Графикалық лингвистиканың негізгі ұғымдары

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3
НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1 ГРАФИКАЛЫҚ ЛИНГВИСТИКАНЫҢ НЕГІЗГІ ТАРАУЛАРЫ
1. Графемика ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
2. Палеография ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
3. Графика ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
4. Орфография ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17

2 ГРАФИКАЛЫҚ ЛИНГВИСТИКАНЫҢ НЕГІЗГІ ҰҒЫМДАРЫ
2.1. Графикалық лингвистика ғылымы, оның зерттеу нысаны ... ... ... . 21
2.2. Графикалық лингвистикадағы негізгі ұғымдар ... ... ... ... ... ... ... . 24

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 41
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
        
        РЕФЕРАТ
Жұмыстың тақырыбы: Графикалық лингвистиканың негізгі ұғымдары мен
тараулары.
Жұмыстың құрылымы: ... ... ... ... ... ... сай ... екі тараудан, тараушалардан, Қорытынды
және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Жұмыстың ... 52 ... ... ... саны – ... ... сипаттайтын тірек сөздер: графикалық лингвистика,
графика, жазу, әліпби, орфография, т.б.
Зерттеу нысаны: Графикалық лингвистиканың ... ... ... өзектілігі: Жазу туралы ғылым саласы – графикалық лингвистика
– жаңадан ... келе ... ... Оның ... мен ... ішінара
салалануы мен басқа ғылыми салалармен ... ... ... әлі де аз. ... лингвистика терминінің өзі ХХ ғасырдың
соңғы ширегінде ғана ... ... Оның ... ... мен ... әлі тіл білімі ғылымында бір ізге түскен жоқ. Жазу туралы ғылымды
кеңінен терең зерттеу ұлт, ... ... ... ... ұштасады.
Ғылымның бұл саласын атауда «грамматология», ... ... ... терминдері қатар балама қолданылып ... ... ... әлі де ... ... қажеттілігін көрсетеді. Бұл
диплом жұмысы тақырыбының өзектілігін ... ... ... ... ... тараулар мен
ұғымдарға бөліну ерекшелігін қарастыру.
Жұмыстың мақсатына орай төмендегі ... ... ... ... ғылымы, оның зерттеу нысандарын қарастыру;
- Графикалық лингвистика ғылымы тарихына шолу жасау;
- Графикалық ... ... ... ... ... лингвистиканың негізгі тарауларын қарастыру.
Жұмыстың зерттеу әдісі: түсіндірмелі әдіс, семантикалық әдіс, кешенді
лингвистикалық ... ... ... ... ... мазмұны екі тарауды құрайды.
Алғашқы тарауында графикалық лингвистиканың негізгі тараулары
қарастырылды. Қорыта ... ... ... ... ... ... негізі, негізгі тараулары қарастырылды.
Жұмыстың екінші тарауында графикалық ... ... оның ... ... ұғымдары қарастырылды. Отандық және шетелдік ... ... ... ... ... шолу ... отырып, негізгі
ұғымдарына талдау жасалды.
Жұмыстың нәтижелері:
Тақырыпқа сай ғылыми-теориялық негіздемелерге сүйене отырып:
- Графикалық лингвистика туралы тіл ... ... ... сарапталды;
- Графикалық лингвистика ғылымының туу, даму тарихы қарастырылды;
- Графикалық лингвистикадағы негізгі ұғымдарға сипаттама берілді;
- Графикалық ... ... ... оның негізгі тараулары
қарастырылды
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.................................................................
..................................... 3
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1 Графикалық лингвистиканың ... ... ... ... ... 12
4.
Орфография..................................................................
.......................... 17
2 Графикалық лингвистиканың негізгі ұғымдары
2.1. Графикалық лингвистика ғылымы, оның ... ... ... ... ... 24
Қорытынды...............................................................
.......................... 41
Пайдаланылған Әдебиеттер тізімІ................................... 50
КІРІСПЕ
Диплом жұмысының өзектілігі. Бүгінгі таңда ... тіл ... ... мен тіл аса ... теориялық проблемалардың санатында. Жалпы жазу
туралы ғылым саласы – графикалық лингвистика – жаңадан ... келе ... Оның ... мен ... ішінара салалануы мен басқа ғылыми
салалармен шектестігі ғылыми-теориялық зерттеуді қажет етеді. Жазу
коммуникациялық, ... ... ... ол ... ... ... ... халық тарихы және мәдениетімен тығыз
байланысты болады. Ғылыми-техникалық жаңалықтар да одан сырт ... мен ... ... ... ... ... тарихы тым тереңде.
Әрі мұның практикалық мәні де жоқ емес. Бір ғана мысал, ХХ ... ... ... араб жазуы, араб жазуының негізінде жасалған төте ... ... ... - ... жазу түрлеріне алмастырылды. Әрине,
мұның тарихи, мәдени әрі саяси себептері де жоқ емес.
Қазір де, ... ... тілі ... үшін ... жазу мәселесі, латын
немесе кириллица, араб болмаса бұрынғы ескі ... сына ... ... ... ... ... ... жатқан тұста
графикалық лингвистиканы зерттеу, оның ... ... мен ... ... бұл ... ... тақырыбының өзектілігін көрсетеді.
Жұмыстың нысаны мен пәні. Біз осы ... ... ... ... келе ... тіл ... графикалық
лингвистиканың басты теориялық негіздерін сөз етеміз. ... ... ... өзі ... ... жазба таңбалар, жазу ... ... ... ... ... жазбаларды сан қырынан алып,
лингвистика тұрғысынан ... ... ... тарихи тұрғыдан алып қарастырғанда, жас ғылым
саласы. Оның өз алдына дербес ғылым саласы ретінде қарастырыла ... ... 50 ... ... ... Бұл ... ... атауда
ғалымдар әртүрлі терминдерді қолданылып келді. Оның зерттеу ... ... ... ... ... ... саласын атауда лингвистикада бірнеше терминдер
қолданылып келеді, олар: ... ... ... ... ... ... орыс тіліндегі
“Функциональная взаймосвязь письменного и звукового языка” еңбегінде осы
мәселеге теориялық-ғылыми ... ... ... ... Біз ... ... осы ... теориялық негіз ретінде алдық.
К.Аханов: «Тіл өзінің қатынас құралы болу ... ... ... де,
жазбаша түрде де атқара алады. Дыбыстық тіл жазу арқылы таңбаланады. Соның
нәтижесінде оның ... ... ... ... ... ... ... тіл)- адамдардың кеңістік пен уақытқа тәуелді болмай, өмірдің барлық
саласында кең ... ... ... ... ... құрал. Ал
ауызекі тіл жайында мұны айта алмаймыз. Ауызекі тілмен ... ... ... ... ... ... ... мен
тыңдаушының арасындағы кеңістікке байланысты болады да, оның шеңберінен
шығып кете ... ... ... ... естілудің мүмкіндігімен ғана өлшенеді
де, адамдар ауызекі тіл ... ... ... ғана, бір-бірімен
сөйлесіп пікір алыса алады Алайда ... ... ... ... ... ... ешбір төмендете алмаса керек. Ауызша тіл күнделікті ... ... ... жасауда, тікелей өзара пікір алысуда
айрықша қызмет атқарады.
Жазба тілдің ауызекі тілден кейін пайда ... оның ... ... байланысты екендігі белгілі. Жазудың шығып жасалуының, соған сай
жазба тілдің жасалуының күллі мәдениет ... ... ... ... ... және ... отыр. Жазусыз мәдениет атаулыны көзге елестетудің
өзі мүмкін емес.
Көрнекті жазушы Леонид Леонов ... ... ... былай дейді:
«Адамдардың тегін қорлық жағдайдан ... алып ... ... ... ұлы ... ішінде жазу өте-мөте үлкен рөл атқарды.
Алфавиттің туған күнін ... ... ... ұғынуындағы дәуір деп
есептеуге болады, осыдан кітап басу станогының ... ... тура ... Адам ... қазіргі биігіне нақ кітап арқылы баспалдақпен
көтерілгендей көтерілді»
Адам ... ... ... тіл ... ... оқу ... ... сонау көне дәуірінен бастап, біздің заманымызға дейінгі ... ... ... мен ... әдебиет пен өнер саласында жасаған күллі
мәдени байлығын ұрпақтан-ұрпаққа жеткізген де – ... тіл. ... ... ... және ... ... жасалып отырған мол рухани
мәдениетті біздің кейінгі ұрпақтарға жеткізетін де – осы ... ... ... өте ерте ... ... Көне жазуды да, қазіргі
жазуды да зерттеп ... әрі ... әрі ... ... мәні ... жазу нұсқаларын талдап оқи білу ерте заманда өмір сүріп, қазірде
өлі тілдерге айналған тілдермен танысуға немесе қазіргі ... ... ... және оны білуге мүмкіндік ... ... тіл ... ... зор ... бар. ... ... зерттеп білу тіл білімі
үшін ғана ... ... ... ... ... үшін де, ... ... үшін де айрықша маңызды.
Халықтардың қазіргі жазуларын олардың дыбыстық тіліне қарым-қатысы
жағынан қарастырып ... білу сол ... ... ... тұрғыдан
дәлелді ережелерін жасау үшін де өте-мөте қажет» деп тұжырымдайды /5, ... ... атап ... ... ... ... ілгері дамуына қосатын үлесі көп ғылым саласы.
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ... ... ... жазу, жазба, жазу мәтіні, жазу тілі,
алфавит - ... ... ... палеография, орфография, графемика,
пунктуация, таңба, т.б, тоқталып, олардың пайда болу ... ... ... ... ... графикалық лингвистика ғылымының пайда
болуы тарихын зерделеп, жазу ... ... ... ... ... ... ... мен тарауларға арнайы
тоқталамыз. Графемика, ... ... ... графикалық
лингвистиканың өзара қатысты әрі бір-бірімен зерттеу нысандары сипаты
жағынан ажыратылатын сала ... ... ... ... ... мен тәсілдері. Бітіру жұмысының тақырыбы
ретінде графикалық ... ... ... мен ... ... ... ... ретінде тақырыпқа сай графикалық
лингвистика ... мен ... ... ... алға ... ... ... жазу тіліне қатысты болғандықтан да,
оны ... ... ... ... ... әдіс,
салыстырмалы-типологиялық, т.б. қолданылады.
Салыстырмалы-тарихи тұрғыдан алып ... ... ... ... ... уақыттарда ғана дербес ғылыми нысан ... ... ... мен ... ... Арабстан, Үндістан,
Қытай, Көне түркі елінде ... тіл ... ... ... ... әртүрлі жазу жүйелері пайда болған. Көне дәуірден бізге
жеткен басты жазу түрлері: иероглифтік, ... ... көне және ... ... басты назарды дыбыстық тілге
аударып ... Жазу ... де ... ... аударғанмен де, ғылыми
зерттеудің басты объектісіне айналған жоқ. Тек ... ... ... ... ... айтарлықтай дами бастаған ... ... ... мәселе ретінде қарастырыла бастады. Бұл мәселелер ... ... ... Бұл ... ... Александровна
Амирова өзінің монографиясында жазу мен дыбыстық тілді функциональды,
құрылымдық жағынан тарихи-лингвистикалық ... ... ... /3/.
Әрине, қазақ тілі білімінде жазу мәселесі туралы ... ... ... ... Байтұрсыновтың орны ерекше.
Зерттеудің басты нысаны ретіндегі графикалық лингвистика термині
қазіргі күнге ... ... ... ... ... ... бұл термин
ХХ ғасырдың екінші жартысының соңына қарай қалыптасты деуге болады.
Бітіру ... ... ... ... ... ... Атап айтар болсақ, осы ғылым салысындағы мәселелер туралы қазақ
ғалымдарынан - ... ... ... ... ... ... Р.Сыздықова, т.б. ғалымдардың
еңбектеріне сүйенсек, ал ТМД елдері мен ... ... ... ... ... ... Д.Диренгер,
А.М.Кондратов, В.А.Истрин, ... т.б. ... ... ... ... сондай-ақ бірнеше лингвистикалық сөздіктердегі
теориялық пайымдарды пайдаландық.
Жұмыстың нәтижелері. Яғни ... ... ... ... жазу ... жалпы мәселелерді қарастыратын сала болып
табылады.
Қазіргі күнде графикалық ... ... тіл ... ... ... ... жазу туралы ғылым санатында ... ... ... мәселелері әлі түбейгейлі шешілген жоқ.
Диплом жұмысы Кіріспеден, Негізгі ... ... ... тізімінен тұрады. Негізгі бөлім «Графикалық лингвистиканың
негізгі ұғымдары», ... ... ... ... ... екі ... тұрады. Алғашқы тарау «Графикалық лингвистика ғылымы,
оның зертеу нысаны» және «Графикалық лингвистикадағы ... ... ал ... ... ... ... негізгі
тараулары» төрт тараушадан тұрады. Олар: графемика, ... ... ... тіл мен жазу ... ... ... ... отырып, графикалық лингвистиканың зерттеу нысандары мен
дербес ғылым саласы ... ... ... зерттеу жүргізе отырып, іштей
төрт салаға жіктейді. Графемика графикалық лингвистиканың бір ... жазу ... ... конститутивтік элементтерін, олардың
қызметтері мен ерекшеліктерін, олардың жүйелік үйлесімдіктерін ... Ең ... ... элементтердің функционалды ерекшеліктерін
зерттеумен шұғылданады.
Графика тікелей әліпби теориясымен ... ... ... бір ... болып табылады. Алфавит теориясы бірінші кезекте
әліпбидің пайда болу ... ... ... оның ... мен ... оның ... ... сыртқы пішіндік түрін,
оптикалық, технологиялық және экономикалық және де ... да ... ... ... ... ... ... саласында жеке таңбалардың жазылу мәнері зерттеледі.
Қазіргі компьютерлік-технологиялық заманда бұл саланы ... ... ... ... ... Ал орфографияда жалпы сауатты жазу, ... ... ... ... ... лингвистика жалпы тіл білімінің өзгеше бір, ... ... ... ... ХХ ... ... басталатынын
айттық. Бұл ғылымды атауға ғалымдар ... ... ... ... ... ... Бұл ... ... ... ... де тығыз байланысты екендігі айтылды.
Графистикалық лингвистика - ... жазу ... ... ... сала. Оның тараулары немесе бөлімдері ... ... ... ... ... ... осы салаларында жеке-жеке тоқталып, ... ... ... ... жазу ... жан-жақты
қарастырады.
Гелб грамматологияның өзіндік ... ... ... оны ... ... ... ... Бірінші бөлімде
атап айтып көрсеткеніміздей, олар: ... ... ... ... ... жазу түрлері мен идеография
мәселелерін зерттейтін сала ... ... ... ... және буын жазулары ... ... Ал ... ... өзіндік мәніндегі жазумен қатар
қосымша ... ... ... тіл мен жазу ... ... ... еңбектерді саралай отырып, графикалық ... ... мен ... ... ... ... қарастыра келе, зерттеу жүргізе
отырып, іштей төрт салаға жіктейді. Графемика графикалық лингвистиканың бір
бөлімі ... жазу ... ... ... ... ... мен ... олардың жүйелік үйлесімдіктерін
қарастыратын сала. Ең алдымен ... ... ... зерттеумен шұғылданады.
Графика тікелей әліпби теориясымен ажырамас ... ... бір ... ... ... Алфавит теориясы бірінші кезекте
әліпбидің пайда болу ... ... ... оның ... мен қайта
құрылуын, оның элементтерінің эстетикалық, ... ... ... технологиялық және экономикалық және де басқа да қырларынан сыр-
сипатын зерттеп-зерделеуге бағытталатын ғылым.
Ал палеография саласында жеке таңбалардың ... ... ... ... ... бұл ... ... бүгінгі
күннің өзекті мәселелерінің бірі. Ал орфографияда жалпы сауатты жазу, жазу
мәдениеті қарастырылады.
1.1 Графемика
Графемика графикалық ... бір ... ... әрі жазу
тілінің графикалық конститутивтік ... ... оның ... ... ... ... туралы ғылым ... Ең ... ... ... ... ... ... айналысады. Сондықтан да
графемалық жүйе элементтерінің ... мәні мен ... ... ... ... репертуарындағы мәтіндерді
зерттеу негізінде бөліп ... ... ... басты
міндеттері болып саналады.
Әр тілдің ... ... ... ... ... белгілеу үшін
алынған дыбыстық таңбалар бар ... ... ... ... ... ең кіші ... ... қарастырылады. Тілдік таңбалар мен
дыбыстық айтылымның бір-бірімен үндесуі заңдылықтары, әр ... ... ... ... жете қаралады.
Сонымен қатар графемика ... ... тіл ... мен жазу тілінің шарттылық бірліктері арасындағы қарама-
қатынас зерттеледі. ... ... ... палеография, графика,
орфографияға қарағанда жүйелік-функциональдық ... ... ... ... ... фонологияда кең
қолданыс тапқан әдістерді негізге ... ... ... ... ... ... әрқалай қолданылады. ... ... ... ... пен А.Аврам “графематика” терминін дұрыс ... Бұл ... олар ... ... ... ... ... екі түрлі терминді қолдануды ұсынады: ... ... Оның ... ол жазу тілінің функциональдық
бірден бір ... ... ... ... ... ... көпшілігі, мысалы, Р.П.
Стоквелл, Е.П.Хэмп, ... Дж. ... және тағы ... ... ... ... деп табады. ... ... ... оңтайлырақ деген пікір айтады.
Т.М.Николаева мен ... ... ... Х.П. ... фонетика мен фонемиканың айырымдарына ... мен ... ... ... ... ... нысаны көзге көрнекті-дыбыстық коммуникацияны
құрайтын материалдық ... ... ... ... негізгі
міндеттері болып жазу түрі, графалық жүйені қалыптастыру, ... ... ... ... ... ... ... жазу тілінің графикалық бірліктері ... оның ... ... ... ... ... графикалық лингвистиканың бір бөлімі ретінде жазу тілінің
графикалық ... ... ... қызметтері мен
ерекшеліктерін, олардың жүйелік үйлесімдіктерін ... ... ... ... ... ... ... зерттеумен
шұғылданады.
Бұдан байқалатыны жазу жүйесін ... ... ... бірі ... ... ... ... лингвистиканың графемиканы бір саласы ретінде ... Ол жазу ... ... ... мен ... ... ... “Графемика” термині графемаларды
белгілеуі әрі жүйесін білдіретіндігі, әрі сол ... ... ... үшін алынған, ал “графология” терминін осы аталған
салаға ... ... алу ... ол ... ... ... ... атауыш ретінде қолданылып келеді.
Графемика синхронды сипатта да, диахронды ... да ... ... ... ... жинақталады ... ... ... қарым-қатынастары қаралады, ... ... тіл ... ... қатыстылығы зерттеледі.
Диахрондық тәсілде зерттеу пәні ... ... ... ... тіл даму нәтижесінде туындаған ... ... ... ... ... ... әсері
немесе лексикалық бірліктердегі этимологиялық формаларды сақтауға
тырысу және т.б. ... оның Ал ... ... ... қана емес, әлеуметтік жалпыға бірдей ... ғана ... ... ... ... ол ... аталатын лингвистикалық таңбалардың
функциональды ... деп ... ... ... ... палеография, ... ... ... ... ... тығыз байланыстылығы, ... ... ... туындайды. Графикалық лингвистика
алдында аталған саладағы зерттеу ... ... ... мен ... орфография мен графика міндеттерінің
айырмашылығын айқындап алу ... ... ... ... ... – жазу тілі ... жүйелі-функциональды сипаттама
беру болса, ал орфография қоғамдық жазу-дыбыстық әрекеттің ... ... ... үшін ... көз ... табылады.
Графема – тілдің графикалық жазу ... ең кіші ... ... Ол ... және ... әріп ... ретінде болады.
Графема ... ... ... ... сол ... ... бейімделу нәтижесінде қалыптасады, бірақ-дәлме-дәл
сәйкес болуы, фонема мен ... тең ... ... ... ... тек қана фонологиялық ... ... ... ... белгілі бір тарихи-мәдени ... ... ... ... әріп ... тура ... ... жазуы кезінде грек ... жоқ ... ... ... ... (чех s,c,і; ... c,s,r) немесе
диграмма, триграмма мен ... ... ... ... ... ... ... оның орфографиялық
ережелерінің негізі болып табылады.
Графикалық лингвистика ... ... ... ... ... ... ... өзара тығыз байланыс
орната отырып, оларға жаңа мән ... ... ол ... палеография бөлімінде анық көрініс тапқан.
1.2. Палеография
Палеография ... ... ... бір ... ... ... әр ... сыртқы белгілерін
сипаттайды әрі ... ... ... ... ... ... және т.б. сипаттарын және жазба ... ... ... ... ... ... қасиеттерін зерттейді.
Палеографияның негізгі мақсаттар мен ... ... ... ... ол – О.А. ... Оның ... – жазу ... тарихы туралы ғылым, ... ... ... ... ... ... мен ақыл-ойының
жеңісі туралы ғылым деп ... Оның ... ... ... ... қазіргі жаңа текстің сыртқы болмысы, ол тасқа ма, ... ... ма, ... ме, ... ма, ... ме, пергаментке ме,
папирусқа ма, қағазға ма, неге болсын ... – ол ... ... ... ... /15; 16/.
Палеографикалық әдіс жазу таңбаларының ... ... Жазу ... ... ... ... ... ұсынады. Қазіргі кезде графикалық лингвистикаға қызығушылық
барынша күшейген тұста ескі, көне ... ... ... ... ... арналған арнайы құралдар жасалынуда. В.Н.Френсис ... ... жазу ... оның ... жасауға мүмкіндік
беру керек дейді.
Палеографиялық зерттеуде жеке ... ... ... барынша
мұқият ескеріледі. Палеографиялық анализдеуде ... мен оның ... ... ... ... де, ... ... функциональды мәніне аударылмайды, ... ... ... ... ... табылады. Осыдан келіп палеография
мен графемиканың ... ... ... ... ... ... дыбыстық интерпретацияламайды, графикалық жүйесінің
құрылысын, мәтіндегі функциональдық ... мән ... ... ... мәтін сыншысымен,
типологпен, компартивист жұмыстарымен ... ... ... ... өзіндік әдістері мен міндеттері бар.
Палеографияға кодикология да ... ... Оның ... ... ... ... ... мәселелерді ол да қарастырады.
Жазбаның жазылған уақыты мен ... ... осы ... ... ... ... ... қорын молайтқанымен де, оның
орнын баса алмайды. В.Н. ... ... ... ... атап ... ... жазба ескерткіштердің сыртқы
болмысын оның туу тарихы мен ... ... ... ... ... қосымша сала болып табылады” /27; ... ... ... негізгі міндеттері анықтала
түседі. А.И.Соболевский ... ... ... мынадай
түсінік береді “…мерзімі ... ... ... ... ... уақыты мен орны анықталады”. Трубецкой сияқты
ғалымдар ... ескі ... ... ... оқып ... ... деп қарайды.
О.А.Добиаш-Рождественский өзінің ғылыми ... ... ... мен ... ... ... ... ғалым.
Ол палеографияны жазу дамуының тарихы ... ... ... ... ... ... ... еңбегі мен
ақыл-ойының жеңісі туралы ғылым деп ... Ол ... ... ... ... нәрсеге, қашан, қалай жазылғандығын, оның
материалын анықтап, ... ... ... зерттеулерде басты назар әріп эволюциясы ... ... ... ... ... әдіс
жазу таңбаларының өзгергіштік принципін ескереді. Жазу жұмысындағы
барлық техникалық ... ... ... ... кезде графикалық лингвистикаға қызығушылық барынша
күшейген ... ... көне ... ... ... мен ... ... арнайы құралдар жасалынуда. ... ... ... жазу ... оның ... ... беру керек дейді.
Палеография ... ... ... ... Н.С.Трубецкой, т.б. ғалымдар еңбегінде
қарастырылады.
Палеографияда дыбыстарды ... әріп ... ... бе, тіке ме, дөңгелек пе, оның себебі бен ... ... ... ... ... сипатталынады.
Палеографиялық зерттеуде жеке таңбалардың жазылу мәнерін ... ... ... мәтін мен оның кейбір элементтері,
инвариантты ... ... де, ... ... ... ... ... негізгі нысан оның субстанциональды
көрсеткіші болып табылады.
Жазудың материалдық технологияларының ... ... ... сала осы ... Көне ... ... ... жұрты балбал
тастарға қашап өз елінің ... мен ... ... жазып
түсірген, ал тау-тастарға салынып, бедерленген пикторграфиялық жазулар
қаншама. Олар бір ... ... ... ... ... ... кәсіпті бедерлеген, Енді бір ескерткіштерде жаугершілк
заман көрініс ... ... ... мен ... ... ... шығады. ... ... ... дыбыстық
интерпретацияламайды, ... ... ... ... ... мән бермейді. Ол өзінің ... ... ... ... бөлімдеріне, атап айтқанда, ... ... ... ... ... да ... ... ары қарай зерттеуге ұсынады.
1.3 ... ... ... ... ажырамас бірліктегі графикалық
лингвистиканың бір саласы болып табылады. Алфавит теориясы бірінші ... ... болу ... ... ... оның ... мен ... оның элементтерінің эстетикалық, сыртқы пішіндік түрін,
оптикалық, технологиялық және ... және де ... да ... сыр-
сипатын зерттеп-зерделеуге бағытталатын ғылым.
Сөздікте ... ... ... ... ... (грек.
Graphіke, graphо – өрнектеймін, жазамын) – 1) ... ... ... ... және т.б. жазу құралдарының ... ... ... мен ... ... ... 2) графема мен фонема арасындағы қатынастарды ... ... ... ... ... ... фонематикалық,
дыбыстық-әріптік жазуға қатысты қолданылады, оның үш ... ... ... графиканы және орфографияны”.
Әлемнің ұлттық жазу жүйелерінде ең көп ... ... ... ... ... ... ... жазулар. Ғылымда өмір
сүріп келе жатқан ... ... ... мен ... ... ... ... түсінікті ешбір жазудан ... ... ... ... ... ... жазу ... мен фонемалар саны сәйкес ... ... осы ... тілдердің тарихи бейімделуінен іздеген жөн. 23 ... ... 25), ... ... ... саны ... көп болғандықтан күрделі графемаларды қолдануға тура ... ... ... (ск (к)), ... (оеu (u:)),
полиграфтар (augh (ө)) қолданыс тапты. Ағылшын ... ... ... ... бар. Ал ... ... ... саны 144
графемаға ... ... ... ... ... ... ... да кездеседі (неміс, поляк т.б.). ... ... ... ... әріптер бар: (фр. С, румын.
t, нем. Ґ және ... ... ... ... фонема мен графема
арасындағы қатынастар ... ... ... славян алфавитін
(кириллица мен глаголица) ... ... ... алынған грек
алфавиті арнайы түрде славян ... ... ... ... ... Кирилицадан орыс алфавиті жасалған. ... ... ... КСРО ... үшін жаңа ... ... ... (1928ж.) арнайы ... ... ... ... ... ... үшін ... аз болуын қамтыған. Қазіргі орыс алфавитіндегі 33 ... ... ... отыр. Орыс графикасы рациональды (әріптері
аз) болуы, оның ... ... ... ... тілінің графика негіздерін алғаш рет Ахмет Байтұрсынов
жасаған. Ол 1910 ... ... ... ... айналыса бастайды.
Араб таңбалары таза күйінде ұлттық жазуға ... ... ... ... ... ... Ол үшін ... тілінің фонетикалық
жүйесін зерттеді. Тұңғыш рет – “дыбыс”, ... ... ... “жіңішке дыбыс”, “қағида” деген ... ... ... 1913 жылы ... ... атты ... /6/ ... дыбыстарды (у,ұ,о,и,е,ы) таңбалау жөнінде
пікір айтады. Сөйтіп, араб ... ... ... үшін ... ... 1) араб ... жуан ... ... 2) қазақ тіліндегі ы,е,и,о,ұ,у фонемаларына ... 3) к,г, ... ... ... ... келген
сөздердің ... ... ... ә,і,ү, дыбыстармен
айтылатындарды) білдіру үшін сөз алдына ... ... қою. ... араб ... ... ... икемделген нұсқасын ... ... ... ... себебі бұл реформа ... ... яғни ... ... заңдылығына сүйеніп,
ғылыми негізде жасалған болатын. 1915 жылы осы ... ... ... ... ... қазақ жазуы латын ... ... ... ... ... Сапархан: “Жазбаша тіл – ауызша ... ... Ол ... ойды ... айтуға мүмкіндік ... ... ... ... Мұның бір артықшылығы, бұған
айтушы мен тыңдаушының ара ... ... ... ... ... ... тіл ауызша тілдің ... ғана ... ... ... адам ойын ... айту ... ғана ... жазуға айналдырады. Ал оны оқу – жанама ... ... ... ... қалпына келтіру, алғашқы тілге оралу: тек ... ... ... адам әрі ... ... ... ... ережелері мен заңдылықтарын тіл ... ... деп ... ... қарастырады. Ал айту
нормаларын ... ... ... мен ... ... байланысты және ... ... ... ... ... да қамтитын кеңірек ұғым.
Графика (грекше graphіke – ... ... ... ... ... тұрғандай, жазу және соған ... ... яғни ... бір ... ... барлық амалдың
жиынтығы, әріппен ... ... сол ... ... жайы.
Қазіргі қазақ графикасының басты ... ... және ... ... ... ... Бұдан басқа сөздерді ... ... ... жаңа ... бастау, ... ... ... да ... ... ... әріптер тіл дыбыстарын неғұрлым дәл ... ... жүйе де ... ... ... танылады. Жеке әріп
жеке дыбысқа сәйкес келетіндей немесе жеке ... жеке ... ... ... графика жоқ деп ... ... ... ... ... ... ... тәсіліне және өрнегіне
қарай жазу графикасы және баспа графикасы болып ... ... ... ... ... көне орыс ... ... негізінде пайда болған.
“Жазу ... тіл/ - ... ... пен ... тәуелді
болмай, өмірдің барлық саласында кең түрде ... ... ... ... ... ... және оның даму ... ... ... ... ... ... ... деген түсінік әдетте фонематикалық /дыбыс, әріп/ ... ... ... жазуда алфавит, графика ... ... ... ... жатады.
Қазір әлемде үш түрлі жазу ... кең ... ... және араб ... ... бұл жазулардың қай қайсысы да
дыбыс пен ... әріп пен ... ... ... ... ... емес. Ағылшын тілінде 46 фонема ... оны беру үшін ... 26 ... және әр ... ... пайдаланылады. ...... ... ... ең кіші ... ... ол ... синоним ретінде
қолданылады.
Қазақ тілі жазудың осы үш түрлі жүйесін басынан ... ... ... ... араб ... пайданып келді де, ... ... ... ... ... Атқару комитетінің
“Қазақтың жаңа ... ... ... ... ... латын
графикасына көшті. Жаңа ... 29 әріп ... оның 9 ... 18-і ... ... жарты дауыстыны /й,у/ таңдады. ... ... ... ... Бас әріп ... ... ... қаулы қабылданып, жазудағы негізгі принцип
морфологиялық деп ... және бас ... жазу ... Осы
күнгі и,у,х,ф,в әріптері ... ... ... ... ... өмірі қысқа болды.
1940 жылы орыс графикасына негізделген ... көшу ... ... оның нәтижесінде қазіргі ... ие ... ... 41 әріп ... Алфавитті қатарда алдымен орыс тіліне тән
әріптер, содан соң ... ... тән ... тұрды. Бұл тәртіп
1957 жылы ... ... ... келді. Яғни а,ә,б,в,г,ғ деген
сияқты және қазақ алфавитінің қатарына э әрпі ... ... ... 42 әріп бар. Оның 33-і орыс ... ... да, орыс ... негізінде жаңадан 9
әріп ... һ ... Бұл ... ... 15-і ... ... екі ... ... мән ... ... ... ... Үндестік заңына сәйкес кез ... ... ... ... ... және қосалқы мәнді болып келеді. Егер әріп ... жеке ... ... онда ... мәнінде тұрғаны.
Тіл дыбысынсыз сөз болмақ емес.Сондықтан да тіл ғылымының бір ... ...... ... ... ... сөзден, сөйлемнен,
лексика, грамматикадан мүлде бөлек қарауға болмайды. ... ... ... ... ... ... құбылыс емес, солардың ішінде
болады. ... ... ... ... ... мәні
де бар деуіміз керек.
Алайда, тіл тәжірибесінде барлық естілген дыбыс белгілене, жазу арқылы
көріне бермейді. ... жазу ... ... мұны ... ... Жайы ... әр ... дыбыстары әр түрлі. Ол ... әріп ... ... де әр ... ... қазақ тілдеріндегі «е», «я», «ю» әріптері бір-бір дыбысты
беріп қоймайды, йэ, йа, йу, йо дыбыс тіркестерін білдіреді. Керісінше, бір
дыбыс кей ... екі, үш, төрт ... әріп ... ... Мысалы,
французша аі,аu, еаu,сһ (е,о,у,ш), ағылшынша ch, sh (ч,ш), немісше ... (ш,ч), ... sz, cz ... ... әріп ... ... ... бір дыбыс айтылудың өзгешелігін білдіреді, мысалы – ь. Кейде бір ... ... де тұра ... ... ... жазуындағы сақау «е»-ні
алыңыз. Орыстардағы ескі «ъ» ... ... ... ... пен ... ... әртүрлі екенінде сөз жоқ.
Қазақ тілінің алфавиті орыс графикасына негізделіп, 1940 жылы ... ... ... ... әдеби тілін толық қамтамасыз ... ... ... ... ... ... лайық бізде әріп ... те ... ... сөздердің ғана кейбір дыбысына лайық ... жоқ. ... тс, дж, тз ... лайық әріп жоқ. Айтылудағы, яғни
ауыз сөздегі дыбыстарды толық қамту ... ... ... ... ... ... дыбыс ерекшелігін беру;
ерекше дыбыстарға лайық әріптердің жиынтығы.
Ауыз тіл мен жазба ... ... көп. ... ... тіл ауыз ... ... қамти алмайды. Грамматика деген сөзде үш а бар.
Жазылуда олар ... ... ... бірдей емес. Мұнда «м» әрпі ... ... олар ... ... бір ... боп ... ... ғылыми транскрипция деп те айтады. ... ... ... өз ... түркі тілдеріне арнап
жасаған (орыс ... ... ... фонетикалық
транскрипция деген де бар. Ол алфавитіне негізделген.
Фонетикалық транскрипцияда түрлі қосымша таңбалар қолданылады:
Мысалы, /сөйлем ішіндегі ... ... ... ... шегін
білдіреді.
Әдеби тілі бар елдер үшін жазу тілінің маңызы зор. Әдеби тіл белгілі
бір нормад, қалыпта болмаса, ... ... ... ... ... ... түспесе, қиын болады. Сондықтан да дыбыс заңдары, ... ... ... ол ... ... ... қажет нәрсе.
Дыбыстар бір қалыпта тұрмайды, тарихи олар да өзгереді.
Дыбыстардың тарихи өзгерісін білу тіл ғылымы үшін өте ... ... ... ... ... ... басқа белгілі
себептермен өзгеретін болады.
Қарастырылған ... ... ... мен қолжазбалық
таңбаларды ... ... ... таңбалардың дыбыс
элементтеріне сай келуін қарастырады.
Лингвистикалық ... ... ... де ... Бір зертеушілердің түсіндірулерінше, графика - әріп ... ... ... ... ... ... ережелерінің
жүйесі.
Л.Р. Зиндер “графика” - фонемалар мен ... ... ... яғни сөздердің дыбысталуын бейнелейтін өзгеше
құрал деп анықтама ... ... ... жиынтығы”, “тікелей дыбыстық жүйеге
сәйкесе бермейтін ... ... ... ... ... жай ғана техникалық аппарат, ауызекі айтылымды
мазмұндауға қажетті жазу ... ... /8; 525/ ... ... тілдік әрекетшілдік саласы әрі ... бір ... ... ... теориясы ажырамас бірлікте
болады. Ол туралы жоғарыда айтып өттік. ... ... ... оның ... тарихын анықтау, оның типологиясы мен оның
құрамы, ... ... ... ... технологиялық,
экономикалық жақтардан сапаларын қарайды.
Графика әліпби ... ... ... қарастырылып, өзіндік
заңдылықтары қарастырылады.
Алфавит – жазу тілінің ... ... ... ... ... ... немесе фигуралар тізімі (мысалы,
көне ... ... ... ... ... ... ... Қазақ
тіл білімінде алфавит термині әліпби баламасымен қатар ... ... ... ... 42 әріп бар.
Пунктуация
Графика әріптермен қатар пунктуацияға да ... мән ... / лат. Punktum ... ... тыс ... ... ... графикалық
жүйесі. Мұның өзі графика және ... ... ... негізгі
құралы болып табылады. 2. ... ... қою ... 3. ... ... белгілерін орналастыру. 4. ... ... ... ... ... үтір (,), ... (.), сұрау
белгісі(?), леп белгісі (!), ... ... қос ... ... (−), ... (-), көп ... (…), ... (()), тырнақша (“”).
Бұлар да әріптер сияқты ... ... ... ... ... ... ... жеткізуге қызмет етеді. ... ... бір ...... жан-жақты
қарастырылады. Графикаға қатысы бар бас ... ... ... ... ... айтылады.
1.4. Орфография
Сөздің жазылу жағдайының ... ... ... түсіндіре
беруге келмейді. Графика бойынша өлөң, құқұн, түлкү….түрде ... ... және ... өзі ... ... да дәл келер еді.
Алайда қазіргі қазақ ... тілі ... ... тек ... ... қамтып қоймайды: онымен ... ... ... және фонетикалық құрамының тарихи дамуымен де тығыз
астасып ... ... ... ... ... тыс берудің барлық
мүмкіндіктерін қарастырады. ... оны ... тым ... ... десе де ... ал орфография – көптеген ... ... ... ... ... ... ... бейнесінің олай емес, былай
болуы әбден қолайлы, әрі қонымды ... ... ... ... ... жасайды. Қысқасы, графика жеке ... ... ... ... ... ... графикалық
мүмкіндіктердің таңдаулысын ғана алды.
Әлемдегі жазу ... ... ... ... даму
жолынан өтті. Мәселен, орыс жазуының ... екі ... ... ... ... ... жарты ғасырдан ... ... ... ... ұзақ ... ... жетілген деген жазулардың
өзі де дыбыс ... мен ... ... ... ... ... ... қолданылуын орфография белгілейтін ерекше ережелер
реттейді.
Орфография (грек. Orthos – ... grapho – ...... ... ... ... тарихи қалыптасқан жүйесі;
біркелкі жазуды қамтасыз ететін ережелер ... ... ... тіл ... саласы.
Орфография тілдің белгілі бір даму ... ... ... айқындайды деуге де болады.
Ережелер жүйесі:
дыбыстарды (фонемаларды) әріптермен беру;
сөз және оның ... ... ... бірге, бөлек және дефис арқылы жазу;
4) бас ... ... ... сияқты мәселелерді қамтиды және айқындайды.
Бұлардың ... ... бір ... ... жиынтығынан тұрады.
Орфографиялық принцип бір сөз екі ... не одан да көп ... ... оның ... ... алуды айқындайды.
Осы принциптердің негізінде орфографиялық ережелер жасалады. ... ойды дәл ... ... ... ... үшін ... ... – әріпке негіздеген жазу ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Сөздің дыбыстық құрамын белгілеуде көбіне-көп ... ... ... ... немесе негізгі, басты принцип делінді.
Қазіргі ... ... ... фонетикалық және
дәстүрлік принциптер ... ... ... ... болуы мүмкін.
Морфологиялық принцип – сөздің ... ... ... (сөз және ... құрамында болатын дыбыс алмасуларын
елемей, бастапқы қалпын сақтап ... ... жан, ... жаңғанда
түрде айтылатын сөзформаларға ортақ ... – жан, ... ... ... деп ... ... принципті фонемалық
принцип деп те ... ... бір ... әртүрлі құбылғанына
қарамастан үнемі алфавиттегі ... ... ... ... ... көз ... болады.
Фонетикалық принцип бойынша сөз айтылуындай жазылады, яғни ... ... ... ... ... ... жан, ... түрде жазылады да, фонетикалық транскрипцияға жуықтайды.
Дәстүрлік принцип сөздің бір ... ... ... айналған түрін сақтап жазу. Бұған ... ... ... ... ... ... сөздердегі х, һ әріптерін ... ... ... ... тілдің қазіргі қазіргі қалпына
қайшы келуі де, ... де ... /лат. ... ... ... ... бірдей сөздерді бір-бірінен орфографияның көмегімен ... ... ... тіл ... ... ... ... бойынша хабар, хал, хан түрінде жазып
жүргеніміз, о баса ... ... ... қал, ... ... айырудың нәтижесі деп түсіну ... ... 2,5 мың ... сөз бар, 10-15 сөзді түрлендіріп ... бұл ... шешу ... ... ... ... бір сөздің мағыналық
жағынан екіге жарылып, соған орай ... ... Orthos ... gramma-әріп/ да өзгеруін ... ... ... ... ... ... балағат-балиғат, ғылым-ілім, дауа-
дағуа, дуа-дұға, диуана-дуан, қазір-әзір, ... ... ... ... ... ... уәде-уағда,
т.б.
Қазақ орфографиясының негізгі принципі – морфологогиялық принцип.
Орыс орфографиясында да ... ... ... ... ... жазу және жазу тілі туралы жалпы ... ... ... ... ... барлығын көрсетті: ... ... ... ... ... ... графемиканың айырмашылығы – жазу тілінің ... ... ... ... ... туралы ғылым.
Графемика жазу тілін функционалды-жүйелі сипаттауға бағытталған.
Орфография бәрінен ... ... ... ... ... жазу-тілдік
әрекет нормативін, кодын қалыптастыруға бағытталады.
С.Аманжолов «Қазақ тілінің орфографиясы ... деп ... ... жақсы, жаман болуы, негізінде алфавитке
байланысты. Мәселен, ... ... араб ... 25-ақ әріп
болғанмен, оның әр әрпіне кемі екі ... ... еді. ... 25 әріп ... ... ... Қазіргі ағылшын, неміс алфавиттерінде 26-ақ әріп
бар. Бірақ амал қайсы, «сиыр» деп ... ... деп ... сияқты, олардың
орфографиясы орасан қиын. Мысалы, немістер бізде төрт әріппен ... он ... ... алфавитке өшуімен орфографияның (жазудың) ... ... ... ... ... ... көшкенде бұл мәселе дұрыс шешілмеді.
Ондағы негізгі терістік; қазақтың ескіден келе жатқан сөздерінің жазылуына
ереже ... жаңа ... ... ... сөздерге арналып
ереже алынбады.
Ендігі әңгіме орыс алфавитіне ... жаңа ... яғни ... ... ... ... ғылымы орфография жасаудың негізгі үш түрлі принципін біледі. Олар:
1. ... ... ... принцип. Бұл принцип бойынша қалай естілсе,
солай жазылады. 2. Морфологиялық ... ... Бұл ... ... ... ... жазылады. 3. Тарихи принцип. Бұл принцип бойынша сөз
баяғы ... ... ... ... бойынша жазылады.
Бұл үшеуінің қайсысы қолайлы дегенге келсек, тарихи принциптің ... ... ... сөз ... та болады.
Байыбына бармаған, кісі сөз жоқ бірінші принцип (фонетикалық) қолайлы
дейді. Сөз қалай айтылса, солай ... ... ... не бар? ... бұлай
болған күнде жазу ережесінің де керегі болмай қалады ма ... ... ... ... тіл, сөз ... ... болса ғана, оған бір қалып,
бір принцип әр уақытта да жараған болар еді. Ал біз ... ... ... ... деп қарамаймыз, өсіп, дамып, өзгеріп отыратын нәрсе деп
қараймыз.
Сондықтан бірсыпыра ... ... ... дөп ... Ал, ... көп сөздерге бұл екі принцип бірдей қолданылмаса болмайтыны да
болады. 1929 жылы қабылданған ... ... тек ... ... ... Сондықтан да сөздеріміз түрлі-түрлі болып жазылып келді.
Фонетикалық принципке құрылған емлеміз тәжірибенің талқысына түсіп, ... ... ... мәселесін талқылағанда біздің алфавитіміз орыс алфавитіне
негізделіп отырғанын еске алу керек. Орыс алфавитін ... ... ... да орыс ... жақындатумыз керек болады.
Бірақ бұған қарап қазақ сөзі мен орыс сөзінің кейбір өзгешіліктерін
ескермеу керек деген пікір ұғылмасын. Орсы ... ... ... ... сүйенген. Ал біздің ... заңы әлде де ... ... еске ... ... фонетикалық жағына
бейім болуымыз сөзсіз. Ал көрші елдерден келіп, тілімізді ... ... ... ... ... жазылады.
Тек жалғау-жұрнақтарда ғана өзгешеліктер болып отырады».
Ғалымның бұл пікірі бұрынғы Қазақ елін 70 жыл ... ... ... ... ... айтылғаны байқалады. Кей ғалымдарымыз тілдің
табиғи таза ... ... ... ... ... ... айтады.
Қазіргі кезде елімізде әліпбиге байланысты әр ... ... бар. ... келе ... төл ... ... ... деген ұстанымды
ұстайды. Ендігі бір топ араб графикасына ... ... ... ... ... ... дыбыстық құрылымын ескере отырып,
даярлаған төте жазу ... алға ... ... бір топ компьютер,
жаһандану дәуіріне сай латын графикасын қолдануды ұсынады. Ал ... ... ... ... мен ... ... 49 ... бастап
қолданысымызға сіңіскен орыс немесе кириллицаны қолдана бергеніміз жөн деп
санайды.
Жоғарыда аталған ... ... ... де графикалық лингвистиканың
аталған салаларының ғылыми нәтижелері үлкен маңызға ие болмақ. Болашақ
жазуымыздың сыртқы сипаты, ... ... ... төл ... ... жеткізе білуі есте ұсталуы керек. Сондықтан да графикалық
лингвистика ғылымының ... ... ... мен ... ... ... лингвистика ғылымының негізгі ұғымдары
2.1. Графикалық лингвистика ... оның ... ... оның ... ... ... ... туралы жүйелі
біртұтас кешенді зерттейтін лингвистика саласы - графистикалық лингвистика
Адамзат қауымының ірі ... ... жазу ... ... ... ... ретінде қарастырылуы заңды құбылыс. Бірақ жеке дербес ғылым ретінде
қарастырылуы соңғы кезеңде ғана. Оның зерттеу ... мен ... ... ... ұстанымдарға сүйене отырып, әртүрлі жіктеп келді. Біз осы
диплом жұмысы барысында Т.Амированың монографиялық зерттеуін негізге алдық.
Графикалық лингвистика ... тіл ... бір ... болып есептеледі. Ол
жалпы жазу мәселелерін зерттейді.
Өткен ғасырдың 50-жылдарында Дж. Гелб өз ... ... ... ... ... ... қарастырып, оны грамматология деп атауды
ұсынды. Онда грамматология жалпы жазудың кез ... ... ... ... қарастырылды.
“Грамматология” терминін қолдану себебін Гелб бұрынғы жазу мәселелері
туралы еңбектерде, мысалы, ... ... ... ... ... ... пікірінше, жазу жүйелері бірінші кезекте графикалық түрі арқылы
емес, дыбыстық тіл ... ... ... ... да жазу ... ... ... тікелей анық, айқын эквиваленті бола алмайтындығын
Гелб атап көрсетеді.
Жазу қолданысы мен эволюциясына бастау болатын ... ... ... ... жазу ... ғылыми негіздерді
әзірлеуді мақсат етеді.
Кейінірек Гелб ... ... ... мен ... айқындап, үш басты бөлімге бөліп қарастырады:
1) субграфемика,
2) графемика,
3) параграфемика.
Субграфемика саласы ... ... жазу ... мен ... ... ... дыбыстық-әріптік және буын жазулары түріндегі
фонографияны қарастырады.
Параграфемика сөздің ... ... ... ... ... қарастырады.
“Грамматология” термині “жазу теориясы” және “жазу туралы позитивті
ғылым” мағынасында кең ... ... ... оның ... ... ... тұжырымдауынша, грамматология жазу туралы ... ол жазу ... мен ... ... қолтаңбалық ілім,
жазу патологиясы, палеография, эпиграфика және басқа да бұрын бір-бірімен
байланыссыз болып келген, ... ... ... ... ... ... зерттеу пәні жазу тілі болу керек деп
есептейді. Оның ... ... ... сала ... керек әрі ол жалпы және жеке немесе семиотикалық ... ... ... ... ... дыбыстық тілмен және ... ... ... ... ... семиотикалық жүйе ретіндегі
жазудағы өзгерістер мен әрекеттерді зерттейтін ... ... ... ... ... мыналар енеді:
- түрлі кезеңдердегі жазу тілі ... ... ... ... ... ... ... тарихи тұрғыда зерделеу;
- палеографияны қамтитын жазу тарихы, шрифттер, жазу ... ... ... кумуляция;
- басқа таңбалық жүйелермен жазудың арақатысын ... ... ... ... шифрды айырып оқу;
- жазу мен оқуды үйрену;
- жазуды ... ... мен ... жазу ... жаңа ... жасау.
В.Р.Реннагель жазу туралы ғылымды атауда “лингвистика» терминіне
ұқсастыра отырып, ... ... ... жөн деп ... лингвистика тарауларын жіктеген сияқты, ... ... ... ... ... жіктейді:
1) бірліктердің құрылымдық күрделілігімен;
2) коммуникация типі ... ... ... ... ... ... бірінші ... ... ... металингвистикаға ... да ... ... ... салалайды.
Екінші жіктеу бойынша амфолингвистиканы ... ... ... ... ... ... ... жіктеу бойынша, стасеолингвистика аутолингвистика және
зиголингвистикаға, соған сай ... ... ... ... жіктеу бойынша аскриптивті лингвистика дескриптивті және
прескриптивті лингвистикаға, ... ... ... ... ... мен прескриптивті графистикаға ажыратылады.
Мысалы, Реннагель бойынша, ... ... ... ... ... бөлімдері: граммика, графика, графемика.
Графоморфологияның басты бөлімдері: энграфоморфика, графоморфемика,
графосинтаксис.
Графосемиологияның ... ... ... ... ... ... яғни тіл ... жазу
интерпретациясы деп те жіктеу жасайды. Осылайша бірнеше жіктерге бөлініп
кете барады.
В.Р.Реннагель тәмсілінше, ... ... ... ... ... жазу ... ... түрін тегіс қамтитын ғылыми сала
ретінде алға шығады. Жазу ... ... ... ... ұтымдылығы
күмәнді, әрі Реннагель аталған ... ... ... ... ... ... лингвистикада жазу тілін ... ... ... лингвистиканың өзінде жеке бөлімін құру ... оны ... ... ... ... деп атауды
ұсынады.
Осылайша, қазіргі ... жазу ... ... ... ... ... болу ... туындап отыр.
Графикалық лингвистика аясында қалыптасқан графемика ... жазу тілі мен ... тіл ... ... ... тіл мен жазу ... ... ғылыми-теориялық
еңбектерді саралай отырып, графикалық лингвистиканың зерттеу нысандары ... ... ... ... қарастыра келе, зерттеу жүргізе отырып, іштей
төрт салаға ... ... ... ... бір бөлімі
ретінде жазу тілінің графикалық конститутивтік ... ... мен ... ... ... үйлесімдіктерін қарастыратын
сала. Ең алдымен графикалық элементтердің функционалды ерекшеліктерін
зерттеумен шұғылданады.
Графика тікелей ... ... ... ... ... бір саласы болып табылады. Алфавит теориясы бірінші кезекте
әліпбидің пайда болу ... ... ... оның ... мен ... оның ... эстетикалық, сыртқы пішіндік түрін,
оптикалық, ... және ... және де ... да ... ... ... бағытталатын ғылым.
Ал палеография саласында жеке таңбалардың жазылу мәнері зерттеледі.
Қазіргі компьютерлік-технологиялық заманда бұл ... ... ... ... ... бірі. Ал орфографияда жалпы сауатты жазу, жазу
мәдениеті қарастырылады.
Ең ... рет ... ... жазудың өзіндік
ерекшеліктерін жеке алып қарастырған, ... тіл мен жазу ... ... ... ... ХХ ... ... Бұл И.А.
Бодуэн де Куртенэ еңбегіне ... ... тілі жеке ... зерттеу нысаны ретінде ХХ ғасырдың ... ... ... 1932 жылы Р. ... жазу ... өзіндік
жүйесін және оның ауызекі “тілдік нормасынан” ... ... ... дәлелдеді.
Бұрынғы кеңес лингвистері ішінен жазу ... тіл ... ... сала ретінде қарастырған ғалымдар санатында Г.О.
Винокур, академик Л.В. ... ... В.В. ... ... ... мәселесін тіл білімінің дербес саласы ретінде қарастыру ағылшын
тіл білімінде де 40-60 жылдары қарқынмен дамыды. Бұл лингвистикалық ... Дж. ... ... ... ... жазу мен ... тілдің лингвистикалық статусының тең
дәрежеде екендігін дәлелдейді, жазу мен жазу ... ... ... жүйе
ретінде қарамау керек деген идеяны айтады, сондай-ақ ауызекі тіл сықылды
жазу хабары да, оның ... ... ... әрекетіндегі белгі ретінде
бірдей деңгейде болатындығын дәлелдейді.
Ғалымдар ... ... ... мен ... ішкі ... біршама мәселелер баршылық. Бұл ғылым саласын атауға ұсынылған
терминдер арасында ... ... ... ... ... ... лингвистика”, “графистика” терминдері
мағыналық ассосация тұрғысынан әрі дәстүрлілік тұрғыда ... ... осы ... ... ... ... ... Т.Амирова (2;
27-31(.
“Графикалық лингвистика” термині жазу тілін ... ... ... Сондай-ақ жазу тілі дыбыстық тілмен ... ... ол оның тек ... ... емес.
Дыбыстық тілдің заңдылығы мен ... жазу ... ... ... ... графикалық лингвистиканың негізгі
міндеттерінің ... ... ... ... ... лингвистика туралы айтқанда ең алдымен жазу түрі,
алфавит, ... ... ... жазу мәтіні, жазу ... ... ... жазу мәдениеті сияқты т.б. ұғымдарды айналып ... – жазу ... ... ... ... ... ... таңбалар немесе фигуралар ... көне ... ... ... ... араб, деванагари
алфавиттері).
Жазу – жазу мәтінін түзілуін тудыру үшін ... ... ... ... ... түрі.
Жазба – алфавитті қолдану негізінде, тіл заңдылықтары жүйесімен
дыбыстық ... ... ... мен жазу ... ... ... ... таңбалық қызмет түрі.
Жазу тілі – жазу тілі, жазу ... ... ... ... сөзі ... жазу ... – жазу ... жүзеге асырылуы.
Жазу дәстүрі – жазу-тілдік әрекет ... ... ... бір ... ... ... тіл мен жазу ... айырымын, байланыстылығы ... ... ... сөз ... ... ... ... ауызекі формасы” термині ме, әлде ... ... ... ... мағына, мән айырымдары ... ... ... ... ... ... “жазу тілі” термині
орнына “тілдің жазулық формасы” термині қолданыла ... де ... ... ... отырып, А.А.Леонтьев:
“сауатты адамның миында екі тілдік жүйе ... өмір ... ... ... ... ... тілдің екі стандарты, екі
нормасы бар, ... ... бар, әрі ... да ада ... Билингвизмде, тілдің ауызша және
жазбаша нормасы аралығында үнемі ... ... ... отырады”
/22; 70-71/.
Онымен қоса жазу тарихы, тілдің таңбалық ... ... ... ... ... ... жат ... қазақ ғалымы Аманжолов мынадай анықтама береді: “Жазу
дегеніміз – ... ... ... болу үшін ... белгілі
таңбалардың системасы. Бұл – адам баласының зор ... ... зор ... арқылы адам дыбысты тілдің өрісін кеңітеді, ... ... сол ... ... ... ғана жетеді, одан ары
бармайды, ... да ... ... ... ... телефон сияқты ауыз сөзді жердің оң
шетімен бұл ... ... ... болмаған. Сондықтан да жазудың
маңызымен ауыз сөз ... ... ... ... ... “Сөздер ұшып кетеді, жазылған қалады”. … Жазудың шығуы,
пайда ... өте ... арғы ... ... ... Өйткені
адамзат ру, тайпа қоғамының өзінде-ақ еңбек процесіне, күн ... ... ... ... ... ойын ... ... көрші елмен ресми қарым-қатынасқа түсу, өлгендеріне
ескерткіш қою, т.б. ауыз тіл ... ... ... ... ... біз ... ... байланысты адамдарға
біріне-бірі аңдардың өрісін, жүрісін аңдату қажет ... ... ... ... үшін олар тасқа, ағашқа жазып, я ... ... ... керек. Бұл дыбыстық тілге қосымша қарым-қатынас
құралы ... ... ... жазу әр ... ... ... ... дамып отырды. Ең алғашқы жазу пиктографиялық
жазу болған.
Идеографиялық жазу ... ... ... ... ... Оның ... рулық таңбаларынан да ... ... бір түрі – ... ... ... жазу ... жазу және алфавиттік жазу. Яғни буын ... мен ... ... немесе буын жазуы әуелде көне ... ... ... деп ... ... ... ... дауыссызбен қатар
а дыбысын ... ... ... ... ... ... Егер бір ... беру керек болса, ... ... ... ... ... келуі білдіргісі ... ... ... ... таңбалары әріп емес, силлабограммалар
болған.
Бұдан әрі тек дауыссыз дыбыспен жазу ... Бұны ... мен ... ... ... ... ... арқылы, арабтарда харакат арқылы берілген.
Фонографиялық жазудың ... ізін ... ... ... дауысты
дыбыс таңбалары да болды. ... ... үшін ... ... ... белгі таңбаларын алған (алеф, хе,
вав, айн), ... ... ... ... ... дауыссыздар үшін тета, фи, хи ... ... ... ... ... елдің жазуының негізі болды ... ... ... ... арамей жазуы пайда болды.
Бұл Сирияның (пальмира, экстрангело, ... ... ... ... көбіне тарады ... ... ... ... ... т.б.). Арамей алфавитінің тармағы деп ... ... да ... ол ... арабтарға, олардың қоластына қараған
елдерге (Атлант мұхитындағы ... ... ... ... ... Малайзияға) тарады.
Араб алфавитін бүкіл ... ... ... ... ... ... ... кавказдықтар (абхаздар, дағыстандықтар).
Римляндар ескі грек алфавитін өздеріне лайықтап ... ... ... ... ... ... португал, румын, неміс,
ағылшын, швед, норвег, дат) халықтары ... ... ... ... ... ... ... чехтар, словактар, словендер, хорваттар қабылдап ... жылы ... ... ... Сол кезеңдерде бұрынғы КСРО
құрамындағы халықтардың бірсыпырасы латын ... ... ... ... да бар. 1936-40 ... ... күштеп орыс
алфавитіне көшірді.
Бұған шейін орыс алфавитін ... ... ... чуваштар, марилер, мордвалар қолданған ... ... ... ... ... деп ... ... славян алфавитінің екінші түрі ... ... ... ... ... бар. ... шықпай
тұрғанда, қолдан әдемілеп, ... ... ... ... ... ... жазу деп ... зерттеу нысанымыз болып отырған ... ... ... байланыстылығына бойласақ, ол туралы лингвист
қазақ ғалымы ... ... ... ... тілі ... ең маңызды түрі болғанымен, оны қолдану ... ... ... де бола бермейді. Кейде дыбыстық тіл арқылы ... ... ... ... жиі кездеседі. Мұндай
жағдайларда бірнәрcе жайында ... ... беру үшін де ... ... ... ... ... материалдық белгілерді
қолданған. Ондай шарты ... ... деп ... /21; ... ... кез ... затты, кез келген ... ... ... ... ... ... – материалдық жағынан ... ... ... оны беру ... мен таңбаның
құрылымдық сипаты жағынан да ... ... ... объектісі болуға
әбден жарайтын, мейлінше ... ... ... ХХ ... ... ... ... семиотика деп аталатын дербес ғылым қалыптасты.
Семиотика грек ... ... - ... ... семиология деп те
аталады.
Семиотика-хабаршы таңбалар туралы ... ... ... ... ... ... түрлерін, қолдану ... ... ... және ... ... қарым-қатынасын зерттейді.
Семиотика жас ғылым болғанымен, әртүрлі ... ... ... ... қолдануды адамдар ежелгі заманнан ... ... ... ... жағынан алғанда, сөйлеу тілінде
де ... ... тән ... ... ... оны ... таңбалар тобында қараудың ... ... ... өздері де айтқан.
Аристотель дыбыстап айтылған ...... ... ... жазу – сөздің ... ... ... ... өмір ... Локк, Лейбниц сияқты философтар тіл – таңбалар ... ... ... ... ... барлығын ХІХ ғасырдағы көрнекті
лингвистер –Ф.Бопп пен ... те ... ... бұл ... білімінің негізгі проблемаларының бірі ретінде қойылып, ... оны ... ... семиотика дейтін саланың
болу ... көз ... ... – Ф. де Соссюр.
Сөйтіп, бүкіл таңба атаулыны зерттейтін жалпы семиотика мен ... ... ... ... ... ... лингвистикалық
семиотика деп аталатын ғылым ... ... ... ... ... ... ... қолдануға
болатын ортақ теория қалыптастыруды көздейді. Ол ... ... ... ... ... таңбалардың спецификалық
ерекшеліктеріне онша мән бермейді.
Семиотика үшін ... ... да, ... ... ... да бірдей, барлығы да хабар беруші, коммуникативтік ... ... ... ... барлығы да бірыңғай ортақ заң-
ережелерге бағыну керек. ... іс ... ... ... көбінесе, тілге ... ... ... ... тән сипаттарды басшылыққа алады.
Ал тілдік таңбалар мен ... ... ... ... ... болады. Осы себептен ... ... ... ... ... сырларын ашуда ... ... ... ... сипаттарын, таңба мен ол
білдіретін ... ... ... ... мәселелеріндегі
оның қағидалары тілдік таңба сипатына сай келмейді.
Бұл ... ... ... ... ... семиотикалық шеңберінде
қалдырмай, одан ... ... ... сөз ... ... ... таңбаларды зерттейтін ... ... ... ... де осы ... ... объектісі – тілдің таңбалық сипатын
зерттеу, тілдік таңбалардың тек ... ғана тән ... ... ... ... таңбаның өзі білдіретін хабармен
қарым-қатынасын ашу.
Лингвистикалық ... ... ... ... ... ... соны ... алады. Өйткені ... тән ... ... ... ... да ... ... таңбалар сияқты тілдік таңба да ... ... ... материалды болады, бір нәрсе ... ... ... атқарады, белгілі бір мағынаға, мазмұнға
бағытталады, ... ... ... болады, өзі білдіретін
мағынамен қатынасы еркін болады, ... ... ... ... өз жүйесіндегі басқа ... бір ... ... ... ... ... танылады.
Осындай ортақ сипаттармен қатар тек тілдік таңбаларға ғана ... ... ... ... дара белгілер де аз
емес…
Семиотикалық әдебиеттерде ... ... ... көмекші
немесе жасанды ... деп ... ... бар. ... ... деп
тілдік таңбаларды айтады.
Оның негізгі болатын ... ол ... ... көмекші
таңбалардың барлығы да соның ... ... сол ... ... себептен де ғалымдар тілдік таңбаны “барлығын да ... ... ... ... ... ... ... “барлық типтегі таңбалардың оркестрі”
(Т.Милевский) деп ... ... ... ... ... ... акустикалық таңбалар, заттық ... ақша ... ... ымдау, нұсқау таңбалары болып жіктеледі.
Лингвистикалық таңбалар, оның ... ... ... ... ... бойынша таңба бір жақты, тек материалды ... ... ... ... ... Таңбалық қызметтен ... де олар ... ... ... қала береді.
Бұл қағида жеке тұрғанда ешқандай мағынаны бідіре ... ... ... болып есептелетін фонемалар ғана ... ... ... ешқайсысы да сай келмейді, өйткені ... ... ... ... бәрі де екі ... ... ... бұлардың мағыналары өздерінің ... ... ... бұл ... ... бірлікте тұрады, егер ... ... өмір ... қалады.
Таңба бір жақты, тек материалды ғана ... ... ... ... бере алмайды. Ал бір ... ... ол ... да бола ... Осы ... ... ... атқара алатын я ... ... ... ... жоқ, ... әртірлі пікір айтады.
Таңбаның сезім мүшелерінің біріне білінетін материалды ... оның ... ... деп санайтын ғалымдар таңба деп тілдегі
фонемалар мен ... ... ... ... ... ... ... мен белгілер. Мұндай пікірді И.Кант, Э.Гуссерль сияқты
философттар мен ... ... ... ... ... бір ... ... тілде қатынас жасау, хабарлар беру
мүддесіне қызмет етпейтін ... жоқ, ... ... ең ... жеке ... бастап күрделі сөйлемдерге дейін барлығы
да ... бола ... ... үлкені болсын, кішісі болсын – бәрінің де
басқалармен ... ... ... ... ететіні, сол үшін
жаралып, сол үшін өмір ... ... ... ... ... ... қойылатын талапқа сай келетіні де, сай ... ... ... жөн ... ... көп ... үшінші көзқарас – таңбадағы тілдік
элементтер ішіндегі тек екі жақты: әрі ... әрі ... бар ... ... ... бағыт.
Мұның біріншісі унилатериалды, соңғысы билатериалды деп ... ... екі ... ... Ф. Де ... Бодуэн
де Куртенэ сияқты атақты ғалымдардың көпшілігі қолдайды.
Тілдік жүйе көмекші, шартты ... ... ... ... көп сатылы, көп қабатты, көп ... ... ... ... ... тек құрылымдары жағынан емес, мағыналары мен
қызметі ... да ... ... екі ... да, ... екі ... да, біржақты
да тұлғалар бар. Айтылғандарды айқындай түсу ... ... ... ... ... ... ... арақатынасын ашып
алу қажет.
Тілдің негізгі ... ... ... ... сөз, сөйлем
жатады.
Дыбыс – ... ең кіші ... ... Ол, біріншіден,
тілдің өзінен бірер басқыш жоғары ... ... ... ... ... ... бір тұлғаны ... ... ... белгі қызметін атқрады. Дыбыс жеке ... де ... ... ... болады.
Сондықтан ол екі ... мәні бар ... ... ... өзі таңбалық қызмет атқара алмайды. ... ... ... бір ... ... білдіруі керек. Дыбыстардың осы айтылған
ерекшеліктеріне ... оны ... ... ... ... ... бірде фигура деп атайды.
Фонемалардан бір ... ... ... ... - ... Морфема,
әдетте өзіне тән мағынасы бар екі жақты тұлға деп ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық
мағына және ол ... ... мәні бар ... ... ... ғана білінеді.
Екіншіден, сөздердің ... ... тіл ... бірдей тән құбылыстар емес, сөздерін морфемаларға бөлуге
болмайтын ... де ...... мәні бар ... мен ... арасындағы
аралық категория.
Ол – тілдің структуралық тұлғасы, ... ... ... ... ... тұратын тілдік қабаттардың үшінші ... ... Сөз – ... ... ... ... атаулының барлығы да
сөзден ... Сөз - ... ... ... Ол – ... та белгілі бір мағынаны, ұғымды білдіреді. Сөзден ... ... ... ... ... да жеке
қолданылмайды, өз беттерінде ... ... ... атқара алмайды.
Мағыналық, қызметтік байлығы жағынан ... ... ... тең келе алмайды.
Сөз жеке мағынаны, ... ... ... ... ... қызметтен
бастап, ойды білдіретін ... ... ... көп ... ... да ... ... таңбалық мәнін зерттеген ғалымдардың
басым көпшігі оны ... ең ... ең ... ... ... негізгі таңба деп атайды.
Сонымен, семиотикалық сипаты жағынан тілдік ... ... ... ... деп ... ... болады. Таңбалар жүйесіне
сөздер, сөйлемдер жатады да, фигуралар жүйесіне фонемалар мен морфемалар
жатады. ... ... екі ... тұлғалар да, соңғылары ... ... ... бір ... ... ... есептеледі.
Бұл тұста графикалық лингвистиканың ... ... ... ... ... болмысына тоқталып отырмыз. Жазудағы таңба мәселесі
бұл ғылым ... ... ... нысанынан тыс жатқан құбылыс
емес.
Графикалық лингвистика туралы сөз ... оның ... ... ... ... атап ... ... Сонымен
қоса графикалық лингвистиканың бір ... ... жазу ... де ... ... назарын өзіне аудартып келеді.
Жазу ... ... ... ... ... ... тіл
арқылы, жазылғанды оқу арқылы алады. ... көне ... ... ... дейінгі талай ғасырлар бойына ғылым мен
техника, әдебиет пен өнер ... ... ... ... байлығын
ұрпақтан-ұрпаққа жеткізген де – жазба тіл. Көптеген ... ... және ... ... жасалып отырған мол рухани мәдениетті
бізден кейінгі ... ... ... жеткізетін де – осы жазба
тіл.
Жазудың тарихы өте ерте ... ... Көне ... ... ... да ... білудің теориялық, әрі практикалық үлкен ... жазу ... ... оқи білу ерте ... өмір ... өлі ... ... тілдермен танысуға ... ... ... ... ... және оны ... ... береді.
Мұның тәсіл тарихын зерттеуде ... зор ... ... ... зерттеп білу тіл ... үшін ғана ... ... ... ... үшін де, ... мен этнография үшін
де айрықша ... ... ... ... ... ... ... жағынан қарастырып зерттей білу сол ... ... ... ... ... ... үшін де өте-мөте қажет”
/5; 498/.
Графикалық лингвистика терминінің өзі ХХ ғасырдың ... ... ... ... Оның негізгі ұғымдары мен тарауларын жіктеу әлі тіл ... бір ізге ... жоқ. Жазу ... ... ... ... ... халық, мемлекет мәдениетін зерттеумен ұштасады. Ғылымның бұл ... ... ... ... ... ... қатар балама қолданылып келді. Бұл аталған ... әлі ... ... ... ... ... ... қазақ тіл білімінде графикалық тілтаным
терминімен балама ... ... ... ... нысан жазу болғандықтан, ... ... ... ... жөн ... тарихына көз жіберсек, ... ... ... ... ... Жазу өте ерте заманда жасалып, мыңдаған ... ... ... ... ... ... ... тіпті ғасырлар,
дәуірлер бойында дамып-жетілуімен бірге, оның принциптері де ... ... ... ... ... Ол ... ... не буынды немесе дыбысты белгілейді. Әрбір жазбаша ... ... ... бір ... болады. Жазу жүйесіндегі
таңбалардың не бүтіндей ... не жеке ... не ... ... ... ... жазу ... түрлерге бөлініп қарастырады:
- пиктографиялық жазу;
- идеографиялық жазу;
- буын жазуы;
- әріптік ... ... ... осылардың әрқайсысына жеке тоқталайық.
1.Пиктографиялық жазу – жазудың ... ... ... ... сурет жазуы деп те атайды. Пиктографиялық жазудың таңбалары
пиктограммалар деп ... ... ... ... суреттердің жиынтығынан құралған. Әрбір сурет өздігінен
бүтіндей ... ... ... Ол ... ... ... ... бөлшектенбейді. Осыған орай ... ... ... оның ... ... Осылай болғандықтан пиктограмалардың
мағынасын әртүрлі тілдерде сөйлейтін адамдар түсіне ... ... ... таңба ретінде адамның, қайықтың, малдың,
тоғайдың, т.б. суреттері ... ... ... ... нені
хабарлап білдіргісі келсе, соның суретін салған. ... ... ... ... ... білдіру үшін адамның суретіне ... және ... ... салынған.
Алғашында өнер мен жазу ... ... ... ... ... жазу шығу тегі ... ... көне ... ... өнеріне барып тіреледі.
Пиктографиялық жазудың тұңғыш рет ... ... ең ... ... ... ... бейнелеу қызметінен бірдеме
жайында ... ... ... ... ... Демек,
пиктографиялық жазу ең ... ... ... ... ... ... ... басталады. Мұның өзі өте ... ... ... ... жазу ең ... рет неолит
дәуірінде пайда болды деп есептейді.
Пиктографиялық ... аң ... және ... ... ... қолданатын болған. Пиктографиялық жазу ... ... ... ... бір табан жанасымды болды.
Пиктограммалар бүтіндей хабарды білдіретін, ... ... ... ... ... ... ... мұндай сипаты полисинкретикалық тілдерде ... ... ... үндістер, прокездер, Қиыр солтүстіктің
көптеген ... т.б.) кең ... ... ... ... ... ... полисинкретикалық құрылысы
пиктографиялық жазуды тудыруға себепші болды деп ... ... жазу ... типті тілдерде сөйлейтін халықтарда да
болған. ... ... ... аймағында көптеп кездеседі.
Пиктографиялық жазу кең ... ойды ... ... ... ... ... жазудың тәсілін қазірде де
кездесіруге болады.
2. ... ... ... ... Идеография грек
тілінің идея және жазамын деген сөздерінен алынған. ... ... ... сөз және ... ... ... шыққан.
Пиктографиялық жазудың біртіндеп даму ... ... ... ... ... ... таңбалары идеограммалар деп
аталады. Пиктографиядан идеографияға көшу өте баяу ... ... ... ... ... алғашында пәлендей
айырмашылығы да болмады.
Идеографикалық ... даму ... ... ... ... ... олар ... сыртқы формасына дәлме-дәл негізделуден ... ... ... ... бастаған. Идеографияның пиктографиядан ең
басты ... ... ... ... ... мағынасында.
Идеографиялық таңба не жеке сөзді немесе оның ... ... ... ... бір буынды сөздерден құралған күрделі
түбір ... ... ... және ... ... жақтан өзгеретін сөздердің негіздерін) белгілейді.
Идеографиялық жазудың ... ... ... ... мен ... ... ... Қытай жазуының идеографиялық жүйесі ... мың жыл ... ... ... жазу жүйесі әрбір таңбаның дыбыстық тілдегі белгілі
бір ... ... ... ... ... негізделген. Қытай
жазуындағы таңбалар біртіндеп өзгеріп, ... ... ... құбылыстардың шартты таңбаларына айналған.
Идеографиялық жазудағы графикалық таңбалар ... ... ... ... емес, мағынасын білдіреді. Сондықтан ... ... ... иероглифтермен белгіленеді, бірақ олардың
дыбысталуы мен морфологиялық ... ... ... ... ... қазіргі тілдердегі ... да ... ... ... “5” ... ... алайық. Бұл
санның сандық мағынасын орыс та, ... та, ... да ... Бірақ бұл цифрдың дыбысталуы әр ... ... ... ... белгілі бір ұғымды санның таңасы ретінде көрсетеді, бірақ
ол ... цифр ... ... ... ... ... Осы
ерекшелік – идеограммалар мен идеографиялық ... да тән ... ... ... ... деп түсіну керек.
Қазіргі кездегі идеограммалар (математикалық, химиялық, астрономиялық
және т.б. ... ... жеке ... ... ... айтылатын ғылыми терминдерді білдіреді. Ғылым саласында
жаңадан пайда болған ұғым ең ... сөз ... ... да,
осыдан кейін барып ол арнаулы таңбамен белгіленеді.
Пиктографиялық жазуға қарағанда, ... ... ... ... арқылы тілді дәлірек бейнелейді. Идеографиялық жазу
сөйлеудің мазмұнын білдірумен ... оның ...... ... орын ... ... ... сөйлеудің
фонетикалық жағын да ... бере ... ... ... ... жазу
немесе ...... жазу деп, ал ... ... осыған орай идеограмманы логограмма деп атаудың
қажеттілігі айтылып жүр.
Жазу және оның мәселелері ... ... ... ... ... түрліше терминдер қолданылып ... ... ... түрі ... мағынасымен тікелей байланысты
түрі) “идеограммалар” ... тар ... ... ... айқындауыштар”, “детерминативтер” ... түрі ... ... ... тікелей байланысты ... ... ... ... ... ... жүр. Логограммаларға қатысты терминологияны бір ізгі түсіру
қолайлы болар ... ... ... ... ... деген терминмен
ауыстырғанда, логограммалардың бірінші ... ... ... атау ... ... қоса ол идеографиялық логограмма және фонетикалық логограмма
деген терминдермен ... ... ... ... ... ... сақтаудың керектігін айтады /18; 31-32/.
Лолографиялық ... ... ... түрі – морфема-логографиялық жазу.
Бұл жазудың таңбалары бүтіндей сөзді емес, күрделі ... ... жеке ... белгілейді. Осыған орай морфемаларды белгілейтін
таңбалар морфемограммалар деп ... ... ... ... жазу ... Қазіргі қытай тіліндегі көп буынды сөздердің ... бір ... ... ... ... ... бір буынды сөздер
көп буынды ... ... ... ... ... орай ... бір буынды сөздерді белгілеген иероглифтер
кейіннен көп ... ... ... ... түбір морфемаларды
белгілейтін болды.
Қазіргі ғылыми таңбаларды логографияның айрықша бір түрі ... ... Бұл ... ... ... ... ... сөздердің айрықша бір түрі ... ... ... ... да ... бір түрі ... саналады. Мұндай
ғылыми таңбаларды В.А.Истрин ... деп ... және оның ... туралы еңбектерде гетерограмма немесе
жалған ... ... ... де ... ... бір тілдегі
белгілі бір сөзді белгілеу үшін ... ... сол ... ... ... келетін басқа бір тілдегі сөзді белгілей
бастаған ... ... ... буын таңбаларының комплексі
гетерограммалар деп аталады.
Гетерограммалар алғашында ... ... мен ... ... ... ... ... халықтардан қабылдаған, ақырында ол ... тілі үшін ... ... ... ... ... ... қабылдап, оны өз ... ... ... жапондықтар
қытай тілінде “адам” дегенді білдіретін иероглифті қытайша ... ... ... ... ... ... хетт сына жазуында, фарсы-арамей жазуында
және ... ... жиі ... ... жазу ... ... даму ... пайда
болды.
Египет, шумер, қытай, ацтек жазулары логографиялық жазу болды.
Логографиялық ... ... ... ... бейнелеу
сипатынан біртіндеп алшақтайды да, олардың ... ... ... келе ... ... мынадай кемшіліктерін ... ... ... ... ... ... ... және логограммалар арқылы грамматикалық ... ... Буын ... Жазудың даму барысында буын жазуы пайда болды.
Жазудың буын ... ... ... ... ... буын
жүйесі шығу тегі мен ... ... ... ... ... ... үш ... бөліп қарауға болады.
Мұның бірінші түріне ассиро-вавилон, элам, урарт, сына ... ... ... ... жазуы жатады. Жазудың бұл
жүйелерінде таңбалар кез ... ... атап ... ... ... ... болған: дара дауыстының өзі, ...... С+А, ... майя ... сөз ... да белгілеген.
Буын жазуының екінші түріне крит-микен уын ... ... және ... буын ... ... ... бұл жүйесінде
таңбалар тек дара дауыстыларды және ... ... ... бір ... ... ... жазуының үшінші түріне үнді ... ... ... ... бұл ... ... таңбалар жеке-дара дауыстыларды
және ... бен ... ... ... буын ... шығу тегі жағынан да үш топқа бөлінеді.
логографиялық ... даму ... ... ... ... кипр
буын жазулары;
Эфиопия, үнді (брахма, кхарошти және осылардан жасалған ... ... буын ... (жапондық кана) мен лигатуралы – дыбыстық жазу
жүйесі (кәрістік кунмун).
4. Әріп ... ... Әріп ... буын ... ... ... ... Таза күйінде ... жазу ІІ ... ... ... ... ... ... – дыбыстық жазу
біздің дәуіріміздің І мың ... ... ... болған.
Әріп жазуының пайда болуының дүниежүзілік мәдениеттің дамуы ... ... ... Жазу жүйелерінің ішіндегі әріп ... ... ... ... буын саны мен ... ... дыбыстың саны
әлдеқайда аз. Осыған орай ... ... ... ... 20-дан
40-қа дейінгі таңба санының өзі жеткілікті ... Әріп ... ... ... ... ... меңгеруді, сауаттылыққа
үйретуді жеңілдетеді.
Әріп жазуы – ... ғана ... ... ... ... жағы мен ... ... да дәлме-дәл белгілеу
үшін өті-мөте қолайлы жазу.
Ертедегі әріп жазуы ... ... ... ... ... арамей
жазуы және т.б.) ... жазу ... ... таңбалар
тек дауыссыз дыбыстарды ғана белгілейтін болған.
Жазудың бұл жүйесі дауыстыларға ... ... ... мәні басым тілдерде пайда болып қалыптасты. Мысалы, ... ... ... дауыссыз дыбыстардың тіркесінен құралады
да, оларға дауыстылар қабаттасқанда, ол ... ... ... ... ... грамматикалық формаларын білдіреді.
Консонантты-дыбыстық таңбалар алғаш рет египет ... ... ... ... ... ... ... (ассиро-вавилон,
финикий, ежелгі еврей және т.б.) бірсыпыра ... ... ... ... ... дауыстылардан дауыссыздардың мәні басым. Бұл
тілде де сөздің ... ... ... ... да таза ... жазу ... Бұл жазу қоспа
жазу түрінде ... да, онда ... ... ... үш ... таңбалар мен консонантты-дыбыстық ... ... ең ... таза дыбыстық жазу деп ... ... Жазу ... мамандарының пікірі бойынша, финикий жазуының
ескерткіштері ... ... ... ... ... т.б.) ... ... дейінгі Х-ХІ ғасырларда ... ... 22 ... бар. Олардың әрқайсысы жеке дыбысты
таңбалаған. Финикий жазуындағы ... ... да ... ... ... ... де, дауыстылар жазуда
түсіріліп, ешбір ... ... ... ... әрбір
әріптің өзінің аты бар және ... ... аты ... ... ... ... сәйкес келеді. ... ... ... ... мағынасымен ғана ... ... ... ... формасымен де байланысты болған.
Ертедегі ... ... ... ... ... ... протосинай, угарит жазулары ... ... ... ... ... ... ... семит жазу жүйелері
болған.
Батыс ... әріп ... ... ... ... ... ... жойылып кеткен. Ал финикий алфавиті ... жазу ... ... ... ... жазу мен буын жүйелі жазуға қарағанда, әріп ... ... ... елге ауысуға икемді ... Әріп ... ... ... ... тілдерге жанасымдылығы, халықтардың
арасындағы сауда қатынасы мен ... ... ... ... ... ... дүние жүзіне кең тарауына мүмкіндік берген ... ... ... ... ... әріп ... ... отырып, оның
алфавиттік құрамын өз ... ... ... икемдеп
өзгерткен. Мысалы, ... ... ... грек ... ал грек ... негізінде славян жазуын жасауда ... ... ... таралуы біздің заманымызға дейінгі І ... ... ... ... Әріп ... ... екі
түрлі бағыта таралады.
Шығыста финикий жазуының негізінде пайда ... ... ... халықтарының әріп жазу жүйелері жасалып таралады.
Батыста финикий ... ... ... ... грек жазуынан
Европа халықтарының жазу жүйелері жасалып, таралады.
Шығыстағы әріп ... ... ... да шығу тегі ... әріп ... барып тіреледі.
Алғашында арамей жазуының финикий жазуынан пәлендей айырмашылығы
болмаған. Кейіннен ... ... ... өзгерістер енгізеді,
жеке әріптердің таңбаларын оңайлатады. Арамей ... ... ...... ... еврейлер және басқалар
қабылдай ... ... ... сына ... қатар, Персияның
мемлекеттік жазу жүйелерінің біріне ... ... тілі мен ... ... ... ғасырларында арамейліктердің оңтүстіктен
қоныс аударған арабтармен ассимиляциялануының ... ... ... ... ... төрт ... бұтағы бар. олар
мыналар: араб жазуы, сирия жазуы, иран ... ... ... ... ... бірнеше жазулар жасалып дамыған.
Семит тілдерінің бірі - араб ... ... ... ... Араб алфавиті дауыссыздар мен ... ... ... ... ең алғашқы араб жазуында дәлме-дәл
емес, ... ... ... араб ... ... үшін жазудың үстінен ... ... ... ... ... ... ... тілдерінде сөйлейтін халықтарға 8-9 ғасырларда
ене бастады. Олар өз ... ... ... өзгертті, қосымша әріптер мен ... ... ... да ... ... ... Ал грек алфавитінде
дауысты дыбыстар да ... ... деп ... 24 әріп бар, ал ... алфавитінде 22 әріп бар.
Гректер финикий әріптерінің ... ... ... ... ... ... әріптердің аталуын
негізінен ... ... ... ... ... соңына а дыбыстын
жалғастырған (бет-бета).
Грек ... ... ... ... ... ... батыс грек жазуы негізінде ... копт және ... ... ... ... ... ... халықтарының
алфавиттері таралып дамыды.
Грек алфавитіне қарағанда, классикалық латын ... ... ... Грек ... ... ... латын алфавитіне
енбеді; ... ... ... ... ... ... әріптер латын ... ... ... ... ... дәуірдегі грек ... мен ... ... ... ... және кіші ... болып ажыратылмаған да, бас әріптің
таңбалары ғана ... Кіші әріп ... орта ... ... ... ... ... испандықтар, румындар, итальяндар,
ағылшындар, немістер, шведтер, даттар, ... ... ... ... ... мен ... жазу ... түгелімен, Африкадағы
жазу жүйелерінің ... және ... мен ... ... ... ... ... әліппесі ІХ ғасырдың екінші жартысында грек ... ... Бұл ... ... ... өзінің ағасы
Мефодиймен Моравияға сапар шегудің алдында (863ж) ... ... ... екі түрі ... кириллица ( Константин Философтың екінші аты – ... ... ... ... славян тілінің “сөз” деген ... ... ... ... ... 43 әріп ... оның 24-і ... ... ... да, ... 19-ы славян тілінің ... ... ... ... Бұл 19 әріп ... болмаған.
Қазақ халқының көне ескерткіштерінде “Күлтегін”, “Білге қаған”,
“Тоныкөк» ... ... ... деп ... ... тасқа қашалып жазылған ... ... ... ... тарихы тым тереңде жатқанын көрсетеді. Радлов ... ... ... руникалық жазбаларымызды зерттеу әлі күнге
жалғасып келеді.
Жалпы тіл білімі тұрғысынан және ... тіл ... ... төл ... әлі де ... ... болған жоқ.
Қазіргі қазақ графикасы ... ... ... ... ... проблеманың да қатысы жоқ емес. Қазіргі емледегі кемшіліктер, ... ... ... ... ... кеңейтуде, мемлекеттік
тұғырды нығайтуда жазу мәселесінің де алар орны ... ... ... ... қарай да бір-бірінен
ажыратылады. Қытай ... ... ... төмен қарай
орналасады. Кириллица мен латын жазуы ... оңға ... ... көне түркі әліпбиі мен араб жазуы ... ... ... ... ... көз ... көне ... төл әліпбиімізден
бастап, араб жазуы, латын ... ...... ... ... ... жазуды басынан өткерді. ... ... ... ... анық.
Графика ауызекі сөйлеу тілінің дыбыстық жағын, оның ерекшеліктерінің
барлығын түгелдей қамтып бере ... ... ... ... ... ... ... әдеттегі жазудан мынандай ... ... жазу ... ... дыбыстық жағымен бірге олардың әр
түрлі байланыстары, атап айтқанда, ... және ... да ... есепке алынады. Ал транскрипцияда ... ... ғана ... ... ... үшін ... ... байланыстарының ешбір мәні жоқ. Бұл – бір.
Екіншіден, графика сөздің дыбысталуын әрқашан дәлме-дәл ... ... ... ең ... ...... ... немесе фонемалық
құрамын дәлме-дәл көрсету. Бір әріп ыңғайына ... ... ... ... ... ... бір ғана ... ие болады. Бір
фонема жазуда ... ... ... ... ... ... ол (фонема) әрқашан бір ғана таңбамен белгіленеді.
Транскрипцияның екі түрі бар: 1) фонематикалық (немесе фонологиялық)
транскрипция, 2) ... ... ... транскрипцияда
фонемалардың барлық реңкі бір ған таңбамен берілсе, ... ... ... ... әр басқа таңбамаен белгіленеді.
Фонематикалық транскрипция әрбір жеке тілдің ... ... ... үшін ... да, ... ... ... тілдердегі
немесе тілдердің тобындағы дыбыстық ерекшеліктердің ... ... ... ... Универсалды фонетикалық транскрипцияға практикалық тұрғыдан
мынандай талаптар қойылады: онда әртүрлі тілдердегі дыбыстар мен ... ... үшін ... саны жеткілікті болуы қажет;
транскрипциялық таңбалар еске сақтауға, белгілеуге жеңіл, тез ... ... ... ... ... ... таңбаларды оңай ажырату үшін, ол
таңбалардың бір-біріне өте-мөте ұқсас ... ... ... ... ... ... таңбалап
айқындауда және тіл білімінің оқу құралдары мен дикциялық оқу құралдарында
қолднылады.
Фонетикалық транскрипцияда диакритикалық таңбалар дыбыстардың сәл ғана
ерекшеліктерін ... ... ... дыбыстық табиғатын дәлме-дәл
айқындауға көмектеседі.
Орыс графикасына негізделген алфавиттегі әріптерді пайдалана ... ... ... ... ортақ фонетикалық транскрипция, соған сай
фонетикалық алфавит жасау өте-мөте ... ... бірі ... ... ... ... білу ... Транслитерация
жазылғанды бір алфавиттен екінші алфавитке, мысалы, орыс алфавитінен длатын
алфавитіне немесе, керісінше, аударып жазуда ... ... ... ... және т.б. ... ... ... жмиі
қолданылады. Бір тілдің алфавит құрамы екінші тілдің алфавит құрамына ... ... ... жағдайда транслитерацияны қолдану кейбір
қиындықтарға соқтырады. Мысалы, Oslo, London деген атаулардың жазылуын ... ал ... ... ... ... ... жасау оңай
да, Stockholm дегенді орыс әріптерімен транслитерация жасау қиын. Бұлай
болатындығы орыс ... ... ... c, h ... ... әріптер жоқ. Сондай-ақ латын алфавитінде орыс тіліндегі ... ... ... ... ... керекті әріптердің жетіспеуі бұл
сөздердің транслитерациясын қиындатады. Мұндай ... ... ... ... жазып беру үшін шартты (жартылай) транслитерация
қолданылады. Кейде бір ... бар ... ғана ... ... ... ... ... бір тілде болмауы мүмкін. Мұндай да ондай дыбыс екінші ... сәл ... да ... бар ... ... ... неміс,
ағылшан, және т.б. тілдегі фаргинал һ дыбысы орыс тілінде болмағандықтан,
ол көбінесе г ... ... ... ... ... ... һ
дыбысына дыбысталуы жағынан орыс тіліндегі х ... да ... ... ... ... ... һ әрпі орыс ... х әрпімен де беріліп жүр (мысалы:
Хирт, Хьюлет т.б.)
Қазіргі заманғы дыбыстық жазу адам ... ... зор ... ... ... ... жазу ... жазу тілі графикалық
лингвистиканың басты зерттеу ... ... ... Жазу ... ... қатар, түрлі семиотикалық ... ... ... ... ... коммуникация және ойлау
әрекетіндегі ерекше жүйе ретінде ... ... ... жазу ... жазу ... ... ... функциясын, екінші жағынан, сол ... ... ... ... алып қарайды.
Жазу, оның ішінде алдымен дыбыстық-әріптік жазу ... ... ... ... ... ... ... салаларда зерттелінеді.
Жазуды лингвистикалық ерекше ... ... жете ... ... осы ... ұғымдардың терминдік мағыналарын
нақтылап алу мәселесі шығады. ... ... ... ... ... және т.б. ... ... терминдер дербес жеке
мағынада қолдануымен ... ... - ... ... ... ... ... “жазба” термині жазу-тілдік әрекетке ... ... ... ... жүр. ... және ... алып ... “жазба» тілдік мәдениет ... ... ... ... түрі ... түсініледі. “Жазу” термині жазу
мәтіні ретінде де ... аз ... ... ... ... ... әлі де ... бастан өткеруде. Сондықтан да ондағы ұғымдар, терминдер
жүйесі, ішкі ... мен ... ... ... ... ішінара тармақталуы бір ... түсе ... ... ... ... жеке ... ... ретінде ХХ ғасырдың
ортасынан бастау алады.
Ғылымның бұл ... ... ... “эпиграфиялық
лингвистика”, “графология” сияқты терминдер қолданылды. ... ... ... ... ... дербес ғылым ретінде
қалыптасу ... ... ... ... тіл ... бір ... Графикалық лингвистика жалпы жазу мәселелерін зерттейді.
Өткен ғасырдың ... Дж. Гелб өз ... ... ... ғылым нысаны ретінде ... оны ... ... ұсынды. Онда грамматология жалпы жазудың кез ... ... ... ... ... ... ... себебін Гелб ... жазу ... ... ... ... ... қолданылған “граммотография” терминімен
үндесетіндігімен түсіндіреді.
Гелб пікірінше, жазу жүйелері ... ... ... ... ... ... тіл ... айқындалады. Сондықтан ешқандай да
жазу ... ... ... тілдің тікелей анық, айқын
эквиваленті бола ... Гелб атап ... ... Гелб
грамматологияның өзіндік ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... ... ажыратады.
Субграфемика саласы ... ... жазу ... мен ... ... аясында дыбыстық-әріптік және буын жазулары түріндегі
фонографияны қарастырады. Параграфемика ... ... ... ... ... сипаттарын қарастырады. А.М.Кондратов /20/
тұжырымдауынша, грамматология жазу туралы ... ... ол ... мен теориясы, ... ... ... ... ... ... және басқа да бұрын бір-бірімен
байланыссыз болып ... ... ... салаларының мәселелерін
қамтиды.
А.А.Волков грамматологияның зерттеу пәні жазу тілі болу ... ... /12/. Оның ... ... семиотикалық
сала аясында қарастырылу керек әрі ол ... және жеке ... және ... бөлімдерге бөлінеді. Жалпы
грамматология ... ... ... және ... да ... қатынасын, дербес семиотикалық жүйе ... ... мен ... ... ... ... ретінде қаралады.
Жеке грамматологияның міндеттеріне мыналар енеді:
1) түрлі кезеңдердегі жазу тілі ... ... ... ... ... жалпы нормативтерін тарихи тұрғыда ... ... ... жазу ... ... ... жазу саласындағы жаңалықтар, кумуляция;
3) басқа таңбалық жүйелермен ... ... ... ... ... ... шифрды айырып
оқу; жазу мен оқуды үйрену; ... ... ... мен
өзгерту; жазу жүйесінің жаңа үлгісін жасау. В.Р.Реннагель тәмсілінше,
графистика ... ... ... өмір сүретін жазу ... ... ... ... ... сала ретінде алға шығады.
Жазу туралы ғылыми шектің ... ... ... ... ... ғылыми салалардың зерттеу нысандарын жеткілікті
деңгейде анықтамаған. Р.А.Кроссланд ... жазу ... ... атай ... ... ... жеке ... құру
қажеттілігін және оны графикалық немесе эпиграфикалық ... ... ... ... ... ... графемика теориясы бойынша
жазу тілі мен дыбыстық тіл қарым-қатынастары ... ... ... жеке ... ... нысаны ретінде ХХ ғасырдың ортасында
ғана қарастырыла ... 1932 жылы ... жазу ... ... және оның ... ... ... сапалылырақ екендігін
зерттеу барысында дәлелдеді.
Бұрынғы кеңес лингвистері ішінен жазу ... тіл ... ... сала ... ... ... ... Г.О.Винокур /9/,
академик Л.В. Щерва, академик В.В. ... атап ... Жазу ... тіл ... ... ... ... ағылшын тіл білімінде 40-60 жылдары ... ... ... ... ... Дж. Маклохлина Х.Бредли
еңбектерінде қарастырылды. Бұл ... ... ... ... арасында барынша ұтымды термин “графикалық ... ... ... мен ... жазу тілінің өзіндік
заңдылықтарын ... ... - ... ... ... ... Бірінші тарауда сонымен қоса ... ... да ... ... ... лингвистикадағы ұғымдар туралы айтқанда ең алдымен жазу
түрі, ... ... ... жазба, жазу мәтіні, жазу тілі, сөйлеу жазба
дәстүр, жазу мәдениеті сияқты т.б. ... ... өте ... – жазу ... ... ... белгілейтін
және құрайтын графикалық таңбалар немесе фигуралар ... ... ... ... латын, грек, араб, деванагари алфавиттері). ... ... ... термині әліпби баламасымен қатар қолданылып жүр.
Қазақ алфавитінде қазір 42 әріп ... – жазу ... ... ... үшін ... пайдалануға
негіз болатын таңбалардың ... ...... ... ... тіл ... жүйесімен
дыбыстық тілдің ... ... мен жазу ... ... арасындағы үйлестіретін таңбалық қызмет түрі.
Жазу тілі – жазу тілі, жазу ... ... ... ... сөзі немесе жазу мәтіні – жазу тілінің жүзеге ... ...... ... ... ... зерттеулерді бір тілдің таңбалық ... тіл мен жазу ... ... ... ... ... сөз болады. “Тілдің жазулық формасы”,
“Тілдің ауызекі формасы” термині ме, әлде ... ... ... ... ... мән айырымдары ... ... ... ... көптеген әдебиеттерде “жазу тілі” термині
орнына “тілді” жазулық ... ... ... ... жүйе ... И.А.Бодуэн де Куртенэ тұжырымын ... ... ... адамның миында екі тілдік жүйе ... ... ... ... ... бірлестікте жалпы тілдің екі
стандарты, екі ... бар, ... ... бар, ... айырмашылықтардан да ада емес… Билингвизмде, ... және ... ... аралығында үнемі өзараықпалдастықтар
жүріп отырады”. ... қоса жазу ... ... ... ... үғымдары да
графикалық лингвистиканың негізгі ұғымдарына жат емес.
“Жазуға” қазақ ғалымы ... ... ... ... ...... ... құралы болу үшін ... ... ... Бұл – адам ... зор ... бірі,
мәдениеттің зор тірегі” /2; ... ... жазу ... жазу ... ... ... Месопотамия, Египет, Қытай елдерінде дамыды. Оның іздері
рулық таңбаларынан да ... ... ... бір түрі ... ... жазу ... ... жазу және алфавиттік
жазу. Яғни буын ... мен әріп ... ... ... ... ... көне үнділерде болған. Оны ... деп ... ... соңғы ізін гректер салды. Бұларда дауысты
дыбыс ... да ... ... белгілеу үшін олар
финикийліктердің ... ... ... таңбаларын алған (алеф, хе,
вав, айн), ... ... ... ... ... ... көптеген елдің жазуының негізі болды ... ... ... ... ... ... ... пайда болды. ... ... ... ... жазулары арқылы ... ... ... ... ... керек, монғол, маньчжур,
қалмақтар, т.б.). ... ... ... деп соғды, ұйғыр-
найман жазуларын да ... ... ол ... ... ... ... елдерге (Атлант мұхитындағы Батыс Африкаға, Тынық
мұхит қақпасындағы Үндістанға, ... ... Араб ... ... дініндегілер қолданды, соның ішінде ... ... ... (абхаздар, дағыстандықтар). Римляндар ескі грек
алфавитін өздеріне ... ... ... Оны ... ... ... португал, румын, неміс, ағылшын, швед, норвег, ... ... ... алфавитін финдер, венгерлер, эстондар,
латыштар, литвандар, ... ... ... словендер,
хорваттар қабылдап алды. 1928 жылы латынға ... ... ... ... КСРО ... ... ... алфавитіне көшті. Оның ... ... да бар. ... оларды күштеп орыс алфавитіне көшірді. Бұған шейін орыс
алфавитін ... ... ... белорустар, чуваштар,
марилер, мордвалар қолданған еді. ... ... ... ... деп ... ал ... славян алфавитінің екінші түрі
глаголицаны қолданған. Жазулардың ... ... ... ... ... ... ... әдемілеп, нақыстап ... ... ... Оны ... ... жазу деп ... ... тарау графикалық лингвистиканың негізгі жазу және ... ... ... ... ғылым ретінде мынадай арнайы
салаларының ... ... ... ... ... ... ... аталған салаларынан
графемиканың айырмашылығы – жазу тілінің құрылымдық – ... ... ... ... – қатынасы туралы ғылым. Графемика жазу ...... ... бағытталған. Орфография бәрінен бұрын
ауызекі тілдік әрекетке қатысты жазу ... ... ... ... ... Жазу ... ... графикалық лингвистика,
жоғарыда атап көрсетілген қолданылатын терминдер әртүрлі авторларда әрқалай
қолданылады. Еуропа ғалымдары ішінен, ... ... пен ... ... ... деп ... Бұл ... олар “фонематика”
терминіне аналог ретінде алған. ... екі ... ... колдануды
ұсынады: “графемика” және “графология”. Оның себебін ол жазу тілінің
функциональдық ... ... ... ... түсіндіреді.
Америкалық зерттеушілердің басым көпшілігі, ... Р.П. ... ... Р.А. ... Дж. ... және тағы ... ... терминін
қолданған дұрыс деп табады. Ч.Хокетт “графаномия” терминін ... ... ... ... Т.М. ... мен А.Е.Кашегерова “графемология”
терминін қолданады. /19; 31/. Х.П. ... ... мен ... ... ... мен ... айырымдарын көрсетуге
тырысады. ... ... ... ... ... ... материалдық элементтер болып ... ... ... ... жазу ... графалық жүйені
қалыптастыру, графикалық бірліктерді классификациялау болып табылады.
Графемиканың ... ... ... жазу ... ... ... қаралады, оның ... ... ... құру ... Ол жазу ... өзіндік
ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... ... әрі жүйесін
білдіретіндігі, әрі сол ... ... ... ... ... Ал ... ... осы аталған салаға атауыш ретінде
алу нәтижесіздеу, ол ... ... ... ... саласына
атауыш ретінде қолданылып келеді. Графемика синхронды ... ... ... да ... Синхрондық зерттеуде ... ... және ... ... ... қарым-
қатынастары қаралады, және олардың дыбыстық тіл элементі ... ... ... ... пәні ретінде графемалар жүйесінің
қалыптасу тарихы тіл даму ... ... ... ... графикалық нормалардың ықпалы, ... ... ... бірліктердегі этимологиялық формаларды сақтауға
тырысу және т.б. ... ... ... тек код қана емес, ... ... ... ғана ... ... бұрын ол графема аталатын
лингвистикалық таңбалардың ... ... деп ... ... ... ... ... графика
орфография, графемика ... ... ... ... соның салдарынан бір-бірімен шатасуы ... ... ... ... ... ... ... графемиканың әдістері мен міндеттерінен
орфография мен ... ... ... ... ... келіп шығады. Графемиканың басмты мақсаты – жазу ... ... ... беру ... ал ... ... ... нормативі ретінде ... үшін ... көз ... ... ...... жазу жүйесіндегі ең кіші ... ... ... ... және ... әріп ... ретінде болады.
Графема жүйесі алфавиттің ... ... сол ... фонема
жиынтығына бейімделу нәтижесінде қалыптасады, бірақ ... ... ... мен ... тең ... ... ... құбылыс. Графикалық
лингвистика аясындағы ғылыми зерттеулер өнер теориясымен, ... ... ... ... ... ... ... оларға
жаңа мән береді. Әсіресе ол ... ... ... анық ... ... графистикалық лингвистиканың арнайы бір ... ... ... ... ... ... сипаттайды
әрі зерттейді. Жазба ... ... ... ... типі ... сипаттарын және жазба металын, көркем безендірілуі, түптелуі,
пішін ... ... ... ... ... графологпен, мәтін сыншысымен,
типологпен, компартивист жұмыстарымен ... ... ... ... ... ... мен ... бар. Палеографияға кодикология
да ... ... Оның ... ... ... ... ... мәселелерді ол да қарастырады. Жазбаның жазылған ... ... ... - осы ... саласының міндеттерінің бірі.
Кодикология палеографиялық зерттеу қорын молайтқанымен де, ... баса ... В.Н. ... ... ... басты
міндеттерін атап көрсетеді: “Палеография, жазба ... ... оның туу ... мен ... ... ... ... тұрғыдағы ... сала ... /27; 12/. ... ... ... ... ... түседі. Трубецкой сияқты ғалымдар ... ... ... ... оқып ... үйрететін ғылым деп
қарайды.
Палеографияның негізгі мақсаттар мен міндеттерін ... ... ... ол – ... Оның ... – жазу ... тарихы туралы ғылым, мәдениет ... ... ... ... ... мен ... туралы ғылым деп біледі. Оның ... ... ... ... қазіргі жаңа текстің сыртқы болмысы, ол тасқа ма, ... ... ма, ... ме, топыраққа ма, теріге ме, пергаментке ... ма, ... ма, неге ... ... – ол палеографияның
зерттеу нысаны деп” есептейді /15; ... әдіс жазу ... ... ... Жазу жұмысындағы барлық техникалық тәсілдерді ... ... ... ... ... ... ... күшейген тұста ескі, көне ... ... ... ... ... арналған арнайы құралдар жасалынуда. ... ... ... жазу арқылы оның классификациясын жасауға мүмкіндік
беру керек дейді.
Палеографиялық ... жеке ... ... ... барынша
мұқият ескеріледі. Палеографиялық анализдеуде мәтін мен оның ... ... ... ... де, ... назар
оның функциональды ... ... ... ... оның
субстанциональды көрсеткіші болып табылады. Осыдан ... ... ... арасындағы айырмашылық келіп шығады. Палеография
графикалық таңбаларды дыбыстық интерпретацияламайды, ... ... ... ... ... мән ... мәселелердегі баспа таңбалары мен қолжазбалық
таңбаларды зерттеуде графика ... ... ... ... ... ... Лингвистикалық сөздіктерде графика термині де
әртүрлі ұғынылады.
Кейбір ... ... ... - әріп ... ... ... ... ыңғайлы жеткізу ережелерінің
жүйесі. Л.Р.Зиндер ... ... мен ... ... арналған, яғни сөздердің ... ... ... деп ... ... /17; 308/. ... ... ... ... ... ... бермейтін тілдік жүйе”
дейді /24;136/. ... ... жай ғана ... ... ... мазмұндауға қажетті жазу таңбаларының инвентары
/8; 525/ деп ... ... ... ... ... ... лингвистиканың бір бөлімі ретінде алфавит ... ... ... Ол ... ... айтып өттік. ... өз ... оның ... ... ... ... мен оның ... сыртқы бітімі, оптикалық, эстетикалық,
технологиялық, экономикалық жақтардан сапаларын ... ... тыс ... (тыныс белгілерінің)
графикалық ... ... өзі ... және ... бірге
жазудың негізгі құралы болып ... 2. ... ... қою
ережелерінің жиынтығы. 3. Тексте тыныс белгілерін ... ... ... ... ... ... ... үтір (,), нүкте (.), сұрау
белгісі(?), леп белгісі (!), ... ... қос ... ... (−), ... (-), көп ... (…), жақша (()), тырнақша (“”).
Бұлар да әріптер ... ... ... ... ... ауызша тілді шашпай-төкпей жеткізуге ... ... ... ... ... ... тұрғысынан түсіндіре беруге
келмейді. ... ... ... сөзден, морфемадан тыс ... ... ... ... оны ... тым жалпы
да дерексіз ережесі десе де ... ал ...... ... ... ... ... ерекшеліктер.
Орфографика сөздің графикалық ... олай ... ... ... ... әрі ... ... жалпы принциптері ... ... ... Қысқасы, графика жеке ... ... ... ... ... ... графикалық
мүмкіндіктердің таңдаулысын ғана ... ... ... ... ... ... ... (грек. Orthos –дұрыс, grapho ...... ... ... ... ... қалыптасқан жүйесі; біркелкі
жазуды ... ... ... ... ... және ... ... саласы. Орфография тілдің ... бір ... ... ... нормаларын айқындайды деуге де болады.
Ережелер ... ... ... ... беру; сөз
және оның ... ... ... ... бірге, бөлек және
дефис арқылы жазу; бас ... ... ... ... қамтиды және айқындайды. Бұлардың әрқайсысы белгілі бір
принциптерге негізделген ережелердің ... ... ... бір сөз екі ... не одан да көп ... ... оның біреуін таңдап алуды айқындайды. ... ... ... ... ... Жазу ... дәл ... жазылғанды дұрыс түсіну үшін өте ... ...... негіздеген жазу жүйесінде дыбыстарды
әріптермен белгілеу орфографияның өзекті ... ... ... ... ... орфологиялық, фонетикалық және ... ... ... дифференциалдаушы принцип те болуы
мүмкін.
Морфологиялық принцип – сөздің ... ... ... (сөз және ... ... болатын дыбыс алмасуларын
елемей, бастапқы қалпын ... ... ... жан, ... ... айтылатын сөзформарға ортақ ... – жан, ... ... жанғанда деп жазылады. Морфологиялық ... ... деп те ... ... ... сөз айтылуындай жазылады, яғни ... ... ... ... ... ... сөздің бір кезде жазылып, қалыптасқан, дәстүрге
айналған түрін сақтап жазу. Бұған ... ... хат, ... ... ... ... х, һ ... пайдалануды жатқызуға болады.
Дифференциалдаушы /лат. Dіfferentіa- айырым/ принцип – дыбыстық
құрамы бірдей ... ... ... ... - ... даналығы, танымы мен талғамын тауып айтатын шыншылдығын
көрсететін, ғасырдан-ғасырға, ұрпақтан-ұрпаққа ... ... келе ... баға
жетпес қазынасы. Онда ақиқатты танып білудің сан ғасырлық аса бай ұжымдық
тәжірибесі жинақталған.
Қоғамды мәдениетке жеткізіп, қоғамдық - ... ... ... да ... ... ... көмегімен өркендеген елде оның құрылымы
мен жүйесі дами түсіп, ... ... ой мен ... аса күрделі құбылыстарды
дәл бейнелейтін қабілеті арта береді. Әрине, тілдің мұндай баға ... оның ең ... сөз ... ... Сол ... ... ... жазу сан ғасырдан бері адамзат ... ... етіп ... Өзге ... ... ... ... әлі де жете зерттеле қойған жоқ.
Жазудың тарихына көз жіберсек, әріппен таңбалаудың кейін келе ... ... Жазу өте ерте ... жасалып, мыңдаған жылдар бойы
өзгеріп дамып келеді. Жазудың мыңдаған жылдар, тіпті ... ... ... бірге, оның принциптері де өзгеріп отырады.
Көне дәуірлерден қалған жәдігерлер қазіргі кезде де ... ... ... ... ... жазулар бейнеленген. Олардың ссырн
ашып, рухани нәрін ұрпаққа аманаттау ісі жалғасын табу үшін де ... ... ... зор. ... ... ... табылып жатқан көне қалалар, жәдігерлердегі жазулар сырын
түгел танып біле алған жоқпыз. ... ... ... ... ... да ... зерттелді деп айту қиын.
Жазу туралы ғылым ... ... ... ... жас ... Оның негізгі ұғымдары мен салаларын түпкілікті
жете зерттеу болашақ ғылыми нысандардың өзегі бола беретіні даусыз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. ... Ғ. Көне ... ... ... тілі. - Алматы: 1986.
2. Аманжолов А.С. Түркі филологиясы және жазу тарихы. – Алматы: 1996.
3. Амирова Т.А. Функциональная ... ... и ... ... ... ... 1985. – 285 стр.
4. Амирова Т.А. К истории и ... ...... ... ... К. Тіл біліміне кіріспе. - Алматы: Мектеп, 1965. - 600 бет.
6. Байтұрсынүлы А. Елім ... ... ... 1929. 27 ... ... де Куртенэ И.А. Об отношении русского письма к русскому языку. –
Избранные труды по ... ... Т.2. М., ... ... Й. К ... ... ... Пражский лингвистический
кружок. М., 1967.
9. Винокур Г.О. Орфография как проблема истории языка. – Избранные работы
по ... ... М., ... ... А.А. ... Семиотика письменной речи. М., 1982.
11. Волков А.А. Типология ... ... и ... ... ... М., ... ... А.А., Хабаров И.А. Шестая мировая загадка. М., 1984.
13. Гельб И.Е. Опыт ... ...... ... Диренгер Д. Алфавит. М., 1963.
15. Добиаш-Рождественская О.А. История письма в ... ... ... ... ... Л. Язык и речь. М., 1965.
17. Зиндер Р.Л. К итогам ... о ... ... 1969, ... ... В.А. ... и развитие письма. –Москва: 1965.
19. Кашеварова А.Е. О соотношении между графикой естесвенного языка ... ... ... в ... ... ... орфографии.– Семиотические проблемы языков науки, терминологии
и информации. Научный ... Ч.1. М., ... ... А.М. ... и ... ... письма.- “Проблемы
моделирования языка”, 1969. N3. 2
21. ... Т.Р. ... тіл ... - ... Мектеп, 1983. - 232 бет.
22. Леонтьев А.А. Некоторые вопросы лингвистической теории письма.- ... ... М., ... ... С. ... ... тілінің фонетикасы. Алматы: ... – 82 ... ... Т.М. Что же такое графема? – “Филологические науки”. 1965.N3.
25. Панов Е.Н. Знаки. Символы. Языки. М., 1980.
26. Сыздықова Р. Емле және ... ... ... ... ... В.Н. ... ... М., 1967.
28. ФРИДРИХ И. ИСТОРИЯ ПИСЬМА. М., 1979.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ және ағылшын тіліндегі паремияның руханилық көрінісі188 бет
10 сынып бағдарламасындағы элементтер химиясы курсы бойынша табиғатқа әсері бар деген негізгі тақырыптар бөліп алып, осы элементтердің адам ағзасымен, қоршаған ортамен байланысты экологиялық, химиялық және табиғатты қорғау ұғымдарының проблемалары негізінде бағдарламалар дайындау58 бет
Adobe Photoshop – графикалық редакторы12 бет
AutoCAD графикалық жүйесі26 бет
Autocad графикалық редакторы, оның ерекшеліктері мен артықшылықтары. графикалық редактордың сипаттамасы, меню типтері6 бет
Corel Draw графикалық редактор28 бет
Corel draw графикалық редакторы30 бет
Corel Draw программасын түрлі графикалық бейнелерді өңдеуге қолданудың әдістемелік негіздері21 бет
DELPHI-дiң графикалық мүмкiндiктерi және қолданбалары64 бет
Delphi-дің графикалық мүмкіндіктерін қолдана отырып қозғалатын бағдарлама құру20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь