Византия империясының құлауы

К I Р I С П Е
І.ТАРАУ. ХІ.XV ғғ. ВИЗАНТИЯ ИМПЕРИЯСЫНЫҢ САЯСИ.ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ
§1. ХІ.ХV ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ВИЗАНТИЯ ТАРИХЫНЫҢ ДЕРЕКТЕРІ.
§2. ВИЗАНТИЯДАҒЫ САЯСИ.ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАҒДАРЫСТЫҢ БАСТАЛУЫ

ІІ . ТАРАУ. ВИЗАНТИЯ ИМПЕРИЯСЫНЫҢ ҚҰЛАУЫ
§1. ТҮРІКТЕРДІҢ КОНСТАНТИНОПОЛЬДІ БАСЫП АЛУЫ
§2. ВИЗАНТИЯ ИМПЕРИЯСЫНЫҢ ҚҰЛАУ СЕБЕПТЕРІ

ҚОРЫТЫНДЫ
БИБЛИОГРАФИЯ
ІІ . ЗЕРТТЕУЛЕР
        
        К I Р I С П Е.
Отарлы, алып империялардың өмірге келуі, оның ұлттық ... ... ... ... ... - ол ... ... күйреуі
туралы мәселенін қазіргі таңдағы маңыздылығы біздің осы тақырыпты таңдап
алуымызға түрткі болды. Сондай ... ... ... ... қосып,
мың жылдан астам өмір сүрген күшті империяның бірі - орта ғасырлық Византия
мемлекеті болды. Ал ХV ғасырдан ... ... ... ... империясы сияқты ұзақ билік құра алмады. Ең соңғы империялардың
бірі - ... ... ... ТМД ... ... ... сақтап
қалуға тырысуда. Россия сияқты алпауыттың үстемдігінен қалай толық құтылуға
болады деген сұраққа жауап табуда Византия империясының ... ... зор деп ... ... ... ... діни ... әлеуметтік-
экономикалық тарихын жаңа, жалпы адамгершілік тұрғысынан саралау біздің
Қазақстан сияқты ... ... ... келе ... ... ... түсуіне азды-көпті үлес қоса алады. 270 жылдың бодандық құрсауынан
босанған Қазақстанның ... ішкі және ... ... ... ... оның болашағын айқын бағдарлай түсу үшін тек өзінің емес,
өзгелердің де ... ... ... саралап, сабақ алғаны дұрыс. Өткен
замандардағы тағдырының ұқсастығы жағынан ... ... ... - ... ... Империясының негізін құраған гректер мың жылдан астам ... ... ... ... бір ... ... араздық туғызбай
билеп, төстеді. Халықтың аз бөлігін ... ... ... өз үстемдігін
ұзақ уақытқа сақтауының бір себебі, біздің ойымызша, олардың ... ... ... болды.
Византия тарихына тек жаңа, ... ... ... тұрғысынан
қарағанда ғана ол бізге болашағымызды болжауға мүмкіндік беріп, артымыздан
алға қарай жарық ... ... бола ... ... тек ... ... үйренуі бүгінгіге сабақ, болашаққа бағдар бола ... ... ... тұрғысынан жазылған еңбектердегі "тап күресі",
"шаруалардың феодалдарға қарсы ... ... ... аулақ болып,
этногенез және мемлекеттік ... ... ... оның ... саясаты сияқты мәселелерге баса назар аудару ғана ... ... ... ... мың ... астам өмір сүрді. Осы уақыт ішінде ол
көп ұлтты орталықтандырылған мемлекеттің үлгісін ... Ол тек ... ... ... ғана ... ... ... қолөнері мен ауыл
шаруашыльғы да дамыған ел болды. Оның әсіресе жер иелену тәжірибесі ... үшін де өз ... ... жоқ.
Византия империясының қолөнерде жеткен табыстары да көңіл аударарлық
мәселенің бірі. Қоғам ішіндегі әртүрлі әлеуметтік-таптардың ынтымақтастығын
қамтамасыз ете білу де екі ... көп ... ... ... мың ... ... өмір сүруінің бір себебі болды. Ұлттық құрамы
жағынан біркелкі ... өзі орта ... ... ... өмір сүрді.
Ал ХV ғасырдан кейін құрылған империялардың бірде-бірі Византия ... ұзақ өмір сүре ... ... сәл ... ... ... Византия империясында мәдениеттің
де озық үлгісі жасалды. Бұл үлгі тек Византияға қарыздар славян халқы емес,
жетсем-жетілсем екен, ... екен ... ... ... үшін де
өте пайдалы. Сондақтан да Византия мәдениетін, оның әлеуметтік-экономикалық
мәселелерді шебер шешу ... ... өз ... 260 ... ... алып ... көп ұлтты Қазақстан Республикасы үшін өте мңызды
мәселе деп пайымдаймыз.
Бірақ, өкінішке орай, бұл маңызды мәселе ... ... ... ... тапқан жоқ. Сондықтан да біз диплом жұмысымызды ... ... ең ... ... - оның әлсіреп, ыдырау, ақыры -
құлау кезеңін зерттеуге арнадық. Ал ... ... ... бірі ... ... дұрыс шешімін таппауына байланысты
болатындығы белгілі. Ол кезде ... ... ... ескеру
бүгінгіге сабақ, болашаққа бағдар болады.
Бұл ... ... ала ... ... ... ... екі ... қорытындыдан тұрады. Кіріспеде диплом жұмысынын
тақырыбын не себепті таңдап алғанымызды, ол тақырыптың ... мен ... ... ашып көрсете алдық деп есептейміз.
Бірінші тарауда біз ... ... ... отырған кезеңіне
арналған деректерге қысқаша шолу жасадық. Сол ... ... ... XI-ХV ... ... ... әкімшілік құрылысы,
феодализм негізінде жаңа қоғамдық қатынастардың көріне бастауы ... ... бір ... алып империяның қалжырап, ыдырай бастауының,
ақыры - құлауының негізгі себептерін қарастыруға арналды. Диплом жұмысының
соңында пайдаланылған деректер мен ... ... ... ХІ-XV ғғ. ... ... САЯСИ-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ
§1. ХІ-ХV ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ВИЗАНТИЯ ТАРИХЫНЫҢ ДЕРЕКТЕРІ.
Алғашқы екі жүз ... ... ... ... Ви-зантия
империясы жөнінде деректер көп жиналған. ... ... ... байланысты бұл кезеңнің археологиялық және нумизматикалық
материалдарының маңызы зор. ... ... ... аз ғана ... орта
ғасырлық қабаттары зерттелген. Олар: Херсонес, Коринф, Афины, ... ... және ... да қалалар. Ал Константинопольдің өте аз ғана участкалары
зерттелген. Оның ішінде азды-көпті керамикалық, шыны жасау, ... ... ... Ал ... салалары болар-болмас қана зерттелген.
Әсіресе соның ... ... ... мата және зергерлік бұйымдары
жеткілікті зерттелген. Жаңа археологиялық материалдар IX-XI ғасыр-лардағы
Византия тарихын тағы да ... және ... ... жасайды.
XI —XIII ғасырлардағы жазулар саны айтарлықтай көп емес. Бұл көбінесе
құрылысқа байланысты жазулар немесе моланың ... ... ... Олар
өте аз тарихи материалдар береді. Империяның айтылып отырған кездегі
әкімшілік тарихын ... үшін ... ... ... ... ... ... сирек кездеседі.
Сонымен бірге, ІХ-XIII ғасырлардағы Византия праволарына байланысты
көптеген деректер кездеседі. Византия заң ... Рим ... ... ... ... ... ... заң
ережелері ретінде қарастырылады. Әрине бұл ескірген ... дәл ... ... империясындағы қоғамдық қарым-қатынастың шын мәнін ... ... ... IX ғасырдың аяғында шыққан праволар жинағы: «Василики».1
Ол грек тіліне нашар аударылған, онда ... ... ... ережелері
берілген.
Сондықтан «Василикиде» көптеген ескірген заң нормалары кездеседі.
Олай болу себебі ескі аудармаларында ... грек ... ... бұл ... ... ... ерекше абайлау керек. Сонымен
бірге «Василики» Византияның заң праволарын түсіндірудегі өте маңызды дерек
болып табылады. Сол ... ... ... ... ... ақиқат
деректер басқа праволық жинақтарда көптен кездеседі. ... I ... ... ... және ... қатысуымен жасалған ... ... ... ... ... ХІ-ХІІІ ғасырлардағы
заңдар, императордың иконға қарсы күресі кезіндегідей әлдеқайда бай.
________________
1 . А.П. ... ... как ... ... – ВВ, ХІV, 1988, с. ... VІ Лев пен оның ... ... новеллаларында әлеуметтік
қарым-қатынастың маңызды мәселелері қамтылған. ... орай осы ... ... ... сын ... ... жаңа ... жоқ.
Византия императорларының қаулыларынан басқа сол кездегі практикасына
байланысты құжаттар басқа судъялардың ... ... ... XI
ғасырдағы судья Евстафий Романның қаулылар жинағы сақталған. Ол «Пира» ... деп ... Онда ... правосының әр-түрлі ... заң ... бірі X ... ... ... ... болып табылады. Бұл жинақ ... ... ... ... ... Ол ... астанасындағы өнеркәсіпті және
сауданы ұйымдастыру тәртібімен, қаланың ішкі ... ... ... ... ... хұқ ... ... қаулылары, собор шешімдері жатады. Олар тек шіркеудің ішкі
істерінің мәселелерін ғана ... ... ... Византияның әлеуметтік-
экономикалық тарихының проблемаларын да деректердің ерекше тобын трактаттар
құрайды. Алдымен оған «Алым-салық туралы ... ... Ол ... ... ... ... және аграрлық құрылыстың
көптеген негізгі мәселелерін ... X ... ... ... ... ... сол кездегі византия армиясын зерттеу ... ... ... ... Сонымен бірге оларда алым-салық пен аграрлық
қарым-қатынасқа байланысты трактаттар сериясы сол ... ... ... үшін өте ... материал болып табылады. Сонымен бірге оларда алым-
салық пен аграрлық ... ... ... де ... ... Византиядағы IX - ғасырдың аяғындағы ... ... үшін ... өте зор. ... ... қызықты-ратын
кезеңнің іс қағаздары көп емес және ... ... ең ... ... ... ... жоқ. Фив ауданына қарасты ХІ ғасырдағы
мемлекеттік ... ... тек ... ... ғана ... ... үлесінің көлемі туралы ешқандай мәлімет жоқ.
Императордың сыйлыққа берген жері, сот протоколының ... ... ... және олардың бәрі Афон мо-настірінің онтүстік
Македониядағы иелігіне тиісті. XI ... ... ... ... ... ... келтірілген. Біз одан иеліктер туралы
нақтылы әңгімелер ... ... ... ... ... уставтар- монастырь
өмірінің ережелері де жатады. Бұл ... ... ... ... суреттеледі және монастырлардың мо-настырлық жерді ұстаушыларға
қарым-қатынасын көрсетеді. Типикон - ... ... ... сөз. ... ... ... бағалы деректі Бачков монастарының типиконы
береді. Ол монастырь ... XI ... ... ... ... және ... ... байланысты маңызды
деректерді біз әлі де болса ... ... ... ... ... ... субъективтімен суреттелген және де жиі бұрмаланып
отырады. XI ... ... ... мен XII ... ... ... ... жағынан бұрынғы хроникаларға қарағанда өте бай.
Аграрлық қатынастар жөніндегі құнды мәліметтер Болгариядағы ... ... Энос ... XII ... ... әлем ... ... да кездеседі; Констан-тинопольдегі Пандократор
монастырының уставында монастырь ауруханасы жайлы өте бағалы деректер бар.1
XII ғасырға қарай шіркеу ... ... көп ... ... ... ... ... орнына тарихи баяндаудың басты
түрі - қысқа мерзімді суреттеу келді. Сол кездегі ... ... ... ең маңыздысының бірі XII ... ... ... ... «Қысқаша трихы» болып табылады.
Ол шығарма дүниенің пайда болуынан бастап 1118 ... ... ... ... бұрынғы бүкіл дүние жүзілік тарихи
хрониканың авторларынан айырмашылығы-антика ... ... ... ... ... да ... ... көзқарасындағы қарама-қайшылықты да көрсетіп отырғандығы. Зонара
пайдаланған Византиялық авторлардың шығармалары ... баз ... ... ... ... ... тарихынан гөрі Рим
иипериясының тарихына ... ... ... болып табылады. Тек XI-XII
ғасырлар үшін ғана ... өте ... ... ... үшін өте ... ... дүниежүзілік тарихи хроника -
Георгий Кедриннің «Тарихқа шолу» кітабы больш табылады. Бұл ... ... ... ... ... ... бірге өте қарапайым, онша көп
талқыланбаған. Бірінші бөлімі Феофанның хроникасына ұқсатылып жазылған. ... ... ХІ ... ... ... Византия чиновнигі Иоанн
Скилицаның «Тарихты шолу» деген еңбегінің көшірмесі сияқты. Оның ... 811-1057 ... ... ... Ол ... ... өкінішке орай осы уақытқа дейін басылып шықпаған.
XI ғасырдан бастап тарихи шығармалардың жаңа түрі кездеседі. ... ... тек ... қана ... енді ол өз ... ... ... соғыс жағдайында немесе саяси күресте не ... ... ... ... баға ... ... естеліктің
бірінші түрі Михиал Пселлдің хронографиясы болып табылады. Ол 976-1078
жылдардың оқиғаларына арналған.
___________
1. История ... В трех ... М., 1967, т. 2, С. ... оқиғалардың көбіне автордың өзі де белсенді тұрде ... өз ... ... тәптіштеп дәл сол күйінде көрсетуге
тырыспайды. ... ... ... ... кетеді. Басқалары жайлы үстірт
жазып кетеді. Оның мақсаты сол кездегі Византия ... ... мен ... ... беріп, сарай төңкерістері мен алдау-
арбау жайлы баяндау болды.
Пселл өте жақсы бақылаушы және өте қатаң ... ... ... ... ... пен ... әжуа ... Ол император
билігіне де құрметпен қарамайды. Бірақ та патшалық құрушы ... ... ... ... ... ... ... ол император билігі
адамды азғындатады деген ойдан аулақ емес. Билік құрушы императорды зұлым
да пайдақор ... ... де ... Ұсақ ... ... ... ... қастандықтарға қатысудан да бас тартпай, қызмет
баспалдағымен жоғары көтерілді. Халық ... да ол онша ... ойда ... ... өмірі де оның құрмет сезімін туғызбайды. Сондықтан да
оның баяндауында пессимизм басым.
Пселлдің замандасы Михаил Атталиаттың «Тарих» ... ... ... ... арналған. Пселлге қарағанда Ат-талиат көбірек әдет-
ғұрыпқа мән береді және өзі ... өте аз ... Ол ... ... ... қатысы бар екендігін қорғайды. Атталиат феодалдық ортаны
ашық жақтайды. Никифор ІІІ ... ... ... ... мақтан етеді.
Сол кездегі Византия хронографиясындағы естеліктердің ішін-дегі
неғұрлым апологеттік сипаттағы ... бірі ... I ... үлкен қызы Анна Комнмнаның «Алексиадасы» бол-ды.1 Ол өз әкесінің
қызметтерін мадақтап жазады. Алғашында көрнекті ... ... ... ... ... 1081 ... ... болды. Алексейдің бейнесі тым Қаһарман
етіп көрсетілген, ал ... бәрі - ... ... богомильдер
болсын,- өте айлакер, сұм дұшпан ретінде бейнеленген.
Атталиат сияқты Анна да рыцарлық ерлікті жоғары бағалайды және де ... ... ... ... ... отыр деп түсіндіреді. Бірақ
Алексейдің ішкі және сырқы саясатынан өте жақсы хабардар болуы, ... және ... ... ... арқасында «Алексиада» византия
хронографиясының құнды естеліктерінің бірі болып қалды.
Сондай-ақ, тарихқа ... ... ... Кекавменнің ақыл
кеңестерінде де кездеседі. (ХІғ.) Оның шығармасы «Кеңестер мен әңгімелер»
деп ... ... ... ... ... ... немесе провинция
басқарушысының өзін қалай ұстауы керектігі жайлы ... ... ... қақтығыстар және провинциялық көтерілістер жайлы әңгімелер де
кездеседі. Бұл уақиғалар кейінгі кездегі
__________
1. Анна Комнина. Алексиада. М., ... ... ... ... ... де ... ... деректердің үшінші тобы - тұрмыстық әдебиеттер. Тұрмыстық
әңгімелер тарихи дерек ретінде ІХ-ғасырдың ортасынан бері ... ... ... Кейбір тұрмыстық әңгімелер саяси және шіркеулік күрестер
тарихынан материалдарға бай. Мысалы Никита Пафлагонның «Патриарх ... ... ... IX ... екінші жартысындағы шіркеулік бүліктер
тарихында маңызды ... бірі ... ... Көп ... тұрмыстық
әңгімелер саяси жағдайларға аз тоқталады. Оның ... ... ... үшін ... өмір ... көп ... нарративтік деректер қатарына өлең және проза түріндегі
беллетристикалық шығармаларды жатқызуға болады. ... ... ... болған
тарихи уақиғаны баяндайды. Көп жағдайда уақиғалар ойдан шығарылған. Бірақта
осы естеліктердегі ымдаулар болған оқиғаны қалпына ... ... ... сол ... қоғамдағы топтардың козқарасын анықтау үшін өте құнды
материал болуы мүмкін. Одан басқа Х-ХІІ ғасырлардағы византия ... ... ... ... Иоанн Цец және ... ... ... ... және ... қоғамының көзқарасын
түсінуде жеткілікті пайдаланылмаған мәліметтер береді.
Деректердің өте ... ... ... ... шешендік өнері
құрайды. Шешендік өнерге хаттар мен сөздер жатады. Олар ... ... ... ... ... Сол ... де шыңдыққа жақын тұрады,
XI ғасырдың ортасы мен ІІ-жартысындағы эпистолографиялық ескерткіштер
қатары өте мол. Иоанн Мавранодтың хаттары мен сөздерінен біз ... ... ... ... көреміз. Сондай-ақ Пселланың көптеген хаттары
қоғамдық қарым-қатынастар мен әкімшілік тарихы туралы маңызды ... ... XII ... аяғындағы көптеген шешендік шығармалар сақталып
қалған. Сол ... тән діни ... ... ішкі тарихынан үзінді
хабарлар ғана береді. Дегенмен, полемикалық шығармалар халықтық қозғалыстар
мен ішкі саяси күресті ... ... ... ... табылады. XI-XIII
ғасырлардағы көптеген византиялық шешендік және діни шығармалар әліге дейін
қолжазбаларда сақтаулы тұр. ... ... ... ... атақты.
Онда әлі баспаға ... XI ... ... ... ... мен ... бар.
Сондай-ақ византиялық естеліктерден басқа шет тілдегі ... ... ... ... ... бар. Бұл таным славян ескі ... және ... ... ... шығармалардан көрінеді. Бұл
деректерден біз халықаралық қатынастарды кеңінен байқаймыз.
Шет тілдегі деректер бірнеше категорияларға ... Оған ... ... ... ... ... Мысалы: орыс-византия
келісімдері тек орыс жылнамалары арқылы белгілі. Немесе ... І ... ... ... ... ... т.б. ... тарихының
сонғы кезеңі деректермен алдыңғыларына қарағанда әлдеқайда жақсы қамтылған.
ХІІІ-ХV ғасырларда бір ... көп ... ... ... бұл ... ... жақсы сақталған. Бұл деректерді негізінен үш топқа бөлуге
болады; ... ... ... ... мен простагмалар),
тіркемелер,2 (опистер) және көпестік грамоталар.3 Тіркемелер шаруалар ... жер ... ... түрлері мен мөлшері, т.б. құнды мәліметтер
береді. Ал хрисовулдар мен ... ... ... ... үшін ... ... ... табылады.
1335 ж. Фессалоник монағы Матвей Властарь «Синтагма» деген заңдар
жинағын құрастырған. Ондағы баптар ... ... ... ... ... ... бірі - ХІV ... ортасында жазылған
Псевдо Кодиннің «Константинополь сарайы мен Ұлы ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер біздің зама-нымызға
дейін сақталған Фессалоники митрополиясының қызметкері ... ... ... күнделік.
Сондай-ақ византиялық тарихшылардың империяның соңғы жүз жылдығы
жайлы көптеген шығармалары сақталған. Оның бірі ... ... ... ... империя жағдайы жайлы өте құнды дерек.
Никифор Григораның «Ромей тарихы» ... жж. ... ... бұл еңбегіне қарама-қарсы жазылған Иоанн Кан-такузиннің «Тарихы»
1320-1356 жж. ... ... ... ... ... құнды еңбек.
1391 жылдан 1462 жылға дейінгі Византия империясы, оның ... ... ... ... үшін өте ... ... бірі.
Түріктерді жек көре отырып, Дука Батысты Византияға, көмекке келмегені үшін
қатты кінәлайды.
Дуканың замандасы ... ... ... ... жж.
аралығындағы уақиғаларды баяндайды.
Кейінгі византиялық тарихнаманың көрнекті өкілдерінің бірі - Лаоник
Халкокондил. Оның ... ... ... ... ... Византия тарихының
1298-1463 жж. аралығына арналған.
Империяның ішіндегі ... жж. ... ... тал-ғамына сай
грек тарихшысы Критовулдың шығармасында көрініс тап-қан. ... ... ... ол империяны басып алған түріктер-
__________
1. П. А.Яковенко. Исследование в области византийских грамот. Юрьев, ... ... ... ... ... ВС, ІХ, 1948.
3. А.П.Каждан. Локальные формуляры поздневизантийских грамот. –ВВ, ІІІ-,
1950, стр.387-393.
дің сілтеген бағытымен жазған. Ол түріктерді де эллиндіктер ... ... ... дәлелдеуге тырысқан.
Империяның құлауы алдында саяси публицистика қайтадан ... ... ... ... ... ... ... ескерткіш
болып табылады. Ол мемлекеттің ХV ғасырдағы ... ... ... ... ... ... ... ұсынды. Бірақ оның жалынды
сөздері мемлекет басшыларын дұрыс жолға түсіре алмады.
Публицистикалық ... ... ... ... да ... тарихшылар мек қоғам қайраткерлерінің бір-біріне жолдаған
хаттры империяның саяси-қоғамдық, мәдени өмірінің кейбір ... ... ... ... ... ХІ-ХV ғасырлардағы әлеуметтік-
экономикалық жағдайы жөніндегі деректер жеткілікті. Дегенмен ол ... ... ... ... көп ... ... қала өміріне арналған
деректер өте аз, саяси талаптардан гөрі шіркеу ішіндегі күрес жан-жақты
бейнеленген. Әсіресе 1453 ... ... ... ... алуы ... ВИЗАНТИЯДАҒЫ САЯСИ-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАҒДАРЫСТЫҢ БАСТАЛУЫ.
XI ғасырдың 30-80-ші жылдарында Византия дағдарыс кезеңінен өтті.
Елді «бүліктер» сілкінтті. 1057 жылдан 1081 ... ... 5 ... ... жылы ... 1047 жылы ... жылы ... Комниннің көтерілістері болды.
Исаак Комнин 1057-1059 жж. аралығында үкімет билігін басып алды.
Империяның сыртқы жағдайы да нашарлап ... ... ... ... ... ... беруге тура келді. 1071 ж.
түріктер византия армиясын ... ... ... ... ... ІV ... ... тұтқынға түсті.
Византия кіші Азияның едәуір бөлігінен айырылды. Батыстағы жағдайы да
нашарлай түсті: Италияның оңтүстігінде ... ... ... ... ... ... ... герцогі Роберт Византияның
оңтүстік Италиядағы иеліктерін тартып ... 1071 жылы ... ... ең соңғы тірегі Бари қаласын басып алып, ... ... ... ... ... ... (Югославия) жағалауына
басып кірді. 1057-59 жылдан 1185 ... ... ... ... ... І ... Ол ... күштердің адамы еді. Сыртқы және ішкі қауіп-қатерлер
византия феодалдарын уақытша жаңа Комниндер әулетінің ... ... ескі ... қол үзіп, жаңа атақтар жүйесін енгізді.
Аймақтардағы өкімет билігі ... деп ... ... ... ... ... деп ... Халық жасақ-тарының орнына ауыр қару-жарақ
асынған катафрактар (атты әскер) деп аталатын шет елдік жалдамалар келді.
XII ғасырда Византияда ... ... ... күресі кеңінен
өріс алды. Павликиан қозғалысы қайтадан ... өрби ... Оның ... ... ... ... ... мен Македонияға (Югославия,
Турция) ауысты. ... ... ... ... ... Тап күресі әсіресе басып ... ... ... ... ... тонауы, жергілікті халықты қуғын-
сүргінге ұшыратуы, олардың салт-дәстүрін аяққа таптауы, ... ... ... ... ... ашу-ызасын келтірді.
Өз жеріндегі феодалдық қанауға ... ... ... шет ... ... күресіне ұласты. Болгариядағы қалың халық қозғалысына
богомилдер басшылық етті. ... ... ... ... ... ... ... күшін бастапқы кезде шаруалар құрады. ... қала ... де ... Павликиандар мен богомилдер византиялық
өкіметке қарсы ... ... ... ... ж. Месемьдин ауданындағы көтерілістің басшысы Богомил
Добромир болса, 1078-1079 ... ... ... ... павликиан Лека тұрды.
Өкіметтің тәркілеу (репрессия) әрекеттері ... ... ... тудырды. Оған мыңдаған шауалар қатысты. Бұл ... ... ... ... (печенгтермен) одақ жасасып, 1086
жылы бірлескен күшпен византия әскерлерін телқандады. Византиялық Бакуриян
және Врана ... ... ... олардың қалған әскері бытырап
қашып, тарап кетті. Көтерісшілердің осы жеңісінің ... ... ... Византия өкіметінен тәуелсіз болды.
Халық көтерілістері Византия империясының ... ... де ... ... ... Комниннің (1081-1118) билей бастаған кезінде Крит
және Кипр аралдарында салықтың ... ... ... ... болды.
Ол көтерілістерді басу үшін әскер жіберілді.
1147 жылы император І-Мануил (1143-1180) билеген ... ... ... де ... ... қарсы көтеріліске шығып, аралды
нормандықтар билігіне берді. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... уақыт өтпей-ақ олар жаңа қожайындары нормандықтар қысымшылығынан
зар илей бастады. Тарихшылар: Корфу тұрғындары салық ... ... ... ... деп жазды. Кейін өкімет аралды нормандардан
тазартып, жергілікті тұрғындарды ауыр жазалады.
Жоғарыда біз XI ... 80-ші ... ... Византияның сыртқы
жағдайы қиындап кетті дедік. Солтүстіктен печенгтер, шығыстан ... ... ... ... ... ... 1018 жылы Алексей
Комнин Даростол түбіндегі шайқаста печенгтерден ауыр ... ... ... ... ... ... билік жүргізе бастады.
Печенгтерге византиялық өкіметті өте жек көретін богомилдіктер көмектесті.
Кіші ... ... ... Эмир Чаха әскери жорық бастады. Ол тез арада
Кіші Азияның Батыс жағалауына және Спорад аралдарына бекініп алды.
Византия ... ... ... ... ... ... өзі империя астанасын - Константинопольді – теңізден, ... ... ... алғанда күшейе түсті. 1090-1091 жылғы қыста
Византия империясының жағдайы өте мүшкіл болды: Алексей Комнин Батыс ... ... ... мәжбүр болды. Ол сонымен қатар Днепр мен ... ... ... ... ... ... ... өз
жағына тарта білді. Бұрын печенгтермен одақтасып жүретін қыпшақтар ... ... ... ... ... ... қарсы соғысып,
қатты соққы берді.
Эмир Чаха печенгтерге көмекке келіп үлгермеді де, ... де ... ... ... болды. Византиялық тыңшылар сельжук
сұлтаны Қылыш Арсланға (1092-1106) «сенің күйеу балаң Чаха саған қастандық
ойластырып жүр, сенің орныңа ... өзі ... деп ... ... ... жалаға сенген сұлтан Чаханы 1093 жылы өлтірді. Осындай әрекеттердің
нәтижесінде империяға ... ... ... ... ... ... ... шапқыншылығын тойтаруда Русьтің көшпелілерге
қарсы күресінің ... зор ... ... орыс ... ... ... ... қарай айдап салуға тырысып бақса,
енді бірде сол көшпелілерден өзі ... ... ... Бұл ... ... ... ... онан әрі тағдырына крестшілер жорық-тары зор
ықпал етті. Егер 1091 жылға дейін Алексей ... ... ... ... ... феодалдардан көмек күтсе, енді ол қауіп-
қатерден құтылған соң 1096 жылы Византияға ... ... ... қатты мазалады. Үкімет оларды тезірек Кіші Азияға ... ... ... тырысты. Тіпті кресшілер жорықтарынан Византия
пайда түсіруге де ... ... ... ... ... ... өз ... қайта орнату үшін пайдаланды. Түріктерден Кіші
Азияның Сарды, Эфес, Смирна қалалары орналасқан бөлігін ... ... ... өз ... ... ... ... об-лыстарға да орнатты.
Бірақ Алексей Комнин билеушінің соңғы кезінде, ... оның ... - ... ... мен І-Мануил (1143-1180) тұсында ... ... өте ... ... ... мен ... ... әскери қақтығыстар өріс ала бастады. Бұл
қақтығыстардың басты ... ... ... ... еді. ... ... отырып, Венеция мен Геңуя саудагерлері Византиядағы
саудаға ... ете ... ... ... және ... ... ... Бұл зиянкестіктері халықтың ызасын туғызды.
1182 жылдың мамыр айында көтеріліске шыққан халық Константинопольдегі
Итальяндық көпестерді ... ... Бұл ... ... ... І-Андроник Комнин (1182-1185) келді.
Оның билігіне ірі жер ... ... еді. ... ол ... ... ... ... Халықка салынатын салықты ... мен ... ... ... тоқтатуға, әкімшілік аппаратты
азайтуға мәжбүр болды.
Ірі феодалдарға қарсы күресінде ... ... ... арқа ... грек ... ... қамқорлық жасады.
Андрониктің мұндай саясаты ірі феодалдардың ашу-ызасын
келтірді. Олар 1185 жылы Сицилия королі Вильгельм ІІ-ден ... ... ... ... ... ... Бұл сәтсіздіктерді
ииператордың қарсыластары пайдаланып, оны орнынан алып тастады. 1185 жылы І-
Андроник өлтірілді.
Таққа ірі ... ... ... әрі ... ... ІІ-Ангел отырды.
Ол 1185-1204 жылдар аралығында билік құрған Ангелдердің ... ... ... ... кезі ... саяси және әлеуметтік құлдырау
кезеңі болды. Салықтың өсіп ... ... ... ... ... ... Оған себеп сарайдың шексіз ойын-сауық, той
думанға салынуы болды. Сол кездегі Афины ... дін басы ... ... ... «көптен бері салық ауыртпалығынан халқының саны қысқарып бара
жатқан біздің Афины облысымызда скифтердін тақырындай тақырға ... ... ... ... жалдамалылардан тұратын империяның әскери күші ... ... ... ... ... да ... Византияның
әлсіреуін оның сыртқы бақталастары, ең алдымен Венеция республикасы
пайдаланып қалуға ... ... ... ... ... ... шебер бағыттай білді.
Сонымен қатар Византияның әлсіреуін пайдаланып, Герман им-периясы оны
өз ықпалына түсіруге әрекеттенді. ... ... ... ... өзінің
Ангелдер әулетімен туыстығын пайдаланып (ол ... ... ... ... күйеу баласы еді) екі империяны біріктіріп жіберуді ... ... ... тақтан оның інісі ІІІ-Алексей ... ... ... ІІ – Ангелдің баласы - ... ... ... заңды императорларды қайта отырғызу керек деген сыл-таумен
кресшілер Византияға ... ... ... ... ... салған
кресшілер жорығын Бонифаций Монферратский басқарды.
Өзінің ... ... жоқ, ... ... ... ... ... жауға қарсылық ұйымдастыра алмады. 1204 жылы 13 ... да, ... ... ... төтеп бере алмай, Константинополь
жауға берілді. Жау қаланы жермен жексен етті. Византия ... 1204 жылы ... ... ... ірі феодалдардың көпшілігі ашықтан-ашық кресші-лер жағына
шықты. Өз қожайындарына ... ... ... ... да кресшілер
жағына шығуына себеп болды. Сондықтан да ... ... ... ... ... Фессалия мен Грецияның біраз бөлігін,
Пелопенес пен Эгей, Ион теңізіндегі ... - ... ... ... ... ... ... әуел бастан-ақ әлсіз болды. Оның алғашқы
императоры Балдуин Фландрский (1204-1205) IV-Крест жорығының басшысының
бірі болатын. Ол жеке ел ... ... ... ... венециялықтармен және мемлекеттік кеңес-тің
қатысуымен ғана ... Жеке өз ... тек ... Эгей ... ... ... алды.
Македониямен Фессалин Фессалоник корольдігі деп аталды. ... ... бір ... - ... ... биледі. Кресшілерге
бағынбаған Морей княздігі, Афины герцогтығы дегендер құрылды. Венециялық
діндар Томмацо Морозини Константинополь ... деп ... ... әсіресе католик шіркеуінің басшысы - папа көп ... ... ... шіркеул-лер мен монастырлардың жерлері мен табыстарына ... ... ... Византия экономикасы бұрынғы-сынан бетер
құлдырай түсті. Кресшілер жаулап алған жарлердің талан-таражға түсіп, азып-
тозғанын өз ... ... ... ... ... ... былай деп
жазыпты: «жайнап тұрған қалалар мен егіс алқаптары, жайылымдар мен ... ... ... ... ... бәрі бос ... ... немесе жабайы
аң-құстар ордасына айналды».
Жергілікті халықтың әсіресе жауап ... ... ... ... ... ... Олар, яғни басқыншылар, грек-тердің діни ... ... ... ... ... діни ғұрыптар
католиктер тәртібі бойынша өткізіле бастаған соң ... ... ... ... жүргізді.
Басқыншыларға қарсы шыққан негізгі күш халық бұқарасы болды. Ол
кресшілердің жүгенсіздігінен көп зиян шеккен еді. ... ... ... ... ... ... ... Ка-лозн 1205 жылы. Адрианополь
маңындағы шайқаста латын императоры ... ... ... ... ... ең ... ұстар тобы жойылды, ал император Балдуиннің
өзі тұтқынға түсті. Бұл жеңіліс ... ... ... ... ... ... орнында енді ... ... ... ... Кіші ... Солтүстік-батысында Нике
иипериясы, Балқан жартыаралының батысында Эпир ... ... ... Қара ... ... ... ... деген
мемлекеттер пайда болды.
Трапезунд империясы өзінің құрылған 1204 жылдан бастап басқа грек
мемлекеттерінен ерекше ... ... ол ... оның ... -
Грузияға қарай жақындай түсті. XIII ғасырда оның құрамына Кара теңіздің
Оңтүстік шығысындағы ... да ... кен ... бай ... дейінгі облыстары кірді.
Грузин патшасы Тамараның (1186-1205) әскеріне сүйене отырып, Византия
императоры І-Андрониктің немерелері ... мен ... ... 1204 ... ... ... түріктердің Трапзун қаласы) басып ... ... ... ... ... ... да ... алды.
Император деп Алексей (1204-1222 жж.) жарияланды. Императорлар ... деп ... жылы ... ... ... ... ... Оларды Нике империясы басып алды. Ал Синопты түрік-сельджуктер алды.
Сүйтіп, Трапезунд империясы шағын жағалауды ғана ... Онда ... ... ... Грузиямен одақ құрды. Империяның халық
шаруашылығының негізін ... ... ... және ... Қара ... Кавказбен, Месопоталиямен, Орта Шығыспен жүргізілетін сауда
құрады.
Феодалдардың өз еріктері өзінде болды ... ... Олар ... ... ... соттауға, өз ... ... өлі қол ... пайдалануға хақысы болды. 1243 жылдан
бастап Трапезнуд империясы монғолдарға тәуелді болып қалды.
ХIV ғасырдың басында Трапезунд Ақ-қойлылармен ... ... ... 1456 жылы ... ... салық ала бастады. Ал 1461 жылы ІІ-
Мехмед ... ... ... Осман империясының провинциясына айналдырып
жіберді. Ал басқа екі ... ... - ... ... мен ... ... ... орталығы болды. Әсіресе ... ... Нике ... ... ... ... ... қаласы) Никей
империясы 1204 жылдан кейін бұрынғы Византия империясының жалғасы ... ... ... ... ... көшірілді,
Партиархтың ордасы да осында көшіп келді. Никей империя-сының алғашқы
билеушісі ... ... ... 1211 ... басында Антиохия түбінде
түріктерді жеңіп, сол жылғы күзде (қазан айы) ... ... ... 1214 жылғы Нимфа келісімі бойынша Латын империясымен шекарасы
анықталды. Сол келісім бойынша ... ... мен ... ... империя-сында қалалар (Никея, Нимфей, Смирна, Эфес, Пруса) дамып,
ауыл шаруашылығы товарлы өндіріске тартыла бастады.
Никей ... ... ... ... ... сұлтана-тымен, Русьпен
сауда-саттық жасады. ... ... ... ... ... ішіндегі ең қуаттысы осы Никей империясы болды. ІІІ-Иоанн
Дука Ватаң латындықтарды Кіші Азиядан қуып ... ... ... Родос
аралдарын басып алды. ІІІ-Иоанн болгар патшасы Иван ІІ-Асенмен одақтасып,
1235-1236 жылдарда латындардың қол астындағы ... азат ... жылы ... ... мен Македонияның едәуір бөлігін ... ... ... Фессалоникиге келіп кіреді. Үкімет ... ... мен ... ... ... ... 1261 жылы Никей империясы
Генуямен Нимфей бітімін жабасты. Генуялықтарға саудада жеңілдіктер ... ... ... ... ... ... ... жасады. 1261
жылғы 25 ... VIII ... ... ... ... ... қарсылық көрмей Константинополъді алды. VІІІ Михаил ол ... ... ... ... ... ... ... қалпына келтірілді. Никея империясы
деген жойылды. Бірақ қалпына келтірілген Византия им-периясы ... ... ... ... мем-лекет болды. Оның құрамына
Фракияның, Македонияның біраз бөлігі, Кіші Азияның ... ... ... аралы кірді.
Х-ХІ ғасырлармен салыстырғанда Византия территориясы бір-неше есе
қысқарып кетті. ІV кресшілер ... ... ... ... өзінің бұрыңғы қалпын толық келтіре алмады. Византия ... ... ... (1261-1453) бекініп алды.
Қарсылық көрсеткеніне қарамастан болгарлар мен сербтерді Византия
басып ... ... ... ... ... Визан-тияның
провинциясына айналды. Өзінің үстемдік құрып тұрған кезінде (1018-1185)
Византия ... ... тек ... жүргізуге қажетті шикізат, қаражат
көзі ретінде ғана қарады.
Византия басып алғаннан кейін ... ... ... ... ... арта ... Византия үкіметі жаңа салықтар
енгізді. Арбасы мен көлігі бар ... ... ... ... ... ... ... артық өнімдерін арзан бағамен ... ... ... ... ... ... деп аталған шіркеу салығын төледі. Жергілікті
халық өз қаржысына жолдар мен ... ... ... тиіс болды.
Болгарияны тонау сондай-ақ оның жақсы, ... ... ... ... ... ... ... совет үкіметі орыстарға
күшпен тартып әпергеніндей) үлестіріп берді. Әкімдер тарапынан парақорлық
кең өріс ... Пара ... ... көрсетіліп, қуғындалып
отырды.
XI ғасырдың аяғында Болгариядағы ... ... ... Архиепископ Феофилакт мемлекеттік ... ... ... «тонаушылар мен ашқарақ сүліктер (живодеры)» - деп ашына айтқан екен.
Шаруалар асырай алмай бала-ларын ... ... ... ... Византия
үкіметі балаларды зорлап, грек тілінде оқытып, ... ... ... тілінде оқытатын мектептер жабылып, немесе грек жазуына ұқсас
етіп өзгертіле бастады. Болгар мәдениетін жою ... ... ... халықтың азаттыққа деген ынтасын жоюға тырысты. XI ғасырға қарай
Болгарияда феодалдық қатынастар негізінен ... ... ... ... ... өндіріс күшінің жетілуін тежеді. Бұл құбылыс әсіресе
болгар ... ... ... ... XI-XII ... болгар
қалалары үлкен дағдарысқа ұшырады.
Болгариядағы Византия үстемдігі ірі жериеленушіліктің онан әрі
дамуына ... ... ... - монастырь жерлерінде тұратын шаруалар
клириктер деп ... XIІ ... ... ... тәуелсіз (ерікті)
шаруалар катары ... ... ... ... ... тонауына сатқыншылығының арқасында өз ... ... ... ... ... ... да ... байлығы әртүрлі жолдармен ... ... ... ... ... Екі ... талан-таражыға түсу Орталықтанған
Болгар мемлекетінің құрылуын қиындатты. Болгар халқы ұлт ... ... ... ... он ... ... болатын. Византия
үкіметіне қарсы күресті негізінен шетел билеушілерімен тіл ... ... ... ... ... бұл ... қозғаушы күші екі жақты езгіден қорлық көрген
шаруалар болушы еді. Болгариядағы І-бұқаралық көтеріліс 1040-1041 ... Ол ... ... ... шаруалардың заттай салықты ақшалай
салыққа ауыстыруға қарсылығы болды.
Болгариядағы көтеріліс ... да ... ... ... Орта ... ... облысының шаруаларымен бірге
византиялық шаруалардың да біразы қатысты. ... мен ... ... ... патшасы Самуилдың немересі Петр Делин басқарды.
Византия бұл көтерілісті әрең дегенде басты. Петр ... ... ... ... жылдары Болгарияның Солтүстік-батысында үлкен
көтеріліс болды. Оны боярин ... ... ... Бұл жолы да болгарлар
мен сербтер бірлесіп күресті. Болгар-лардың басшысы, көтерілістің басшысы
Константин Бодин деп ... ... ... Солтүстікте Нишка
(наис), оңтүстікте -Эгей теңізінің жағалауына дейін жетті. Визатия үкіметі
бұл көтерілісті неміс және норман ... ... ... ... басты.
Бұл көтеріліске қатысқан жерлер тақырға айналдырылды. Бірақ азаттық
(көтеріліс) қозғалысы ... ... ... болгарлар бостандыққа жету мақсатымен визан-тияның
шіндегі өзара қырқыстарға да қатысты. 1077 жылы олар ... ... ... VII ... ... соғысына бел-сене араласты.
Екі жылдан соң Никифор Василаки көтерілісіне ... 1078 ... ... ... ... ... қозғалысы өріс алды.
Оның артынша мұндай көтеріліс Одрин (Адрианополь) қаласыңда да болды.
Византиялық езгіге ... ... ... ... ... ... Олар тек ... қатысып қойған жоқ, күрестің бастаушылары да
болды. Мысалы, 1084 жылы Филиппопольдегі көтерілістің ... ... ... ... ... ... ... жорығына тойтарыс беруді
ұйымдастырушылар болды. Богомилдердің XI-XII ғасырларда халық арасындағы
беделі ... ... Тек 20 жыл ... - ... ... ... ... құдайдан безгендігін (ереси) талқандауға арналған 4
шіркеу жиыны шақырылды. ... бұл ... түк ... XII
ғасырдың 80-ші жылдарында богомилдер Болгарияға азаттық әкелген күреске
белсене қатысты.
Бұл күрес 1185 ... ... ... ... ... ... ... ауыр алым-салықтар болды. Сол 1185 жы-лы салықтың тағы
бір жаңа түрі ... ... еді. Бұл ... ... ... ... топқа бөлінген феодалдар арасында өзара қырқысулар басталып, ол
Андроник ... ... ... ... ... ... ... әлі де төніп тұрған еді. Сондықтан Византия ... ... ... ... күш ... ... ... басқарған ағайынды Петр мен Асеньдер (Торновадан)
византияның қиын жағдайын өте орынды ... ... ... византиялық гарнизондар талқандалды. Византия бұл көтерілісті 2
жылға дейін баса алмады. Тек 1186-1187 жылдары император ... ... ... ... 3 ... жорық ұйымдастырылды. Бірақ ол
жорықтардан түк шықпады. 1187 жылы Византия ... ... ... ... ... теуелсіздігін мойындауға мәжбүр
болды.
80-ші жылдың аяғы – 90-шы жылдың басында басқа облыстарда да ... Ескі ... ... басталды. Византия-лықтардың
көтерілісті баспақ болған бірнеше әрекеттері нәтижесіз болды. 90-шы ... ... ... ... ... ... ... болды.
Сүйтіп, ХІІ ғасырдың аяғына қарай ... ... ... ... ... ... Бұл ... бірнеше майда
мемлекеттер құрылса да болгар халқының ірі табысқа қолы жетті.
СЕРБИЯ. Серб ... ... езгі ... ... ... Ол ... шалғайлау еді, әрі онша бай емес еді. Сондықтан ... ... аса ... Ол ... ... өз ... ... мөлшерде сақтап қалды. Серб
князьдігі (жупандар) биліктерін бұрынғысынша ... ... де ... ... тұрды. ХІ-ХІІ ғасырларда Сербия Византияның
Венгриямен, ... ... ... айна-лып, талан-тараждыққа
ұшырады. Өз билігін ... ... ... серб ... ... айдап салып отырды. Бірақ қалың халық бұқасы негізінен
кімге қарсы күресу керектігін ... ... 20-шы ... ... византия-лықтарға қарсы
Драч облысы мен ... ... ... көте-ріліске шықты. Серб
халқының басым ... ... ... Петр Делян басқарған болгар
қалқының көтерілісіне қызу ... ... ... ... ... ... бастап Зет князі
Войнислав ерекше көзге түсті. Оның қолбасшылығымен ... 2 ... және 1043 ... өздеріне қарсы жіберілген византиялық әскерлердің
тас-талқанын шығарды. Сүйтіп өз облыстарын Византия билігінен азат ... ... ... ... (1051-1081) және немересі Константин
Бодиннің (1081-1101) тұсында Зетаға басқа да Серб ... ... ... бұл ... ... ... негізгі себебі болып отырған
әлеуметтік, ... ... ... ... ұсақ ... ... ... соқты.
XII ғасырда Серб жерлерін айналасына біріктіре бастаған жаңа ... ... ... Оның ... ... шаруалар көптеп сақталып қалған еді.
Рашканың Вукан, Тихомир Стефан Немани (1159-1195) ... ұлы ... ... ... ... олардың феодалдық дружиналармен
қатар шаруалар жасақ-тарын кеңінен пайдалануында ... ... зор ... ... Стефан Немания Сер-бияны ХІV
ғасырдың аяғына дейін билеген Неманичтер ... ... ... оған көмектескен кейбір сатқын Серб княздерімен ... ... ... ... өз ... Серб жерінің басым
көпшілігін бағындырып, 1190 жылы өзі ... ... ... ... ... ... осы ... византиялық езгіден Босния да
құтыла бастады.
ХОРВАТИЯ. ХІ-.ХІІ ғасырларда ... ... үшін ... ... Хорватияда феодалдық бытыраңқылық кең орын алды. Король билігі
күннен-күнге әлсірей берді. Ірі феодалдардың өзінше ... ... ... ... XI ... 50-60 жылдардағы халық қозғалысын басуынан
кейін ұлғая ... Бұл ... (ХІ ... ... ... билігі Венеция
көпестерінің және венгр феодалдарының шапқыншыларына ... ... ... ... ... ... 1000 ... Хорватияның Помор-
ьесін Венеция басып алды. Кейін Хорватия ... ... да ... ... соңғы ширегінде Хорватияда феодалдық өзара қақтығыстар
мен бүліктер асқына түсті. Король тәдіне ... үшін ірі ... ... ... ... жылғы хылық көтерілісі 1076 жылы король ... ие ... ... тайдырды. Хорватия папа билігінен тәуелсіздік алды. Бір
үкімет басына келген феодалдар өкілі ... ... 1102 жылы ... ... ... одақ құрды.
Одақ шарты бойынша великаштар артықшылығы тек сақталып қоймады, онан
әрі ұлғая түсті. ... ... ... тек ірі ... ... ... ... отырып шешуге тиіс болды. Әрбір жаңадан тәж киюші
венгер королі Хорват феодалдарының еріктілігі сақталатынына ант ... ... ... ... ... халық үшін
зардабы ауыр болды. Бұл ... ... ... үшін өте ауыр ... ... мен ... ауыр жағдайы олармен тығыз экономикалық
байланыстардағы Адриатика жағалауындағы (Далмация) ... ... ... ... Бұл ... де ... басты тежеуші күші шет ... ... ... ... 1000 ... бастап Венеция көпестеріне тәуелді
болып қалған.
Адриатикадағы өзінің сауда үстемдігін орнату ... ... ... ... өміріне, қала басшыларын тағайындауға араласып
қана қоймай, славяндардың теңіз ісіне, саудасына әртүрлі шектеулер қойып
отырды.
Венеция үкіметі ... ... ... өз ... ... ... ... Әкелінетін, шетке шығарылатын тауар мөлшері
белгіленіп отырды. Сонымен ... ... ... ... дұшпан деп
есептелетін елдермен сауда ... тиым ... ... ... ... түрі бар ... ... көп күш-қаржы жұмсады.
Бұл салада венециялықтар католик шіркеуінің мүмкіндіктерін ... XII ... ... ... ... алу әрекеттері венгер
корольдерінің де, Византия императорларының да ... ... ... ... ... шет елдік билікке оңай көне қоймады.
Олардың көпшілігі бірнеше рет көтеріліс жасады. Ол ... үшін ... ... ... ... ... ... және неміс жалдамаларының көмегіне сүйенді.
Әсіресе 1171 жылдан 1180 жылға дейін Задар ... ... ... ... ... ... Задар қаласы венгерлердің
көмегімен 20 жылға Венеция езгісінен құтылды. ... ... ... ... ... ... арқасында славян қалаларының арасында бірлік-
ынтымақтастақ ... ... ... көре алмаушылық пиғыл орын алып
отырды. Сондықтан да жеке ... өте ... ... ... барлық Далмациялық славяндардың бірлескен ... Бұл ... тек ... азды-көпті өз тәуелсіздігін сақтады. Ол
сауда жасауда біраз жеңілдіктермен пайдаланды, ... ішкі ... да өз ... ... ... ... ғасырларда оңтүстік славян халықтарының басым
көпшілігі XII ... ... ... ... ... ... өз
тәуелсіздігін орната бастады.
Латын империясына қарсы күресте жетекші рольді Никей име-риясы
атқарды. 1261 жылы ... ... ... VІІІ ... ... гректердің көмегімен Константинопольді қай-тарып ... ... ... келтірді. Енді 1261 жылдан 1452 жылға дейін
таққа палеологтар ... ... ... өмір ... ... ... империясы шағын феодалдық мемлекет болып қалды. Эпир ... жылы ғана ... ... ... Трапезунд өзінше империя ... ... ... баяу да ... ... күштерінің онан әрі
өркендеуі ... ... ... ... ... тары
маңызды роль атқара бастады. Кейбір ірі экономикалық орталықтарда, әсіресе
Константинопольде мануфактура түріндегі жаңа, ... ... ... ... ... бұл жаңа ... қатынстардың элементтері
көріністер болды, яғни барлық жерде емес, бір қалада, ауданда пайда бола
бастаса, екінші бір ... ... ... ... отырды. ХІV ғасырдың аяғы
мен ХV ғасырда Византияда қолөнері мен сауданың ... ... ... мен ... ... баяу ... басты бір себебі
Византияның ішкі рыногының әлсіздігі болды. Келесі бір себебі - шет ... ең ... ... ... мен қолөнері шеберханалары
иелерінің еніп кетуі болды.
Византия ... ... ... ... ... ... Венеция, Генуя көпестеріне жол беріп отыруы
керек болды. ХV ғасырға қарай ірі феодалдық жер иеленушілік ерікті
шаруалар қауымдарын толығымен дерлік ығыстырған болатын. Ірі ... ... ... халыққа үстемдігі онан әрі ұлғая түсті: енді
ол тек алым-салық жинап қана қоймай, әкімшілік және сот билігіне
де ие ... ... ... ... ... ... ... көпшілігін бұрынғысынша феодалдық тәуелділіктегі тұқымнан-
тұқымға көшіп отыратын пайдаланушылар париктер құрады. Тәуелді ... ... ... ... ... ... алған жерден түскен өнімнің
белгілі бір мөлшерін феодалдарға беріп отыратын шаруалар да ... ... ... ... ... теңсіздігі
ұлгая түсті. Ол құбылыстың негізгі себебі товарлы-ақша қатынас-
тарының ауылдық жерге де ене ... ... ... үшін ... ... болды. Феесалоника, Родос, Монемвасия сияқты қалалар ХІV ғасырда
астық саудасының ірі орталықтары болды. Астықты товар ... ... ... Соның нәтижесінде бақуатты шаруалар тобы бөлініп шығы бастады. Олар
жұмыспен өтеу және ... өтеу ... ... ... ... ... ғасырлардағы құжаттарда актимондар деп аталған кедейлер
туралы мәліметтер көп кездеседі. Бұл жерлерінен, ... ... ... еді. ... ... мистиилер деп аталған жалдамалы
жұмысшылар шықты.
Шаруалардың қайыршылануына сондай-ақ ... да ... ... ... ... тап күресі үшін болған бір жағынан Иоанн Палеолог, екінші
жағынан Иоанн Кантакузинді жақтаушылар арасындағы қантөгіс ... ... ... 1341 жылы ... басталды. Қала қолөнершілері
маңайдағы шаруалармен бірлесе отырып Кантаку-зинді ... ... ... ... ... Көтерілісті кедейлер арасынан
шыққан Вран басқарды. Адрионополдегі көтеріліс ... мен ... ... мен селоларында қолдау тапты. Өте ірі ... ... 1342 жылы ... ... ең ... ... Фессалоникиде қанат жайды.
Бұл қозғалысты еңбекші халық бұқарасының өкілдері – зилоттар басқарды.
Сондықтанда бұл ... ... ... деп ... ... жеңіске жетті, Фессалоника тәуелсіз республика деп
жариялады.
Бұл қозғалыстың ... ... ... болды: қала кедейлері,
маңайдағы шаруалар, қолөнерімен сауда ... ... ... Соңғылары тартып алынатын ірі ақсүйектер жерлеріне ие болып қалу
үмітімен көтеріліске шықты. Мұндай
құрамының ала-құралығы көп ұзамай-ақ ... ... ... берді.
Зилоттардың түбегейлі талаптарынан, халық қозғалысының ... ... ... ... ... ... топ өкілдері мен
ұсақ феодалдар ірі ақсүйектермен құпия келісім жасап, 1345 жылы зилоттарға
қарсы ... ... ... ол қастандық (белгілі) ашылып қалды.
Қастандық жасаушыларға қарсы қаруын ... ... ... ... ... ... пен ... Кокал басқарды. Қаладағы үкімет
билігі толығымен зилоттар қолына көшірілді.
Зилоттар феодалдармен табанды күрес жүргізе ... 1349 ... өз ... ... ... ... Өздері билік жүргізген
кезде зилоттар өте шұғыл (радикальные) саяси-экономикалық, ... ... ... ... ... асырып та үлгерді.
Зилоттар басыбайлы ша-руаларға ... ... ... мен ... монастырлар мен ірі феодалдардың жер-мүліктерін тартып алды. Ол
жерлер кедей ... қала ... ... ... Есеп
жүргізушілердің айтуынша зилоттар: «Біз ... ... ... ... ... ... кедейлердің өсімқорларға қарыздарын
жойды. Зилоттардың шаралары ... ... ... ... ... қарсы күресінде Византияның сыртқы жауы - Осман
мемлекетінен ... ... ... ... ... ... Фессалоники оның бірлескен сыртқы жауларының соққысынан құлады.
Зилоттардың талқандалуы мен ... ... ... ... ... зыян ... үкімет билігін қолына алған феодалдар ... ... ... ... аяғы мен ХV ... ... Византия мемлекеті терең
дағдарысқа ұшырады. Феодалдық өзара қырқыстар, тақ үшін ... ... ... ... қайыршылануы, қаржының азаюы, армияның
әлсіреуі - сол кездегі империяның ішкі жағдайы осылай болды. ... ... ... ... ... Бұл жолы ... ... қауіп шығыстан, түрік-
османдар тарапынан туды. ХІV ғасырдың басында ... ... ... ... 1354 жылы Галлиполиді, 1362 жылы - ... ... 1365 ... ... түріктер астанаға айналдырды), сонан соң Фракияны
басып алды, 1371 жылы Марица түбінде жеңілгеннен кейін Сербтер ... ... ... болатын. Ар-тынша мұндай тәуелділікті
Византия да мойындауға мәжбүр ... жылы ... ... түріктердің Ақсақ Темірден жеңілуі ғана
Византияның түпкілікті құлауын 50-60 жылға кешеуілдетті. 1430 жылы ... ... ... ... ... ... Түріктер
тарапынан нақтылы қауіп төнген жағдайда Византия үкіметі батыстан ... бар ... ... ... VІІІ Иоанн константинополдік патриарх пен
епископтарды ... ... ... 1439 жылы Ферраро-Флорентий шіркеуінің
соборында Католик және православие шіркеулерінің одағы (уния) ... ... папа ... ... мойындау шартын қабылдады. Бірақ бұл одақ
Византияға ... ... бере ... Бұл ... ... ... арттыру үшін ғана қажет еді. Жоғарғылар келісіміне қарамастан
католик шіркеуімен одақ ... ... ... бата алып, іске
аспай қалды.
ІІ – ТАРАУ. ВИЗАНТИЯ ИМПЕРИЯСЫНЫҢ ҚҰЛАУЫ
§1. ТҮРІКТЕРДІҢ КОНСТАНТИНОПОЛЬДІ БАСЫП АЛУЫ
Кресшілердің 1444 ... 10 ... ... ... ... ... ... каолицияға тиген қатты соққы болды. ... тек ... ... - ... ... Ягеллон мен кардинал
Джулиано Чезарини емес, армияның барлық жауынгерлері қырылды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... бетпе-бет жалғыз қалған империяның жағдайы ауыр болды.
Қарт император VІІІ ... ... ... ... ... ... алдап-арбауға тырысты. Императордың бұл әрекетінің бос ... ... ... ... басшысы Константин барлық Грецияны
біріктіріп, оны жауға қарсы күреске ... ... ... оның бұл ... асыруына түріктер мүмкіндік бермеді.
1446 жылғы ІІ-Мұраттың Грецияға ... ... ... ... ... ... ... 60 мың адамын тұтқындап әкетті. Морея көп
салық төлеу арқылы уақытша тәуелсіздігін сақтап қалды. ... ... ... ІІ-Мұрат өзінің негізгі қарсыласы Янош Хуньдиге қарсы
аттанды. 1448 жылғы ... ... және ... ... ... ... тағы
кездесті. Алғашқы 1389 жылғы шайқастағы сияқты, бұл жолы да ... ... ... Янош Хуньяди түрік сұлтанының билігін мойындады.
Сербтер де тізе бүкті. Тек Скандербек бастаған ... ... ... ... 31 ... Константинопольде VІІІ Иоанн қайтыс болды. Оның
орнына ІІ-Мұраттың қолдауымен Морейдің басшысы ХІ-Константин таққа отырды.
(1448-1453). Тәж кию ... 1449 ... 6 ... ... ... жаңа ... XI ... Палеолог барлық күш жігерін түріктерге
қарсы шешуші соғысқа дайын-дыққа бағыттады. 1451 жылға ақпанда сұлтан ... ... ... ... оның жас, ... ... баласы - сұлтан ІІ-Мехмед
Фатих отырды (1451-1481). Ол өте білімді бола ... ... де ... ... ... ... толық жаулап алу мақсатын қойды. Бұл
мақсатына жету үшін алдымен Батыстағы ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз еткен соң әскерін
шығысқа қарай, Кіші Азиядағы Эмир ... ... ... 1452 ... ... жетіп, Қараманмен өте ұтымды келісім жасап, ІІ-Мехмед
Византияға қарсы соғысқа ... ... ... ... түріктер Босфор бұғазының Европалық жағасында
қамал сала ... оны ... ... бітірді. Сүйтіп, түріктер Босфор
Бұғазын толығымен өз қолдарына алды. Констан-тинополь блокадаға алынды.
Византиялықтар империяның ... таяп келе ... ... ... Император Константин астананың бекінісін нығайтуға көп көңіл бөлді.
Ал ақсүйектер, байлар Батысқа қарай қаша бастады. XI ... ... ... ... Рим ... жаңа ... бастады.
1452 жылғы қарашада Константинопольге V Николай папаның
елшісі - ... ... ... ... ... Италиядан келген
көмек мардымсыз еді. Дегенмен Исидор салтанатты түрде қабыл
алынып, 1452 жылғы желтоқсанда келісім жасалды.
Православиелік партия халықты бұл келісімге ... ... ... ... отырған халық бұқарасы монстырға келді. Партия басшысы
Геннадий ... ... ... Ол ... ... үндеуін жариялады.
Константинопольдің ақырының таяп қал-ғанын, оның себебі - құдайдың Католик
шіркеуімен келісім үшін ... ... деп ... ... ... ... жік түсті.
Византияның билеуші топтарының арасындағы мұндай алауыз-дық
империяның тағдырына ... зыян ... Уния ... соң ... ... олар астана тұрғындары арасындағы қарама-қайшылықтарды өз
пайдасына пайдаланып қалуға тырысты.
Астанадағы ... ... ... ... ... ... болатын. Ол рим-католик шіркеуімен Уния жасалып жатқанда «латин
тиарасынан гөрі қалада түрік чалмасының үстемді-
гін көрген артық» деген сөзді айтқан ... ... бұл ... ... ... ... жік ... унияның пайдасы
болмады. Батыста Византияға көмек беретін шама жоқ еді, ... ... ... ... өздеріне қо-сып алу жағын
ойластырды. Византияны шын ... ... ... тек ... ... ғана мүдделі болды. Бірақ олардың өзара бақталастықтары түріктерге
қарсы күш біріктіруіне кедергі жасады. ... ... ... ... ... 700 генуэздік көмекке келді. Алдында
көмекке келуге асықпағанымен, кейінірек Венеция да Моросинидің басшылығымен
2 кемені ... ... ... туыстары Дмитрий мен Фома да өзара жан-жалдасуының
кесірінен ағасына уақтысында ... ... ... ... ... ... жанжалды әдейі қоздыра түсіп, дегендеріне жетті.1
Империяның басына түскен бұлт күннен-күнге қоюлана берді. 1452-1453
жылдың қысы еді екі ... да қызу ... кезі ... ... ... партий в Пелопоннесе во время турецкого
завоевания. –СВ, ІІІ-, 1951, ... ... ... ... оның бекіністерін жақсы
білетін адамдармен, мамандармен мәжіліс құрды. Адрионополь қаласында күндіз-
түні зеңбіректер ... ... ... ... ... етіп жүрген
дарынды зеңбірек жасау шебері венгр ... өз ... ... ... ... ... ... басында ІІ-Мехмед жаппай әскерге алу жөнінде
бұйрық шығарды. Жарты айдың ішінде 200 ... жуық ... ... басып алудың алдында ІІ-Мехмед Византияға ... ... ... ... ... сәуірдің басында түрік әскерінің алдыңғы тобы астананың
қабырғасына келіп ... Көп ... ... ... ... ... ... әлеммен қатынасын үзді. Мәрмәр теңізіне 30 әскери, 330 жүк ... ... ... ... ... ... Бір ... соң мұнда
түріктердің Қара теңіздегі 76 кемесі де ... ... ... ... өз ... ... өткізді. Кемелер саны төрт
жүзден ... ... ... ... да, ... де қоршауға
алынды.
Күш тең болмады. Түріктер әскері византиялықтардан ... есе ... ... тұрғындарының 4973-і ғана қару ұстауға ... Оған қоса 2 мың ... бар еді. Ал ... ... қоршаған
византия мен оған көмекке келген кемелер саны 25-тен аспады. Дегенмен бұл
күштің ... ... ... византия кемелері «грек отымен» қаруланған
еді. Бірақ түрік кемелері саны жағынан 20 есе көп ... ... - ... ... бар ... болды. Тарихшы
Критовулдың айтуынша «бәрін де зеңбіректер шешті». ... ... ... ... қамалдарына артты. Бірақ ол қабырғаларды
қорғауға адам жетіспеді: әрбір қорғаушыға жаудың 20 жауынгерінен келді.
Сондықтан ІІ-Мехмед үшін ... ... ... ғана теңіз бен қабырғалар
арасындағы құрылыққа орналастыру бас ... ... ... ... қабырғалар бойына қоятын адамдардың жетіспеуі қиыншылық туғызды.
ІІ-Мехмедтің басшылық орны ... ... ... ... жайғасты.
Оны 15 мыңдық таңдамалы әскер қорғап тұрды. Визан-тиялықтар барлық
үміттерін ... ... ... ... әскер отрядына артты.
Ол отряд та әулие Роман қақпасының алдына орналасты. ... ... ... Павел, Антоний, Трилдың отрядтары, олардан әрірек-
византиялықтар мен латындықтардың аралас ... ... ... ... ... ... басшылығымем шайқасып жатты. Сол
қанатта Феофыл Палеолог пен ... ... ... ... ... ... мүйіз қорғанысын Лука Нотара басқарды.
7 сәуір күні түріктер ... ... ... ... екі айға жуық
созылды. Алдымен түріктер ... ... ... ... ... ... ... тырысты. Бекіністердің кейбір жерлері бұзылғанымен,
қорғанысшылар жау шабуылына ... ... ... қала ... ... қазылып, сумен толтырылған арықты
топырақпен көміп тастауға тырысты, оны ... ... ... су ... ... ... ... астынан жерді қазып,
қалаға кіру әрекеттері де ... ... ... Керісінше қала тұрғындары
жерді қазып жасаған жолдар арқылы ... ... ... ... ... ... талқандап отырды. Қорғанысшылар тіпті қаладан
шығып, жаумен қолма-қол соғыс жургізуші еді.
Сұлтанды әсіресе оның ... ... ... ... кемелерінің Алтын мүйізге ену әрекеттерінен түк шық- пады. 20 сәуір
күні ең ... ... ... ... ... Онда ... мен ... толық жеңіске жетті. Осы күні Хиос аралынан төрт генуя, ... ... ... ... ... көмекке келді. Алтын мүйізге
кіре берісте бұл кішкентай эскадра 150 кемеден ... ... ... ... мен ... теңізде жүзу тәжірибесінің молдығы
және кемелердің сапасының жоғарылығы арқасында император ... ... ... Бұл ... екі ... ... әскерлердің
құрылықтағы көз алдында өтіп жатты. Шайқасты византиялықтар да, түріктер де
өте қатты қобалжи тұрып бақыла-ды. Шайқастың ең қиын ... ... ... ... II-Мехмед атымен теңізге түсіп, кемелеріне
жүзіп ... ... дем ... ... ... Түрік жауынгерлері
жан-тәнін сала ұрысқанымен жеңіске жете алмады. Византиялықтар мен ... ... ... ... «грек отымен» өртеп жіберіп отырды.
Бұл шайқаста түріктер бірнеше кемелері мен 12 мыңнан астам ... ... ... ... ... ... ... кіргізді де, өте
жуан сымдармен гаванға кіре беріс ... ... ... флотының
қолбасшысы болгарин-ренегат Палда-оғлын өз қолымен сабап, орнынан түсірді,
барлық байлығын Янычарларға таратып бергізді.2
Теңіз шайқасындағы бұл ... ... ... ... ... өзгерте алған жоқ. Сәтсіздікке ұщыраған ІІ-Мехмед кемелерін ... ... ... ... тек ... ғана емес, теңізден де
тікелей атқылауды жоспарлады. Бұл ойын жүзеге ... үшін ... ... ... Алтын мүйізге құрғақ жер арқылы сүйреп шығаруға бұйрық
берілді. Бұл аралық бірнеше шақырым еді. 22 ... ... ... ... мүйізге дейін тақтай, бөренелер төседі. Ол ... ... соң, ... ... бір ... ... барлық түрік кемелері
Алтын мүйізге жетті.
Византиялықтардың ... ... ... ... ... опасыздығынан жүзеге аспай қалды. Түрік кемелеріне түнде
жүзіп келген ... ... ... ... ... қолға түсіріп, қырып тастады. Бұған ... ... ... ... 260 ... жауынгерлерін өлтірткізіп, бастарын
қорғаныс қабырғаларына іліп қойғызды.
Көп ұзамай ... ... жете ... ... ... ... артиллериясы Константинополь қорғаныс ... ... ... шықты. Бұл кезде қорғанушылардың қиыншылықтарының
үстіне азық-түліктің таусылуы келіп қосылды.
Константинопольдің жағдайы тек ... ғана ... ... қатарында
бірауыздылықтың болмауынан да қиындай түсті. ХІ Константин жеке ерлігімен
көзге түсіп, басқаларға үлгі болғанымен, ... ... ... Оның ... ... ... қарауы қала тұрғындарының
наразылығын тудырып, толқуға әкеліп соқты. Оның ... ... ... бір тобы ... ... түсті. Сарай нөкерлерінің жеңістен
үміт үзгендігі, селқостығы туралы Нестор Искандер ашына жазады.3 Ол ... ... ... мен ... ... ... отрядтың
басшысы императорға қаланы жауға беру туралы кеңес берді ... ... пен ... ... ... ... мүшелері Константинополь
қорғанысы үшін бөлінген қаржыны жасырып қойды. ... Лука ... ... (алтын, күміс, бриллиант...) қолға түсіріп, кейін өмірін сақтап
қалу үшін түрік сұлтанына берді.3
Византиялық ірі ... ... ... ... ... алмады. Олар шіркеу байлығын қорғаныс мұқтаждығы үшін сыпырып ... ... ... ... дінбасылары ел басына зор қауіп төнген
қысылтаяң кезеңде халықтың өкімет ... ... ... ... Толқулар Константинопольдегі италяндықтар арасында да орын алып
отырды. Бұрыннан бірін-бірі ... ... ... ... ... ... қан төгіс болып тұрды. Мұның бәрі
қорғанысшылар лагерін әлсіретті.
Византиялықтарға әсіресе Галатадағы генуялықтардың опасыздығы үлкен
зыян ... Олар ... де ... отырды. Олардың сатқындығы
туралы тарихшы Сфандзи былай күйіне жазды: «Ол ... ... ... Ал ... бұл достыққа қуанып, мәз болды. Ол
байқұстар улитканы қайнатып жатып, «О, ... ... ... ... жеп ... ... ... баласы туралы мысқылды білмейді».3
____________________
1. А.Анкирский. Плач на взятие Константинополя. –ВВ, VІІ, 1953, ... ... ... –М., 1967, т.3, с. 193.
3. История византии. –М., 1967, т.3, с. 194.
Ұзаққа созылған сәтсіз шабуылға ашуланған ... 28 ... ... ... ... ... ... Шешуші шабуыл 29 мамырға белгіленді.
Оған дейінгі екі күнді бір жағы шабуылға, екінші жағы – ... ... ... өткізді. ІІ – Мехмед пен дінбасылары түрік ... ... ... ... ... алуға шақырды. Шайқаста
қаза тапқандарды алла-тағала о ... ... ... деп уәде ... ... ... түні ... қаласында, олардың кемелерінде
жарқырап от жанып тұрды. ... ... ... ... ... екен деп ойлады. Бірақ көп өтпей түріктердің шабуылға ... ... Бұл ... ... ... әскерді аралап, жеңіске
жеткен соң жауынгерлер ... 2 есе ... ... ... ... уәде ... жүрді. Жауынгерлер сұлтанды қуанышты, шаттық
үнмен қошеметтеп жатты.
Ал қорғанысшылар арасында құлаққа ұрған ... ... ... олар да ... жоқ. ... да ... үнсіз дайындалып
жатты. ХІ Константин де қала ... ... онда ... дем беріп, көңілдерін көтеруге тырысты. Дегенмен қала
тұрғындары өздерінің алдағы ... ... ... ... бір-
бірімен қоштасып жатты.
1453 жылғы 29 мамыр күні таңға жуық түрік әскері шабуыл бастады. Ең
алдымен шабуылға жаңа ... ... ... ... ... қайтарып тастаған соң, енді шабуылға түріктердің негізгі армиясы
шықты. Қантөгіс ... 2 ... ... Алғаш басымдық қорғанысшылар
жағында болды. Сұлтанның өзі ... ... ... ... ... алдап-арбап, бір жерде қорқытып алға қарай айдап салып отырды.
Түріктердің Константинопольге басып кіруі ... ... жоқ. ... ... ... ... құрылықтан қорғайтын
генуялықтардың басшысы Джованни Джустиниониге жүктейді. Ол ... ... ең ... жері әулие Роман қақпасын тастап кетті дейді. Ол
императордың өкінішке ... ... ... ... ... ... ... Басшысыз қалған генуялықтардың көпшілігі қашып кетті. Өте зор денелі
түрік жауынгері Хасан ең бірінші болып ... ... ... Оның ... жолдастары қақпаны өз қолдарына ... ... ... тікті. Түрік
жауынгерлері қаланың ішіне лап берді.
Ал Латинфилдік пейілдегі тарихшы Дука бұл ... ... ... ... ... тырысып, генуялықтар ... деп ... ... ... ... қақпасынан емес, басқа жасырын
қақпа арқылы кірді дейді.
Қалай болса да ... ... ... кірді. Қала тұрғындары қасық
қаны қалғанша аянбай қарсыласып бақты. Император ХІ ... ... ... қаза ... ... оның ... ... киіміндегі
ерекшеліктері арқылы әрең тапты. Константиннің басын кескізіп, оны ... ... ... ... ... басып алғанын көрген итальян және грек ... ... ... ... көп ... ... қашатын кемелерге
жармасты. Түріктер қаланы үш күн бойы талан-таражға салды. Қаланың көптеген
тұрғындары әулие ... ... ... тығылып, тірі қалуға үміттенді.
Олардың әруақтарға, әулиеге артқан ... ... ... ... ... ... тұрғындары қырылды, аман қалғандары түріктерге тұтқынға түсті.
Византияны талқандаған соң Турция ортағасырлық әлемнің ең ... ... ... қаласы Стамбул деген жаңа атқа ие болып, Осман
империясының астанасына айналды.
Сөйтіп, ел ... ... мен ... ... ... ... империясының құлауына әкеп соқты.
§2. ВИЗАНТИЯ ИМПЕРИЯСЫНЫҢ ҚҰЛАУ СЕБЕПТЕРІ
1453 жылғы мамырда Босфор жағасында орын ... ... ... ... озық ойлы ... өте зор әсер ... ... із қалдырды.
Константинопольдің құлауы туралы хабар барлық Европа халықтары мен елдеріне
тарап, олардың ... ... мен ... орай ... ... ... қуаныш сезімін туғызды. Рим империясы құлағаннан кейін
дәл осы ... ... ... ... бірде-бір оқиға әртүрлі
деректерден жан-жақты көрініс тапқан жоқ. Империяның күйреуі әртүрлі ... ... ... ... ... халық
эпостары мен көптеген «жоқтауларында» әңгіме болып, жырланды.1
Византия тарихшылары мен ақындары батыс европалық жазушылар мен саяси
қайраткерлер, дінбасылары мен әскери ... ... және ... ... ... - ... ... сана-сезіміне соншалықты үлкен
әсер еткен бір кездегі алып ... ... ... туралы оқиғаларды
әртүрлі баяндайды. Олардың бірде-бірі өз еңбектері мен естеліктерінде бұл
оқиғаларды ескерусіз қалдырмады.
Әртүрлі ... ... ... жазушылар
Константинопольдің құлауын бірауыздан адам бақытының құбылмалы екендігінің
куәсі болатын зор қасірет ретінде ... ... ... ... елдерінде де аяныш сезім туғызды. Орыс жерінде Нестор Искандердің
«Царьградты алу ... ... ... ... ... ... ... түріктердің Константинопольді алуы жөніндегі «Жоқтауы» да
аударылып басылды.
Византияның құлауына Батыс ... ... ... және ... ... елдеріндегіден біраз өзгеше болды. Бұл хабар
Батыс Европа мемлекеттерінің және ... ... ... ... ... ... сезімін оята қойған жоқ. Батыс европалық
феодалдар мен ... ... ... ... алдындағы
қорқыныш сезімі Рим папасы мен Батыс Европа монархияларының ... ... ... ... ... деген кекесін сезімімен
араласып жатты.
Гректерге қастандық көңіл-күйді папа тағы барынша ... ... ... ... тарихшыларының түріктердің Византияны жаулап алуы жөніндегі
көптеген шығармаларында көрініс ... ... ... ... ... ол ... гректердің «шын діннен» жаңылғандары үшін
алған жазасы ... ... ... ... авторлар батыс европалық
державалардың құлап бара жатқан ... ... қол ұшын ... ... ... Итальянские источники о связах Росии и Италии в ХV ... ... отд. ... ... 7. 1964. с. ... ... жай – ... «жаулаушының» ерліктерін мадақтайтын
барлық түрік деректерінің сұлтан өлгеннен кейін ... ... ... ... ... «Жылнамалар тұғыры» деген еңбегі түріктердің
Константинопольді басып алуынан жүз жыл кейін ... ... ... ... Челебидің Византияның құлауы жайлы және басқа да түрік
деректерінің хабарлары да көп ... ... Ал ... ... алуы ... ... мен ... жайлы деректер жоқтың қасы.
Әрине, Византия ... ... алу ... мен оның ... ... ... Бірақ көп өтпей ІІ-Мехмед жаулап алған территорияны ... ... ... ... ХV ғасырдағы түрік тарихна-масындағы
бұл ақтаңдақты туркофил Критовулдың тарихи еңбегі біраз жоя түседі.
Бұл еңбек сұлтанға ұнай ... Сол ... оның тірі ... ... ... ... кітапханасында шаң басып жатты.
Түріктердің Константинопольді басып алуы кезінде және онан ... ... ... ... және ... ... Византия
мемлекетінің құлау себептері әрқилы түсіндіріледі. Бұл мәселе ХV ғасырдағы
барлық жазушыларды тебірентіп, қолына ... ... ... ... ... ... ... құдай жолынан ауытқығандығы үшін
алған жазасы ... ... ... Бұл ... негізін қалаушылар,
әрине, католик дініндегі тарихшылар ... ... ... ... ... ... Кейбір византиялық авторлар Византия трагедиясын ақымақ
императорлар күнәсі үшін жіберілген жаза деп ... бір ... ... ... ... ... империяның
құлау себебін барлық христиандардың күнәсімен ... деп ... ... әлемдік ұлы державалардың алмасып тұру заңдылығы ... ... ... гуманистік ықпалдағы византиялық тарихшылардың
пікірі өз ... ... озық ... ... Византияның шын мәніндегі құлау себептері қандай еді? Әрбір
ірі тарихи құбылыс сияқты, Византия мемлекетінің құлауы көптеген ішкі ... ... ... ... ... барлық барысы түріктердің әскери күшінің гректер күшінен
сөзсіз басым екендігін ... Екі жүз ... ... ... созылған
тарихи драманың шешілуінде әскери фактордың ролі зор болды. ... ... діни ... ... өз ... барлық
жаулап алынған елдердің жақсы әскери контингентін сіңірген, ... ... ... ... ... ... бірнеше есе көп болып қана
қойған жоқ, ... ... ол ... ... жалдамалы отрядтары мен
әрқайсысы
_____________
1. Ф.И.Успенский. Очерки из ... ... ... ... 117 ... ... феодалдық жасақтарынан әлдеқайда сапалы болды.
Византиялықтар мен итальяндықтардың әскери басымдылығы тек теңізде
ғана ... ... ... трагедиясының соңғы актісі кезінде,
Константинополь берік қоршауға ... ... ... қимыл өрісі тарылып, ол өз басымдылығын іске асыра ... ... ... ... ... ... ... Балқан жартыаралындағы
славян елдерінің әскерлерімен салыстырғанда түрік армиясының басымдылығы
сөзсіз еді. Бұл ... көп, ... ... ұйымдасқан Батыстық
кресшілермен қақтығыста да байқалып жататын. ... ... ... ... ... ... (1404 жыл) түрік әскері жеңіліп қалды. Сондай-
ақ патриоттық ... ... Янош ... мен ... да түрік әскерлері кейде жеңіліп отыратын. Сүйтіп, түріктердің
Византиядан әскери ... ... ... ... ғана ... және ... ... мемлекеттерінің ішкі әлсіреуіне байланысты
болды.
Византияның әлсіреуінде, кейін – құлауында шешуші рольді, әрине, ішкі
себептер атқарды. Оның ең ... қала мен ... ... ... мен қала халқының күйзеліске ұшырауы болды. Империя
экономикасының құлдырауы Византияның шаруашылық ... шет ... ... ... ... ... енуі ... Олардың әрекеттері
өндіргіш күштердің онан әрі дамуына кедергі жасады. Әсіресе Константинополь
қоршауға алынған кезінде шетелдіктерге жасалған ... ... ... бір ... ... мен генуяның сауда капиталы Византия империясын ішінен құртша
кеміріп, оның күшін сарқып, байлығын жалмады. ... ... ... орны ... зиян ... ... ... үстемдігі
әлсіреп, ақыры жойылды. Жұлдызы сөне бастаған Византияның ірі ойшылы
Георгий ... ... ... ... қолөнерін итальяндықтардың
зиянкестік бақталастығынан қорғау үшін үкіметті протекционистік саясатқа
көшуге шақырды. «Біз үшін ... ... ... гөрі өз ... тек сол ... ғана киімдер тіккізіп кию әлдеқайда пайдалы болар
еді»1, - деп ... ... ... ... зорлығы мен олардың барлық саяси
өмірдегі және ... ... ... ... зор ... ... алушылығы кезіндегі, оның алдындағы феодалдар зорлығы
Византия қоғамындағы әлеуметтік ... ... тыс ... ... ... ... ... және реакцияның күшеюі елдің ішкі
жағдайын бұрынғыдан бетер шиеленістіріп жіберді. ХІV-XV ... ... ... ... ... ... Византии. –М.,1967, т.3, с.211.
таптарының дәрменсіз саясатын ... ... ... ... ... ... мен ... бірі болып жатқан сарай төңкерістерінің
нәтижесі болды. Түрік жаулап алушылығына тойтарыс беру үшін өз қатарларында
келісім орнатудың ... ... ... ... түріктермен одақтасып
жатты. Өлердей қауіп алдында Византияның феодалдар табы ... ... мен ... ... ... әлсіреп қалды. Исихазм идеясымен
қаруланған латинофилдер, грек-ортодокстар да ... ... ... ... аса алмай, Византия мемлекетіне төнген қауіп алдында
біріге алмады. Түрік артиллериясы атқылап ... ... ... антиуниаттар өзара ырду-дырдуын тоқтатпады.
Туркофильдік бағыттағы Византия феодалдары мен көпестері ашық сатқыншылық
позицияны ұстанды. Империяның қалың ... ... ... бұл ... ... ... билігін сатқыншылық жолмен сақтап қалуға тырыса
отырып, көрнекті ренегаттар өз ... үшін ... бір ... ... ... пайдаланып отырды. Бірақ олардың қалың халық
бұқарасына ... зор бола ... жоқ. ... ... ... арқа сүйей отырып, осыдан жүз жыл бұрын Кантакузин мен оның
партиясы түріктер ... ... ... ... ... ... да ... наразылығын басып тастаймыз деп ойлауы да ... ... ... ... тек ... ... ... ғана кездестіріп
отырды. Константинополь мен Пелопоннестің шешуші шайқастары күні ... ... ... феодал сеньорлары мен үкімет чиновниктерінің
тарапынан қорлық көріп, езгіге ұшыраған Византия халқы ... ... ... ... ... ... ... ұйымдаспаған еді.
Византия мемлекетінің тарихи ... ... ... қарсы күреске көтеруіне ұйымдастыра ... ... ... ... еді. Византияның үстемдік етуші феодалдық
және шіркеулік топтары тек ... ... ... ... ... ... емес, өз қатарларын біріктіріп, іштегі алауыздықты
тиюға қабілетті болмады. Мемлекеттің барлық күшін берік ... ... ... онда ... ... пен ... ... пен
өзара жауласушылық орын алды. Жеке ... ... мен ... ... ... ... халқына арқа сүйеу ... ... оның ... ... ... ... ... жолын кесіп кеткен еді.
Византия мемлекетінің ішкі қиыншылықтары бұл ... ... ... ... ... ... онан ... шиеленісе
түсті. Түріктер қаупі күшейіп келе жатқан ХІҮ-ХҮ ғасырлардағы Византияның
барлық сыртқы саясатының басты мәселесі – ... табу ... ... ... папа мен ... ... қолдауына ие болу
әрекеттерінің бәрі нәтижесіз аяқталып отырды. Бірақ кресшілердің ... ... ... ... табысқа жеткізбеді, керісінше, қайғылы
аяқталып отырды. Түріктердің басқыншылығына қарсы күрестің табысты болуына
батысевропалық сеньорлар арасындағы ... мен ... ... ... болды. Византиялық тарихшы Сфрандзи Батыстың Византияға ... ... ... ... еш ... былай дейді: «Итальян және
басқа батыстың басшыларының өкіметтік билігінің көптігі – ... бір ... ... жоқтығының себебі... Олар көп ақылдасады,
талқылайды, айтысады, бірақ әрекеттері аз.»1
Византия империясын түрік ... ... ... тарихи нәтижесі
болды. Алдымен, Константинопольді ... ... ... ... ... ... Көптеген оңтүстік-шығыс Европа елдері
османдар езгісіне ... Ол езгі ... жүз ... ... ... ... ... империясына қараған Европа мен ... ... ... бір ... ... қол ... ... ауыл тұрғындары енді тек түрік үкіметі жағынан ғана ... ... ете ... өз пысықтарының тарапынан да қанала түсті.
Түріктер ... ... ... де ... ... ... феодалдық
тәртіптерін орнатты. Византиядағы ел басқару жүйесі, ... ... ... қалпында қалдырылды. Бара-бара бұрынғы ромейлер мемлекетінде
феодализмнің түріктер әкелген артта қалған түрлері бекінді.2
Тірі қалған, тұтқынға түспеген грек ... мен ... ... жағына шығып, қызмет ете бастады. Олардың көбісі мұсылман дінін
қабылдап, түріктермен қан ... да ... кете ... ... ... ... түгел дерлік мал-мүлкін, байлығын сақтап ... ... ... ... да ... ... грек және Балқан жарты аралы халықтарының озық
мәдениетін, салт-дәстүрін құртып жіберген жоқ. ... ... ... ... озық мәдениеті кейін қайта жандана ... Ол ... ... ... баии ... ... ... политика феодальной знати стран Запада в
период турецкого завоевания. –ВВ, ҮІІ, 1953, ... ... ... ... в ... до ... – «Новый
восток», 6, 1924.
ҚОРЫТЫНДЫ
Орта ғасырлық қуатты мемлекет – ... ... ... ... ... бес жүз жылдан астам уақыт өтті. Ол
адамзат ... ... ... із ... ... ... естелік тек
тарихи шығармалар беттерінде ғана емес, оның рухани және ... ... ... ... ... ... ... археологтары, нумизматтары мен оны зерттеушілер әлі күнге ... ... ... ... мен ... ... қарап,
тәнті болуда. Сарайлар мен храмдарда жаңадан табылып жатқан ... ... ... оқып, византиялық суретшілердің туындыларын
өте мұқият зерттеуде. ... ... өнер ... қазіргі
адамдардың көз алдына баяғыда тарихи аренадан өткен, ... ... ... өркениеті әлемін елестете алатын ескеркіштердің бәрін тынымсыз
іздестіріп, жинау үстінде.
Византияның қоғамдық құрылысы адамзат тарихына қандай үлес ... ... ... бір ... ... емес. Ол адам-зат
қоғамының ұзақ, әрі қысқа мың жылдық өмір ... ... ... ... елдері сияқты, қоғамдық прогрестің негізгі кезеңдерінен
өтті.
ХІ ғасырға дейін үздіксіз ... ... ... ... ... ... ХІІ ... басталды. Осы ғасырдың
аяғынан бастап экономикалық үстемдік біржолата Батыс Европа ... Осы ХІІ ... ... ... мен ... ... ... даму жолдары біжолата ажырасып кетті.
Батыс Европадағы қалалардың үздіксіз дамып, өсуі феодалдық ... ... ... ... ... ... ... Италия, Нидерланды сияқты озық елдердің қалаларында алғашқы
капиталистік ... ... ... Ал Византия қалаларының гүлденуі
ұзаққа созылды. Ол ... ... ... ... ... енгізе алмады. Кейінгі орта ғасырлық империя ... ... алға ... даму орнына керісінше, құлдырай берді. ХІІІ
ғасырдан кейін Византия сауда да дағдарысқа ... ... ... ... ... корпорациялары жойылып кетті. Ал Батыс
Европадағы цехтар, керісінше алға қарай тез қарқынмен ... ... ... ... ... ... көбірек ұқсады. Ол самодержавиелік
монархия түрінде болды. Билік әкеден балаға көшетін заң болмағандықтан да
император тағы бір ... ... ... жоқ. ... ... ... ... әлсіз болды. Ол өкімет билігіне көбірек
тәуелді болды.
Византиядағы халық қозғалыстарының айтарлықтай ерекшеліктері бола
қойған жоқ. Мұнда да, ... ... ... ... ... ... дем, бағыт беріп, өз мақсаттары үшін ... ... Көп ... ... ... үкіметке қарсы бүліктерді
негізінен славян халықтары бастап отырды.
Византия империясының сыртқы саясаты ... ... ... ... шектеуге бағытталса, ХҮ ғасырда Шығыстан төнген қауіпке
қарсы шара ... ... ... дипломатиясының барлық қызметі
император сарайынан басқарылды. Кейінгі орта ғасырлық Византия ... ... ... мен ... дипломатиядан гөрі Шығыс
елдері, оның ішінде Иран, Араб елдерінің дипломатиясына ... ... ... империяның ХҮ ғасырда Батыс Европа елдерімен түріктерге қарсы
ортақ тіл табысып, одақ құруына аз да ... ... ... ... ... ХІІІ ... дейін Византия ортағасырлық Европа
елдерінің ішіндегі топ бастаушысы ... ... ... ... елеулі өзгерістер болды. Өз мәдениетін өте жоғары ... ... оны ... ... шет ... ... қорғап келген
еді. Тек ХІ ғасырдан бастап араб медицинасын, ХІІ ғасырдан бастап – ... араб ... ... ... ... бет бұра ... ... кезде өздерін мәдениеттіліктің ең
басты үлгісі деп ... ... ... ... ... ... нәр алған болатын.
Сонымен, Византия қиын да, бірақ жарқын оқиғаларға толы қоғамдық және
мәдени өмірдің мың ... ... ... ... Ол ... жол ... прогрессивітк дамуында өте көрнекті орын алады. Сондықтан да
Византия тарихы әрқашанда барлық ... ... ... ... Анна ... ... –М., 1965.
2. Бартикян Р.М. Источники для ... ... ... ... 1961.
3. Византийские историки Дука и Сфрандзи о ... ... ... ... –ВВ, т.7, ... Иоанн Камениата. Взятие Фессалоники. –М., 1959.
5. Прокопий Кесарийский. Война с готтами. –М., ...... ... ... т.7, ... ... Б.Т. ... феодализм. –М., 1962.
3. Диль Ш. Византийские портреты. –М., 1914.
4. Заборов М.А. ... и ... ... крестоносцами в начале
ХІІІ в. –ВВ, т.5, ... ... ... В 3-х ... –М., 1967. тт. ... ... А.П., ... Г.Г. Очерки истории Византии и южных славян -М.,
1958.
7. Каждан А.П. ... ... ... ... вв. –М., ... Каждан А.П. Социальный состав господствующего ... ... ... –М., ... ... М.В. Очерки по истории русско-византийских отношений. –М.,
1956.
10. Липшиц Е.Э. Византийское ... и ... ... ... сборник. М., Л., 1945.
11. Литаврин Е.Е. Болгария и ... в ... вв. –М., ... ... Г.А.К ... ... в ... –Византийский
временник, т.13, 1958.
13. Орта ғасырлар тарихы. –Алматы, 1976, т-1, 498-516 ... ... де ... ... ... –М., ... ... М.Я. Внутреняя политика Андроника Комнина и разгром пригородов
Константинополя в 1187г. – Византийский временник, т.12, 1957.
16. ... М.Н. ... и ... ... – Исторический журнал,
1945, №№ 1-2.
17. Труды Ленинградского инст.истории. 1964, т.7.
18. Удальцова З.В. О внутренних причинах падения ... в ХҮ в. ... 1953, ... ... Ф.И. ... ... ... В 3-х томах. тт. 2-3.
–М., ... ... Ф.И. ... из ... ... ... ... Хвостова К.В.Особенности аграрноправовых отношений в поздней Византии
ХІҮ-ХҮ вв. –М., 1968.
ҚЫСҚАРТУЛАР
1) ВВ – Византийский временник.
2) ВИ – Вопросы ... ВО – ... ... ВС – ... ...

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Рим империясының қоғамдық және мемлекеттік құрылымы:Шығыс Рим империясы , Батыс Рим империясының құлауы4 бет
Түрік қағанатының қоғамдық - саяси құрылысы55 бет
Қазақстан жеріндегі ортағасырлық мемлекеттер3 бет
Жер сілкінісі кезіндегі құтқару жұмыстарын жүргізу ерекшеліктері4 бет
Табиғи сипаттағы төтенше жағдайлар: сырғымалар, сел, тастың құлауы13 бет
Техногенді сипатты төтенше жағдайлар,олардың түрлері. табиғи сипаттағы төтенше жағдайлардың классификациясы6 бет
4-7 ғасырлардың бірінші жартысындағы византия империясы5 бет
IX-X ғасырларда Батыс Еуропа елдеріндегі феодалдық құрылымның нығаюы. IX-XI ғасырлардағы Франция, Германия,Италия X-XIғасырдың ортасына дейінгі Англия. Испания мен Византия дамуының тарихи ерекшеліктері9 бет
XVIII ғасырдың басындағы қазақ жерінің Ресей империясының құрамына қосылуының алғышарты7 бет
XVIII ғасырдың ортасынан –XIX ғасырдың ортасына дейінгі Қазақстандағы ресей империясының миссионерлік саясаты41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь