Кенесары Қасымұлы – қолбасшы

М а з м ұ н ы
Кіріспе

1. Кенесары Қасымұлы . саясатшы
1.1. Кенесары Қасымұлының біртұтас қазақ мемлекеттілігін қалыптастырудағы саяси қызметі
1.2. Кенесары Қасымұлының дипломатиялық әрекеттерімен шеберлігі

2. Кенесары Қасымұлы . қолбасшы
2.1. Кенесары Қасымұлының әскери құрылымдарды құрудағы тапқырлығы
2.2. Кенесары Қасымұлының әскери жорықтарды ұйымдастырудағы қабілеті мен әдіскерлігі

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
        
        Кенесары – қолбасшы, дипломат
М а з м ұ н ы
Кіріспе
............................................................................
......................
1. ... ...... Кенесары Қасымұлының біртұтас қазақ мемлекеттілігін
қалыптастырудағы саяси
қызметі......................................................
1.2. Кенесары Қасымұлының дипломатиялық әрекеттерімен
шеберлігі...................................................................
.............................
2. Кенесары ...... ... ... ... ... құрудағы
тапқырлығы..................................................................
.........................
2.2. Кенесары Қасымұлының әскери жорықтарды ұйымдастырудағы
қабілеті мен
әдіскерлігі.................................................................
........
Қорытынды..................................................................
........................
Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... арасында
тарихқа, әсіресе қазақ халқының өткен дәуірін білуге деген ынтаның ... ... ... ... ... ... ... аударып., тарихшылардың жаппай
жазып, жарыса зерттеуге ден қойған тақырыптардың бірі – ... ... ... ... ... ... ... бұл бір кезеңді сөз еткенде елдің елдігін, ... ... ... ұлттық мүддені қорғау жолында жанын шүберекке түйе күрескен
ержүрек батырларымызды айналып өту ... ... ... сол ... оқиғалардың барлығы солардың тікелей қатысуымен тарих ... ізін ... да ... ел ... отырған Қазақстанның тарихын, әсіресе осы
жердің түп иесі қазақ дейтін халықтың ешкімге де ... ел болу ... ... ... сол қозғалыстардың себептері мен салдарын
айқындайтын әртүрлі әрекеттер мен саясаттың астарына не жатқанын ... ... ... айту – ... ... ... ... аян. Және
зерттегенде, баға бергенде, қорытынды пікір тұжырымдағанда, баяғы бір қасаң
қағидалардың қалыбында қалып ... ... ... жаңа леппен жаңаша
көзқараспен зерттеу , бағалау, тұжырым жасау – ... ... ... ... көп ... өз мақсатына жету жолындағы асқан қайсар
мінезі мен жауларына ... оның әмбе ... әмбе ... ... ... өзін таңғалдырып отырғандығы да тарихтан
белгілі.
Ұзақ жылдар жан-жақты қаруланған патша әскеріне табандылықпен қарсы тұра
алуы, әсіресе, ... ... ... ... ... ... кешіріп, асқан төзімділік жасауының өзі-қазақ
шаруаларынан құралған жауынгерлердің ұзаққа ... ... ... шындалғандығын көрсетсе керек; Екіншіден, ... ... ... ... ... ... ... толық
меңгергендігі болып табылады.
Әскерді бұрынғы соғыс жүргізудің азиялық тәсілімен жүздерге, мыңдарға
бөлу, сарбаздардың ... ... ... күрес ісіне
берілгендігімен көзге түскен батырларды ... ... жан ...... ... ... қасиетінің
шыңдалғандығының бір көрінісі.
Кенесарының Қазақ мемлекеттілігін нығайтудағы шаралары азаттық күрестің
міндеттерімен тығыз ... ... ... бір ... ... құрмай, қуатты Ресей патшалығына және Орта Азия хандықтарына қарсы
тұру мүмкін еместігін ... ... ... ... ... ісін, сот, елшілік, дипломатия, қаржы,
соғыс ісін және қарсыластарының мүлкін реквизициялауды ханның жеке өкілдері
арқылы жүзеге асырылды.
Елшілік ... ... осы істе ... ... ... ... Саржанұлы, Сайдақ қожа Оспанұлы және ... ... ... ... ... ... дипломатиялық әрекеттерінің көтеріліс барысында өте
шебер пайдаланғандығын мейлінше айқындайтын оның бұған ... ... ... ... жатқан әлі сыры ашылмаған хаттары ... ... ... Бұл ... одан әрі ... түсуі хақ.
Жас тарихшы-зерттеушілер, мамандар ретінде бұл міндет-біздің ... хан Кене ... ... деректер жетерлік, яғни тарихнамалық
базасы мол, әрі кең; ... ... ... ... әр ... жүргізе
беруге толық мүмкіндіктер бар екенін қанағаттық ... ... ... Кенесарының айлакер саясатшылдығы көтерілістің алғашқы кезеңінен
бірден байқалды. ... сол ... ... ... ... Ресей билеп -төстеушілерінің Қазақ жерін жаулап ... ... көзі ... ... бар ... ... қимылдарын тоқтатуға немесе оның қарқынын әлсіретіп, үш ... ... ... ... ... граф В.А Перовский арқылы
патшаға жеткізуге дәмеленген ... ... өзі ... ... ... бірден-бір шарты-өлкемізде бекіністер ... ... ... ... 35 жылға тоқтату деп білген:
“Ұлытау мен Кішітау өңірінде Сібір ... ... ... ... ... шешсеңіздер, біздің әйелдеріміз бен балаларымыз ... ... ... қызмет ете алмайды”,- деп толқуын білдірген. Әрине,
қазақ сұлтанының осы ... ... ... ... ... ... деп ... мадақтағанымен оған жақын да , алыс та,
болсамда жүрегіммен, жаныммен қызмет ... ... ... бір шен немесе
грамота алып беріңіз”/2,125/ -деген сол В.А. ... ... ... шулы ... ... момақан бола қалғаны қалай да болмасын қазақ
өлкесіне Ресей әскерлерін жолатпаудың қамы деп ... ... ... ... ... көтерілісінің әлі де толық
зерттелініп, айқындала қоймаған мәселелерінің бірі – ол ... ... ... ... тән ерекше қасиеттері болса керек. Яғни, біз Отандық
тарихымыздың қайтадан қалпына келіп, ... ... ... ... ... мемлекетті армандап өткен, сол үшін бар ... ... ... сол ... ... жанын құрбандыққа шалған, қазақтың ұлы
перзентті Кенесары бабамыздың тарихи ... ... баға бере ... ... ... төңкерісінен кейінгі кеңестік тарихнамада Кенесарының жеке басының
аржақтылықпен саналы түрде бұрмаланып келгендігі, біздерге тарихтан белгілі
(Мысалы, 5-томдық ... ... ... 3- томында Кенесары туралы бөлім
жоқ). Алайда, таптық ... ... сол ... басқа тарихи
кітаптар болсын, оқулықтар болсын, ғылыми монографиялардың бәрінде ... ... ... ... тарих белестерінен өткен өз патшалары мен
князьдерін өте жоғары ... ... те ... та өтед; 2.Ал
«бұратаналық» аймақтарда «бұратана» деген халықтың ... ... ... ... ... ... айшықтап келгені де
мәлім.
1847 жыл Сібір шекаралық комиссиясының ... ... ... ... ... ... қатысқан , Орта және Ұлы жүз қазақ
феодалдарымен тілдескен, 1833 жылғы Польшадағы ... ... ... ... өлкесіне жер аударылған Адольф ... ... ... ... оны XIX ... 80-ші ... Алжир халқының Француз
отаршыларына қарсы күресінің ... ... Абд Эль ... ... ... Шоқан Уәлихановтың 1850 жылдардағы зерттеу
еңбектерінде де көрініс береді. „Бүлікші сұлтан ...... ... бас болып, хандық ... ... ... ... бір ... түсіндірмесінде „осы кезеңде ескі мен
жаңашылдық бір-бірімен тіресуде еді, ол ... ... пен ... ... деп ... ... мадақтап кететін жерлері де
кездеседі. Шоқан Уәлихановтың ... ... ... ... бағасының
кейінгі орыс тарихшыларына сілтеме жасар мықты бір дерек ... да ... ... екінші жартысында жарық көрген еңбектердің ішінен
М.Красовский мен ... ... ... ... ... жөн.
М.Красовскийдің Кенесарыны ұлы Абылаймен салыстыруы түсінікті. „Ақылы
жағынан ... ... ... да, ... және қимылының адуындылығы
жағынан әкесі Қасымнан және ... ... ... ... ... Кенесары
бүтін Сібір даласына белгілі болды”, - деп жазуы, әрине, бір жағынан, ... ... ... сахнаға көтерілген ханның өзіне тән ... ... ... ... ... роль атқарғандығын
аңғартады.
Көтеріліс көсемінің ерекше қасиеттерінің айқындайтын тарихи деректерді
осы арада ... жөн ... ... ... белгілі зерттеуші ғалымы
Н.Середаның ХІХ ғасырдың ... ... ... ... еңбегінде
Кенесарыға орынды баға береді. Біріншіден, өз ... ... ... өте ... ... ... ... екіншіден, Кенесарының
саясатшылдығы мен қолбасшылық дарынының қатар байқалғандығы туралы ойын
айтады. Кенесарының жеке басы ... ... ... пен әділ ... Н.А.Середа өз еңбегінде; Жауларын кешірмейтін табанды, ... ... ... ... ... ... деп бір жазып
кетсе, тағы бір ойында кедергілерге ешқандай шайлықпай, өз мақсатына ... ... ... еді деп те ... орыс ... ... ... және Исатай батырлар сияқты “бұзық”, “қарақшы”, деп жек ... ... ... ... ... оқиғаларына мейлінше
мән берген, Абылайдың немересін “айлакер, ... ... ... де жоғары бағалайды. “ Өз халқына мәңгілік бостандық ... ... бола ... орыс ... ерте ме ... ордалықтарды
басып алуға тырысатынын түсіне білді”,-деп жазды Н.Середа.
Кенесарының қолбасшылық шеберлігі оның ... де ... ... ... Алыстан болжап, қандай ғана мәселе
болмасын алдын ала шешіп отыратын ... ... ... ... асқан саясатшыл, дипломатиялық шеберлігін орыстың ғалым
тарихшылары, ғалым-саясатшылары өз еңбектерінде ... ХІХ ... ... ... ... ... болған, Шоқан Уалихановқа қамқорлық жасаған,
орыстың ұлы ғалым-саяхатшысы П.П.Семенов ... ... ... ... ... ... Рим империясының отаршылдық саясатына қарсы
өз халқын көтерген Митридат ІІ-ші Эвпатормен қатар бағалайды. Әрине, ... беру ... ... ... ... шын ... ... әділдігі де сол болар, мысалы, Кенесарының
қолбасшылық ... ... ... ... ... ... өзінен кездестіруге болады. 1872 жылы Орынбор әскери
училищесінің тыңдаушыларының алдында ... ... ... белгілі
тарихшы-ғалым В.Потто көтерілістің көсемін «жеңімпаз хан», қырғыздың
«Шәмілі» деп өте ... баға ... ... ... ... ... ... өзінің зерттеу еңбегінде Кенесары көтерілісіне тиісті баға бере ... ... ... ... хан төңірегінде»-деп, өз ойын
тұжырымдайды./30/.
Осындай әр қилы тарихи тұлғаға ғана тән ... ... ... ауыр ... ғана ... ... (Кенесарының тарихи
тұлғасын сомдауда) Ілияс Есенберлиннің ... ... ... ... табады. Шындығында, Кенесары осы 10 жылға созылған ұлы ... ... ... ... деңгейіне көтеріле алған еді. Осындай да,
халқының алдындағы жауапты кезеңде,оның қолбасшылық тұлғасы қатар шыңдалды.
Бір ғана оның ... ... ... келтірүге болады: Ол көтерілістің қандай
кезеңі болмасын, бірінші қолбасшы ретінде әр ... ... ... ... ... сақтаған (Ту ұстаған жауынгердің артында тұруы,
жауапты шайқастарда көтерілістің туын алға ұстап жүру рәсімі; тіпті өзінің
қолбасшылық ... ... ... ... , ерекше әскери ... оны ... киіп ... ... ... өтуі т.б.).
Өз кезінде бірқатар талас тудырған ханның ұлы Ахмет Кенесарыұлының „
Кенесары және Садық сұлтандар” деген ... Бұл ... ... арнайы
зерттеу деп қарастыру біржақтылық болар. Аталмыш еңбек ... ... ... ... мол мәліметтер назардан тыс қалған,
алайда Кенесарының жеке ... ... ... кездестіруге
болады./15/.
Тақырыптың мазмұнын ашу барысында Кенесары Қасымұлының саяси ... ... және ... ... мемлекеттілігін қалыптастыру
жөніндегі мәліметтер; Рязановтың А.Ф. „Кенесары” атты тарихи очеркінде /3/,
кездестіруге болады, ... ... ... Ұзақ жылдар бойы жақсы
қаруланған патша әскерлерімен табан тіресе алысқан Кенесарының бір қасиеті
... ... Үш ... кең даласының ой-шұңқырын
алақанындағы қыртыстарындай білген, туған өлкесінің географиялық жағдайын
көтеріліс кезінде ... ... ... Кенесарының жауынгерлерінің
рухы, жеке басының табандылығы да халық жырларындағы теңеулерге сай. ... ... ... кез ... Европа әскерінің қолбасшысы
таңқалуы мүмкін екендігін таңқала атап көрсетеді сол ... ... ... ... ... ... әрбір тастың, ағаштың, төбенің
аттарын жатқа білетін, ондаған шақырым қашықтыққа созылған тау-тас ... ... ... әзер ... ... ... қазақтар үшін
дайын, көз алдындағы бадырайған географиялық картадай көрінетін.
Қазақстанды отарлау кеулеп бара жатқанда, патшаның жазалаушы ... ... ... ... ... он ... ... халықтың
дербестікті сақтап қалуға күш салуы, далалық ... ... ... үшін қолайлылығы, Ресейдің сонымен қатар Кавказда имам
Шәміл басқарған тау халықтарына ... ... ... да ... болды
.Алайда үш жүздің өңіріндеде атой салған сұлтан ... ... ... ұзақ уақытқа созылуы, басқада көптеген мәселелерімен қатар
ұлы тұлғаның жеке басындағы тамаша ... және ... ... деп ... ... ... Н.Середаның анықтауынсыз-ақ өз заманының ең
белгілі саяси ... оның ... ... ... ... ... да айтып өттік. Аңғаратын бір жай-қазақ ханының ... ... ... мен ... дарының тәуелсіздік
жолындағы ауыр күресте мейлінше шыңдалғаны. Бірде айлакер дипломат, ... ... тіл де ... күш те ... ... ... оның ... дарыны басқа да табиғи, кейіннен өмір ... ... ... ... ... ... сияқты.
Көрнекті жазушы I. Есенберлиннің де тарихи тұлғаның ... ... ... ... қарағанда әскер ісін басқаруда, осыған сай
реформаны жүзеге асырған Кенесары өз ... ... ... бірі
екеніне ешқандай күмән жоқ. "Тегеурінді шабуылымен жауына бас салғанда,
дала өңірінде ештеңе қалдырмайтын ... ... ... ... мол ... жоғары бағалаған Н. Середамен толық келісуге болар.
1837—1847 жылдарғы халық қозғалысы туралы орыс авторларының ... XIX ... ... ... ... ... ... өзбек хандықтарын жаулап алуда, Кенесарының балаларымен
күресте ... ... ... ... И. М. Черняев 1889 жылы Е.
Смирновтың өңдеуімен жарық көрген "Кенесары және ... ... ... ... хан ... не ... не ... да ол кезде кең
танылған қасиеттерін көрмеген білмеген ... ... ... кітабын
«өзінің туыстарын мадақтауға тырысушылық деп» кітаппен, оның ... ... ... ләм ... ... осы ... туралы жарық
көрген екінші сын мақалада, орыс әскерлері қазақ даласына төне бастағанда
«қырғыздар» арасында даңқымен аты ... ... ... ... ... шыққан еді, — деген жалпы қорытындыны түйіндей келе, «Кенесары ... қолы ... де, ... ... ... жасап, өзін
қуғындаушылардан жасырынып үлгеруші еді,» - дейді.
Кеңес үкіметі тұсында, ... ... ... коммунистік
идеологияға қарама қарсы пікірлерін жасырмаған ... ... ... ... ... ... зерттеген еңбектері бір
төбе. /3/.
Кенесары Қасымұлының қолбасшылық ... ... ... ... ... ... зерттеуде елеулі оқиға 1947
жылы жарық көлген көрнекті тарихшы Е.Бекмахановтың атақты еңбегі./1/. ... сол ... ... құнды еңбек болғандығын қазіргі
кезеңдегі тарих ғылымының даму барысы да дәлелдеп отыр.
Архив деректері және ... ... ... ... ... ... ғылыми қауымды бір сілкіндіріп тастағаны ... ... ... шығып үлгермей жатып-ақ ғалымдардың бір бөлігі осы ... ата ... ... ... қарсы шықты. Айта кететін бір жағдай
– 1948 жылы осы ... ... ... сыни ... ... ... ... мол пайдаланған” өте құнды кітап ... ... ... ... ... салдарынан Е.Бекмаханов қуғын-
сүргіндерін бастан кешірді. Ғалымның аталмыш еңбегіне байланысты бастан
кешкен тағдыры И.Қозыбаев, К.Нүрпейісов, ... ... ... ... ... алғаннан кейінгі кезде Е.Бекмахановтың еңбегі қайта
бастырылып шықты. Ә.Тәкенов басшылығымен ... де ... ... ... хан ... ... күрделі
мәселелерді көтеруде 1991 жылғы Ақмола қаласында академик М.Қозыбаевтың
жалпы редакциямен жарияланған ... ... ... арнайы жинағында,
Кенсарының біршама саяси әрекеттерін де ашып ... ... ... және қолбасшылығы жайлы тереңдете зерттеген
ғалымдардың бірі профессор Ж.Қасымбаевтың 1993 ... ... ... еңбегі
архив деректері негізінде жазылған.
Алайда әліде болса Кенесарының қайшылығы мол ... ... ... ... деп ... ... Тіпті көтерілістің әскери жағынын
ұйымдастыру ... Орта Азия ... ... қатынастарының
алмағайып өзгеріп отыруы, көтеріліске старшын, би-болыстардың ... ... ... ету, т.б. көптеген мәселелер
түбегейлі, байыпты зерттеуді талап ... ХІХ ... ... ... толық аштық, оны ұйымдастырушы Кенесары хан ... ... ... бере ... дей ... ... жарияланбаған архив
құжаттар мен орыс тарихнамасында ХІХ ғасырдың баспа сөз ... ... ... ... ... ... ... жұмысымды тарихшылар
қауымына ұсына отырып, Кенесары хан тұлғасының тарихын зерттеуді тарихшылар
енді шын мәнінде қолға ала бастағанын айта кеткім ... ... ... ... ... ... жеке тұлғасына арналған
көптеген ғылыми еңбектер мен мақалалар жариялап, жаңа ... мен ... ... айналымға енгізді. Галиев В.З., Жанаев Б.Т. сынды
ғалымдар 1996 жылы ... ... ... ... құжаттар
жинағын құрастырып жариялады./5/. Бұл құжаттар жинағына Ресей ,Қазақстан,
Өзбекстан ... ... ... Осы ... ... жұмысын жазу
барысында негізгі дереккөзінің бірі болды.
Деректік негізі. Бітіру ... ... ... етіп қолданылған
дереккөздерін төмендегідей қарастырдық: Қазақстан ... ... ... ... Кенесары қоры. „Кенесары Қасымов бастаған
қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы. (құжаттар ... ... ... ... ашу ... Кенесары Қасымұлының саяси
қызметімен қолбасшылық әрекеттері және біртұтас қазақ ... ... ... ... по истории политического
строя Казахстана”/28/, сияқты құжаттар кеңінен қолданылды. Сонымен ... ... ... ... ... в ... вв. Сб
документов и материалов/29/, Янушкевич А. Дневники и письма из ... ... ... мәліметтері алынып, жұмыстың деректік базасын
арттыруға және мазмұнын байытуға тырыстық.
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ... жеке ... тән ... ... мәнін ашып көрсету, диплом жұмысымыздың
басты мақсатымыз болып табылады. Бұл мақсаттарымды іске ... үшін ... ... ... ... отан ... ... еңбектері мен зерттеулерді
қарастыру және меңгеру;
... ... ... және саясатшылдық қасиеттерінің
ерекшеліктеріне тоқталу;
➢ Кенесары Қасымұлының азаттық ... ... ... ... ... шебер пайдаланғандығын
айқындайтын құжаттардың мазмұнын ашу;
➢ Кенесары Қасымұлының талантты қолбасшы ... ... ... ... ... жорықтарды ұйымдастырудағы қызметін
көрсету;
Жұмыстың хронологиялық шегі. Негізінен зерттеу ... ... ... ... аралығын қамтиды.
Құрылымы. Бітіру жұмысы кіріспеден, мазмұнына сай екі тараудан, әр ... ... ... және қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланылған
әдебиеттер реті берілген.
1. Кенесары Қасымұлының біртұтас қазақ ... ... ... ханның саяси құрылысына келсек. Кенесарының ... ... ... қолданған шаралары азаттық күрестің
міндеттерімен тығыз байланысты.
Хронологиялық тұрғыдан алғанда бұл шаралар негізінен ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... бірыңғай орталықсыз қуатты Ресей
патша өкіметіне және Орта Азия хандықтарына ... ... ... ... ... ... ... жететін олардың
бытыраңқылығы, араларындағы ру араздығы және ... деп ол ... ... ... ... Шебі маңында көшіп-қонған Шөмекей және ... «өз ... ауа ... ... ... ... жауласса, ал соңғысы Қыпшақ және Жаппас руларымен жанжалдасуда
еді. Араздықтың басты себебі жайылым үшін талас.
Рулық араздықтың жақсылыққа ... ... ... ... ... ... ала ... ауыздағы кетеді, төртеуі түгел ... ... «Бас ... би ... мана тауға сыймассың, бір данаға
жол берсең, жанған отқа күймессің».
Кенесары құрған ... ... ... ... ... ... ... қатынастарының феодалдық негізі Кенесарының қайта
құрушылық қызметінен өзгере қойған жоқ еді. ... ... ... ... Кенесары тұсында күшейе түскен. Ол қазақ
жерін өз хандығының меншігі деп қарап, бұл ойын ... рет атап ... Герн ... ... ... «ата-бабасынан қалған жері» Ұлытауды
қайтарып беруді талап етті. Өзінің бір хатында ол былай деп жазды: “Әкеміз
Абылайдан ... ... ... ... бекініс салынды”/1.285/.
«Сіздер,-деді ол Горчаковқа жазған хатында,-атамыз Абылай ханға тиісті
жерлерге округтік ... ... ... ... ол ... хан ... ... деп санады. “Абылай Қазақ ордаларының ... ... ол,- ... ... ... ... Ол “қазақ халқын
орыс езгіден азат етемін» деп үәде берді, «себебі барлық ... ... ... соң ... ... ... ... қоныстарды бөлудің
феодалдық тәртібіне сай ол көбінесе ең жақсы жайылымдарды ... ... Орыс ... ... ... оның жылқы табындары
“шөбі ... ... ... ... көрінеді, ал оның
қарамағындағы ауылдардың малы жақсы жайылымдардың ... ... ... ... феодалдық экономика шеңберінде оң нәтиже берген
бірқатар реформалар жүргізді. Осы реформалар ... ... ... ... мемлекеттілігінің күшеюіне алып келді. Тек бір ... ... осы ... бәрі ... ... күшейтуге
арналған басқаша болуы мүмкін де емес еді.
Кенесары өзінің ішкі саясатынан туындайтын біршама шаралар іс жүзінде
аса бастайды. Атап ... 1) Ел ... ... ... ... ... шешуде қатаң тәртіп орын ала бастады); ... ... ... іске ... бастайды; 3) Хан тарапынан
егіншілік кәсіпті дамыта түсуге және ... ... ... ... ... назар аударылды; 4) Керуеншілерді тонау тоқтатылып, олардан
керуен жолы үшін салық алу ісі ... (Бұл ... айта кету ... ... ... біржақтылықпен Кенесары әрі қарақшы, әрі
тонаушы ретінде көрсетіліп келгенідігін естен шығара алмаймыз).
Кенесары Қазақстан жеріне ... ... ... ... мұра ... Хандықтың территориясы көтерілістің барысына қарай ... ... ... бір бөлігі патша үкіметін жақтап Кенесарыға қарсы
шығып ... ... ... негізі көтеріліске шыққан қазақ
шаруалары, билер мен батырлардың үлкен тобы ... Оған ... ... ... тобы ... әсіресе батырлардың рөлі үлкен болды. Олар мемлекет
құру ісіне де белсене араласты.
Мемлекет басшылығы Кенесары ханның қолына ... Оның ... ... ... ... билер және ханның туыстарынан кеңесші орган-
хан Кеңесі жұмыс істеді; билікті ... өзі ғана ... ... оның ... ... отырған Ақсақалдар Кеңесіне қарағанда, бұл
біршама ... ... хан ... ... бытыраңқылықты қолдайтын текті феодал
шонжарларды кіргізбеді. Кеңеске азаттық күрес барысында хан ... ... ... ... ғана мүше ... ... оның ... Наурызбай
батыр, Ағыбай, Иман батырлар, өзінің елшілік табыстарымен атағы шыққан би-
Шоқпар Бақтыбайұлы, Сайдақ қожа Оспанұлы т.б. хан ... ... ішкі ... ... аса ... ... қаралды. Кеңес бар уақытта
Кенесары пікірімен есептесіп отырды. «Жақтастарының бәрі де Кенесарыны ең
батыл және ең ... ... бірі деп ... ... басқару ісін, сот, елшілік, дипломатия, қаржы,
соғыс ісін және қарсыластарының мүлкін реквизициялауды ханның жеке ... ... ... ... ... осы істе ... үлгерген Шоқпар
Бақтыбайұлы, Есенгелді Саржанұлы, Сайдақ қожа ... және ... ... ... ... ... ... алым-салық жинаумен және керуендерден баж салығын алумен
айналысты. Бұл мекемені Кенесарының туысы ... ... ... бір
хатында Кенесары былай деп ... ... ... ... молда Арғынбайға және Бұқар иелігіндегі барлық ... ... ... үшін ... ... Шоқпар биді және молда
Ғабдулсаттарды жіберіп отырмын, сіздер әр қостың оннан бір ... ... сот ... ... өз ... ... ... сот
істерін шешу үшін ол билерді тағайындады. Сот ісін жүргізу тәртібін
Кенесарының жеке ... ... ... ... ... ... болсын, сіздердің араларыңыздағы ұрыс-керіс пен жан-жалды
қарау, адам өлім мәселелесін де шешу Сейілхан сұлтан мен ... ... ... қолдарына осы істерді жүргізуге рұқсат берілген жарлық
бар”/1.287/.
Руаралық жанжалдар мен барымтаға жол ... ... ... бірі ... жүйесінде жеке феодалдар жинайтын алымдарға тыйым салынып, жалпы
хандық салықтар енгізілді. Малдан ... ... үшір ... ... әр ауылдан бөлек салық алынды. Салық негізінен соғыстың қажеттілігіне
жұмсалды.
Жергілікті жердегі атқару билігінің ханның ... ... әр руға ... ... ... ... ... пікірін зерттеу,
көтеріліске үндеу сияқты түрлі жұмыстар атқарды.
Маңызды тапсырмаларды орындау үшін ... ... ... ... ... ... ... жағдай жасауды
ұйымдастырып бақылап отырды.
Ханның ішінде темірдей ... ... ... ... мен ... ... ... тартылды.
Салық жүйесінде жеке феодалдар жинайтын алымдарға тыйым салынып, жалпы
хандық салықтар енгізілді. ... ... ... үшір ... ... әр ауылдан бөлек салық алынды. Салық негізінен соғыстың қажеттілігіне
жұмсалды.
Архив деректері жергілікті жерлердегі билікті "Кенесары эмиссарлары" деп
аталған ... ... ... ... ... әр ... ... Олар алым-салық жинау барысын, ... ... ... ... ... ... және
Кенесарыға қосылған рулардың көңіл күйін бақылады т. б. Олар, ауыл-ауылға
Кенесары үндеулерін ... ... ... ... тапсырмаларды орындау үшін төлеңгіттер де пайдаланылды, оларға
әдетте кең құқық берілетін. Өзінің жауабында ... ... ... ... ... ... болғандығымнан мен өзім қалаған
үйге кедергісіз қонып, керек кезінде, көлікті де ... ... ... ... ... Кенесарыға өз еріктерімен зекет төлеуі
осының айғағы”/2.38/.
Кенесары иеленген аймақта оның ... ... ... ... ... ... тәртіп сақталған. Қорыққандықтан барлық
бұйрықтар бұлжытпай орындалады, ал егер ... ... ... ондай адамның басына қылышпен бір немесе екі рет ұрып жазалап
отырған”/4.56/.
Сөйтіп, Кенесары тұсында елді ... бір ... ... ... жеке салаларға бөлінді, әр атқарушы белгілі бір
мемлекеттік қызметке (сот, әскери, елшілік т. б.) ие ... ... ... реформалауы өкіметтің орталық-тануына
белгілі бір дәрежеде игі әсер етті.
Сот-құқықтық реформаның мақсаты сот істерін қарауды ... ... ... ... пен ру ... ... ... сот реформасын жасағанда, ... ... ... еткен
ізашарларының ісін жалғастыра білді. Сондай ... бірі ... ... ... ... жарғының" авторы ретінде белгілі, ірі сот
реформаторы Тәуке хан ... ... еді. ... ... өзі құрған
мемлекетті нығайтуға бағытталган-ды. ... ... ... ... қатынастар талабына сай бейімдей отырып, ол ру араздығына қарсы
аянбай ... және жеке ... мен ... ... ... ... қазақтардың әдеттегі құқығына жаңалықтар енгізе ... ... ... толық өз қолына шоғырландырды. Алғаш Тәуке заңдары бойынша, сот
құқығы мемлекеттік өкімет органдарына ... ... ... ... ру ... мен сұлтандарының мүддесіне осылайша
елеулі соққы берілді.
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы тағы бір ірі ... ... ... ... ... ... ... Арынғазы сұлтан болды
(1815—1821). Оның ... ... ... ... қарағанда басқаша
сипатталатын. Соған ... ... сот ісін құру ... ... ... ... еді. Оның біріктіруші саясаты феодалдық негізде
құрылды. Арынғазы ру ... ... сот ... ... ... дау-жанжал ол тағайындаған қазылар арқылы шешілетін болды
Арынғазының заң шығарушылық ... бір ... — ол сот ... ... құқығы бойынша емес, шариғат дәстүрі бойынша жүргізу.
Бұл сөзсіз түрде оң қадам және ... ... ... белгілі бір кезең болды. Арынғазының заң шығарушылық қызметі
туралы Мейендорф былай деп жазды: ... ... ... ... үшін ... ... бірақ ол сот ісін аталар заңы бойынша емес, ешкім білмейтін
бейтаныс Мұхаммед ... ... ... қызметінде қазақтардың әдеттегі құқығын тура жоққа шығару
байқалмаса да, оны бар ... ... ... жоқ. Бұл ... ... ұқсастығы көп еді.
Сот-қүқықтық реформаны Кенесары біртұтас қазақ мемлекетінің құрылуына
барынша қарсы болған ру ... ... ... отырып жүргізді.
Өзінің заң шығарушылық қызметін Кенесары әдеттегі қүқықтарға ... ... ол ру ... ... ... сот ісін өзі тагайындаған
билер мен жасауылдардың қолына берді. Мысалы, ол Төртқара ... ... етіп ... ... пен Қазанғап Өтебасовты бекітті. Шөмекей
руында "би атағын Тағбан Мәмбетбаев алды"/14.152/. Қызметін жеке ... ... ... ... ... ... олардың орнына халық
сеніміне ие болған адамдарды қойған және ... ... ... берген.
Кенесары ордасында болып қайтқан хорунжий Құсияпғали Орманов Орынбор Шекара
Комиссиясының ... ... ... ... ... биі ... граф атағын қоса беріп, Өтетілеу
Кетебаевты тағайындады деп жазған. Құсияпғали ... ... ... ... ... жоғарыда есімдері аталған билерге „графтарға” деп хат
жазған, ол ма Кенесарының ... де ... ... ... хат ... ... ... арасындағы аса маңызды сот істерін, сондай-ақ өзінің қол астынан
тыс жерлердегі рулардың бұларға талап қойған ... ... ... ... ... сол жерлерге арнайы жасауыл жіберіп қараттырды.
Талап қойылған сот ісін қарауды негізінен үш топқа ... ... ... ... ... барымта және адам өліміне байланысты
қаралатын сот істері; 2) ... ... емес ... ... сот ... олар бұған жиі арызданатын; 3) ... ... мен ... ... ... ... шешетін сот ісі.
Осы топтардың әрқайсысын жеке-жеке қарастырып көрейік.
Рулар арасындағы жанжалды қарағанда, Кенесары араздықты тоқтатуға және
өзінің ... ... ... ... ... Ол өзінің
қарамағындағы қазақтардың малын рұқсатсыз тартып алуға қатан тыйым салды
және тартып ... ... ... ... ... ... отырды. Өзінің
ағасы Көшек сұлтаннан ол айдап әкеткен ... бір ... да ... ... етті және оған ... барымталауға, тонауға келмегенін,
қазақ халқын орыс ... ... үшін ... ... ... ... өздерінің жанжалдарын шешуді өтініп, оған
жиі келетін болған. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... үстінен арыз айтып келеді, сонда ол ... ... пен ... ... ... бағаналы-қыпшақтарға
баруды, арғындардың арызын сөзсіз қанағаттандыруды” бұйырады. Жасауылдар
Арғын ... ... ... ... келіп, билермен бірге істі
қарап, арғындардың арызын қанағаттандырады.
Осылайша, Кенесары ... ... ... ... ... мен ... ... жанжалдарды өршітпей екі жақты бітістіріп отыруға ... ... ... ... ... ... ... әңгімесінде"
Кенесарының осы саясатының айқын айғағын көреміз. „Бұл кезеңде,— деп еске
алады Бұқарбай,— біз, ... ... ... ат ... жүріп,
Қоқанмен күресіп, Созақ, Түркістан, Ақмешіт қамалдарын қоршауға алған
болатынбыз. Сырдарияның оң жақ ... Шу ... ... ... ... кезімізде, қыпшақ байының Құраш деген сұлу қызына
көзіміз ... Мен, ... және ... ... де ... ... болып
қалдық. Қыздың әкесіне ... ... ... ... ... ешкімге де бермеймін” және де „сендер бүгін мұнда, ертең анда
жүретін қаңғыбассыңдар” деді. Бұл сөзге шамданған біз ... ... ... малын айдап әкетейік” деп Кенесарыдан рұқсат сұрадық. Кенесары бізге
қарап: ... ... ... пе, ... керек пе? Алыстағы дұшпанды жеңбей
тұрып, біздің қол астымыздағы халықтың бірлігін бұзуды ойлағандарың ба бұл.
Егер сендерге ... ... ... ... да ... ... алыңдар,
сөйтіп өзбектің қыздарына үйленіңдер, ал өзімізідің адамдарды тонауға
рұқсат бермеймін”/6.168/ деді.
Кейде өздерінің ... ... ... ... ... оның қол
астынан сырт жерлердегі рулардың қазақтары да келетін болған, ал ... ... ... ешуақытта бас тартпаған. Мысалы, төлеңгіт Есқара
Қосқадамов былай деп көрсетеді: ... ... ... ... бері ... келген Бағаналы руымен татуластыруды өтінді.
Кенесары бұған келісіп, өз атынан Қадыр биге, ... биге және ... хат ... ... Адай және ... ... өкілдері де жиі келіп отырған.
Мысалы, Көтібар батыр ... ... және ... келіп,
төртқаралықтармен „ертеден келе жатқан жер ... ... ... ... бері 20 ... ... ... өткен ескі дау”/1.291/ болуы себепті мұны
құп көрмеді. Кенесары ... ... ... ... ... бұлар келіспей, өкпелеп өз ауылына қайтып кетті.
Соңғы мәселе - ол Кенесары жақтастары мен ... ... ... ... ... ... сот істері. Мұндай жанжалдарды көп
жағдайда өздерінің бодауындағы қазақтарды Кенесары қарамағындағы ауылдардың
малдарын ... ... ... ... ... ... Бұл секілді
жанжалдарды басу үшін Кенесары өз жақтастарының ... ... ... ... ... отырды. Егер бұдан нәтиже шықпаса, Кенесары билеуші
сұлтандарға сөз салып, осы ... ... ... Ал егер бұл да ... ... ... Комиссиясына немесе тікелей губернаторға мағлұмдама
хат жолдап, билеуші сұлтандардың бұл істі ... ... ... ... ... болу ... оның ... бірнеше үзінді
келтірейік: „Назар руының қазақтары менің көп ... ... ... ... ... соң мен ... ... ертіп, өзара дауды бітістіру үшін
соларға бардым, бірақ олар бізбен төбелесіп, көп адамымызды ... ... бір ... ... және ... ... қазақтары бізді
жыл сайын мазалауда. Біз оларға адамдарымызды жіберіп жылқымызды айдап
кеткен істерін қарағымыз ... еді, ... олар ... бет ... ... ... билеуші сұлтандарға айтып едік, олар да біздің өтінішімізге
көңіл аудармады” деп жазды.
Орынбор әскери губернаторы ... ... ... ... ... ... ... Назар, Шүрек рулары өздерінің бұрынғы жауыздықтарын
қайталап, бастапқыда Жағалбайлы руының ... ... ... ... ... сонан соң төртқаралықтардың жеті рет жылқысын айдап әкетті
және үш рет ... ... ал ... ... рет малын
ұрлады”/5.196/.
Өкінішке қарай, Кенесары сот ісін қарағаны үшін ... (хан ... ... білу қиын ... ... бір ... ... нәрсеміз-құн мен айып
жүйесіне Кенесары қаншалықты өзгеріс енгізгені. Құн мәселесі ... ... бір ғана ... аударарлық құжат таптық. Феодал құлдарының
ешқандай құкығы болмағаны белгілі, ... иесі оны ... үшін де ... ... ... Сейтен би Азнабаевтың есігінде Тілеген Кенетеев 20
жылдай құлдықта болды. Қашпақшы болған әрекеті үшін Азнабаев оның анасы ... өз ... ... ... және Кенесарыдан өз құлын өлтіруге
рұқсат сұрады. „Кенесары оны өлтіруге рұқсат етпеді, қайта оның ұзақ ... үшін 40 ... ... немесе 20 құлынды бие беруді, әрі Сейтен отқа
өртеген анасы мен ... ... ... өзіне бостандық беруге
бұйырды”/1.191/.
Келтірген үзінді құл Тілеген Кенетеевтің жауабынан ... оны ... өз ... ... Бұл ... біз Кенесарының құн
төлеуді сақтап қана қоймай оны құлдарға да қатысты ... ... осы ... бұл ... бойынша түйін түю қиын. Тек атап ... ... ... деректерден білетініміз-Кенесарының өзінде және
жалпы көтерілісшілер арасында құл дегенболмаған. ... ... ... ... және оған басы бос ... құқығын (құн төлеу) беру
туралы шешімі аса көңіл аударарлық. Кенесарының мұндай ... ... ... Қазақстандағы құлдыққа қарсы саясаты әсер еткен болуы ... ... ... ... ... дауы ... мен ... Кенесарының қалай қарағаны айтуға тұрарлық.
Кенесары жақтастарының кейбіреуінің жауабынан және патша жансыздарының
көрсетіндісінен біз ... ... жаны қас ... ... ... тобының қазағы Дәнетеров тергеуде былай деп жауап ... ... ... бірақ ол тонауға рұқсат етпеді, алайда
біз, жолдасым екеуміз өзіміз кеттік”.
Кенесарыға барып қайтқан Қанжығалы болысының биі Ноғыр ... ... ... деп ... ... ... ... айдап әкетіліпті,
бірақ ол мұндай істі қолдамады және ... айып ... ал жоқ ... адамға 40 жылқысын қайтарды”. ... тағы бір ... ... ... ... бес ... ... руына барып, бізді
Кенесары жіберді дейді де „таңдаулы аттармен, соның ішінде биелермен ... ... ... ... ... ... Кенесарыдан келгені
рас па, өтірік пе, соны тексергенде Кенесарының ондай бұйрық ... Осы ... ... ... ... ... ... жіберіп
„Дүйсенбайдың талабы орынсыз екендігін, сол үшін Дуйсенбай мен оның
жолдастары ... ... ұрып ... ... ... ... деген көзқарасын оның Орынбор Шекара Комиссиясының
төрағасына жазған хатынан да байқауға болады. Онда ол ... ... ... ... ... ... деп көрсеткен сұлтандар хатының
өтірік екендігін дәлелдеді. Кенесары былай деп ... ... біз ... ... руларымен аразбыз, сондықтан олар бастықтарға ... арыз ... ... ... ... бұл ... естіп мен
қатты қиналдым. Жоғары мәртебелі тақсыр, егер ... ... ... бір
сенімді адам жіберсеңіз, ол аталған рулардың басты билерін және бізді
жинап, ісімізді қараса, егер біз ... ... ... ... да ... ... онда бізді жер бастырып жүргізбей-ақ қойыңыз”/6.36/.
Кенесары қызметін бақылаған үкімет орындары да оның барымтаны тоқтату
туралы шешіміне ... ... ... өз ... қырғыздарға
барымтаны, ұрлықты тоқтатуға және тыныш өмір сүруге бұйрық берді, сонан
кейін оның ... ... ... орнады”/1.193/.
Барымтаға байланысты пайда болатын руаралық жанжалды Кенесары қалай ... ... ... ол Шөмекей және Төртқара руларының ... ... қол ... Осы жағдайға байланысты әскери старшын
Лебедев былай деп жазды: „Кенесары аталған ... ... алды ... ... ... ... жақсы кеңес беруде”.
Осының бәрі Кенесарының барымтаға теріс қарағанын көрсетеді. Алайда бұл
Кенесары жақтастарының ... өз ... мал ... ... ... Бұл арада көтеріліске қатысудан бас тартқан және ... ... ... ірі феодалдардың малмүлкін тартып алуды
барымтамен шатастырмау керек.
Кенесарыға барымталанған малды қайтаруды өтініп, оған ... ... ... тұрған. Мысалы, 1842 жылы Арғын руының рубасшысы белгілі ... ... ... ... бағынышты Бағаналы руының қазақтары ... ал ... сол мал ... жақтастарының қолына түседі. Мұны естіп-
білген Шеген Мусин қолға түскен малды ... ... ... өз
баласы Қазыбекті жібереді. Кенесарының бұйрығы бойынша, „Қазыбекке ... ... ... бәрі дерлік қайтарылды”.
Кенесары жауласушы руларды татуластыруға ерекше мән берді. Ол ру
араздығы мен ... ... ... ... ... қамтамасыз
етуге болмайтынын түсінген. Кенесары хан сайланған күні-ақ ... және ... ... ... ... кезекте талап етті.
„Кенесары оларды ... ... ... оның ... ... ... татуласуға және Кенесарыны хан сайлауға келісті”.
Өзінің жансыздарының ... ... ... ... билеуші
сұлтан Ахмет Жантөрин Лебедевке былай деп жазды: „Кенесары бейбіт ... ... ... ... ... және ... руларымен достасып
алған, оның ақылына құлақ асқан ... ... ... қойғаны өз алдына,
сонымен бірге бұрын өздері ... ... ... ... ... қызметінің осы жағына үкімет ерекше маңыз берді. ... ... ... Генстің хаты осыны көрсетеді: „Жаман жағы, оның
татуластырушы, жарлық ... ... ... ... яғни ол, ... ... ал ... табысты қимылдаған сайын жақтастары
көбейіп, Ордада ықпалы күшейеді де, ... ... ... ... ... ... келе, Кенесарының қызметі рулық
араздықты жоюға және қазақтардың әдеттегі құқығына елеулі өзгерістер ... оны ... ... құқық дәрежесіне көтеруге көмектесті
деуге болады. Ал жауласушы руларды бітімге келтіру, феодалдық алауыздықтың
тыйылуына жеткізді.
Салық саясатындағы ... ... ... ... ... ... түсетін бірыңғай салықпен ауыстыруға Кенесарының талаптануы
деу керек. Бұл феодалдық алымды, мемлекеттік салықпен ... ... ... ... ... ... Хиуа не Бұқара хандарына салық
төлеуден және орыс өкіметіне түтін салығын төлеуден, әлбетте, құтылған ... Бұл ... ... ... жеңілдеуіне әсер етті. Алайда
соғыс уақытының талабы ... хан ... ... әр ... қатаң талап етуге итермеледі, ал бұл оның қол ... ауыр ... мал ... ... ... „зекет”, ал
егіншілерден „ұшыр” салығын сақтап қалды. Сонымен ... ол ауыл ... ... және әр ... ... ... ... сыйлықтар алып
отырды.
Зекет салығын жинаған кезде Кенесары ... бір ... ... ... басқа дейінгі малдан салық мүлдем алынбады, 40 бастан 100 басқа дейінгі
малдан 1 бас, онан әрі ... 40 ... 1 бас ... ... Көптеген
Кенесары жақтастарының жауабы және патша ... ... ... ... Өзіне қарасты рулардан Кенесары зекетті киім, қару-жарақ,
ер-тұрман түрінде ... ... ... негізінен әскер қажетін өтеуге
жұмсалды./28.150/.
Ауыл ... ... ... алым туралы кептеген куәгерлер әңгімелейді.
Мысалы, арғын Даңғар Надырбеков ... ... ... ... ... салық жинауға бөлінген 20 шақты адамның құрамында
болғандығын, „Қыпшақ руының 2 ауылынан бір-бір ... ... ... ... ... ... қазағы Иманқұл Сарыбаев Орынбор Шекара Комиссиясына берген
көрсетуінде, өзінің Арғын руында болған кезінде, Кенесарының 130 төлеңгіті
„әр ауылдан бір жылқы, бір ... ... ... ... ... ... бұл ... дұрыс қолданылмаған сияқты. Өйткені, зекет
ешқашан ауыл басына ... ... ... ... қоқаңдықтар мен
хиуалықтар сияқты жан басы және үй басы салығын енгізген жоқ.
Архивтік құжаттардан зекетпен қатар қазақ рулары өз ... ... де асып ... жылу ... ... ... ... „ерікті
жәрдем” шын мәнінде қосымша салық болды және осындай „жәрдемдер” жиі
жиналып ... ... ... орда қазақтары Кенесарыға көп мөлшерде ұн
әкеліп отырады”.
Урядник Лобановтың хабарына ... ... және ... ... ... ... оны хан санаған, оған астық және мал ... бір ... ... ... ... Кенесарыға „ең жақсы 30
семіз бие” сыйға тартқаны хабарланады ... ... бір ... ... ... ал, деп ... ... маған ұсыныс жасады” дейді.
Зекетпен қатар „ұшыр”салығы да жиналды. „Ұшырды” тек егіншілікпен
айналысатын рулар ғана ... Олар ... ... ... ... ... ... отырды. Бұл уақытта Кенесары жақтастарының біршама
бөлігі ... ... Іле ... жағалауларында, Ырғыз бен Торғай
өзендерінің тармақтары бойында егіншілікпен айналысқан. Барлық ... ... ... ... ... ... және ... мұқтажы
мен әскерді ұстауға жұмсалды.
Жалпы алғанда, Кенесары салықтарының ауыртпалығы арта түсті, ... ... ... өзі ... ... нығаюына көмектесті. Бұрын
әрбір ру феодалы ... ... ... ... өзі ... ... басты себептерінің бірі болған еді. Ал, енді салықты тек
жоғарғы „өкімет қана ... алды және ол ... ... жағдайын
нығайтып қана қоймай қазақ мемлекетінің беріктігін күшейтті.
Кенесарының шаруашылық саласындағы шаралары ерекше көңіл қоюға тұрарлық
Ол ... ... ... ... ... ... пен
егіншілікке көшу идеясы шындығьшда Абылай ханнан қалған еді. 1764 ... ... ... қол астындағы қазақтардың егіншілікке ... ... ... 10 ... ... ... ... болатын . Атасының ісін
немересі Кенесарынынң жалғастырғысы ... ... ... ... ... қол астындағы қазақтар енді бұрынғыдай ... орыс ... ... Қоқан мен Хиуадан астық сатып ала
алмайтын. Кенесары үшін тұықтан ... бір ғана жолы — ... ... ... ... ... шаралары ерекше көңіл қоюға тұрарлық.
Ол қазақтар арасында ... ... ... ... ... көшу ... шындығында Абылай ханнан қалған еді. 1767 жылдың
өзінде ... ... қол ... қазақтардың егіншілікке үйрету үшін
Екатерина ІІ-ден он ... ... ... ... ... ... ісін
немересі Кенесарының жалғастырғысы келген. ... ... ... ... Кенесарының қол астындағы қазақтар енді бұрынғыдай
шекара маңындағы орыс тұрғындардан немесе Қоқан мен Хиуадан ... ... ... ... үшін ... шығудың бір ғана ... ... ... ... ... және ... ... ұмтылып отырғанын
Кенесары өкімет орындарымен хат жазысқанда жиі ... ... ... ... ... бір ... ол ... дейді: „Қайырымды
генерал маған патшаның шапағатын алуға ... онда мен ... ... өз ... егіншілікпен, аң аулаумен және басқа да бейбіт
істермен айналысуға мәжбүр етер ... ... ... ... ... орны қазақтардың
отырықшылыққа және егіншілікке көшуіне қарсы болды. Перовский және басқалар
айырбас сауда үшін ... мал ... ... ... ... есептеді. Сондықтан да шекара шебіне жақын жердегі отырықшы ... ... ал ... ...... ... жойылып
отырды.
Бұл саясат шекара комиссиясы чиновниктерінің бірінің әскери ... ... ... ... ... көрінеді: „Мен қырғыздардың
мәңгілік бақташы, көшпенді болғанын, еш уақытта ... ... ... ... ... ... ... қолөнерді де білмегенін шын
көңілмен қалаймын.
Перовский қазақтардың ... ... ... шара ретінде Орынбор
тұрғындары мен казак ... ... ... ... лайықты бағасына астықты сататын боласыңдар деп ұсыныс ... ... деп ... ... ... егіншілікпен айналысудың
қажеттілігі де болмай ... ... ... ... ... ... іспен айналысуын тоқтатады”.
Орынбор билеушілерінің осы саясаты туралы белгілі публицист Артемьев
мынадай дұрыс ... ... ... „Халықты осындай кәсіппен
(егіншілікпен) айналысудан аластату ... бола ... бір ... ... ... құтқарса, екінші жағы- отырықшылыққа, жалпы
адамзаттың жаңа қадамы ... ... ... ... ... ... Орынбор губернаторы Катенин де дәл осыны айтып, былай деп
жазды: „ Менің алдымдағы генерал-адъютант граф
Перовский ... ... ... ... ... ... және ... салуға бет бұра бастағанын ұнатпай, қолынан келгенінше
қарсы шаралар қолданып баққан. Оның ... ... ... ... арттыру ойы еді. Оларды астық қажет болғанда бізге жалынуға
мәжбүр ету және өз ... ... ... ... ... ... қарсылығына қарамастан, Кенесары өз ... ... ... ... ... ... ... барынша
көмектесті. Ал, бұл іспен айналыспаған руларды егіншілікпен шұғылдануға
үгіттеді.
Ұлт-азаттық қозғалыстың ... ... бен ... ... ... ... ... егіншілікпен айналысты. Мысалы, Ырғыз бен Торғай
ауданында мыңға жуық отбасы егіншілікпен айналысқан. ... ... да ... ... ... Қаракөл мен Қызылкөл арасын мекендеген Шөмекей
руын, Ор маңын, Ащыбұлақ және Тасбұтақ елін мекендеген Жағалбайлы руларын
атауға болады.
Қазақтар ... ... ... ... Арық ... ... ... суғаруға тиімді ыңғайластырды. Мысалы, Жыланшық пен
Торғай өзендері арасындағы егінші ... ұсақ ... арық ... қосып, егіншілікті суғаруға пайдаланды.
Кенесарының егіншілік пен отырықшылыққа көшу туралы ойы, әскерлер жан-
жағынан ... өз ... Ұлы ... ... ... ... де есінен
кетпеді. Осы жерде де ол өзінің ... ... ... ... ... ... Орынбор Шекара Комиссиясының есептерінде былай
деп жазылған: „Ресей төңірегіне оралуға мүмкіндігі ... ол ... Іле мен оның ... ... егіншілікпен
айналысуға ақыл берді”.
Кенесары жақтастарының егіншілікпен айналысқанын ... ... ... Дәулеткелді Бесбаев та (Назар тармағынан) әңгімелейді. Қиын
жағдайда болғандықтан, (Кенесары) өзінің жақтастарына ... ... ... әрі ... шара ... ... айналысуды ұсынды”.
Сонымен, Кенесарының егіншілерді қолдау саясаты ... онан әрі ... әсер ... ХІХ ... ... ... ... едәуір бөлігі айналысты.
Кенесары көтеріліске қатысушылардың материалдық ... ... жолы ... деп ... деу керек. Бұл Кенесарының ... ... ... ... ... ол өзі ... ... деп қазақтарға уәде беріпті.
Кенесарының саудаға қатынасы да ... ... ... ол ... ... өкіметінің отарлық саясатын жүзеге асырудың бір жолы ретінде
санап, оған қарсы болды. Сондықтан да ол ... ... және ... ... ... Орта Азияға бет алған сауда керуендеріне шабуыл жасап,
сауданы тыйып тастауға тырысты. Батыс Сібір ... ... тек ... ... ... ... керуендеріне шабуыл
жасауының нәтижесінде 277550 ... ... ... ... ... ... Рязань және Петропавл көпестері
болды. Алайда, шығынның жалпы сомасы едәуір көп еді. ... ... ... ... қана ... жоқ, ... ... өз иелігіндегі
аймақтарда көпестердің барлық тауарларын тартып алып ... ... Орта ... ... ... онда ... ... бекіністерін жойып, әскерлерін алып кетеді деп ойлап қателескен.
Кенесары ордасында болған көпес Мухсимов пен ... ... ... ойы біздің көпестердің Ташкентпен және ... ... ... даласымен сауда қатынастарын тоқтату болды. Ол ... ... ... ... жасаудан түсетін пайдасын болдырмай
тастағысы келді. Ал, пайда түспейтін болса, онда ... ... ... ... ... мен ... ... бас тартады деп ойлады”. Алайда, өз
ордасын Ырғыз бен Торғай (Кіші жүз) маңына көшіргеннен кейін көп ... өз ... ... ... және бәленің бәрі саудада емес, патша
өкіметінің әскери-отарлау саясатында екендігіне көзі жетті. Сонымен қатар,
ол шекара Шебі аймағын ... ... ... орыс ... ... ... да ... білген еді. Тілеу мен Қабақ ру ... ... ... ... оған орыстарды жек көрген әрекетін
қоюға ақыл берді. Себебі, „олардан нан және басқа сатып ... ... ... ... ... Кенесары жақтастарының бір бөлігі де керуен басы
және кіреші болып қызмет етіп жүрген. Олар ... ... ... ... бір ... Байұлы руының Жаппас тармағының, Қыпшақ
руының Қарабалық және Торайғыр тармақтарының қазақтары болатын.
Саудадан пайда ... ... ... енді ... ... ... оларға баж салығын сала бастады. Мұндай салық салғанда ол
жекелеген керуенбасылардың көтерілісшілерге көзқарасы қандай екенін ... ... ... ... ... ... ... баж салығын өндіру
тәртібі туралы билеуші сұлтан ... ... ... хабарлаған: „Жаппас
руының кіреші қазақтарына әр қостан - 1 ... және 8 зат, ... әр ... - 9 зат ... сол ... ... руының
кірешілерінен ештеңе де алмады”.
Бұл жерде бірден көзге түсетін нәрсе жаппас руының керуен ... ... ... баж ... көп ... бұқаралықтардан одан
әлде қайда аз алынатыны, ал Арғындарға ешқандай баж салығы ... ... ... әр ... ... ... түсіндіру
керек. Жаппас руының рубасылары зауряд-хорунжий Жаңғабыл Төлегенов, Алтыбай
Көбеков көтерілістің бас кезінен-ақ көтерілісшілерге дұшпандықпен ... ... ... да ... Сондықтан Жаппас руының керуен
басы және татар кірешілері көп мөлшерде салық төледі. Ал бұқаралықтар ... ... ... ... ... олар ... ... қатынаста
болды. Кенесары жақтастары Бұқар базарларында, тіпті қызу сауда ... ... мал ... ... ... ... ... тауарлар
сатып алатын.
Орыс сауда керуендеріне де баж салығы өнебойы көп салына бермеген.
Мысалы, 1841 жылы ... ... ... ... ... кезінде
Кенесары олардың қазақ даласымен саудасын кеңейтуге жағдай жасап отырды.
Кенесарының орыс саудасына көзқарасының өзгеруін, оның 1845 жылғы ... ... ... ... ... ... достық шарт
жасасуға үміттенгенімен түсінуге болады. Сонда,-дейтін ... ... ... ... ... алады. Бұған оның Орынбор
губернаторына мынадай өтінішпен хатжазуы дәлел: „Барлық ... ... және ... ... Шебі ... ... орнынан алып, барлық ордаларды ... ... ... ... ... ... адал қызмет ететін боламын да, ... ... ... ... өз ... ... ... қатар,
Орынбор өлкесіне дейінгі кеңістікте жол қатынасын жетілдіру, яғни, ... ... ... ... іс ... ... байланыст Небольсиннің 1841 жылы 13 қыркүйекте Троицкіден шыққан
орыс сауда керуені туралы ... ... ... жөн. Бұл ... ... ... ... керек еді. Алайда Бұқар мен Қоқан ... ... ... онан әрі ... ... ... ... Кенесары
жасағымен Ақмешітті қоршап жатқан бұқарлықтарға көмекке аттаныпты деген
сыбыс та ... ... ... қорыққан керуенбасы Ақмешіттің
жағдайын білу үшін және „еркін өтуге Кенесарыдан рұсат ... ... ... үшін оған 350 ... тілләсін беруге” ұсыныс жасады.
Керуен Кенесарыдан рұқсат күтіп, бір ... аса ... бір ... ... ... деп ... ... өзіне ұсынылған сыйлықтарды жақсы
қабылдап, әкелгендерге жылы ... ... және ... онан ... қорғау үшін өзіне байланысты шараның бәрін қолданды, Өзі де
Ақмешіт маңында болған Кенесары саудагердің ... ... ... ... ... ... тимейтін болуы жөнінде әрекет жасады”.
Алайда керуенге Бұқарға аман-есен жету жазбаған екен. Жолда, Қызылқұм
маңында, оған „қатыгез қырғыздар” шабуыл ... 500-ге жуық ... ... Орта ... және орыс ... көзқарасына сипаттама беру
үшін саудагер Рахим Адамов пен Уәли Халитовтың жауаптарының үлкен маңызы
бар:
„Мен ... ... ... ... соң, ол ... ... қажетті
заттарың бар ма деп сұрады және ол өз ... үш ... ... айырбас жасау үшін бақылаумен жібермекші болған екен. Бірақ,
менде қажетті ... ... көзі ... соң ... ... ... өтуге
өз мөрі басылған қағаз берді. Сонымен бірге, ол керуенбасы ... ... ... және оның ... ... ... ... қорған болуына бұйрық беретінін айтып ... ... Ол ... айырбас жасау үшін өз ауылдарына шақырды және бізді қорғауға
уәде берді”.
1845 жылы Герн мен Долговтың елшілігі сәтсіздікке ұшыраған соң, ... ... шарт ... ... көзі ... ... ... және
Хиуамен қызу сауда жүргізуге шешім қабылдады. ... ... ... ... ... ... және онан түскен ақшаға қару-жарақ пен оқ-
дәрі сатып алды. Мысалы, Төртқара және Шөмекей руларынан ... ... ол Хиуа ... ... ... одан түскен ақшаға екі зеңбірек, сатып
алып, орыстарға тойтарыс бермек болды”/1.309/.
Екінші бір құжатта мынадай мәлімет бар: „Кенесарыдан ... ... ... ... ... сатылды, ақшасына мылтық сатып алынды”.
Кенесары өз аймағындағы сауданы қолдап отырды. Өзіне қосылған руларда
сауда ... ... өз ... ... ... ... ... ордасында болған сұлтан Саналы Мырзағалиев былай деп әңгімелейді:
„Кенесары ауылдарында Орскіден ... ... ... Хусаин және Мұса
Бұрнаевтардың сауда жасап жүргенін ... мен ... ... алып қайтқанымда, олар әлі де сонда қалған болатын” .
Кенесары өз ауылдарында сауда жасаған көпестерге баж салығын ... ... ... ... ... Генерал Генске жазылған бір
хабарламада ... деп ... ... ауылдарында болған
саудагерлер көп ... ... ... ... ауылдарында сауда
жасағандықтан және ... ... ... ... ... бұйрық
берілген”.
Кенесары өзіне қосылған рулардан біраз нәрселерді өзі де сатып ... ... ... ... бастығы хабарында: „Кенесары ... ... және ... ... ... ... ... қымбат бағамен сәйгүліктер сатып алды, сонымен қатар біраз
азық-түлік қорын ... ... ... ... қазақтардың орыс тұрғындармен сауда
байланысы кеңейе түсті және шаруашылықтың натуралды негізінің ... ... ... Одан ... ... ... ... одан әрі кең қанат жайды, бірақ ол негізінен өзінің айырбас сипатын
өзгерте қойған жоқ.
Егер біз ... ... ... өзіндік өзгешелігіне қысқаша
тоқталмасақ, онда оның хандығының ішкі саяси құрылысының сипаттамасы толық
болмас еді. ... ... ... ... ... олар тез ... отырды. Маркстің өзі „азиаттық қоғамдардың
экономикалық құрылымының беріктігі және ... мен ... ... ... және қайта құрылуының, олардағы әулеттердің жиі
ауысуының арасында айырмашылық ... ... атап ... ... ... ... ... элементтерінің құрылымына саясаттың сан
құбылмалы дауылдары әсер етпейтін еді”/1.313/.
XVI-XVIІІ ... ... ... ... берік еместігімен және
бірнеше рет ыдырауымен осы тұжырымға нақты мысал бола ... ... ... ... типіне жатты. Ал оның ... ... ... ... ... және экстенсивті ... ... ... ... Көшпелі шаруашылық мемлекеттік
орталық құруға кедергі болды және патриархалдық-рулық ... ... ... Мұның бәрі, түптеп келгенде, өндіргіш күштер ... ... ... ... еді. Шаруашылықтың экстенсивті мал
жайылымдық көшпелі болуынан оның ... ... ... ... ... өзі Қазақстанның жалпы экономикасының мешеулігіне байланысты болды.
Осының бәрінен келіп саяси қондырманың ... ... және ... ... ... ... ... өзі салық жияды және өзін жоғарғы өкіметтен тәуелсізбін деп
санады. Бұл мемлекеттік бірлестіктің ... ... ... ... ... Кенесары дәл осындай тәртіпті жоюға күш
салған. Салықты тек жоғарғы өкімет жинай алатын болды, ... ол ... жеке ... ... кеми бастады. Жартылай тәуелді қазақ руларын
мемлекеттік бастауға бағындыру (жасауылдар арқылы ... және ... ... ... осы ... ... Мысалы, Ақсақалдар Кеңесін
жойып, оның орнына Хан Кеңесін құру-Кенесарының ... ... ... Оның ... ... ... Қазақстанда қалалық орталықтарды салуды армандауы осының ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық
дамуын тежеген патриархалдық-рулық ... ескі ... ... ... ... ... неғұрлым алдыңғы қатарлы формаларын
құруға алғышарт жасады. ... ... ... ... ... ... ... анағұрлым оң формаларына негіз қалаған аса ірі
мемлекеттік қайраткер болды.
Алайда, Кенесары өзінің ... күрт ... ... деп айтуға
болмайды. Тарихи жағдайларға байланысты ол ғасырлар бойғы патриархалдық-
рулық қатынастардың ... ру ... ... әр ... жоя ... ... барлық қызметі осы сарқыншақтарды
жоюға және біртұтас мемлекет ... ... еді. ... ... ... өмірінде қазақтың үш жүзін біртұтас мемлекетке шоғырландыра алмай
кетті.
Кенесары құрған қазақ мемлекеті туралы кейбір мәліметтер ХІХ ... ... ... ... ... байланысты жасалған „Тарихи
анықтамада” бар. Оны Кенесарыға замандас чиновниктер ... еді. ... ... ... ... ... ... күдік тудырмайды.
„Голос” газетінде жарияланған осы құжатта Кенесарыны былай сипаттайды:
„Абылай ханның ... ... оның ... ... ... ... аты шыққан батыр және қазақтар арасында ерекше беделді адам
болатын. Ол ақырында ... ... және ... орыстар билігіндегі Орта
және Кіші ордалардың кейбір руларының ханы атанып, орасан зор ... ... ... Түркістан облысынан Ташкентке дейінгі аралықты толық дерлік
Семей облысының ... ... Кіші ... бір ... және ... Ішкі ... ... тең жартысын өзіне бағындырды және
солардың толық билеушісі болды”/15.56/.
Сол кездегі тарихи жағдайларға байланысты-Қазақстанға патшалы Ресей ... Азия ... шын ... ...... өзі құрған
мемлекетті сақтай алмады. Оның қызметі қазақ мемлекеттілігін қайта құрудағы
уақыт өткізіп алып барып ... іс ... ... ішкі ... ... ... жасауды аяқтай келе,
өзара тартыс пен барымтаның, патша өкіметінің орталық саясаты және ... Хиуа ... ... ... кешкен халықтың қалың бұқарасы халық
күшін ... ... ... ... ... ... айта кету керек.
Кенесарының орталықтандырылған біртұқтас мемлекет құруға талаптануы
халық мүддесіне сай келген. Осы ... ... ... тарихшы, сол
кезде Орынбор Шекара Комиссиясында қызмет еткен А.Левшин былай деп жазды:
„Хан бола ... ... ... мен ... басқа саналы
қырғыздардың барлығы әр бастықтың жеке басшылығын талас пен өзара ... деп ... ... ... ордаларды бір хан басқарған кезде ... және ... өмір ... едік дейді олар. 3 бастық билегелі
жағдайымыз нашарлап кетті. Ал енді, билеушілер көбейе ... ... ... ... ... ... ... елді басқару-белгілі бір жүйеге ... ... жеке ... ... әр ... белгілі бір
мемлекеттік қызметке (сот, әскери, елшілік т. б.) ие ... ... ... ... өкіметтің орталық-тануына
белгілі бір дәрежеде игі әсер етті.
Сот-құқықтық ... ... сот ... ... жақсарту және
барымта, өзара талас пен ру араздығын тоқтату еді.
Жоғарыда айтылғандарды қорытындылай ... ... ... ... ... және қазақтардың әдеттегі құқығына елеулі өзгерістер енгізу
нәтижесінде оны жалпы мемлекеттік ... ... ... ... ... Ал ... ... бітімге келтіру, феодалдық алауыздықтың
тыйылуына жеткізді.
1.2. Кенесары Қасымұлының дипломатиялық әрекеттері мен шеберлігі.
Қазақстанды ... ... бара ... ... жазалаушы күштерінің
алқымнан алуына қарамастан азаттық күрестің он жылға созылуын, халықтың
дербестікті сақтап ... күш ... ... ... ... қимылдары үшін қолайлылығы, Ресейдің сонымен қатар ... ... ... тау ... ... ... алаңдауға да себепші болды.
Алайда үш жүздің өңіріндеде атой ... ... ... ... ... ұзақ ... созылуы, басқада көптеген мәселелерімен қатар
ұлы тұлғаның жеке ... ... ... және саясатшыл
қасиеттерінің биіктігінен деп ... орыс ... ... ... және Исатай батырлар сияқты “бұзық”, “қарақшы”, деп жек көрінішті
бағалармен ... ... ... ... ... ... ... Абылайдың немересін “айлакер, парасатты саясатшыл, қайракер”
ретінде де жоғары бағалайды. “ Өз ... ... ... тілеген
Кенесары, патриот бола тұра ,орыс мемлекетінің ерте ме кешпе ордалықтарды
басып алуға тырысатынын түсіне ... ... ... ... жыл ... ... комиссиясының төрағасы, генерал Вишневскийдің
экспедициясымен Кенсарыға қарсы күреске қатысқан , Орта және Ұлы жүз қазақ
феодалдарыментілдескен, 1833 ... ... ... күреске қатысқаны
үшін қазақ өлкесіне жер ... ... ... ... ... ... оны XIX ғасырдың 80-ші жылдарағы ... ... ... ... ... ... атақты Абд Эль Кадерманмен
теңестіреді. Шоқан Уалихановқа қамқорлық жасаған, ... ұлы ... ... ... хан ... ... ... екінші ғасырда Рим империясының отаршыл саясатына қарсы халқын
көтеріп, жанталаса күрескен Понт патшасы ... II ... ... ... саясатшыл дипломатиялық шеберлігін мойындағандығы/6.13/.
Сұлтан Кене-сарының айлакер саясатшылдығы көтерілістің алғашқы ... ... ... сол ... ... ... жапырып,
ауыздықталмаған Ресей билеп - ... ... ... жаулап алмай
тынбайтындығына көргендікпен көзі жеткен Кенесары бар қабілетін патшаның
жаулаушылық қимылдарын тоқтатуға немесе оның қарқынын ... үш ... ... ... ... ... граф В.А Перовский арқылы
патшаға жеткізуге дәмеленген хаттарының бірінде өзі бастаған ... ... ... ... - өлкемізде бекіністер салуды,
қалалар тұрғызуды, округтарды ұйымдастыруды 35 ... ... деп ... мен ... ... ... ... әскер жіберуіңізді өтінемін.
Мәселені басқаша шешсеңіздер, біздің әйелдеріміз бен ... ... ... ағзамға қызмет ете алмайды”,- деп толқуын білдірген. Әрине,
қазақ сұлтанының осы ... ... ... ... ... ... деп лепірте мадақтағанымен оған жақын да, алыс
та, болсамда жүрегіммен, жаныммен қызмет ... ... ... бір ... ... алып беріңіз”/2.158/ -деген сол В.А. ... ... аты шулы ... ... ... бола ... қалай да болмасын
қазақ өлкесіне Ресей әскерлерін жолатпаудың қамы деп ... ... ... ... ... ... жету жолында
дипломатиялық айла-амалдарды шебер ... ... ... ... ... ... ... деректемелік жинақтарда қазақ
ханының мақсатымен ниетінің мазмұнын ... ... ... ... мән беретін Кенесарының елшілері Жүсіп Жанкүшікұлы, ... ... ... ... Тоқтыұлы, және Қошынбай Қазанғапұлы
1838 ... ... ... ... губернаторы князь В.Д.Горчаковпен
Николай I-ші патшаға арнаған арнайы хаттары.
Зерттеуші Е.Бекмахановтың тамаша еңбегінде патшаға ... ... ... ... ... құжаттың соңғы бөлімі түсіп қалған. Бұл
арада біздің тәптіштеп көңілаударатын ... екі ... ... ... сұлтанның елшілерінің тағдырына сипаттама беру.
1838 жылдың желтоқсан айының 26-нда Үшбұлақ Сыртқы округтық приказының
Омбы облыстық басқармасына ... ... аға ... майор
Тұрдыбек Көшенов өзіне тапсырылған нұсқауға сай інісі ... ... ... ... ... Ақмола және Баянауыл өңірінің бес
“қырғызынан тартып ... ... ... Омбы ... ... ... сұлтан Кенесары Қасымовтың бес қырғызы қазіргі уақытта
қарауыл күзетіне тапсырылды. Кейбір ... ... ... ... ... ... ... содан кейін бізге де ... ... ... ... ... ... елшілерін қапастан құтқару мақсатында ... ... ... ... ... үрейленген сол чиновник Есенбақты руының
керейлерінің қарулы жасақтарының белсенділігінің ... ... ... ... ... ... ... үшін қосымша солдаттарды
жіберуді өтінген.
1839 жылдың қаңтар айының 16-нда полковник Ладыженскийдың талабына сай
Омбы дуан басы ... бес ... ... алу үшін ... қарамағына тапсыруды жөн көрген. Сонымен қатар ... ... ... хаттарды мейлінше тезірек губернатордың қолына
жеткізу көзделді. Бес ... ... ... ... ... ... екі ... мазмұнына зер салайық:
Бірінші “Бүкілроссиялық дара билеуші ... ... ... ... ... ... ұрпағы Кенесары Қасымұлынан.
Тақсыр! Төмендегі жағдайға көңіл аударсаңыз өзімді бақытты санаймын.
Сіздің ата-бабаларыңыз, бізде-менің атам Абылай хан ... ... өмір ... Оған еш ... ... сұққан жоқ, екі жақ та саудаласты,
жайлы өмір сақтады. Біздің елімізден ешкім алым-салық жинамайтын. ... ... ... жөнсіз сыпыра бастады, әртүрлі жәбір көрсетуді сезіп
отырмыз. ... ... ... ... ... төменгі буынғы
басқарушыларыңыз, ақиқатты аяқпен таптап, ... ... ... ... деп ... ... ... атам Абылайдың иелігіне кіретін өңірге
сіздің адамдарыңыз сегіз дуан ашқанына қатты қанжыламыз. ... ... ... тоқтату және бұрынғы тыныш өмірді қалпына келіру үшін
сізден дуанды және басқа да даламызда ... ... ... ... бақыт деп санаймын”.
Бұл хаттың мазмұнына терең ой жүгіртсек, көтерілістің басты себептерін,
Ресей мен Қазахия арасындағы ... ... ... ... Шағын ғана хатта негізгі талаптарын Абылай заманындағы және онан
кейінгі ... ... ... ... білу ... ... ойлы ... қасиеттеріне көңіл аударады. Сөйтіп, басты тілек –
тыныш өмірдің шырқын бұздырмау. Қасымұлының Ресей ... ... ... ... талап емес: округтарды жою, ... ... яғни ... ... елінің ішкі ісеріне қол сұғуға Ресей үкіметінің
құқысының жоқтығы. Бұл жағдай Кенесарының әр ... ... ... сай ... және Сібір губернаторларына ... ... ... ... ... ... желісінде дөрекілік, ой шұбалаңдығы,
қоқанлоқылық тағы да ... ... жат ... жоқ. ... ... сай , ... ... – бал тамған тілмен баданадай
талаптарды білдіру. ... ... ... ... ... ... қазақ сұлтанының талабының біраз айбарлылығы да байқалады:
“Сіздің есіңізге ... ... екі ... ... ... ... ... Ресейге бағынышты жұртты мен өз жағыма қаратып алды деп реніш
білдіресіз. ... ... ... ... атам ... ... ... дуандарды ұйымдастырып, салық жинаттырып отырған сіздер емес пе?
Бізге қысым көрсетудесіз. Оған наразылық ... ... ... ... көне ... ... егер ... басқа бір мемлекет билеп-
төстеп отырса, ... ... ... ... де ... ... ... бөлігі Е.Бекмаханов кітабына кірмеген. “менің
құлағымның шалғаны – ... ... және ... ... біздің осы елдермен байланыстарымыз сіздерді сескендіретін
тәрізді”. ... хат ... төрт ... ... ... Ақтау бекінісін жермен-жексен ету; Ақмола ... ... ... үкіметтің басқада қоныстарын жою; қапаста отырған
көтерілісшілерді босату. Құжаттың ең ... ... В.Д. ... ... ... ... хат ... елшілер арқылы хабарлауын
өтінген. Сұлтанның талап етуіне ... ... ... ... өзін мейлінше артық санаған.
Әрине, XIX ғасырдың бірінші жартысында әлі де ... ... ... хандықтары мен Кенесары арасында тығыз байланыс орнауы мүмкіндігінен
үрейленген патша үкіметінің түпкілікті саясаты осы елдерді де өз ... ... ... ... ... ... түсінді. Кейінгі оқиғалар
дәлелдегендей әсіресе Қоқан бектерінің Жетісу және Сыр бойындағы ... ... ... орай ... ... ... мен Ташкент бектері
арасындағы алауыздық Ресейден төнген қауіпке қарсы ... бір ... ... ... Бұл ... кейінірек. Осы екі хаттың
мазмұнындағы жеке талаптар Кенесарының барлық дерлік ... ... ... жеке мәселелерде жиі қайталанады.
Енді Кенесарының бес елшісінің кейінгі тағдырына қайта оралсақ. Сібір
шекаралық комиссиясының ... ... ... ... ... В.Д. ... жолдаған хатында “Кенесары қарақшыларын” Омбыдағы
әскери сотта қарау қажеттігін негіздей келе, ... ... ... алу ... оларды түрмеде бір-бірінен бөліп жеке бөлмелерде қапаста
ұсталуды қажет деп санады.
Е.Бекмахановтың зерттеуінде Кенесарының бес елшісінің екеуінің ғана аты-
жөндері берілген: ... ... ... ... Біз ... ... ... еңбегі қалған үшеуінің де ... ... ... ... Жанкүшікұлы туралы нақты мәліметтер
кездеспеді. Мамберді Қонысбайұлы Баянауыл ... ... ... ... Тайтоқ Дөненұлы Көкшетау округінің Атығай болысынан,
Қосымбай ... 33 ... ... ... Керей болысынан
.Е.Бекмахановтың кітабында –ол да Атығай болысынан /6.17/.
Қосымбай Қазанғапұлы орыс тілін жақсы білген, полковник Ладыженский ... ... ... ... Горькая шебіндегі казактарға бұрын да
белгілі екен.
Қарауылмен станицалар арқылы Омбыға әкеле жатқанда бірнеше ... ... ... ... қазақтардың ішінде Кенеары мейлінше жақын болған
Қосымбай Қазанғапұлы “тентектік, бүлікшілік ... ... ... Кінасын мойындаудан бастартқан Қ.Қазанғапұлы тергеушілерін
шатастыру мақсатымен тіпті Кенесарының хатының өзінен табылуын кездейсоқтық
деп бай-балам салған. ... ... ... ... ... ... ... керуеніне қосылып, Жетісудан қайтып оралғанда 60 жылқымыздан,
200 түйемізден айырылып, Тортұғұл болысының сұлтаны ... мен ... ... ... ... ... ... алынған малымызды
қайтарып аламыз деп жүргенде, сұлтан Кенесарының қолына түсіп, император
ағзам мен ... ... ... ... тура ... Одан ... хаттардың мазмұнымен таныс емеспін, сауатсызбын деп безек
қаққан./6.19/.
Азаттық қозғалыстың ... ... ... ... ... 1838
жылы 35 жастағы Тохтыұлы сұлтан Кенесарының ең жақын серіктерінің бірі ... ... ... ... ... ... ... көшіп
қонып жүрген Т.Тохтыұлы көтеріліске басынан қосылып, Кенесарының жауапты
тапсырмаларын орындаған.
Омбы ... (сот ... ... ... ... абақтыға
қамалған бас өкілге төмендегідей айыптар тақты: Ресейдің антын бұзғандық,
қоныс тепкен округтардан даланың түкпірлі аудандарына ... ... ... ... ... ... екі хатын жақын орналасқан
округқа жеткізуге талпыну. Алайда әскери соттың комиссиясының шешімінде
жазылғандай, ... ... ... және ... ... мойындаудан бас тартқан. Полковник Фаяцкиий князь В.Д.
Горчаковқа “қылмыскерлерді” ... ... ... ойын ... ... ... ... әрқайсысына мың дүре соғып, солдаттардың
арасынан өткізу, ал ... ... ... Сібірге жер аударуды
мақұлдаған. Омбы Ордананс-Гауз ... ... ... ... айдау ұйғарылғандығы нақты айқындалған./6.18/. Тобылды Тохтыұлынан
басқасынан кейінгі ... ... 1841 жылы ... ... ... ... ... оралып,
көтеріліске қайта қосылған. Қыпшақ, Тамын, Қозған, ... ... ... еткен./31.229/.
Кенесарының айлакер де, терең ойлы саясатшы және ... ... ... алмасқан хаттарынан көруге болады. Бұл
арада көңіл аударатын бір жай - ... ... және ... ... ... ... ... мүддесіне шебер
пайдалануы. В.А Перовский империяның ақсүйек билеушілерінің ең ... ... А.С ... бір ... ... ... 1833-1842 жылдары
арасында Орынбор өлкесінің губернаторы ретінде қазақ ... ... ... ... ... ... ... гөрі жақын таныс еді.
1836-1838жылдары Исатай Тайманұлы басқарған Бөкей ордасындағы шаруалар
көтерілісін күшпен жақын арада ... граф В.А. ... ... ... де ... Кенесары сияқты шоқ тұлға басқарған жаппай халық соғысын
тек күшпен басудың қиындығын түсінді. Патшаның ... ... ... В.А. ... де ... отын ... ... белгілі.
Алайда Перовский негізінде айла-амалмен шешудің ... ... ... ертеден келе жатқан ең лауазымды ақсуектерінің тұқымынан шыққан
князь В.Д.Горчаков бар мүмкіндікті іске ... ... ... ... ... етті. Сібір әскери корпусының командирі ретінде 1840 жылы
қазан айының 18-інде ... ... ... ... ... бірінде,
егерде қауірт шаралар қабылданбаса Кенесары келесі жылдың ... ... ... ... қамтып, дес бермей кетеме деген қаупін
білдіреді “…ешбір ... ... ... ... тіпті
қаламаймын. Қам жемей жата берсек, оны ... ... ... ... -деп ... ... В.А. ... князь В.Д.Горчаковқа арналған хаттарында ... ... де ... ... ... басу үшін әскери
күшті үйіп төгуге өзінің қосылмайтындығын білдірді. 1842 жылы наурыз айының
30-ында В.Д.Горчаковқа жазған ... ... ... ... ... де ... ... Сұлтанды жазалауға ешбір қарсылығым
жоқ. Алайда оған ауыр жала жабуға себептер де ... бе ... ... ... оның ... ... ... тіпті көре
алмаймын. Құрметті князь! 1841 жылдың қазан айының 10-ындағы, 1842 ... ... ... ... ... ... сіздің маған жазған
хаттарыңыздағы ... ... ... ... ... ... қайсақтардың сөздеріне негізделген; дәлелдеме ретінде
оларға сүйеніп, шешім қабылдау жөн болар ма”/6.20/. Белгілі ... ... ... В.Д.Горчаков пен В.А. Перовскийдің хаталмасуындағы бір-
бірін түйреуі, екі жағының өз пікірін басым ету үшін ... ... ... Иван ... ІV пен ... ... ... салыстырады.
Айырмашылығы патшаның ХІХ ғасырдағы ... ерте ... ... мен ... ... ... ... аулақ болғанда, - деп
мысқылдай жазады Н.Середа /2.868/.
1842 жылы граф В.А.Перовский Орынбор генерал-губернаторлығынан ... ... ... ... ... ... ... де
Кенесары мәселесіне жиі араласып, өзінің ой-пікірін білдіруден тайынбады.
Оның орнынан Орынбор өлкесіне губернатор болған ... қай ... да ... ... еді. Ең ... ... - өлкенің басты
тұрғындары қазақтардың өмірінен тым алшақ ... ... ... өлкені
отарлау саясатын іске асыруда халық мүддесіне қайшы шаралардан тайынбады.
Кенесары қозғалысы жөнінде оның көзқарасы мен ... ... ... ұстаған бағытымен жақтас еді. Орыс тарихшысы ... етіп ... ... ... Владимир
Афанасьевич Обручев қысқа ғана бойлы, арық келген шал еді. ... ... ... ... ... ... көне ... тастамаушы еді.
Тіпті басқа офицерлерден өзгешелігі жоқ. Оның ... ... ... ... ... ... ... мәселе – жоспарын князь В.Д.Горчаковпен үйлестіріп, Орынбор
өлкесіне дейін жалыны шарпыған Кенесары ... ... ... еді. Бұрын
қазақ даласындағы жағдайлармен таныс болмаған В.Обручев халықтың қарсылығын
бірден жаныштап тастауға сенімі мол болса ... 1843 жылы ... ... ... деп жариялап, патшадан оған қарсы байырғы әскер жіберуге
рұқсат алып, Батыс Қазақстанда ... ... ... ... бет ... ... ... полковник Ф.Дунековский, Сахарная
бекінісінен – полковник Бизанов бастаған қарулы топтар Кіші ... ... орта ... ... арқа ... ... ... жайғасқан Айырық тауына бағытталды.
Әрбір Қазақстанмен шекаралас мекендерде өзінің сенімді өкілдері ... ... ... ... сол ... ... болған хан
Кенесары ауылдарымен шығысқа, Торғай өзеніне қарай шегініп ... ... ... ... ... ... ... өзінің бір
інісінен айрылса да, хан басты күштерімен өзін жақтайтын Торғай бойына
шегінді. Кенесары ... ... ... ... ... ... патшаның өкілі ретінде танығысы да келмеді. Жаңа губернаторға
менменсіп ... ... оны ... ... ... ... Әскери күшпен Кенесарыны ... ... ... ... ... В.А.Обручев еріксізден ханмен келіссөз
бастауына тура келді. 1843 жылдың шілде айының 29-ында Кенесарыға ... ... ... мәселелерге көңіл аударды: “Өткен жылдың
қыркүйек ... ... ... ... ... ... ... дәлелдейтін әртүрлі мәліметтерге ... ... ... ... ... ... ... Орынбор шебіне жақындап көшіңіз, шекаралық комиссия нұсқаған ... ... ... Көтерілісті жаныштау В.А.Обручевтің қолына көшуі
әрине ханның жағдайын біршама қиындатты. Сібір және Орынбор ... ... төне ... ... әскерлермен ашық ұрыста шайқасудың
қиындықтарын ... ... хан әлі де ... ... қайраткер ретінде
өзіне мейлінше қарсы Орынбордың жаңа губернаторларына ... хат ... ... ... ... ... ... бақты. Кіші жүздің белді
сұлтандарының бірі Кенесарының жауы сұлтан Жантөрин ... ... ... ... мазмұнына көз жүгіртсек: “...біз Кенесары
атамыз Абылайхан заманынан орыстармен ... өмір ... ... ... ... ... тыныштығымызды бұзды. Бауырымыз Саржан батырды екі
мәртебе тонады, біріншісінен 17, ... 11 жыл ... ... ... ... баласын тұтқындады. Біздің жіберген хаттарымызға жауап
жоқ. Орыстарға жаулығымыздың бір себебі осыдан”/6.22/.
Айлакер хан екі жақтың арасында ұлы ... ... ... ... ... орыс ... “тонаушылық” қимылдарымен байланыстыруы
кеште болса өлкені отарлау тиылса Ресейде де, Қазақстанда да тыныш өмір
орнайтынына ... ... ... ... айтқанындай,
губернаторға арналған хаттарында өзін орыс өкіметінің “жақтасы” ... ... хан, ... ... ... ... бір-біріне
өршелендіріп, “лай судан балық ұстауға тырысқан”.
Генерал В.А.Обручевтің қазақ халқының қарсылығын тек күшпен жаншуға бет
алғанына қарсылық ... ... ... ... ... ... болған патшаның генерал-адъютанты В.А.Перовский 1843 жылдың ... ... ... ... ... ... Орынбордың жаңа
әкімінің қимылдарын сынға алады. “Меніңше, - деп ... ... ... ... ... қатты үрейленді. Шын мәнінде бір ... ... ... ... құбыжық етіп көрсететін
құжаттарда негіз жоқ. Бұл ірі қанды шайқас емес – барымта. Тіпті Кенесарыны
Обручев сипаттағандай сондай ... ... ... бүтін даланы шарпыса да,
соғыс жолына түсуге қажеттілік бар ма? ... ... ... ... орнатуға тырысқан жөн. Билеуші сұлтандардың жасақтарын күшейтсек
жарай ма”/26.22/.
Хан Кенесары Ресейдің лауазымды ... ... ... ... ... ... пікір таластырумен шектелмеді.
Өзімен ұрыс даласында алысқан, орта ... ... да ... ... ... ... сақтап, көтерілістің жалпы мүддесін қорғап хат
алысып отырды. Көтерілісшілермен жан таласа алысқандардың бірі – ... ... ... хаттарында Лебедевтің бейбіт ... ... ... ... жиі ... 1843 жылы шілде айының
29-ында Лебедевке арнайы жазылған, Кенесарыны қаралайтын ... ... ... Обручев Петербургқа жіберген хатта ханның ойының ... ... ... ... ... ... еш ... Өзіңізден өкіметтің шешімдерін орындауды талап етемін. ... ... көші тұр. ... үркітпеңіз. Хан Кенесары”./6.22/.
Азаттық күрес жолында Жетісуға Қырғыз еліне шегінгенге дейін Кенесарының
дипломатиясында нық орын ... - ... ... ... қолына түсіп, тұтқын болған сарбаздарын қалай да босаттырып
алу. Кенесары көп ... өз ... ... орыс ... Сібір немесе Орынбор өлкесіндегі Ресей қоныстарында қапастағы тек
сұлтан, старшындар, ... ... ғана ... ... жасақшыларын да
айырбастап алуына қайтаруға ... ... ... ... ... дуан ... ... арнайы хатында “біздің қолымызда
тұтқын орыс ... ... ... ... сіздерге аттандырдық. Егер
патша ағзамның осы іс туралы қарсылығы болмаса, бұрын да ... ... ... ... ... Сұлтан
Кенесарының қолында тұтқында болған, кейін Ресейге оралған казак ... ... ... ... ... ... жауап алынғанда
жоғарыда келтірілген мәліметтерді растады. Кенесарының ... ... ... арасындағы қазақтардың ауыр өмірін ... ... бірі ... ... ... ... генерал-майор
А.Генс. Орынборда қазақ балалары үшін тұңғыш мектеп ашқан ... ... ... бола тұра Кенесарымен жиі хат жазысып тұрған А.Генс
генерал В.А.Обручевтің мәселелерді күшке сүйене шешу саясатына ... А. Генс пен ... ... ... ... В.А.Обручев
те хабардар болған. 1843 жылы шілде айының 29-ында ... ... ... ... ... ... ... жайға назар аударамыз:
“...шекаралық комиссияның төрағасы, генерал-майор Генстің маған көрсеткен
хаттарында сіздің өкімет ... ... ... ... ... ... ... бірқатар мәселелеріңізді Генспен жүздесіп,
шешу ойыңызда бар екен”. Хаттың мазмұнынан Обручев ... арқа ... ... ... ... де үміті болғанын байқаймыз. Алайда патша
әкімдерінің екі жүзділігіне әбден қанық болған хан Обручевтен ... ... ... ... ... А.Генспен жиі хат алмасып тұрды. Ханның
шекара комиссиясының төрағасына өзінің бірқатар мәселелерін шешуде сенім
білдіруін мына ... ... ... шілде айының 23-інде Қасымұлының сенімді адамы А.Генске
Орынборда ... ... ... ... ... беті ... ... тұрғанда көп қайырымдылық көрсететініңізге сенімі мол, ... ... ... ... ... ... ... өтініштерімді
жеткізсем бе деймін. Бұқара, Қоқан және Хиуа ... ... Кіші ... орда ... ... өзеніне жақын көшірттім”. Кенесары хаттарының
барлығында дерлік патшаға деген бір ... ... ... ... сенім
сақталған сияқты. Тіпті Ресей патшасына қазақ ... ... ... ... ... ... осы ... батыс өлкені казак әскерімен
басып алуды, ... ... ... бойы ... ... хан тек губернаторлардың ісі деп біржақты түсінді ма екен?
Ханның А.Генске хатының ... ... ... ... ... құмар
адамдарға сенбеңіз. Сіз патша ағзамға жақынсыз, ... де ... ... ... императорға жеткізгеніңіз, бізге зор
қайырымдылық жасағаныңыз болар еді”/6.24/.
“Бүлікші сұлтанның” 1841 жылдың шілде ... ... ... патша
әскерлерінің қазақ ауылдарын қырып-жою қимылдарын нағыз тонаушылық ретінде
айыптаған бірнеше ... ... ... ... ... ... Л.Мейер
тамаша деректік мәні бар мағлұмат деп бағалаған/30.60/.
Өзінің інісі, басынан азаттық ... ... ат ... Құшақ
Қасымұлы сұлтанмен бірігіп қол қойған осы деректер ... ... ... ... ... жазалаушы казак әскерлерінің
тонаушылық қимылдары тізіліп көрсетілген. Қасым төренің ұлдарының ... ... ... ... ... генералдың көңілін осы
оқиғаларға аударып, казак жазалаушы топтарының қазақ ... шек ... ... ... саясатшыл қабілеті азаттық көтерілістің
басында болған.
Елшілік келіссөздерді өздерін осы істе ... ... ... ... Саржанұлы, Сайдақ қожа Оспанұлы және татар Әлім
Жағудин сияқты адамдар жүргізді.
Кенесарының, әсіресе, дипломатиялық әрекеттерінің ... ... ... ... ... ... оның ... дейінгі жарияланған
хаттары (ал,архив қорларында жатқан әлі сыры ашылмаған хаттары ... ... ... Бұл ... одан әрі ... ... ... тарихшы-зерттеушілер, мамандар ретінде бұл міндет-біздің үлестерімізде.
Сондықтан, хан Кене ... ... ... ... яғни тарихнамалық
базасы мол, әрі кең; жан-жақты ғылыми зерттеу жұмысын әр ... ... ... ... бар ... қанағаттық сезіммен айтуға болады.
Сұлтан Кенесарының айлакер саясатшылдығы көтерілістің алғашқы кезеңінен
бірден байқалды. Әрине, сол ... ... ... ... ... билеп -төстеушілерінің Қазақ жерін жаулап алмай
тынбайтындығына көргендікпен көзі жеткен Кенесары бар ... ... ... тоқтатуға немесе оның қарқынын әлсіретіп, үш жүздің
бірлігін нығайтуға жұмсады.
2.1. Кенесары Қасымұлының әскери жасақтарды құрудағы шеберлігі.
Әскери ... ... ... ... ... ... ешқандай тубегейлі жаңалық енгізе ... жоқ. ... ... күштерді ұйымдастырудағы оның кейбір жаңалықтары көңіл
аударарлық.
Кенесары жиырма мың жігіттен тұратын армия құрды. Оның ұйтқысы ... ... мен ... ... ... ... төнген кездерде
Кенесары маңына ... ... ... ... ... ... өзі тұрды. Ал, оның інілері мен жақын достары әскери кеңес
кұрды. ( құрамында Кенесарының ... ...... Наурызбай, Сайдақ
қожа Оспанов, Кенже, Таймас Бектасов, Жеке батыр, ... ... ... т.б. ... ... кеңесте соғыс жоспарлары жасалып үлкен
жорықтар алдындағы жауапты шешімдер қаралатын. Іс жүргізу ... ұзақ ... ... ... ... қожа ... жауынгерлері жорық шатырымен және азық-түлікпен әр ... ... ... Тіпті Кенесараның әскермен бірге жүріп, азық-
түлік сататын орскілік екі көпесі — ... және Мұса ... ... ... ... ... ... ала жасақтар тынығуға тоқтайтын, керек
кезінде аттарын ауыстыратын және ... пен жем ... ... ... ... және ... ... Көтеріліске қатысқан
қазақтардың бірі — Әбілғазы патша түрмесінде отырып, Кенесарыға хат ... онда ол ... ... ... атағымен "жүзбасы", "мыңбасы"
деп атаған. Солармен қатар, асқан ... ... ... ... ... ... қызметі болды. Бұл отрядқа өз қаруын ... ... ... ... жігіттер кірді. Айта кететін ... ... ... тәртібі Орта Азиялық мемлекеттерде ... ... бері ... ... ... ... ... далалық жерлердегі
соғыстың сипатына және әскери ... ... ... ... ... әскери іске жүйелі түрде үйретуді алғаш рет жолға қойды. Оның
әскерлерінің бір бөлігі тұрақты түрде әскери ... ... ... ... берген жауабында би Шоқпар Бақтыбаев: "200 адам ... және жаяу ... ... ... деп атап ... ... іске көтеріліске қосылған қашқын орыс солдаттары
мен башқұрттар үйретті. Құсмұрын ... Уақ ... ... ... былай делінген: "Кенесары ауылындағы орыстар мен башқұрттар
оның жақтастарын зеңбіректен атуға, сап түзеуге және ... ... ... ... ... ... қосыны болғанын онымен
келіссөз жүргізуге келген қырғыз манаптарының өкілі Қалығұл да растайды.
Ол; "Мыңға жуық жігіт мергендікке үйреніп ... ... жеке ... ал бір тобы ... жаттығу өткізді»— деп жазды./1.298/.
Қатаң әскери тәртіп орнатуға ерекше көңіл бөлінді. ... ... ... қатаң жазаланып отырған. ... ... үшін ... қолданған. Тұтқынға түсіп, Кенесары ордасында болған барон Усар бір
өлім жазасына байланысты былай деп жазды: ... ... ... ... карауылда тұрған қырғыздың ұйықтап жатқанын көреді. Өз міндетін
дұрыс атқармағаны үшін, басқаларға үлгі ... оны өлім ... ... ... ... тәртіптілігін билеуші сұлтан Ахмет Жантөрин де
мәлімдейді. 1845 жылы ... ... ... ... ... ... атқа қонып, тіл қатса болды, адамдары кез ілеспес жылдамдықпен
жиналып, қаруларымен ат үстінен табылады"/5.385/.
Мұны Кенесары ... ... ... орыс ... ... ... де
айтады, Бірде,— деп жазды ол Кенесары ... ... ... ... ... Ол жұрт ... ... оның әскерлері ат үстінде ... ... ... ... ... ... фактілер Кенесары әскерлерінің
арасында қатаң тәртіптің болғанын байқатады.
Оның қосыны әр уақытта толық әскери дайындықта ... Бұл ... ... атап өтілген: «Кенесарының бейқамбыз деуі жай сөзі,
бұл оның ұдайы сақтығы мен ... ... Оның ... әр ... ... не құғынды күтіп, әзір тұрған уақытша қосынға ұқсайды».
Бұйрығын орындамағаны үшін Кенесары ... деп ... ... ... Осы ... ... ... болған қорғаншы Долгов былай деп
жазды: «Олардың барлығының дерлік бастарында "шік" деп ... ... ... (кінәлі адамның басына қылышпен не пышақпен ... ... ... ... жаза алғандар Кенесары кешіргенше айыпты деп саналады,
ешқандай іске қатыса алмайды»/1.299/.
Кенесары алғаш рет әскери айырым ... ... Оның ... мен ... ... және көк ... ... болған.
Белгілерді тағу тәртібі туралы Күрең Абылаев өзінің жауабында ... ... ... бәрі кеуделеріне үш қатар қызыл бау тағып алған". Сыйлы
адамдар мен әскербасылар қызыл шұға қынапты қылыш асынған. Ал ... орыс ... ... таққан.
Кенесары шайқастарда ерекше көзге түскен жігіттерді әлеуметтік жағдайына
қарамастан ... ... ... қарапайым қазақтардың өзін
жасауылдыққа тағайындаған, Поручик Герннің мәліметіне қарағанда, ... ... ... үшін" бас сыйлық — үкімет қаруы берілген. Сыйлық
беру ... ... ...... таяқ не құрықтан кейін найза,
сонан соң селебе пышақ, одан кейін қайқы қылыш, одан әрі жасауыл ... ... ... ... суық қару ... ... бірге
атылатын қарулар да болған. ... 1846 ... ... ... 5 ... атты ... қылышпен, найзамен, айбалтамен, білтелі
мылтықпен және бірнеше зеңбірекпен қаруланған.
Кенесары әскерінде біршама көлемде оқпен ... ... ... ... Майтөбе деген жерде оның отрядын қырғыздар талқандағаннан
кейін манап ... ... да ... ... "мыңнан аса білтелі мылтықты"
қолға түсіруі ... ... ... қару ... ... бола ... ... жылы Кенесары ордасында елшілікте болган Долгов пен Герн оның қаруының
аз екендігін байқаған. Герн ... деп ... ... ... не бары ... ... болды, олардың өзі білтелі және тірек ағашты еді, сонымен қатар
оның үш ұзын мылтығы бар, ... ылғи ... таяу ... ... ал ... өз ... ... Бұл мылтықтар Бұқар эмирінен алынған, жол жүргенде
түйеге артулы болады. Ал ... көбі ... ... ... да ... баршылық"/4.28/.
Көптеген сарбаздардың қолында орыстың саперлық пышақтары бар, олар мұны
орыстардан олжалаған.
Кенесарының негізгі күштерінің ... ... ... ... киіз ... ... 1845 жылы Кенесары ордасында мұндай жеті
киіз үй ... әр ... ... ... соған қатысатындарға әлгі киіз
үйлерден қару-жарақ беріліп, ал ... соң ... ... ретінде
қайтарылып отырады. Қылыш, пышақ, найза сол жерлерде де соғылатын ... көп ... ... ... ... ... сатып алынды.
Долгов былай деп жазды: "Кенесары ауылында бірнеше қашқын башқұрттар
тұрады. Олар қырға ... ... ... орыс ... ... ... әр
түрлі қару-жарақ жасайды. Кенесары оқ-дәріні Бұқардан алып тұрады".
Мұны екі ... еске ... Герн де ... "оның бірі — күміс
зергері, қоқандық қашқынмен бірігіп сұлтан қаруын әсемдейді. Екіншісі- қару
жасаушы шебер, ... ... ... солардың көмегімен зеңбірек жасау ісін жолға қоймақ болған.
Герннің айтуынша, ... ... ... үшін әр үйден бір таған мен
бір кетпен жинауға бұйрық берген. Бұл ... ... мол ... құмдарында
жүргізілмек еді.
Жаппас руының қазағы Омарбай Аманбаевтың жауабында: "Кенесарының темір
зеңбірегі бар, оның ... ... ... ... ... есімді қырғыз
тұрады. Ол зеңбірек пен мылтық ... және осы ... 100 ... ... ... ... ... кейбір түрлері белгілі болған. Әдетте
оның атты және жаяу отряды екі ... сап ... ... ... ... ... ... кезде қылышпен қаруланған, екі қатар сап түзеген
құрметті қарауыл қарсы алған. Олар ... ... ... ... ... өздерін ұстау үшін істелген шара ма деп қорқып ... ... ... ... алу ... бұрыннан бар екенін естіп көңілдері
жайланды.
Кенесары ордасы әрдайым әскери қосын түрінде ... Оның ... әр ... ... ... және ... 200 метрдей қашықтықта тұрған күзетшілер
ешкімді арнаулы рұқсатсыз табалдырықтан аттатпайтын ... ... ... ... ... ... қойылған қарауылдармен күзетілген.
Әскери тұтқын урядник Лобанов былай деп жазды: "Кенесары ... ... ... ... қыста жолдарға күзет қойса, ал жазда жетекте
аттары бар екі адамнан тұратын ... ... ... ... жақтарды
бақылауға 50 және 100 шақырым жерлерге жіберіп ... Олар ... ... көп көңіл бөлген./1.301/.
Кенесары армиясында әскери-далалық және агентуралық барлау біршама жақсы
жолға қойылған. Ол сенімді ... ... ... ... Олар ... туралы қажетті мәліметтер жеткізіп отырған. Көп
жағдайда барлаушылар жау тылында қимыл жасады. Ал ... жау ... кіре ... 1843 жылы ... және ... ... ... кезінде полковник Бизанов басқарған Орал қазақ отрядының құрамында
барлаушы Төлебай болды. әскер ... ... және ... ... ... мәліметтерді жинап, Төлебай осының бәрін дер кезінде
Кенесарыға жеткізіп отырды. Бұл ... ... ... ... ... ... жылы Долгов бастаған патша елшілігі тек қана ... үшін ... ... ... ... ... ... кезде Кенесарының барлау
ісін жақсы жолға қойғанынын арқасында олар ... саны ... ... ... ... мөлшері туралы ешқандай мәлімет ала
алмады, Долгов елшілігі келуден бірнеше күн бұрын оның алдынан шығуға ... 13 ... ... жіберілді, олар 20 наурызда Айби-Аққұм ... ... ... ... жақын маңындағы ауылдармен байланыс
жасау мүмкіндігінен ... ... 13 ... ... тек ... ғана
Долговпен ресми сөйлесуге рұқсаты болды. Ал, қалғандары елшілік жүретін
жолдарда ешкімнің де ... ... ... ... еріп келе
жатқан қазақтардың сұраққа жауап беруден қашқақтап, аз сөйлеуіне таңырқаған
еді. Кенесары ордасынан қайтып ... соң ... ... ... ... ... ... алмадым, себебі олармен байланыс жасау тіптен
мүмкін болмады",-— деп көрсетті./29./
Долговтың қайтар ... ... ... ... ... ... және Бекбатыр ерді. Олар Кенесарыдан арнаулы барлау ... ... ... ... ... барған соң оларға Орынбор
өкіметінің ... ... ... әрі ... ойлары бар
екендігін білу ... ... өз ... ... тұрақты
барлаушылар ұстады. Осындай барлаушылардың бірі – Мыңжасар әрдайым ... ... ... жүріп, дұшпан отрядтарының жылжуын Кенесарыға хабарлап
отырды.
Барлық қазақ рулары ауылдарында Кенесарының әкімшілік қызметпен ... ... бар ... жасауылдары болды. Олар дер уақытында
қазақтардың көңіл күйін, ... ... ... ... және
көтеріліске қарсы сұлтандар мен ... не ... ... бары ... ... ... ... бір рапортында коллеж регистраторы Немчинов
былай деп жазды: "Кенесарының барлық қазақ руларында тыңшылары бар. ... үшін ... және ... қызмет етеді"/1.303/.
Кенесары армиясында әскери құпия өте қатаң сақталған. Тіпті, тәжірибелі
патша жансызы қыпшақ Ханқожа Жаңбыршин Кенесарының ... ... ... үшін ... ... Кенесары ордасында болғанымен жорық туралы
ештеңе біле алмаған. Жаңбыршин өзінің сәтсіздігі туралы қапаланып былай ... ... ... ... ... ... ауылда қалған
адамдардан білуге қанша ... ... ... ... ... іс мұнымен бітпеді.
Кенесары дұшпанды алдау әдісін де кеңінен пайдаланған. Ол әлдебір
бағытқа бет ... ... ... ... ... ... ... отырған.
Мысалы, генерал-майор Жемчужников басқарған Сібір және Орынбор отрядтарының
бірлескен шабуылы кезінде оларды осылай алдады. Орыс ... ... ... ... деп ... ... өзінің ауылдарымен тынымсыз
көшіп-қонып және өз ізін жасыру үшін жалған көшіп отырды, күндіз бір ... ... ал ... сол жерден мүлде басқа жаққа көшіп кетеді".
Сондықтан да ресми құжаттарда Кенесары ауылына арнайы жіберілген кейбір
чиновниктер мен тыңшылардың ... ... ... ... жиі ... ... ... Чиновниктердің бірі қынжыла отырып,
былай деп жазды: "Көтерілісшілердің не істемек ойлары бар ... ... ... ... ... жеткізе алмаймын"/4.30/.
Алайда Кенесарының агентуралық барлауы жақсы болды, сондықтан патша
тыңшыларының ... ... ... кіре ... деп ойлау
дұрыс болмас еді. Бұл іске Кенесары ерекше көңіл бөлгеніне қарамастан
үкімет өз ... ... ... мен ... ... сыйлық апарғансып
немесе қудаланған болып оның ... ... ... ... ... ... әкелген мәліметтерінің арқасында жазалаушы ... ... ... ... рет ... талантты қолбасшы ретінде соғыс ... әр ... ... ... ... кең ... оған жылжып орын ауыстыра
соғыс жүргізу әдісін кеңінен қолдануға мүмкіндік берді. ... ... ... ... жер ... ... ... қуғыннан жиі
құтылып кетіп отырған. Олар дұшпанды айналып өтіп, тұтқиылдан көкжелкеден
соққы беретін. Мысалы, 1844 жылы ... ... ... ... отряды
Кенесарының ізіне түскен кезде, төтеннен сыртынан соққы ... ... ... ... әскерлері табиғи бекіністерді шебер пайдалана білді (қамыс,
бұта, төбе т. б.). ... ... ... де ... ... қорықты. Батыс Сібір ... ... ... ... ... ... ... шабуыл жасауына байланысты
штаб бастығы генерал-майор ... ... деп ... "Егер қамыстар мен
бұта арасы және басқа да таса жерлер алдын ала толық тексерілгенде, олардың
төтеннен шабуылы ... да ... ... ... мен ... ... ... кезінде Кенесары жасағы
шашыранды қатармен алға ұмтылып, артынша бәрі қосылып, қамалды жан-жағынан
қоршаған. Бұл әдіс, ... ... ... оның ... ... ... еді. ... тактиканы Кенесары 1838 жылы Ақмола приказы мен
Ақтау қамалына шабуыл ... ... ... ... ... ... ... Ақтау қамалының коменданты капитан Кастрюрин суреттеген
еді. "Өткен маусым айының 22 күні сағат ... ... ... Кенесары
Қасымов бастаған 2 мыңға жуық қазақ бекініске шабуыл жасады және ... ... ... ... ... ... бекіністі қоршады".
Кенесарының негізгі қарулы күштерімен қатар ерекше ... ... ... ... ... ... ... Тіленшиев, Саржан Саржанов,
Жеке батыр және т. б. ... Бұл ... ... ... ... жасады
және көтеріліске қатысудан бас тартқан сұлтандар мен ірі феодалдардың мал-
мүлкін тартып алып ... ... ... ... өте ... ... Тіпті, тәжірибелі
патша жансызы қыпшақ Ханқожа Жаңбыршин Кенесарының болашақ жорық жоспарын
білу үшін арнайы тапсырмамен Кенесары ... ... ... ... біле алмаған. Жаңбыршин өзінің сәтсіздігі туралы қапаланып былай деп
хабарлайды: "Кенесарының кенеттен жолға ... ... ... ... ... қанша тырысқаныммен, ешкімнен қанағаттанарлық жауап ала
алмадым".
1838 ... бас ... ... ... ... Кенесары ордасына
патша жансыздары би Жақан Капин және ... ... ... ... ... ... олар ... ордасына кірген кезде арнайы түрде
қысқы жорыққа дайындалған құжынағғн ... ... ... ... олар ... деп ... "Барлық қазақтар қаруланған. Кенесары қос
тұрғызуға бұйрық беріп еді, аз уақыттан кейін екі жүзге жуық қос ... ... ... орын дайындалды, оларға жетіден онға дейін адамдар
орналасты. Бұл жиында 2 ... ... ... ... арасында қыпшақ
рубасылары Иман және Жартыбай бар"/1.303/.
Кенесары далалық соғыс жүргізудің өзіндік әдісін енгізді. Дұшпан ... ... ... корғанатын болса, онда Кенесары әскерлері оқ
өтпейтін нәрселерді ... ... ... ... ... ... осы туралы былай деп жазды. "Менің әкем ... хан ... ... ... ... ... оқ ... жуан етіп
ұзыншалап өрілген шөпті қалқалайтын" ... ... ... ... ... ... ... әдісі
ерекше орын алды. Елшілер келіссөз жүргізіп қана қойған жоқ, сонымен бірге
қарсыластар арасында іріткі салып, үгіт-насихат ... ... ... ... ... Бұл ... елші Салытан Әбілқайыровтың қызметі
мысал бола ... "Ол ... бір ... ... ... ... ... қосып алу үшін неше түрлі айла-амал қолданды”/4.30/.
Осындай жаналықтармен ... ... ... ортағасырлық ескі күрес
әдістері де пайдаланылды. Қырғыз манаптарымен қақтығыс кезінде ... ... ... отырған. Сонымен қатар қарсы ... ... бас ... ... алатын болған т. б.
Сөйтіп, тәртіпті армия құрған Кенесары оны сол уақыт талабына сай әскери
өнерге үйретуге күш салды. Сондықтан ... ... ... ... ... ... осындай себептерден туған болатын.
2.2 Кенесары Қасымұлының әскери жорықтарды ... ... ... ... ... халықтылығы, кең қанат жаюы, айқын, көрінген саяси
сипаты, әрине, ... ... ... ... тән ... деп
білеміз.
Сонымен қатар, көтеріліске ең ірі ақсүйек өкілдерінің қатысуы, бір
жағынан, өз мүдделеріне ... ... соны ... ... ... жағынан, қазақтарың көшпенді дебес мемлекетінін
негізін салу еді. Мысалы, көтеріліске ... ... біз, ... ... ... ... ... Шеген Қанқожа Уәлиұлы,
Тани Тортайұлы, Айғаным ханымды; ... ... ... ... Жанай,
Айшуақ ұлдарын кездестіреміз. Патша үкіметінің сот-жазалау мекемелерінің
мәліеттеріне қарағанда, көтеріліске 80-нен астам ... би, ... ... оларың көпшілігі ұлт-азаттық үеске прогресстік
көзқараспен, болашақ тәуелсіз елдің үмітімен ... деп ... ... ... жаққа тойтарыс беретін ... ... еді ... ... сауал туатыны белгілі. Әрине, белгілі
қолбасшылар басқарған бірнеше жауынгерлердің тобы болғандығы ... ... ... ... ... ... дайындаған жасақтардан
құралды. Сан жағынан кейде 20 мыңға жетіп отырған көтерілсшілер сол кездегі
негізгі ... күш ... ... ... ... ... ... жасақтарының ішінде қазақтың барлық Үш жүзінен есімдері
бүкіл қазақ жұртына әйгілі, неғұрлым беделді деген батырларының болғаны ... ... ... ... ... ... ... (Кіші жүз, Сыр бойы),
Арғын руынан Жеке батыр (Орта жүз),
Дулат руынан Жәуке, ... ... ... (Ұлы ... ... Ағыбай батыр (Орта жүз- Қарқаралы),
Қыпшақ руынан Торғай батыр (Орта жүз),
Иман Дулатов (Амангелді ... ... ... ... ... ... ... руынан Басығара батыр (Орта жүз-Көкшетау),
Атығай руынан Аңғал батыр (Орта жүз-Ақмола),
Бетауыл руынан Баубек батыр (Орта ... да ... ... хан ... ... ... белгісіз қалған
жауынгер-батырлары болған. Олардың батырлық бейнесі мен көтіріліс барысында
көрсеткен ... ... ... ... аз, ... ... жырлар мен аңыз-әңгімелердің жазылуына арқау болған. Осы күнге дейін
шет ел ... мен ... ... ... ... ... келген деректерді
зерттеп іздестіруге болады.
Кенесары әскерлері табиғи бекіністерді шебер пайдалана ... ... төбе т. б.). ... ... ... де ... тұтқиылдан
шабуылдауынан қорықты. Батыс Сібір генерал-губернаторы Горчаков ... ... ... ... ... ... жасауына байланысты
штаб бастығы генерал-майор Фондерсонға былай деп жазды. "Егер қамыстар мен
бұта арасы және ... да таса ... ... ала ... ... ... шабуылы болмауы да мүмкін еді"/1.303/.
Жеке қамалдар мен бекіністерге шабуыл жасаған кезінде Кенесары жасағы
шашыранды ... алға ... ... бәрі ... ... жан-жағынан
қоршаған. Бұл әдіс, әдетте, дұшпанды әбіржітіп, оның күштерін шашыратуға
мәжбүр ететін еді. Мұндай тактиканы ... 1838 жылы ... ... ... ... ... жасаған кезде-ақ кеңінен қолданған болатын. Осындай
шайқастардың ... ... ... ... капитан Кастрюрин суреттеген
еді. "Өткен маусым айының 22 күні сағат жетілерде бүлікші сұлтан Кенесары
Қасымов бастаған 2 ... жуық ... ... ... жасады және олар
шашырай шабуылдап, сағат ширегіндей уақыт өткенде, бекіністі қоршады".
Кеңес Үкіметі орнағаннан ... ... ... ... ... ... көз ... бұрмаланып, оны “сұрқия қарақшы”, “зұлым бүлікші”
және басқа да коммунистік өктем ... ... ... ... ... ... ... қиын емес. Бұл арада әдетте
Кремльдік орталықта дайындалған “терезесі тең одақтық ... ... ... мен коммунистік партияның қарарларының қоғамдық сананы
догматикалық сипатта қалыптастыруда қандай жетекші орын ... ... өзі ... мәселені аңғартады.
Таптық принципке негізделген сол нұсқауларда орыс ... ... ... ... мен ... ... – мемлекеттік саясат
дәрежесінде іске асырылса, бұрынғы “бұратаналық” аймақтардағы халықтардың
ұлттық ... ... ... ... баға беру ... ... ұғыммен тең болғаны көпшілікке мәлім. Батыстың ... ... ... ... берілген кеңшілік (князьдер
Игорь мен Александр Невскийді, Дмитрий ... ... ... ... жасы кіші ... ... етілмеген
(Түркістандықтарға Темірді, Бабырды, ... ... ... Имам ... ... Мазепа мен Грушевскийді, Балтық
бойындағыларға өздерінің ұлттық батырларын мақтаныш етуге тиым салынды). ... мен ... қан ... ... ... патша генералдарына олар
бостандығынан айырған халықтар жерінде ескерткіштер тұр” /2.125/ – дегені
бізде Абылайды, ... ... ... батырларды мақтан ете алмағанымыз
түсінікті. Әсіресе көңіл аударатын жеке басын сипаттауда қара күйеден арыла
алмаған хан, дипломат, ... ... ... ... ... асқан батыр
Кенесарының бейнесі. Иә, ұлы Отан ... ... ... де ... ... жеке басына тән өнегелі қасиеттерді жырлағаны барша жұртқа
мәлім. Алайда соғыстан кейінгі жағдай ... ... ... ... өнері туралы сипаттамаларды орыс тарихшылырының
зерттеуінен де ... ... ... ... тыңдаушыларының
алдында оқылған арнайы лекциясында В.Потто көтерілістің ... ... ... Шәмілі” деп баға берген. ХІХ ғасырдың ... ... ... ұлт-азаттық қозғалыстардың ішінен Имам Шәміл мен Кенесары
бастаған көтерілістің ерекше дараланып тұратынын еске ... бұл ... ... ... ... ... Ресейдің үстемдік орнаған
кезін еске алғанда барлық басты оқиғалар қазақ ... ... ... ... “бір ғана жан” Кенесарының маңайына топтасатындығын ... ... ... ... ... ... Арынғазымен салыстыруға
келмейді. “Бұл айлалы, беделді өте ұнататын адам – белгілі ... деп ... ... ... сол Л.Мейер. Автор Кенесарыны сирек кездесетін ер
жүрек қайраткер болғандығын ашып ... ... ... маңайына
топтастыруда “ұлы қасиеті” бар екенін де ... Бұл ... ... ... ... Сырым батырмен теңестіре бағалауы
американ тарихшысы Марта Брилл ... ... ... ... ... және оның ... ... хаттарында өзінің
күресін атасы Абылайдың ісінің тікелей жалғасы, яғни XVIII ғасырдың екінші
жартысындағы біріккен, дербес ... ... ... ... ... рет, тіпті Петербург елшілерін қабылдағанда да ашық білдірген. ... ... ұлы ... ... да түсінікті. “Ақылы жағынан
атасынан төмендеу тұрса де, мінезі және қимылының адуындылығы жағынан ... және ... ... ... аз ғана ... Кенесары бүтін Сібір
даласына белгілі болды”, бір жағынан, азаттық күрестің ... ... ... ... жаңа ... ахуалда тарихи сахнаға көтерілген
ханның өзіне тән ... ... ... ... ... роль ... аңғартады /6.58/.
Көптеген шайқастарда көтерілісшілердің жеңісін ұйымдастыруда басты
себеп, ханның жолынан қайтпайтын, ... іске ... ... ... ... ... ... күресте қатыгездік көрсетсе де
Кенесары әмбе қолбасшы, әмбе ұйымдастырушы ... ... ... ... ... ... ... генералдарын да таңқалдырған. Қызу
қимылымен, табандылығымен, ... ... де ... ... ... ... мерзімде өзінің маңайына қалың бұқараның
басын біріктірді. Ресейдің өктемдігіне қарсы Кенесарының жеке ... та, ... ... ... ... ... ... қазақты ұнатуы мүмкін бе еді? Ол, - Орта ... ... ... ... аңсады, осы мақсатына жету үшін, қырғыз даласында
бекіністер тұрғызуға қарсы шығып, Ресейдің ашық жауы ... жеке басы ... ... ... пен әділ бағалауды әсіресе
Н.А.Середаның ... ... ... ... ... ... ... дағдыланған шыдамдылығы “түйеге тең” деп бір жазып
кетсе, екінші бір ойында кедергілерге ешқандай ... өз ... ... ... ... еді деп те қорытындылайды.
Ұзақ жылдар бойы жақсы қаруланған патша ... ... ... Кенесарының бір қасиеті – қиыншылықтарға төзімділігі. Үш ... ... ... алақанындағы қыртыстарындай білген, туған өлкесінің
географиялық жағдайын көтеріліс кезінде ... ... ... жауынгерлерінің рухы, жеке басының табандылығы да ... ... сай. Оның ... ... ... кез
келген Европа әскерінің қолбасшысы таңқалуы мүмкін. Жасынан даланың өміріне
үйреншікті болған қазақтар ... ... ... төбенің аттарын жатқа
білетін, ондаған шақырым қашықтыққа созылған ... ... ... ... әзер ... ... ... қазақтар үшін дайын, көз
алдындағы бадырайған географиялық картадай көрінетін.
Ал кейбір сәтте әр жерде ... ... ... ... ... шақырым жерге қазақтар тойға немесе өлген адамның асына ... үшін ... ... еске ... ... ... туған
жердің кеңдігін Кенесары мен оның батырларының, жасақтарының сан өлім
тырнағынан ... ... ... ... жөн. Осы жағдайларды есінен
шығармаған хан Кенесары патшаның жазалау ... ... ... ескергендігі оның көрген қолбасшы екенін танытты. Иә, бұл ... еді, ... бір ... да ... Кенесарының керемет мемлекет
қайраткері болатыны сөссіз.
Кенесары ... ... өз ... ең ... ... қайраткерін,
оның сезімтал саясатшыл тұлға болғандығын жоғарғы тарауда да айтып өттік.
Аңғаратын бір жай-қазақ ... ... ... әсірісе
саясатшылдығы мен қолбасшылық дарының тәуелсіздік жолындағы ауыр ... ... ... ... ... ... ... мемлектермен тіл
де табысқан, күш те керсетуден тайынбаған ... ... ... ... ... да ... кейіннен өмір шындығына шыңдалған
қолбасшылық өнері мейлінше айшықтанып ... ... ... I. ... де тарихи түлғаның қолбасшылық өнерін
көркем тілмен өрнектеуіне қарағанда әскер ісін ... ... ... жүзеге асырған Кенесары өз заманының белгілі қолбасшыларының бірі
екеніне ешқандай күмән жоқ. Тегеурінді шабуылымен жауына бас салғанда, дала
өңірінде ... ... ... ... ... ... мол ... мен толық келісуге болар.
Оңтүстік Қазақстаңды, өзбек хандықтарын жаулап ... ... ... ... көзге түскен генерал И. М. Черняев 1889
жылы Е. ... ... ... ... "Кенесары және Садық сүлтандар"
деген сын мақаласында хан ... не ... не ... да ол
кезде кең танылған қасиеттерін көрмеген білмеген ... ... ... ... ... ... тырысушылық деп" кітаппен, оның басты
кейіпкері Кенесары туралы ләм демейді. Керісінше, осы кітап ... ... ... сын ... орыс әскерлері қазақ даласына төне бастағанда
"қырғыздар" арасында даңқымен аты жайылған батыр, сүлтан Кенесары Касымов
қарсы шыққан ... ... ... ... түйіндей келе, "Кенесары ірі
жеңістерге қолы жетпесе де, ... ... ... ... ... ... ... еді дейді.
Белгілі әскербасы Кенесары Ресей сияқты ірі елмен көп ... ... бас бола ... ... туы ... ... қолды, заман талабына
сай жағдайга бейімдеуде қажымай еңбектенді. Не ... ... не ... не ... ... ... да XVIII ғасырдын, соңғы
ширегінде — XIX ... ... ... ... қазақ
жауынгерлерінің зеңбіректі пайдаланбағандығы белгілі. Бұл жағдай саны аз
ғана патша ... ... ... ... ... ... ... рас. Әскерінің қатарына Ресейден қашқан солдаттарды, басқа, бұрын
байырғы орыс қарулы күш қатарында болған қару-жарақ, әскери ... ... ... ... ... ... арттырды. Хиуадан, Бұхарадан
жеткізілген зеңбіректер Кенесарының "артиллериясының" негізі болды, патша
әскерлерімен, Қокан бектерімен ... ... ... ... Алатау
қырғыздарымен алысқанда да Кененің зеңбіректері қүдіретті күшін байқатты.
Әскерді бұрынғы соғыс жүргізудің азиялық тәсілімен ... ... ... ... ... ... күрес ісіне
берілгендігімен көзге түскен батырларды ... ... жан ...... ... ұйымдастырушылық қасиетінің
шыңдалғандығының бір ... ... ... топтасқан қарулы серіктерінің арасында,
азаттық соғыстың мүддесіне аяғына ... ... ... ... көзге түскен үш жүздің де ... ... ... ... ... Байсейіт, Туғанас, Тобылды, Таймас, Жеке, Бұхарбай, Бұғыбай,
Жоламан, Жауке, Сұраншы, Иман, Құрман, Төлебай, ... т. ... Кене ... ... де әскери қолбасшыларға сай таңдайтын —
жалтыраған эполеттері бар барқыттан ... ... ... ... ту ... жауынгер тұратын. Ұзын найзаларын ұстаған сардарларының
ортасында Кенесары ... ... алға ... ... ... көз тартатын. 1844 жылдың тамыз айында Екатеринская станицасына
көтерілісшілер шабуыл ... ... ... жеке сырт ... ... ... ... мінген көтеріліс басшысын
көрдік. Алтын жіппен көмкерілген, орыстың полковник шеніндегі ... ... ... ... бас ... ... қайтара күміс шарф
ораған.
Төрт ай Кенесарының тұтқынында болған барон ... ... ... ... сипаттамасы кейіннен оның портретін жасауға басты дерек
болды. "Бойы сонша ... та емес ... ... ... бет ... ... оның тегін байқатады. Сөйтсе де Кенесарының қиғаш көздері
ақылдылықты ... ... ... ... ... еш ... дәуірінде жарық көрген көпшілік зерттеулерде хан Кенесарының
"қанды ... ... ... білмейтін озбыр" деп жеккөрінішті бағалағаны
белгілі. Көтеріліс жылдарында ханның ... ... ... ... тағы да ... талқысымен аты шулы қолбасшымен тілдескен
жандар бірауыздан оның ... ... ... ... қолбасшының бір аптадай қонағы болған приказщик Порфирии Глебович
Уфимцевтың жазбасында ханның жеке басы мен тұрған жайы ... ... ... ... қамтыған өлкеден тауар алып өткені үшін
ханның ... баж ... ... ... ... ... ... айналып өтуге батылдары бармайтын. Қазақ даласын арлы-
берлі шарлап ... ... ... болған көпестердің айтуынша, егер
Кенесары қабылдауында кімге қолын ... оның ... ... ... екен. "Ханның киіз үйі, шындығында ... ... бай ... ... кез ... қымбат кілемдер, қабырғада
алтын жіппен тігілген ... ... ... ... ... та ... ... көз нүрын алады. Киген киім, жібек, алтын жіптермен
безендірілген. Үйдің табалдырығынан аттап, үш мәртебе ... ... ... ... ... ... білдіріп едім, ол қолын ... ... ... Одан соң ... әр ... сұрастырды". Төрт ай
Кенесарымен ... ... ... ... ... ... Услардың жазбаларында,
басқа да бірқатар деректерде ... ... ... жайы туралы мардымды
ештеңе айтылмаған. Ханның қонақ-жайлылығы белгілі болса да оны сипаттайтын
мәліметтер де ... ... ... ... қорытындылай келе
Уфимцев бір апта бойы Кенесарының ... ... ... ешбір жәбірлеусіз
керуенімен аман-есен қайтқанын зор қанағаттанғандықпен сипаттайды./2,145/.
Кенесарының ұлылық қасиеттері, қолбасшылық даңқы бүтін қазақ даласына
сол ... ... да кең ... ... ... ... ел ... күресін бүтін қазақ даласына ән-жырмен жайды. А. Янушкевич
Жетісуда болған кездегі ... ... ... әңгімелейді. Бір кешкі
думанда ақындық суырып- салма өнерімен жиналған жұртты ... ... ... ... ... берсеңіз деп жалынады. "Мен ол жөнінде бірде
бір ән ... жоқ. ... ... ... ... ... ... біздің реңімізді аңдып орыстар жөнінде артық ... ... ... Түнде Қожамсүгірдің музыкасымен әндер шалқыды. Кенесары,
Кенесары — Саржан" деген саяси мәні бар ... де ... ... ... ойын ... ... ... Кенесары Қасымүлы 10 жылдық күресінің барысында патша
үкіметінің жақсы жасақталған, қаруланған, европалық елдермен соғыстарда мол
тәжірибе жинаған әскерлеріне қарсы ... ... ... ... ... жетілдіруде зор үлес қосты. Үш жүздің әр ... ... ең ... ... ... қателіктерін әрдайым
шебер пайдаланды. Мылтық жетіспеген, зеңбіректері тым аз Кенесарының
сардарлары күтпеген ... ... ... ... жиі қолдаатын. Негізінде
найза, садақпен қаруланған Кенесары сарбаздарына өкірейіп, менсінбей
қараған жазалаушылар тобы сан рет ... ... ... В. ... тек Кенесары ғана емес, Есет Көтібаров бастаған қозғалыс
кезінде де ... ... ... ... ... ... ... көңіл аударған./14.45/.
Әрине, көшпенді өмірдің ауыр жағдайы да ... ... ... ... жағдай жасайтынын да ұмытпасақ. Азғана сүрленген ет, бір
дорба құрт, тары, атына ... сұлы ғана ... ... жауынгерлері
бірнеше күн бойы тойып тамақтанбай, күніне ... ... ... ... ... әдісімен қимылдаған ауыл жауынгерлері, жоғарыда ескертіп
кеткендей, туған жердің қыртысын жетік біліп, жазалаушы топтарды ... ... ... ... ... 1840 жылы ... ... 6-ында
Сібір корпусының командирі генерал-лейтенант Горчаковтың соғыс министріне
жолдаған хатында Қарқаралы приказына шыққан жүзбасы Ребриковтың әскери тобы
Балқаш ... ... ... ... ... ... қатысы
бар тобықты болысының қазақтарын, көшіп-қонып жүрген өңірінен таба ... ... ... ... саны ... дейін жеткен Кенесары
өзіне қарсы қазақ феодалдарымен шайқастарда мейлінше ... ... ... бар жазалаушы топтармен күресте жеке-жеке ... ... ... ... ұрысқа бірден кіргізбей, аңдап қимылдады. Қазақ
халқының тарихы жөнінде көптеген еңбектердің авторы, ... И. ... ... ... ... ... кезінде шашырап
қимылдайды, ұрыс болып жатқан жерде ... ... ... ... тұрады" деп жазған." Алайда,—деп ... И. ... ... ұрыс ... ... ... ... жағдай қолайсыз қалыптасса, олар түкпірлі далалық өңірге шегініп
кетеді". 40-шы жылдардағы Кенесары ... ... ... ... айлаға негізделген. "Біздің әскерлеріміз ... ... құр ... қуып ... да, ... ... құтылатынына сенімі мол
Кенесары шегінуге әрдайым жол табатын/6.65/.
Кенесарының туы ... ... ... ... ... Услар да назар аударады. "Алдымызда жан-жаққа шашырай
шауьш келе жатқан қырғыздардың тобын көзіміз шалды. ... ... ... ... Мылтықтың оғы жететін қашықтыққа жеткенде тоқтай ... деп ... ... ... ... бізді
шабуылдаған мақсаты кейін бүлікшілерді қуғындауға мүмкіңдік бермеу үшін,
аттарымызды ... ... ... ... байқалды. Оң қанаттан бір
зеңбіректі оқ жаудыруға дайындадық. ... ... ... бір ... ... ыңғайланды. Картечьтің қырғыздар арасында жарылғандағы
шошындыратын әсерін көрсеңіз..."— деп жазады сол ... ... ... ... ... бойы ... ... мен қолбасшының тапқырлығына, тәртіпке негізделген соғысу тактикасы
қару-жарақтың сапасының артуымен ... ... ... дауысы, найзағай отындай шашыраған оты бұрын суық ... ... атты ... қиын ... ... хан Кенесарының
дарынды қолбасшылық қасиеті, орыс әскерлерінің ашық ... ... ... қазақ жасақтарының күшін ептілікпен пайдалануы азаттық
күрестің тегеурінді болуына әсерін тигізгені анық. "Қырғыздар, сөз ... ... ... және де ... ... ашық ... сан
жеңістерге жеткен. Әрине, біздің әскерімізге қарсы тұра ... ... ... ... дүрсе қоя бергенде, үрейленесің. Алайда
мылтықтарымен төрт бұрыштанып бірыңғай тізіле ... ... ... олар кейін шегініп, жөңкіледі" . Завалишиннің осы сипаттамасы
әртүрлі сөздермен берілсе де, ... ... ... ... қайталанған.
Қолбасшы ретінде Кенесары Қасымұлы он жылдық күресінің барысында патша
үкіметінің жақсы жасақталған, қаруланған, европалық ... ... ... жинаған әскерлеріне қарсы арпаласта шыңдалды, қазақ сарбаздарының
күрес әдістерін жетілдіруге зор үлес ... Үш ... әр ... ... ең ... патша әскерлерімен қателіктерінің әр дайым
шебер пайдаланды. ... ... ... тым аз ... ... ... шабуыл жасау тактикасын жиі қолданды. ... ... ... ... ... өкірейіп, менсінбей
қараған жазалаушылар тобы сан рет ... ... ... саны 20 ... диін ... Кенесары өзіне қарсы ... ... ... көбірек сарбаз шығарса, зеңбіректері бар
жазалаушы топтармен күресте жеке-жеке ... ... ... ... ... бірден кіргізбей, аңдап қимылдады. Кенесарының қолбасшылық қасиеті,
соңынан егер халықтың ... ... ... ... ... ... ұзақ ... күресте мейлінше айұын көрінді.
Кенесары Қасымұлының қазақтарды азат ету жолында тек Ресей империясымен
ғана емес Қоқон хандығымен де күресті. 1841 жылы ... ... ... ... шабуыл жасады. Патша үкіметінің қарсылығын уақытша болса да
бәсеңдету үшін ... ... ... Қоқан бекіністеріне жоғарығының
себебі азапқа түскен қазақ руларын Қоқан билігінен бастап «патшаға қызмет
ету» деп ... ... ... ... мәліметтерге қарағанда,
қоқандықтар сауда керуенін қазақтар тонады деп жала ... ... Бұл ... ... ... ... босатып алдық. Ал ... ... қол ... ... Кенесары сол хатында.
1843 жылы Кенесарының Қоқан бекінісі, Ақмешітке, Созақ және ... ... ... Сыр ... ... бостандық алып
беру саясатымен байланысты. Алайда, діні бір, тарихи ... ... ... ... мен ... ханы жақындасып кетеді деген қауіптен арыла алмаған
Перовскийдің өзі ... ... ... ... ... ... 1840 жылы наурыз айының 14-індегі хатында «Ташкент құсбегі
Кенесарыға ... ... ... тартқан жоқ» деп ... ... ... бір ... бар ... Азия ... арасындағы қайшылықтарды Кенесары қазақ
мемлекеттілігін мүддесіне сай ... ... ... ... ... Бұқара мен Хиуа хандықтарына жиілетіп өкілдерін жіберу
арқылы сол елдердің қазақ хандығының азат күресі туралы бағыттарын ... ... ... ... ... ... әміршісі мен одақ жасады.
Созақ бекінісін қоршауда көтерілісшілермен ... ... ... ... ... ... Ресей ықпалындағы сұлтандарды да өз ... ... ... ... Абылайдың ұлдарының бірі -Әбділда сұлтан
алғашында патша үкіметіне бас иген ... ... бірі ... ... ... ... Полковник Қоңырқұлжа Құдаймендин ат тұяғын
біріктірген ... ... ... ... ... ... қалды.
Үкіметке өзін ұстап бермек болған Әбділданы ... ... ... ... екі күн ... етіп ... ... Әбділда сұлтан
көтерілісшілер жағына ойысты.
Сыр бойында патша үкіметіне қарсы күресте ерекше орын алған ... ... ... ... ... ... анықтау қиын.
1846 жылы патша үкіметінің сыйлық ретінде кафтан, 1847 жылы 200 сом ... ... ... 1848 жылы ... ... ... ... батыр Жанқожаның халық есінде тамаша естеліктерімен ... ... да ... көтерілісінде көрініп-ақ қалды.
Кенесары армиясында әскери-далалық және агентуралық барлау біршама жақсы
жолға ... Ол ... ... ... түрде барлаушылар
тағайындаған. Олар дұшпан ... ... ... ... отырған. Көп
жағдайда барлаушылар жау тылында қимыл жасады. Ал кейде жау ... кіре ... 1843 жылы ... және Сібір әскерлерінің біріккен
жорығы кезінде полковник Бизанов ... Орал ... ... ... ... ... ... саны, қару-жарағы және отряд бағдарлары
туралы қажетті мәліметтерді ... ... ... ... дер ... жеткізіп отырды. Бұл Кенесарының тиісінше қорғаныш шараларын
жасауына мүмкіндік берді.
Кенесары шегінген кезде де ... ... ... ... ... ... жақын жерлерде ұсақ партизан топтары қалдырылды. Олар
бектерге, жол айырығындағы ... ... ... қимылдап, арбалы
керуендерге шабуыл жасап отырған. Дұшпан ... ... ... ... үшін ... өзі шегінер кезде қырға өрт қойып, құдықтарды
қиратуға бұйрық ... бұл ... ... ... ... үшін ... ... және оларды жем-шөпсіз, сусыз қалдырған. Мысалы, В. А.
Потто осыны айта ... ... деп ... ... ... ... әскер жақындаған кезде шөпсіз, сусыз далаға алдын ала шегініп
кетуге тырысады. Қуғынды кідірту үшін олар ... ... ... ... өрт койып, жем-шөп пен суаттарды жояды".
Кенесары дұшпанды алдау әдісін де ... ... Ол ... бет ... ... ... теріс жолға салып жіберіп отырған.
Мысалы, ... ... ... ... және Орынбор отрядтарының
бірлескен шабуылы кезінде оларды осылай алдады. Орыс чиновнигінің ресми ... ... деп ... ... өзінің ауылдарымен тынымсыз
көшіп-қонып және өз ізін жасыру үшін жалған көшіп отырды, күндіз бір ... ... ал ... сол ... ... ... жаққа көшіп кетеді".
Кенесарының әскери жорықтары кезінде қыс түсісімен ... ... ... ... ... ... ... қайтады. Олар
тек көктем мен жазда, көк шөптің өсуімен аттар тез оңалып, қазақтар ... ... ... ... ... соң Кенесары маңына жиналып, келесі
жорыққа дайындалады.
Кенесары қыс кезінде де жорыққа шыққан. Тек оған алдын ала ... ... ... ... ... халықтың басын біріктіріп,
күреске ... ... орыс ... ұзақ ... ... ... көрінді.
Қорытынды
Кенесары талантты қолбасшы ретінде соғыс кезінде әр түрлі соғыс
тактикасын ... ... кең ... оған ... орын ... ... әдісін кеңінен колдануға мүмкіндік берді. Кенесары жігіттері
шебер шабандоз болғандықтан, жер ... ... ... ... ... ... отырған. Олар дұшпанды айналып өтіп, тұтқиылдан көкжелкеден
соққы беретін. Мысалы, 1844 жылы билеуші ... ... ... ... ... ... кезде, төтеннен сыртынан соққы алып, толық дерлік
жойылып ... ... ішкі ... ... талдау жасауды аяқтай келе,
өзара тартыс пен барымтаның, патша өкіметінің орталық ... және ... Хиуа ... ... бастан кешкен халықтың қалың бұқарасы халық
күшін біріктіріп, топтастыратын ... ... ... ... айта кету ... Кенесары ханның дипломатиялық ... ... ... ... ... ... хан қазақ халқының біртұтастығын Ресей империясының қарамағында
егеменді ел дәрежесінде сақталуын көкседі. Ол ақ ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік жолы – қиын жол екендігін дәлелдеді.
Тек санасы жоғары, ... бар, ... де, ... ... елде ғана
тәуелсіздік баянды болады. Хан ... ... оның ... осының
көрінісі.
Хан Кенекең халқымыздың қаһарман перзенті болу жолы ... Ол – ... ... ... деп ... қан ... ... – бір оқтық. Осылай бола тұрса да хан Кене көзін, өлімге байлаған.
Қорықпайтын адам жоқ. Бірақ ол сол пендешілік сезімді ... ... ... ... мәңгілікке жалғастырып кеткен жөн.
Осындай жаналықтармен қатар Кенесары армиясында ортағасырлық ескі күрес
әдістері де ... ... ... ... ... ... ... басталып отырған. Сонымен қатар қарсы жақтың
өлген адамдарының бас терісін сыдырып алатын болған т. ... ... ... ... ... оны сол уақыт талабына сай әскери
өнерге үйретуге күш ... ... ... ... ... ... енгізуді ойластыруы осындай себептерден туған болатын.
Азиялық халықтардың әскери ... ... бойы ... ... мен ... ... тәртіпке негізделген соғысу тактикасы
қару-жарақтың сапасының артуымен бірқатар ... ... ... ... ... ... оты бұрын суық қарумен
соғысқа машықтанған атты қазақтарға қиын соқты. ... хан ... ... ... орыс әскерлерінің ашық ұрыстағы ... ... ... жасақтарының күшін ептілікпен пайдалануы азаттық
күрестің тегеурінді болуына әсерін тигізгені анық. ... сөз ... ... ... және де басқа жауларымен ашық күресте сан
жеңістерге жеткен. ... ... ... ... тұра алмайды. Олардың
тегеуріні қайратты айғай-шумен дүрсе қоя ... ... ... төрт ... ... ... қалған байырғы әскерді
көргенде, олар кейін шегініп, ... ... осы ... сөздермен берілсе де, жалпы мазмүны ... ... ... ... ішкі ... құрылысына талдау жасауды аяқтай келе,
өзара тартыс пен барымтаның, патша өкіметінің орталық ... және ... Хиуа ... ... бастан кешкен халықтың қалың бұқарасы халық
күшін біріктіріп, топтастыратын өкімет билігінің қажеттігін ... айта кету ... ... ... ... ... талаптануы
халық мүддесіне сай келген. Ханның қолбасшылық қасиеті, соңынан ерген
халықтың ... ... ... баулудағы нәтижелері орыс әскерлерімен
ұзақ жылдарғы күресте мейлінше айқын көрінді.
Кенесарының ... де, ... ойлы ... және ... ... ... ... хаттарынан көруге болады.
Кенесары Қасымұлының азаттық қозғалыстың мақсатына жету ... ... ... ... ... айқындайтын
оның хаттары. Архив қорларында, жарияланған ... ... ... мақсатымен ниетінің мазмұнын ашатын көптеген құжаттар сақталынған.
Пайдаланылған ... ... ... Е.Б. ... ХІХ ... 20-40-жылдарында. Алматы.1994.
2. Середа Н. Бунт киргизкого султана Кенесары Касымова (1838-1847).
Атырау.1992.
3. Рязанов ... ... ... ... ... ... Е.Б. ... хана Кенесары. Алматы. 1992.
5. Национально ... ... ... ... ... ... (сборник документов) // ЦГАРК.
Региональный фонд Кенесары. Алматы.1996.
6. Қасымбаев Ж. Кенесары хан. Алматы. 1993.
7. ... Ж. ... ... хана ... и его ... ... Кенесарин А. Султаны Кенесары и Садык. Алматы. 1992.
9. Кенесарин Н.А. О деятельности Кенесары хана по царским ... ... ... М.А. Международное право в истории Казахстана и Средней
Азии. Алматы.1991.
11. ... Ч.Ч. ... в пяти ... Т.2. ... ... В.З. ... силы ... борьбы под
предворительством хана Кенесары Касымова// Аблай хан. Кенесары.
/Поблемы ... ... ... ... ... Ж.Н. Еще раз о гибели хана Кенесары // ... 23 ... ... Ж. Об ... ... ... хана ... // Аблай-хан. Кенесары. /Проблемы национально-освободитель-
ного движения/. Алматы.1993.
15. ... А. ... және ... ... ... ... И.К. Историография Казахстана. Уроки истории. Алматы.1990.
17. Қасымбаев Ж. ... ... ... // ... ... 1992. ... Құсаинов Қ.Кешегі өткен Кенекең // Халық кеңесі. 1992. 26 желтоқсан.
19. Масанов Н.Е. ... ... ... ... ... ... веков. Алматы. 1984.
20. Ыбырай Е.Т. Кенесары Қасымұлы бастаған ... ... ... ... // ҚазҰУ хабаршысы. 1997. №5.
21. Национальные движения в условиях ... ... ... ... ... ... Всесоюзного „круглого стола”. 27-28
июля 1990 г. Целиноград, 1991.
22. Рязанов А. Прошлое Кзыл-Орды. Ак-мечеть// Совет-ская киргизия. 1925.
№5.
23. Сүлейменов Р., Қасымбаев Ж. ... ... ... ... жаңа көзқарас // Қазақстан коммунисі. 1991. №3.
24. Хан Кене. / Қазақ халқының ... үшін ... ... ... ... ... ... Ә.С. Қазақ тарихының зары // Қазақ тарихы. 1996. №3.
26. Янушкевич А. Дневники и письма из путешестивия по ... ... ... М. ... Ағыбай: Өмірі мен батырлық жолы. // ... ... ... по ... политического строя Казахстана. Т.І, Алма-Ата,
1960.
29. Казахско-русские отношения в ХVІІІ-ХІХ вв. Сб. ... ... ... ... Мейер Л.Киргизская степь Оренбурского ведомства...,57.б. Профессор
Шалекеновтың мақаласында сипатталған (Зерде, 1992 №8-9).
31. Бекмаханов Е.Б. Казахстан в 20 – 40-е годы ХІХ ... ... ... ... ... очерктер.-Алматы.1993.
33. Құсайынов Қ.Қ. Есіл жазығы: отаршылдық дәуірінде. Аламаты, 1994.
34. Мырзахметов Е. Хан Кененің оң ... // Қзақ ... 1997. ... б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кенесары қасымұлы бас қолбасшы және оның реформалары4 бет
Кенесары Қасымұлы — ұлт-азаттық қозғалысының қолбасшысы11 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс15 бет
Тарихи әңгімелер арқылы елжандылыққа тәрбиелеу5 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
Ағыбай батыр Қоңырбайұлы4 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт – азаттық көтеріліс және оның тарихнамасы11 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
Абылай хан өмірі мен қолбасшылық саясаты4 бет
Абылай хан: мемлекеттік қайраткер, әскери қолбасшы және дипломат12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь