В. Средняя Азия в ... ... ... ... 1975.
29. Кляшторный С.Г., Лившиц В.А. Согдийская надпись из Бугута.
//Страны и народы ... вып., Х, ... ... В.В. ... Т.5, М., ... ... С.Е. ... древнетюркской письменности Монголии. М.-Л.,
1959.
32. Грумм-Гржимайло Г.Е. Западная Монголия и Урянхайский край. Л.,
1926.
33. Кононов А.Н. Опыт ... ... ... //СЭ, 1948, №1.
34. Кононов А.Н. ... ... ... ... хана
Хивинского. М.-Л., 1958.
35. Бернштам А.Н. Социально-экономический ... ... ... М.-Л., ... ... А.М. ... ... ІХв послании Фахту ал-
Джахиза. // ТИИАЭ АН ... т.І, ... ... В.В. Очерки истории Семиречья. Соч. Т.2, ч.1, М., 1963.
38. Зуев Ю.А. Китайские известия о Суябе. //Известия АН КазССР, ... ... и ... 1960, ... ... С.Г. ... истории огузов и туркмен Средней Азии ... вв. ... ... Коковцев П.К. Еврейско-хазарская переписка в Хв. Л., 1932.
41. ... Ф.Х., ... С.Г. ... ... из ... //Тюркологически сборник, 1972, 1973.
42. Жүсіп баласұғын. Құтты ... А., ... ... В.В. ... Соч., т.Ү, М., ... ... С.М. Кыпчаки в истории средневекового Казахстан. А.,
1989.
45. Ахинжанов С.М. Из ... ... ... и ... ... в ... А., 1973
46. Кумеков Б.Е. Государство кимеков ІХ-ХІ вв. по арабским источникам.
А., 1972.
47. История Казахстана с древнейших времен до ... ... А., ... ... Л.Д. ... Тувы в ... ... М., 1969.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет
Қазақ хандары жайында мәліметтер28 бет
Қасым хан3 бет
"Қазақстандағы және дамыған мемлекеттердегі тұтыну себетін, күнкөріс минимумын, ең төменгі еңбекақыны талдау"4 бет
16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы37 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет
3-12 ғасырлардағы Қытай27 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет
III - XI ғасырлардағы индияда феодалдық қатынастардың қалыптаса бастауы46 бет
III – VII ғасырлардағы иран21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь