Алтын адам

Алтын адам — 1970 ж. басында Есік қорғанында — сақтар тайпасының жас көсемінің зираты табылды.
Қорған қазбалары Қазақстанды 5 ғ. ЗБ мекен еткен ежелгі тайпалардың мәдениеті, өнері, діні жайлы құнды деректер берді.
Алтын адам — Алматы облысындағы Есік қаласының солтүстігіндегі Есік өзенінің сол жақ жағалауындағы темір дәуірінен сақталған сақ обасынан табылған алтын киімді сақ жауынгерінің мүрдесі (5 ғасыр). 1969 . 1970 жылы археолог Кемел Ақышев тапқан. Алтын адам киімі 4 мыңға жуық алтын әшекейлермен безендірілген. Әшекейлер барыс, бұлан, таутеке, арқар, ат, түрлі құс бейнелерін беретін «хайуанат нақышында» жасалған. Бас сүйектің сол жағынан жаһұт тастармен әшекейленген алтын сырға табылды. Бас киімі кейінгі қазақ киімі үлгілеріне ұқсас, биік, шошақ төбелі, ұзындығы 70 см шамасында. Мойнында дөңгелек жүзік сияқты алтын алқа, іш көйлегі, көкірегінің тұсы, жеңі алтын тоғалармен өрнектелген, саусағында екі алтын жүзік, камзолы құрастырылмалы ауыр белбеумен буылған. Белбеуге аңға ұқсас бейнелер, 16 тоға жапсырылған, оң жағында қызыл қынапты ұзын семсер, сол жағында алтын пластиналар жапсырылған қынға салынған темір қанжар . ақинақ, шалбар балағы да алтын тоғалармен әшекейленген. Есік обасынан алынған археологиялық мәліметтерге қарап, бұл адамның біздің заманымыздан бұрынғы 5 . 4 ғасырларда өмір сүргені анықталды. Киім үлгісі, жерлеу рәсімі, Алтын адамның Жетісу жерін мекендеген сақтардың көрнекті елбасының ұлы немесе жас көсем, әскербасы екенін айқын көрсетеді.[3] Көне дәуірдегі материалдық мәдениет, өнер, мифология, т.б. салалардан мол дерек беретін Алтын адам сол кездегі сақтарда мемлекеттік өркениет ертеден қалыптасқанын дәлелдейді. Алтын адам . Қазақстанның азаттық символына айналды. Оның тұлғасы Алматының бас алаңына орнатылды, төбе бөркіндегі қанатты тұлпарлар бейнесі елтаңбамызға енді
²Алтын адамға² тереңірек үңілсек...
“Мәдени мұра” бағдарламасы шеңберінде Есік қорық.мұражайын ашуға байланысты былтыр күзде Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары, “Мәдени мұра” бағдарламасын іске асыру жөніндегі Қоғамдық кеңес төрағасы Мәулен Әшімбаевтың арнайы келіп, Алтын адам табылған өңірде отырыс өткізіп, жер жағдайын өз көзімен көріп қайтқанын біліп, шынымды айтсам, аса қатты қуандым. Бұл мәселе, меніңше, әлдеқашан көтерілуі керек еді. “Мәдени мұра” бағдарламасына байланысты Президент Н.Ә.Назарбаев: “Тарихи ескерткіштерді жаңғырту жұмысы ерекше ыждаһаттылықты талап етеді. Бұл . құрылыс емес, ғылыми жұмыс... Ол жұмыстардың біткеннен кейінгі тағдыры қандай болмақ? Отырар сияқты ашық аспан астында ашық.шашық тастап кетеміз бе?”, . деп, қынжыла ескерткен болатын.
Президенттің бұл сөзінен, жасыратыны жоқ, бұған дейін жүргізілген археологиялық жұмыстарға көңілі толмайтыны айқын аңғарылады. Алайда Елбасының сол ескертпесін қатаң басшылыққа алған.алмағанымыз әлі белгісіз. Академик Досмұхамед Кішібеков: “1969 жылы Алматы облысының Есік қаласына жақын жерден бұдан екі жарым мың жыл бұрын өмір сүрген “Алтын адам” табылды. Бұл, әлем ғалымдарының пікірінше, Египеттегі Тутанхамоннан кейінгі екінші үлкен ғылыми жетістікке жататын жаңалық еді”, . дейді (“ЕҚ”. 31.10.07). Бірақ, өкінішке қарай, біз әлі күнге дейін сол “екінші үлкен ғылыми жаңалыққа” лайық ұлттық шара жасай алған жоқ едік. Енді, міне, “Мәдени мұраның” шарапаты бұған да тиіп, ол шара екі жыл көлемінде жүзеге асатын болып жатса және газет: “Бұл істе әрбір ұсақ.түйекке дейін мән берілуі тиіс”, . деп, қамқор болып жатса, қалай қуанбассың!
Бірақ, соның жақсы бітуін де осы бастан жан.жақты ойластырған жөн. Ол үшін ең әуелі, меніңше, Президент айтқандай, мұның “құрылыс емес, ғылыми жұмыс” екенін есте ұстау қажет. Сондықтан, қорық.мұражайды салу жұмысымен қабат оның ғылыми.зерттеу жағын да тереңдетуге тиіспіз. Сонда ғана әлемдік мәні бар тарихи мұражайымызды өзгелерге лайықты дәрежеде танытып, өз деңгейінде дәріптей аламыз. Сол іске азды.көпті көмегі тие ме деген ниетпен бірер пікір айтпақпыз.
        
        Алтын адам  --  1970 ж. басында Есік қорғанында  --  ... ... жас ... ... ... ... Қазақстанды 5 ғ. ЗБ мекен еткен ежелгі тайпалардың мәдениеті, өнері, діні жайлы құнды деректер берді.
Алтын адам -- ... ... Есік ... ... Есік ... сол жақ ... темір дәуірінен сақталған сақ обасынан табылған алтын киімді сақ жауынгерінің мүрдесі (5 ... 1969 - 1970 жылы ... ... ... ... ... адам ... 4 мыңға жуық алтын әшекейлермен безендірілген. Әшекейлер барыс, бұлан, таутеке, арқар, ат, түрлі құс ... ... ... Бас сүйектің сол жағынан жаһұт тастармен әшекейленген алтын сырға табылды. Бас киімі кейінгі қазақ киімі ... ... ... ... ... ... 70 см ... Мойнында дөңгелек жүзік сияқты алтын алқа, іш көйлегі, көкірегінің тұсы, жеңі алтын тоғалармен өрнектелген, саусағында екі ... ... ... құрастырылмалы ауыр белбеумен буылған. Белбеуге аңға ұқсас бейнелер, 16 тоға жапсырылған, оң жағында қызыл қынапты ұзын ... сол ... ... ... ... ... салынған темір қанжар - ақинақ, ... ... да ... ... ... Есік обасынан алынған археологиялық мәліметтерге қарап, бұл адамның біздің заманымыздан ... 5 - 4 ... өмір ... ... Киім үлгісі, жерлеу рәсімі, Алтын адамның Жетісу жерін мекендеген сақтардың көрнекті елбасының ұлы немесе жас көсем, ... ... ... ... Көне ... материалдық мәдениет, өнер, мифология, т.б. салалардан мол ... ... ... адам сол кездегі сақтарда мемлекеттік өркениет ертеден қалыптасқанын дәлелдейді. Алтын адам - Қазақстанның азаттық символына айналды. Оның тұлғасы ... бас ... ... төбе ... қанатты тұлпарлар бейнесі елтаңбамызға енді
²Алтын адамға² тереңірек ... ... ... ... Есік ... ... ... былтыр күзде Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары, "Мәдени мұра" бағдарламасын іске асыру жөніндегі Қоғамдық кеңес ... ... ... ... ... ... адам табылған өңірде отырыс өткізіп, жер жағдайын өз көзімен көріп қайтқанын біліп, шынымды айтсам, аса қатты қуандым. Бұл мәселе, меніңше, ... ... ... еді. ... ... ... ... Президент Н.Ә.Назарбаев: "Тарихи ескерткіштерді жаңғырту жұмысы ерекше ыждаһаттылықты талап етеді. Бұл - ... ... ... жұмыс... Ол жұмыстардың біткеннен кейінгі тағдыры қандай болмақ? Отырар сияқты ашық аспан астында ашық-шашық тастап кетеміз бе?", - деп, ... ... ... бұл ... ... жоқ, ... дейін жүргізілген археологиялық жұмыстарға көңілі толмайтыны айқын аңғарылады. Алайда Елбасының сол ескертпесін қатаң басшылыққа ... әлі ... ... ... ... "1969 жылы ... ... Есік қаласына жақын жерден бұдан екі жарым мың жыл бұрын өмір сүрген "Алтын адам" табылды. Бұл, әлем ... ... ... Тутанхамоннан кейінгі екінші үлкен ғылыми жетістікке жататын жаңалық еді", - дейді ("ЕҚ". 31.10.07). Бірақ, өкінішке қарай, біз әлі ... ... сол ... ... ... жаңалыққа" лайық ұлттық шара жасай алған жоқ ... ... ... "Мәдени мұраның" шарапаты бұған да тиіп, ол шара екі жыл көлемінде жүзеге асатын болып жатса және газет: "Бұл істе әрбір ... ... мән ... тиіс", - деп, қамқор болып жатса, қалай ... ... ... ... де осы ... ... ... жөн. Ол үшін ең әуелі, меніңше, Президент айтқандай, мұның "құрылыс емес, ғылыми жұмыс" екенін есте ұстау қажет. ... ... салу ... ... оның ... ... да тереңдетуге тиіспіз. Сонда ғана әлемдік мәні бар тарихи мұражайымызды өзгелерге лайықты дәрежеде ... өз ... ... ... Сол іске ... көмегі тие ме деген ниетпен бірер пікір айтпақпыз.
Президент "Мәдени мұраға" қатысты Отырарды мысалға келтірсе, мен ... ... ... ... адам ... бір ... табылса, Бесшатыр келесі жағында жатыр. Қазір ғалымдар екеуін де сақ дәуірінің ескерткіші дейді. Бесшатырда ... ... ... 26 ... ... ... алып ... 31 оба бар. Соның он сегізін 1957-1961 жыл аралығында ғалым Кемал Ақышев қазып, зерттеген. "Бесшатыр қабірі өз заманында ағаштан ... ... ... ... ... Ол үш бөлімнен тұрады: дәліз, ауызғы бөлме, қабір", - дей келіп ( "Ертедегі ескерткіштер ... ... 1976. ... ... ... Іле ... мекендеген сак-тиграхаудалар тобына жататын тайпалардың қасиетті герросы болғандығына (патшалары мен ... ... ... орын - Б.Н.) ... дау жоқ", - деп ... (Сонда, 38-бет). Алайда, ол обаларда зерттейтін қазір ... ... те, зат та жоқ, тек ... ... ... мен ... қана ... К.Ақышев айтқан 6-обаның түбіндегі "жалпы жиынтығы 55 метр" жер асты жолын қазір ешкім ... де, ... де ... ... ол ... ... ... сыртқы үйіндісінен өзге ештеңе де қалмаған. Ал студент кезінде сол Бесшатыр обаларын қазуға ... ... Есік ... ... ... ... Бекен Нұрмұханбетовтің диплом жұмысында сол 6-обаның ішкі жағын көрсететін фотосуреттер сақталған.
Ал енді өзі көрмеген, ... адам ... ішкі ... дәл осындай етіп қазір қалпына келтіре ала ма? Келтірген күнде де, көне ... ... ... ... бұл ... б.д.д.VІІ-V ғасырдан ертеректе салынған деп ұйғарады (Сонда, 43-бет). "Сақтардың тастан, топырақтан тұрғызылған кішігірім обаларының Іле аңғарындағы толып жатқан үйсіндердің ... ... жоқ", - деп ... ... тұжырым адамды терең ойға қалдырады. Біріншіден, бұл екі тайпаның обаларында неге айырмашылық болмайды? Оның себебі не? ... ... бұл ... ... сақтікі, қайсысы үйсіндікі екенін қалай, қандай ғылыми жолмен ажыратамыз?
Біріншіден, Қытайдың "Тарихи жазбалары" мен "Ханнамада" сақтар аз ... да, ... мен ... жайы ... ... ... ... аудармасында: "Үйсін елі ұлы күнбидің ордасы Чекүк ( бұған дейін ... ... деп ... - Б.Н.) ... ... ... ... батысы Қаңлы, батысы Дад-уан (бұған дейін "Даван", "Дауан" деп оқитын, қазіргі Перғана - Б.Н.), оңтүстігі қала-мемлекеттермен іргелес. Бұл, ... ... ата ... еді, ... ұлы ... (бұрын "ұлы йуежы", "ұлы йозы", "ұлы йүзі" деп оқитын - Б.Н.) сақтарды талқандап, олардың ханын қуып жіберді. ... ханы ... ... Болор тауларынан әрі асып кеткен соң, бұл жерге ұлы нүкістер орын ... ... ... ... айналып, Үйсіннің күнбиі ұлы нүкістерді талқандады. Ұлы нүкістер батыстағы Бактрия еліне қарай жосып, Бактрия ханын бажағына айналдырды. Сонымен, Үйсін күнбиі ол ... ... ... қалды. Үйсіндердің арасында сақтар мен ұлы нүкістердің нәсілі болатындығының себебі, міне, осы", - ... ... ... ... ... ... "Ханнама. Батыс өңір" (2) тарауы. "Өнер" баспасы, 2006. 158-бет).
Осында тағы былай делінген: "Сақтар бытыраңқы қоныстанды да, бөлшектеніп, ... ... ... кетті" (сонда, 152, 153-бет).
Бұл оқиғалардың орын алып отырған уақыты - біздің дәуірімізге дейінгі заман. Демек, б.д.д. екінші ... бері бұл ... ... ал оған ... ... мен ... яғни нүкістер мекендеген.
Енді одан әрі тереңдеп көрелік. Қазақтың алты Арыстан тұратын халық екенін екінің бірі біледі десек, қателеспейміз. Тек, ... сол ... не ... Арыс ... ... бірі біле ... Білгісі келген кісіге ол соншалық қиын да емес. Себебі, кез ... ... ... ... Ақарыстан анау, Жанарыстан бәленше, Бекарыстан түгенше тарайды деп ... ... Ал оның ... Ақ ... Жан ... Бек Арыс ... соны ... бері айтып келе жатқан шалдардың өзі де, оны естіген біз де мән бермей қайталап келеміз. Өйткені, қазақта ежелгі ... та, ... ... та жоқ, бәрі аңыз деп, ... қу ... сүртіп үйреніп кеткеміз. Және солай деп үйреткендер де молшылық. Ал енді Арыс ... ... ... не дейді?
Тарихи деректер Арыстың шын мәнінде тарихи тұлға екенін толық және еш күмән қалдырмай дәлелдейді. Тек "сақ" дегенді еуропалықтардың "скиф" ... ал кей ... сақ пен ... екі ... ... деп санайтынын санада ұстаған жөн.
Түркі халықтарының түпкі тарихы жазылып қалған Қытайдан басқа тағы бір ел - ... Олар ... ... ... аса мол ... ... қалдырған. Ондағы алдымен жүгінетініміз - "тарихтың атасы" деп әлем ... ... Ол ... ... "Скифтер де басқа халықтар тәрізді жатжерлік салт-дәстүрді қабылдамауға тырысады әрі олар өзге халықтардан гөрі эллиндер дәстүрінен барынша ... Бұл ... пен Скил ... анық ... Анахарсис көптеген елді аралап, өзінің керемет ақылдылығымен көзге түсті. ... ... ол ... ... ... келе ... ... тоқтайды. Нақ осы күні кизиктіктер Құдай-Ананың құрметіне салтанатты мереке өткізіп жатқан болатын. Анахарсис әйел ... егер ол ... ... ... оның ... ... көрген діни жоралардың бәрін жасап құрбандық беретіндігін және салтанатты мереке өткізетіндігін айтып ант береді. Скифияға келген соң Анахарсис ... ... ... барып (бұл жер Ахиллес ат ойнату алаңында орналасқан, әрқилы ағаш түрлеріне бай қалың орманды мекен), өзі ... ... діни жора ... ... ... Мұны ... қойған бір скиф дереу Савлий патшаға жеткізді. Осы жерге келіп, Анахарсистің не істеп жүргенін көзімен ... ... оны ... атып өлтірді... Анахарсис скиф патшасы Иданфирстің немере ағасы, Гнурдың ұлы, Ликтің немересі, Спаргапифтің ... ... ... Анахарсис шынында осы патшаның әулетінен шыққан болса, оны туған ағасының өлтіргендігін бәрі біліп қойсын. Өйткені, Иданфирс ... ұлы, ал ... ... ... ("Қазақ тарихынан". Геродот. Алматы, 2004. 108-бет).
"Скиф немесе жат жердегі дос" атты ... ... ... ... ... ... ... мәдениетін аңсап келген алғашқы адам Анахарсис емес, одан бұрын келген Токсарид ақылды әрі әдемілікті ұнататын, ең ... ... пен ... ... ... жан болатын. Өз отанында Токсарид киіз қалпақты "мұрақтылар" атты патша руынан емес, қарапайым халықтан, яғни екі өгізі мен киіз үйі ғана бар ... ... ... Бұл ... аяғында Скифияға қайтып орала алмай, Афиныда өлді" ("Қазақ тарихынан". Лукиан "Таңдамалы" кітабынан. Алматы, 2004. 133-бет). Лукиан одан ары былай дейді: "Жат ... ... әрі өзі ... ... әрине, алғашқы кезде ештеңеге түсінбегендіктен,.. не істерін білмеді: ...өз тілін түсінетін ешкімді кездестіре алмай, енді тек Афиныны бір көріп ... ... ... ... ... кері жүзіп кетуге, одан әрі онша алыс емес ... ... ... нық ... ... ... ... жағдайда жүрген Анахарсис кенет қаланың "құмырашылар" бөлігінде, нақ бір қолтығынан демеуге ... ... осы ... тап келеді. Токсаридті ең алдымен өзінің отандық пішіміндегі киім елең ... ... ... әрине, ол Анахарсистің өзін таныды, өйткені ол текті әулеттен шыққан және атағы жер жарған скиф болатын" (сонда, ... ... ... ... ... деп тіл ... Жаңылмасам, сен Даукет ұлы Анахарсис боларсың?..
- Ал сен, бейтаныс жан, мені ... ... Мен де сол ... ... - деп ... берді ол, - менің атым Токсарид. ... сен ... ... ... ... Неге білмеймін, мен Токсарид туралы естігенмін, - деді Анахарсис... - Ендеше, біліп қой, - деді ... - мен сені ... ... ... Грекияға деген құштарлығыңнан от алып, оны көруге құмарттым" (сонда, 135-бет).
Ал Диоген Лаэртский "Атақты философтардың өмірі, ілімдері мен нақыл сөздері ... ... ... деген тарауында былай депті: "Анахарсис - скиф, Гнурдың ұлы және скиф патшасы ... ... ... ... ... сондықтан екі тілді біледі. Ол скифтер мен эллиндердің ... ... және ... ... ... туралы 800 жол өлең жазған. Жат жерді кезген Анахарсис скифтерге оралды, туғандарын эллинше өмір ... ... ... алайда дегеніне жете алмай, қауырсын жебеден ажал тауып, өзі өлсе де, сөзі қалды мәңгілік" (сонда,168-бет). "Кеме табанындағы ... ... ... елі ... естігенде, ол: "Кемедегілер мен өлімнің арасы төрт-ақ елі", - депті... Тірілер мен өлілердің қайсысы көп ... ... ол: ... ... ... қай ... ... - деп, қарсы сұрақпен жауап қайтарыпты" (сонда, 169-бет).
Геродот б.д.д. 484 ... яғни ... ... бір ... ғасырдан соң дүниеге келген, ал Лукиан біздің дәуіріміздің ІІ ғасырында, Диоген ғылымға VІІ ғасырда ғана ... ... ... ... ... да ... азды-көпті ауытқулар болуы заңды. Мәселен, Геродот пен Диоген Анахарсисті Гнурдың ұлы ... ... ... ұлы дейді. Алайда, гректердің Анахарсисті соншама заман бойы ... ... бірі ... ... үлгі етіп ... ... таң ... айтып отырған Геллеспонт қазіргі Дарданел бұғазы, Кизик сол теңіз жағасындағы ... ал ... ... ... ... ... бойы болса, онда Геродот өмір сүрген біздің дәуірімізге дейінгі V ғасырда скифтер Қара теңіз бойында өмір ... ... ... ... Олай ... олар бұл ... одан да ... б.д.д. V ғасырдан бұрынырақ келуі де мүмкін.Сонда сақтар б.д.д. V ғасырдан бұрын Қара теңіз бойын да, ... да ... ... ... бе? ... ... ... бір кезде шығыстан батысқа және оңтүстік-батысқа қарай жылжығанын жазады да, сол жылжудың дәл қай кезден қай кезге ... ... ... ... айтпайды. Ал мына грек оқымыстыларының жазғаны сол олқылықтың орнын толтырып тұр ғой. ... ... ... V ... ... ... сақ ... обасы деу күмәнді емес пе?
Енді осы сақтар мен Анахарсис туралы өзіміздің қазақ шежіресінен де пікір қаузап көрелік. Алдымен Қазыбек бек ... ... ... ... ... Ата шежіреге жүгінейік.
"Арыстың өз аты Анарыс болған деседі. Шешесі еркелетіп Арыс атап кетіпті. Ол ілімді Еуропа елдерінде алып, көп ғұмырын ... өз ... ... он екі-ақ жыл тұрыпты. Ол артына пәлсафа ... ... ... ... ... ... екен. Сол замандағы бір жер сілкіністе ол топырақ ... ... Арыс ақын да, ахун да адам ... ... көрген өнегесінің жақсы жақтарын өздерінің патшалығына кіргізуге ұмтылған. Ол өзінің туған ағасымен осы ... ... ... мерт болған... Оның көп өлеңі сақталған екен, ол да жер сілкінгенде құрыған. Арыс Еуропаны өз туысқаны Тоқсары диуанамен бірге аралаған. ... ... ... ... ... деп, туысқанына жақпаған" ( "Түп-тұқианнан өзіме шейін". Алматы, 1993. ... ... ... де ... ... деп отырғаны біздің Арыс бабамыз екені аңғарылады. Дегенмен, анықтай түсу үшін тағы бір қосымша дерек келтіргеннің артықтығы ... 2004 жылы ... ... бір топ ... ... "Древний Казахстан" атты кітап шығарды, оның сараптамашысы - ... ... ... ... ... ... - ... халқының бабасы", - деп және Анахарсистің өмір ... ... ... 620-555 жыл деп көрсеткен (30-31-бет). "Анахарсис (Анарыс)" деген тарауда: "Анахарсис, Анарыс-сакский ученый. Жил в V11-1V вв.н.э. В истории ... как ... ... - деп көрсеткен (сонда, 46-47-бет). Осыдан ... ... ... ... ... ... бек айтып отырған Арыс-Анарыс бабамыз екеніне қайтіп күмәндануға болады? Ал ... ... ... ... баба тайпа екенін қалай мойындамассың? Тарих дегеннің өзі осындай-осындай дәлелдердің ... ... ... құралмай ма?
Ата шежіре бойынша Жұманнан Арыс, Арыстан Ақ, Пан, Жан, Бол, Бек, Бал ... алты ұл ... ... алты арыс ... ... ... аталған екі ұл жылқы кезегіне кетіп, Тәңір тауының түбінде мұздап дүние салыпты. Ақ алтаудың үлкені ... Одан бала ... Пан ... одан тұяқ ... ... ... кейінгі айды қазақтар ақпан немесе екі ағайынды дейді. Ағайынды Ақ пен Пан ... ай, ... ... екі ... ... ай екі ағайынды атанған", - дейді ("Түп-тұқианнан өзіме шейін". Алматы, 1993. 36, ... Ал ... ... ... "екі ағайынды" дегенді ұмытып, бұл айды ақпан деп атап ... жоқ ... ... деп ... өзіміздің Арыс бабамыз болса, ол біздің шамалауымызша, б.д.д. 612 жылы Тәңір ... ... ... 547 жылы ... ... ... болса, онда сақтар б.д.д. VІІ ғасырға дейін ... ... ... ...... Қара теңіз бойына ауған болып шықпай ма?
Оның үстіне ... тек сақ ... ғана ... ... ал бұл ... он ғасырға жуық мекен еткен Үйсін мемлекетінен де бір белгілер қалуы тиіс емес пе? Қарап отырсақ, ғалым Әбдеш Төлеубаевтан өзге ... ... ... ... ешкім жоқ, барлық ғалым тек сақ обаларын ғана зерттеп ... ... ... ... тұра сақ пен ... адам ... әдісі ұқсас деген тұжырым жасай салады. Әрине, үйсін сақтың ұрпағы ... ... ... салт-дәстүрі неге ұқсас болмасын?! Қазір жасы 80-нен асып отырған қарт ұстаз, бірнеше кітап ... ... ... өңіріндегі Жалаулы деген жерде туып-өскен Әділхан Зықаев деген ағамыз: "Біздің жас күнімізде осы қорған деп жүргендеріңді үлкен кісілер ... оба" ... ... ... ... еді", - дейді. Осындай атадан балаға ... келе ... ... ... "үйсін обалардың ішінде жатқандар - сақтар" деуіміз қалай болады?
Сөз орайы келіп тұрған соң, айта кетейік, біздің кейбіріміз: "Ғұн ... ... ... шығарып алып жүр, ондай халық жоқ, оның өз аты сиуңну", - деп, ал әр елдің тарихшылары бірі "хун", ... "ғұн" ... ... ... "һұн" деп әрқайсысы әртүрлі атап жүрген халық та сақтың ұрпағы, оның дұрыс аты "құн" болуы ... ... де осы ... ескерте кеткеніміз жөн сияқты. Себебі, біріншіден, алғашқы дыбысы "ғ"-дан басталатын ежелгі атау сөз қазақ тілінде жоқ десе де ... ал ... ... ... ... секілді сөздер араб тілінің ықпалымен бертінде пайда болған, сондықтан бұл тайпаның өз аты "ғұн" ... "құн" болу ... ... "қ" ... ... ... келе жатқан ата дыбысымыз. Екіншіден, жоғарыда айтылған Ата шежіре: "Жан ... ... Ар, Құн ... екі бала болыпты... Қазіргі Арғын деп жүргеніміз - осы екі ұлы ... алты ... ... ұрпақ. Олардың бірігіп Арғын аталуы Алтайға ауған заманнан қалған", - ... ... ... ... ... Үшіншіден, "Арқұн" сөзін "Арғын" деп үндестік заңына сәйкес өзгертіп айту - ... ... тән ... Төртіншіден, 1253-1255 жыл аралығында Моңғолияға келіп қайтқан Г.Рубрук: "Бұл жерде аргон деп аталатын халық бар, ол екі рудан ... ... ... руынан және Мухаммедке табынатын, өзгелерден гөрі көрікті және ақылдырақ, көбіне саудамен айналысатын тендуктерден", - ... ( ... ... Алматы, 2004. "Шығыс елдеріне саяхат", 1993. 85-бет). Рубрук ол аймақтың атын Сендук (Тендук) деп көрсетеді. Ал ол атау ... ... ... Бегендік, Шегендік дейтін аталарды еріксіз еске түсіреді. Бесіншіден, қытай тарихында үйсінге көмектескен гүн тайпасын Ата шежіре аргын деп ... ... ... ... құн ... ... ұрпағы екеніне күмән қалмайды. Алтыншыдан, Ата шежіренің таратуы бойынша, Құн да, ... ... да Арыс ... Жан ... ... ... яғни Жан Арыс тұқымы болып табылады. "Ежелгі Үйсін елі" кітабында ... ... "Ат ... ... ... ғұндар сақтардан үйреніпті", - деп дәлелдейді бірсыпыра ғалымдар", - деген ... де бұл ... ... ... (4-бет). Соғыс өнерін ағайын ағайыннан үйренбегенде, кімнен үйренеді? Жетіншіден, б.д.д. 530 жылы Кир патшаны жеңген сақ-массагет Томирис парсылармен ... ... ... ... Өзеннің аты Арыстан тараған Ар мен Ақтың үрпағы мекендеген соң солай аталған болар деп ... да ... бар емес пе? ... ... ... называют амазонок "эоропата", что по-эллински означает мужеубийцы; "эор" ведь значит муж, а ... ... - ... ... ... 1972.219-бет). "Эор" дегеніміз екі жарым мың жылдан кейін де әлі "ер" аталып, күйеу дегенді білдіреді, ал ... сөзі ... ... еске ... Ал оны ... ... сөз деп жүрміз. 2,5 мың жыл бұрын арабтар сақ тіліне қалай әсер етеді? Әлде Мұрат Аджи айтып жүргендей, о баста ... араб ... одан ... қайта енген сөз бе? Әлде "қарасы батты", "күні ... ... ... ... арғы ... "пата" дегенге ұқсас айтылды ма екен? Қалай болғанда да, ... V ... ... ... ... "ер" десе, қазақтар бүгін де "ер" дейді. Өстіп о заманда да, бұ заманда да бір тілде ... елді ... ... ел ... қайтіп тарихшылардың аузы барады?
Осыншама сәйкесіп тұрған деректерді көзге ілмеу тарихқа мән бермеумен ... емес пе? Ал егер ... ... ... сақ ... ал ... тікелей сақтың ұрпағы екенімізге қандай күмән қалады?
Сонымен, сақ, құн, үйсін - үшеуі де бір тұқымнан тараған ұрпақ болса, ... ... ... да, ... де, оның ... ... ... рәсімі де бірдей болуы заңды. Ендеше, Есік обасынан ... ... ... сақ деп ... айта алмаймыз. Бұл күмәнімізді күрделендіре түсетін тағы мынандай жағдайлар бар.
Алдымен, Есік маңындағы Алтын адам арнайы ғылыми жұмыс нәтижесінде емес, кездейсоқ ... ... ол ... ... Бесшатырдағыдай ең құрымаса обаның ішкі құрылысын елестетуге көмектесетін қарапайым фотосуреттер де түсірілген жоқ. Бесшатыр обаларына, ішкі-сыртқы ... ... бола сақ ... ... ... ... ол арадан табылған заттарды Тарбағатайдың теріскейіндегі ескерткіштерді зерттеген ғалым Әбдеш Төлеубаев ... екі ... шет ... ... ... жіберіп, қай ғасыр, қай заманның ескерткіші екенін арнайы анықтап жатпады.
Екіншіден, Есік обасынан екі адамның мәйіті шыққан. К.Ақышев ол ... ... Есік ... екі ... бір ... ... ... деген ой келді, себебі, екі бейіттің де үстіне үйілген топырақ бір, оған ... ... ... де ... астында жатыр, олай болса, олар не бір семьяның адамдары, не жақын қандастық қатынастары бар ... ... ... ... ... ... қырынан жерленген адамға қарағанда қоғамдық орны жағынан маңыздырақ екендігі даусыз", - дейді ("Ертедегі ескерткіштер елесі". ... 1976. ... Ал мұны ... ... ... ... бірі хан да, ... - ханзада.
Үшіншіден, Қытай елінде шыққан "Ежелгі Үйсін елі" кітабы: "Күнбидің он неше ұлы бар. Басқа ... ... ... ұлы ... ... Датлұқтың ағасы мұрагер ханзада болып тағайындалған еді... Оның Семзеу деген ұлы болған, дүниеден ерте қайтқан мұрагер ханзада көзі ... ... ... ... ... Семзеу болсын", - деп тілек қойған еді... Күнби дүниеден көшкен соң, оның тағына Семзеу отырды. Семзеу деген - ... Өз аты - ... би. ... - ... ... өз аты ... еді", - дейді (Үрімжі. 2005. 249, 250, 251-бет). Дәл осы кітаптағы "Үйсін ... ... ... ... ... ... ... "Үйсін Елжау бидің он ұлы болған... Күнбидің тақ мұрагері ерте қайтыс болып кетіп, оның Жөнші (Күнсүй) би ... ... ... қалады... Жөнші биді... Елжау би тақ мұрагері етіп бекітеді", - деп ... ... Ал ... ... Ата ... ... ... атамыз бес әйелінен 23 бала көріп, соның оны тіреп тұра ... Нулы ... ... Елсаудан бұрын жастай жиырма екі жасында кетіпті... Нулыны қатты ардақтап, Үш Қарашқа ... ... ... ... да денсаулығы болмапты... Елсау би дүние салып, осыдан 1980 жыл бұрын (б.д.д. 104 жыл - Б.Н.) ... соң, оның ... ... ... ... ... - ... нар қытай қыздарына құмарлау болып", - дейді (Қ.Тауасарұлы, "Түп-тұқианнан...".1993. ... Бұл үш ... де бір ... ... Тек ... ... таққа Күнби өлген соң, Қазыбек бек Күнбидің көзі тірісінде-ақ отырды дейді және 22 жастағы Нулыны Үш Қарашқа жерлегенін, ... де ... ... ... ... Ал Үш Қарашымыз сол Есік қаласының үсті. Бас ... Асы ... ... ... Орта ... пен Кіші ... Түрген өзенінің бойындағы сайда. Осының бәрін біріктіре қарасақ, Алтын адамымыз Нулы ханзада, ал "орталық бейіттегі" "қоғамдық орны маңыздырақ" адам ... ... өзі ... шықпай ма?
Төртіншіден, 2005 жылы 14 желтоқсанда сол кездегі Тарих және этнология институтының ... ... ... докторы Мәмбет Қойгелдиев: "Біз енді тарихи қателікті ... ... Есік ... ... Алтын адамды біз осыған дейін сақ, оның ішінде сақ-тиграхауд деп келдік қой. Қытайдың жылнамалық ... мен ... ... ... ... бұл Алтын адамның үйсін, үйсін қоғамының адамы екенін бұлтартпай дәлелдейді... Алтын адам - ... ... - ... ... ... болатын ("Жас Алаш", 15.12.05.)
Бесіншіден, Алтын адамның үйсін ханзадасы екенін алғаш жорамалдаған жазушы Тұрсын Жұртбаев болатын. "Осы арада ... ... ... Есік ... "Алтын киімді ханзада" сол Ұлы Күнбидің ұлы емес пе екен деген ой ұшығы қылт ете қалады. Оның жас мөлшері ... ар жақ, бер жағы деп ... жүр", - ... ол ... ... атты екі ... тарихи зерттеулерінде (Алматы, 1994.1-том. 292-бет).
Ғылымдағы бір қателік, дер кезінде түзелмесе, кейін дәлелденуі өте қиын көп қателікті тудырары ... ... ... ... ... сақ ... және ... қазаққа қатысы жоқ халық боп қалуын қалайтын, ол табылған жерді ... жері ... ... ішкі-сыртқы күштердің бар екеніне біз көз жұмып қарамауға тиіспіз. Тарих ғылымдарының докторы, қытай тілін жетік білетін ғалым Нәбижан ... ... ... ... атты ... "Демек, қазір қытай тарихшыларында өзінің және өз елінде қалыптасқан ұстанымды негізсіз өзгерту байқалады", - деуі бізді ... ... тиіс ("Жас ... ... ... ... аталып келе жатқан "ғұнды" бір кезде "сиуңну" деп, "йүзіні" "жу-жы" деп, қазір "нүкіс" деп, Елжау деп оқылып ... ... ... ... Бақтұғ деп, тағы басқа толып жатқан атауды жаппай өзгертіп жаза ... да ... ... ... ... ... біздің жайбарақат жүріп жатқанымыз ғылымға мән бермеушілік ... ... Есік ... ғылыми негізін дұрыстап жасау үшін, алдымен сол Алтын адаммен бірге табылған бір-екі затты ... екі ... ... ... жағдайда ғылыми-техникалық әдіспен қай заманның дүниесі екенін ... ... ... ... соң Есік қорық-мұражайының құрамына бірінші кезекте көне Талғар қаласының орнын емес, Есік қорғанының қасындағы ... ... ... ... қала ... қосып, алдымен соны ашқан жөн. Себебі, оны ертедегі Үйсін мемлекетінің астанасы Шығу ... орны ... ... ... бар. Егер ол қаланың Шығу екені дәлелденсе, онда Алтын адамның үйсін екені де өз-өзінен дәлелденеді. Алтын адамды ... ... ... Есік ... ... ... бұрын 600-700 оба бар еді, қазір 60-70-і ғана қалды ... Ал 600-700 ... ел ... құрығанда 6-7 ғасыр бойы жерленуі тиіс. Соншама уақыт бір жерге басшыларын жерлеген ел соншама уақыт сол ... ... ... ... де ... Біз ... етіп ... обадан табылған хан мен ханзада да, сөз жоқ, сол көне ... өмір ... ... Ал оны ... жолмен дәлелдеу - өте мәдениетті елдің үлесі. Біз сол ... ... ... ... бермеуіміз керек.
Ата шежіредегі: "Ел астанасы Үш Қараш астындағы Шығу ... еді", - ... сөз де ... ... ... ... ... пен болжамның арасын біржола анықтап, осындай ғылыми-археологиялық зерттеуді жедел түрде жүргізуге ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Алтын орда."6 бет
«алтын адамның» табылуы тарихы3 бет
«Алтын миллиард» ұғымы5 бет
«Алтын Орда» мемлекетінің құрылуы7 бет
«Алтын орда» мемлекетінің құрылуы туралы13 бет
«Алтын сапа» сапа деңгейі20 бет
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Алматы қаласындағы "Алтын Кредит Банк" АҚ53 бет
Алтын5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь