ХҮ -ХҮ ғ.ғ. Дешті Қыпшақтағы хандық биліктің өзгеріске ұшырауы

Кіріспе
1. ХІІІ . ХІY ғ.ғ. арасындағы хандық билік жүйесіне сипаттама
1.1. Қыпшақтық билік жүйесінің ғұн және түріктік билік жүйесімен сабақтастығы
1.2 Монғолдық билік жүйесіне сипаттама

2. ХҮ.ХҮ ғ.ғ. аймақтардағы хандық биліктің өгеріске ұшырауы
2.1. ХҮ .ХҮ ғ.ғ. Дешті Қыпшақтағы хандық биліктің өзгеріске ұшырауы
2.2. ХІҮ .ХҮ ғ.ғ. Моғолстан мен Мәуереннахрдағы жергілікті және моңғолдық билік жүйелері арасындағы күрес

Қорытынды
Пайдаланылған деректер тізімі
Қысқартулар
        
        Кіріспе
1. ХІІІ – ХІY ғ.ғ. арасындағы хандық билік жүйесіне сипаттама
1.1. Қыпшақтық билік жүйесінің ғұн және түріктік билік ... ... ... ... ... ... ғ.ғ. ... хандық биліктің өгеріске ұшырауы
2.1. ХҮ -ХҮ ғ.ғ. Дешті Қыпшақтағы хандық биліктің өзгеріске ұшырауы
2.2. ХІҮ -ХҮ ғ.ғ. ... мен ... ... және ... жүйелері арасындағы күрес
Қорытынды
Пайдаланылған деректер тізімі
Қысқартулар
Кіріспе
Тәуелсіз Қазақастанның алдында ұлы мақсаттар тұр. ... ... бірі – ... ... ... жаңартуы. Халықтың
өзінің жаңа рухани жолын, рухани қуаты мен ... ... ... бір ... ... мәні өте зор. ... өзін-өзі тануын
өз халқы туралы, оның сол қоғамдағы ұлттық қатынастар ... ... ... ... ... үлесін тану деп түсінеміз.
Өз тарихын тану – ұлттың өзін-өзі тануының шыңы. ... ...... бірдей парыз.
Ежелден келе жатқан халық мәдениетін, рухани мұрасын, ... ... ... ... ... ... ... келгенде, Қазақстан ежелгі қағанаттар мен ... ... ... Ғұн, ... мемлекеттерінің, монғол
ұлыстарының, Алтын Орда, Ақ Орда мен ... ... ... ... тарихының негізі болды. Алғашқы Еуразиялық ... ... ... ғұн, ... ... келе ... ... саяси құрылымы
жергілікті, тар аймақтық фактор болып қалмады. ... ... ... ... сол ... ірі ... ... қатынасқа түсе
отырып, Қытай мен Византия арасындағы территорияның ... ... қана ... ... ... ... де жаңа рөлге бейімделіп, алға
қарай дамып отырды. Бір ғана тайпамен шектелмейтін жаңа билеуші элиталар
пайда ... ... ... ... ... ... елінің жерінен асып,
империялық амбицияларға ұласты.
ХІІІ ғасырда Шыңғыс хан мен оның ... ... Ұлы ... ... қағанатынан да кең аумақты қамтыды, сөйтіп жаңа билеуші
элитаның тууын қайталап қана ... Ұлы ... ... ... мемлекеттері ішіндегі билік қатынастары жүйесін ... көп ... ... ... қалыптастырды.
Ұлы Даладағы империялық кезең көшпелі әлемнің жаңа ... жаңа ... ... және ... ... жаңа ... этносаяси қоғамның туу кезеңі болды. Бұл жаңа этносаяси қоғамдардың
бірі - қазақтар ... ... ... ... ... ... ретінде тарих
сахнасына шығуы дала имперясының құрылу және ыдырау дәуірімен ... ... ... ... ... ежелгі қыпшақ тайпаларының ыдыраған
мемлекетінен қазақ этносы мен алғашқы қазақ мемлекеті құрылған ... сол ... ... ... ... ... ядросының құрамы мен
құрылымын білмей түсіну, тану ... ... ... ядросы – ХІІІ-ХҮ
ғасырларда Ұлы Далада қалыптасқан, ... ... ... ал
саяси жағынан – жаңа этнотерриториялық ... ... ... ... болды.
Өздерінің көкейкесті мақсаты мен мүддесін жүзеге асыруға ұмтылған сол
кездегі далалық элита ... ... ... бара ... ... қуатты факторы болды. Ойшыл ретінде ... ... ... ... Ш. ... бұл ... “Ядро казахского и
кайсацкого народа состояло из целых ... деп ... ... /1/.
Өзектілігі. Әрбір халықтың тарихында бұрындары болып ... ... ... ... ... ... ... оқиғалар өздерінің ауқымына,
қарай, әсер етуші факторлардың маңызына қарай, ... ... ... ... тигізген әсеріне, ықпалына қарай сол халықтың тарихында
белгілі бір ... ие ... ... ... ... ... ... те жатады. Кейбір тарихи оқиғалардың маңыздылығы ... ... ... даму ... әсер етуімен шектеліп қана қойса,
кейбіреулері бүкіл бір тарихи дәуірдің барысына ықпал ... сол ... ... ... роль ... ... тарихи оқиғалар
тарихи дамудың барлық жақтарына да өзінің ... ... ... оның ... ... дәуірде зор маңызға ие болған ... ... ... ... ... орын ... ірі ... Қазақ хандығының құрылуы жатады.
Қазақ хандығының құрылуы мәселесі ХІХ ... ... ... ... ... ... келе ... тақырыптардың
бірі. Әсіресе, өткен ғасырдың соңғы 10 ... ... ... ... тақырыпқа да қызығушылықтар арта түсті. Оның себебі
түсінікті де. Тарихи сананың орнығуы мен дамуы, ... мен ... ... терең қойнаулардағы асыл-маржандары мен байлықтарын игерумен,
зерделенумен, ... ... ... да бұл іске белсене
атсалысады. Өз ізденістерін олар ұлт тарихының белгісіз беттерін ашуға, ... ... ... ... ... ... болғандықтан әр түрлі
көзқарастар мен пікірлер де ... ... ... ... ... да, ... ... тақырыптар
секілді ХХ ғасырдың 90-шы жылдарының ... ... ... зеттеле
бастады. Зерттеу барысында әр ... ... ... ... ... ... зерттеушілердің көпшілігі хандық қашан, қалай
құрылған деген сұраққа ... ... ... ... ... ... ... 90-шы жылдардың екінші жартысынан бастап тақырыптың ауқымы, көлемі
ұлғайып, қарастырылатын мәселелер қатары көбейе ... ... де, ... ... ... ... зерттеушілер арасында талас-пікірлер
тудырса, кейбіреулері зерттеу барысында алғаш рет күн тәртібіне ... ... енді бір ... әлі де ... ... ... Біздің
ойымызша, осы біз сөз етіп отырған тақырыптың ішіндегі ... ... ... ... ... оның басқару жүйесі қандай,
монғолдыұқ басқару жүйе қандай болды, олардың ... ... ... ... ... неде деген мәселе әлі күнге арнайы түрде
зерттелмей келеді. ... да ... ... осы ... ден
қойылып отыр.
Мәселенің зерттелу деңгейі. ХІІІ-ХҮ ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... ... зерттелмеген
тақырыптардың бірі. Бірақ саяси тақырыптарға ... ... ... ... ... арнайы болмаса да жанама түрде қарастырып
кетеді. Сондай саяси ... ... ... ... ... ... Ақ Орда, Алтын Орда, Моғолстан, Мәуереннахр ... ... ... зарттеуге арналған еңбектер жатады. ... ... ... ... ... ... тарихпен тығыз
байланыста болғандықтан аз да ... ... ... ... ... ... көрелік.
Моңғол жаулаушылығына дейінгі қыпшақтардың мемлекеттілігі мәселесі
С.М. ... ... в ... ... Казахстана» атты
монографиясында жан-жақты ашып көрсетіледі /2 /. Онда біз үшін ... ... ... ... ... ... ... зерттелген. Қыпшақтық дәстүрді зертегенде бұл ... ... ... ... ... басқарудағы билікті мұралану дәстүрінің одан бұрынғы
тарихпен сабақтастығы Л.Н. Гумилевтің «Хұндар» /3/, «Көне ... ... ... ... Л.Н. ... түрік дәуірін зерттеуге
қомақты үлес қосқан ірі ... Ол ғұн, ... ... ... ... ... тарихи жалғастығын зерттей отырып, Қыпшақ
хандығының билікті мұраға беру ... ... ... ... ... орта ... түріктік басқару жүйесін заңдық тұрғыдан
зерттеген Т.С. ... ... ... и ... системы государственности и права» деген еңбегінде қыпшақтық
билеу ... ... ... ... ... ... негізінде
айшықтап береді /5/.
Г.Е. Марков пен Н.Е. Масанов Қыпшақ ... ... ... ... ... өзіндік баға береді /6/. Осы мәселені К.В. ... С.А. ... /8/ да ... жаулап алуына байланысты Моңғол империясының, оның
ізбасарларының тарихын зерттеу ... ... ... Осы орайда Б.Я.
Владимирцевтің «Общественный строй монголов. Монгольский кочевой феодализм»
еңбегін айтпасқа болмайды /9/. Ол ... ... ... ... ... ... ... Орда мемлекетінің қоғамдық құрылысын Г.А.
Федоров-Давыдов зерттесе /10/, ... ... Б.Д. ... пен ... /11/ ... ... мәселесін, оның ішінде Алтын Орда тарихына қатысты,
оның басқару жүйесін тарихи тұлғалардың ... ... ... ... Орда тарихын зерттеуге үлкен үлес қосты. Сонымен қатар
М.Г. Сафаргалиев /12/, Н.Ц. Мункуев /13/, И.П. Петрушевскийлер /14/ ... ... ... ... ... ... ... жазды . Ал Алтын
Орданың орыс жерлеріндегі салық жүйесі туралы С.А. Аннинский /15/, ... /16/, В.В. ... /17/, И.Н. ... /18/, В.В. ... /19/ өз ... ... біршама талдау жасайды.
Ал Моғолстан мен ... ... ... ... саяси
оқиғалар туралы, сонымен бірге басқару жүйеде ... ... ... ... ... ... ... В.В.Бартольдтың/21/
зерттеулері мен монографиялары жатады. Бұл тарихшылар аталған аймақтардағы
моңғолдық және қыпшақтық дәстүрлер ... ... ... ... араласуы туралы тарихи оқиғалармен байланыстыра жазады.
Т.И.Сұлтановтың моңғолдық басқару жүйесін сипаттап жазған ... ... ... ... ... болғандықтан өте құнды зерттеу болып
саналады/22/. Б.А.Ахмедов та жергілікті әмірлер ... ... ... ... жазған ғалым ретінде белгілі/23/.Сонымен бірге тақырыбымызға
байланысы бар ... ... ... ... ... атап ... керек.
Соңғы жылдары осы мәселемен зерттеуші Б.Б.Кәрібаев айналысып, ... күн ... ... ... ... ... сөйтіп өзінің жаңаша
тұжырымдарын мерзімді басылымдар арқылы жеткізді/29/.
ХІІІ-ХҮ ... ... ... ... ... зерттелу деңгейі
осындай.
Деректік қоры. Тақырыпқа қатысты дерек көзіне моңғол жаулап алушылығы,
одан кейінгі моңғол дәуірінен ... ... ... хандығы дәуірінің
деректерін жатқызамыз.
Моңғолдарға қатысты дерек-«Моңғолдың құпия шежіресі»/30/. Бұл деректен
біз өз мәселемізге қатысты Шыңғыс хан ... ... ... ... ... оны ... хандығының құрылуындағы моңғолдық дәстүрдің
бастауымен байланыстырамыз.
Моңғол хандарының шежіресі ... ... ... ад ... ... еңбекте негізінен этникалық, діни-рухани
дамуға қатысты, сонымен қатар моңғолдардағы ... ... ... ... ... жинақтап, кейінірек А.А.Ромаскевич пен С.Л.Волиннің
өңдеуінен өткен Алтын Орда ... ... ... ... к истории Золотой Орды» атты деректер жинағы да біз қарастырып
отырған мәселеге қатысты негізгі ... ... ... ... ... ... ... мәліметтері бар.
Өтеміс Қажының «Шыңғыснама» еңбегінен біз жергілікті қият тайпасының
әмірлері туралы мәліметтер аламыз/33/.
Сонымен бірге біз ... по ... ... и Туркмении»/34/,
«Материалы по истории Казахских ... ... ... ... ... ... онда негізінен жекелеген тұлғаларға,
олардың жүргізген саясатына ... ... ... ... ... ... біз жергілікті тайпалардың үстемдікке жетіп,Шыңғыс
тұқымдарын қуыршақ хан ретінде пайдалануы жайлы деректер кездестіреміз/37/.
Келесі ... ... осы ... әулетінің дерегі-Фазлаллах ибн
Рузбехан Исфаханидың «Михман ... ... ... ... ... өте құнды дерек береді. Бұнда ... ... және ... ... ... ... дәстүрін орнату
жолындағы әрекеті баяндалады.Жергілікті дәстүрдің толық жеңіске жетуін ... ... ... ... тұсында жазылған Масуд бен ... ... ... ... ХҮ ... ... ... мәселелерді
анықтайтын мәліметтер кездеседі/39/.
Әбілғазының «Түрік шежіресі» де маңызы зор дерекке жатады/40/.Ал
Ш.Құдайбердіұлының «Түрік, ... хәм ... ... ... ... даму бағытты аңғаруға болады/41/.
Хронологиялық шеңбері. Магистрлік диссертацияның негізгі қамтитын
кезеңі-ХІҮ-ХҮ ғасырлар. ... ... және ... ... ... ... ашу үшін оларға сипаттама беру қажет болғандықтан ХІІІ
ғасырлардан бастағанды жөн көрдік. Қыпшақтардың билікті мұралану ... ... үшін ғұн, ... ... ... ... жұмыстың алға қойған мақсаты-жергілікті және моңғолдық
билікті мұралану ... ... бере ... ... ... ... салдарларын ашып көрсету, яғни екі дәстүр арасындағы
күрестің Дешті Қыпшақ, Моғолстан және ... ... ... ... тырысып, өзіндік тұжырым жасау.
Міндеті. Алға қойған мақсатымызға жету үшін төмендегі ... ... ... жүйесіне сипаттама беру, оның орнына келген
моңғолдық дәстүр екеуін салыстыру;
• ХІҮ-ХҮ ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... болған өзгерістерді қарастыру;
• Жергілікті және моңғолдық дәстүрлер арасындағы күрестің
барысына ... ... ... ... ... ... өзгерістердің нәтижесін
ашып көрсету, өзіндік ой түю.
Жаңалығы. Магистрлік жұмыста ... рет ... ... ... ... ... ... жүйелерімен салыстырылып, оның моңғолдық басқару
жүйесімен күресі нәтижесінде ... ... ... ... шыққаны арнайы
түрде зерттелді.
Құрылымы. Магистрлік жұмыс кіріспеден, екі тарау, төрт тармақтан,
қорытындыдан және пайдаланылған ... ... ... ХІІІ – ХІY ғ.ғ. ... ... билік жүйесіне сипаттама
1. Қыпшақтық билік жүйесінің ғұн және ... ... ... ... ... ғұн, ... және моңғол дәуірлерінде Қазақстан
территориясында өмір сүрген мемлекеттік құрылымдардың ... ... ... ... біріне хандық билікті мұралану мәселесі
жатады. Бұл мәселеге бұрын-соңды зерттеушілер тарапынан жүйелі түрде назар
аударылмай ... ... шешу ... ... және орта ... ... саяси және этникалық процестердің даму ... ... бере ... ... ... ... жауап беру үшін
біз, моңғол дәуіріне дейінгі Қазақстан территориясындағы мемлекеттердегі
билікті мұралану дәстүрін анықтап ... ... ... ... ... Қыпшақтағы билікті мұралану жолына
сипаттама беру үшін ғұн дәуірінен бастап ХІІІ ғ. ... ... ... ... ... ... ... туындайды. Себебі билікті
мұраланудағы жергілікті немесе қыпшақтық дәстүр дегеніміз – биліктің әкеден
бауырға, немере ... өтуі ... /42/, бұл ... ... тереңде
жатыр.
Ғұн қоғамындағы жоғарғы билік мәселесіне тоқталып көрейік.
Ғұн мемлекетінің басында шаньюй тұрған, оның ... ... Ол ... да ... тең құқылы 24 рубасы арасындағы біріншісі.
Шаньюйдің ... ... ... бірақ шексіз емес-ті. Оның билігін ру
ақсүйектері – рубасылары шектеп отырған, өйткені олардың ... ... де ... ... ... мен ... тек дәстүрге ғана емес,
өздерінің жауынгер ... да арқа ... сол ... де шаньюйлер
өзіне риза емес кінәздар алдында дәрменсіз көрінетін. Бұл, әрине, үкімет
қолына тұсау болған, өйткені ... ... ... олардың тежеусіз
деспотқа айналып кетуіне бөгет жасап отырған /43/. Л. ... ... ... бұл ... біз ... ... ... оған ру ақсақалдарының әсер етіп ... ... Одан әрі ... ... мұраға қалай берілетіндігіне тоқтала
кетелік.
Әуелде шаньюйлар сайланып отырылған. Кейінірек, уақыт өте сайлау іздері
таққа отырғызу дәстүрлеріне ұласады.
Ойымызды нақтылау үшін ғұн ... ... ... ... ... ... Ушилу Қытайға қарсы шабуыл кезінде, 102 жылы Шеусячен
бекінісін қоршап, құртып ... үшін ... ... ... аяқ ... да, ... ... ұлын қалдырып қайтыс болады. Сосын ғұндар
Гюйлихуды ... етіп ... Ол ... ағасы болатын, немере інісі сияқты
ол да Қытайды жек көретін /44/.
Дәл осы секілді оқиға 85 жылы да ... жолы ... ... ... қалады. Ол өлер алдында өз ұлын ... ... деп ... ... батыстың кінәзіне беруге жарлық
етеді. Бірақ сарай маңындағы топ өсиетті ... ... ... ... ... ұлы ... ... отырғызып, оның атынан билік
жүргізбекші болады. Сөйтіп, 85 жылы Хуаньди ресми түрде шаньюй ... ... ғұн ... атақ абыройының кемуіне алып келеді. Ал Хуаньдиден ... ... ... ... ... Н. Гумилев ғұндардың билікті мұраға ... ... ... Оның ... ... ғалымдарының бірі Т. С. Жұмағанбетов те
«Еншілік-таспиқтық жүйе ғұн ... ... ... ... ... мемлекеттерде де болған,” - деп мақұлдайды /46/.
Ғұн қоғамындағы шаньюй билігін мұралану ... ... ... Л. ... ... ... ... «Лауазымды тікелей әкесінен баласына беру
фактісінің өзі қызмет орны кезекпен берілетін ескі ... бұзу ... ... кезекті бұзу – бір рудың ішінде әртүрлі топтарды құру, яғни оны азып-
тоздыру болып табылады. Ал ... ... өзі ... ... да, руды ... оны ... бірдей еді” /47/.
ҮІ ғ. тарих сахнасына шыққан Түрік қағанатының мемлекеттік басқару
құрылымы ғұн ... ... ... еді. Найзаның ұшыменен, қылыштың
күшімен құрылған ұшы-қиыры жоқ ұлан-ғайыр мемлекетті бірлікте ұстап ... ... күші ... ақылмен ойлап жасалған мықты мемлекеттік басқару
жүйесі керек-ақ болатын.
Бұл жүйені баяндау ... тағы да Л. Н. ... ... ... ... ... (553 – 572 жж.) тұсында қағанаттың сыртқы саясатындағы
құдірет-күшінің алғашқы қадамдары ғана жасалып қойған жоқ, ... ... жүйе де ... ... ... ... мемлекеті100
жылдан аса уақыт бойы ... ең ... ... ие болады. Еншілік-
таспиқтық жүйе тәж-тақты мұра ... алу ... ... ... қояды.
Заңға сәйкес, Мұқан қағанның мұрагері болып баласы емес, ... ... соң ... ... ... ағасының мұрагері аталады. Тақты тосатын
ханзадалар басқаруға енші етіп аймақтар алатын болған, бұл ... ... ... етіп ... ... ... - деп ... ол /48/.
Тақты мұраланудағы еншілік-таспиқтық жүйені қолданудың тиімді екендігін
дәлелдеп көрейік.
Аймақты ... ... ... ... ... гөрі
мемлекеттік құрылыс пен орталық билікті қолдан қорғау ... ... ... ... ... 572 жылы Мұқан қаған қайтыс болған
соң заңға сәйкес таққа оның ... Тоба хан ... ... ... ... соң таққа келеді, ол Бумынның інісі еді /49/. ... ... соң ... қаған болады. Сосын ұлы қаған болады...”
/50/ деген жолдар ... және Т. С. ... өз ... ... ... билік мұрасының үш жағдайын, ал ағадан ініге
берілудің 8 рет болғаны туралы ... ... ... әрі ... жіпке тізгендей айта берсе болады, біздің
мақсатымыз ол емес. Мақсатымыз – хандық ... ... ... ... ғұндардан соң түрік дәуірінде де жалғасын тапқандығына көз
жеткізу.
Еуразия кеңістігін мекендеген халықтардың ХІ-ХY ... ... ... ... ... тайпалары маңызды рөл атқарды. Олар
Балқан түбегінен Қытайға дейінгі, Египет пен Үнді жерінен орыс жерлері ... ... ... ... ... ... ... ие
оқиғалардың бәріне, саяси-этникалық өзгерістерге өте белсенді ... Сол ... ... ықпалы, әсері тиген елдердің жазба тарихында
бұл тайпалық ... ... ... ... ... орыс ...... Византия мен Венгрияда командар, ал ... ... ... ... деп атады. Қыпшақтар ХІ – ХҮ ғасырларда бүкіл
өркениетті халықтарға танымал боп қана ... ... ... ... ... ... ... терең із қалдырды. Қазіргі
күнде өмір сүріп ... ... ... тілдес халықтардың, атап айтқанда:
татарлардың, өзбектердің, қырғыздардың, башқұрттардың, қарақалпақтарды,
қазақтардың және тағы ... ... ... ... ... ... бастау болды.
Сондықтан да тараудың тақырыбына өзге емес, дәл осы ... ... ... арқау болып отыр. Моңғол жаулаушылығына дейінгі
Қазақстан, Орта Азия жерлеріндегі ортақ қыпшақтардың қоғамдық-саяси жүйесі
хандық билікті ... ... ашып ... ... ... ... ХІ – ХІІІ ғасырларда ... ... ... ... ... ... аударамыз. Бұл мәселеге ... ... ... себептері бар: біріншіден, ХІ-ХІІІ ғасырлардағы
қыпшақтардың ... ... ... ... ... ... тарихын терең анықтау, мұнда ХІ-ХІІІ
ғасырлар қыпшақ дәуірі ... ... ... ... ... ғасырлардағы моңғолдар енгізген мемлекеттік
жүйемен салыстыра отырып зерттеу.
ХІ ғасырдың басында қазіргі Қазақстан территорясының ... ... ... қыпшақ хандарының қолына көшеді. ХІ ғасырдың соңына
таман қыпшақтардың оңтүстік ... ... ... ... иеліктерімен шектеседі. ХІ ғасырдың ортасында қыпшақ
тайпалары Еділден ары өтіп, орыс, Византия ... ... ... ХІ ... 30-40 ... ... зор аймақта
этносаяси билік орнатуы жаңа бір дәуірдің басталғанын көрсетті және ... ... жаңа атау ... ... этносаяси жағдайды араб-
парсы тарихшылары мен географтары тез аңғара білді. Олар ... ... ... ... ... ...... даласы атауын
қолданады /52/.
Моңғол ... ... ... ... ... ... ерте феодалдық мемлекет құрудың алғышартары пайда болды. Дешті
Қыпшақта екі әулеттік топ болғаны белгілі. Бірі ... ... ... топ ... ... ... ... билеушілерден тұрды.
Ерте феодалдық мемлекеттің сипатты белгісі бірнеше ... ... ... астына біріктіруге ұмтылыс жасауы болды. ХІ ғасырдың соңы-ХІІ
ғасырдың басында Дешті ... ... ... ... уран т.б. ... сүріп, басында елбөрі тайпасының өкілдері құрған қыпшақтардың жалпы
саяси құрылымын құруға ... ... ... ХІІ ... 30-жылдарында
бірлестікті солтүстік және солтүстік-шығыс шекарасындағы көршілерден
қауіптенген хорезмшахтардың жорықтары мен ... өзқ ... ... ... Бұл факторлар қыпшақ тайпаларының ... ... ... қырқысты ішкі саяси тұтастықты болдырмауға тырысқан
Хорезм ... ылғи ... ... бір ... біресе келесі жаққа
көмектесіп одан әрі ... ... ... ... ерте феодалдық
мемлекет сатысында қалып қойды.
Көшпелілердегі ерте феодалдық ... ... тән ... хандық
биліктің ұлға емес, ініге немесе немере ініге берілуі болды /53/. Қадыр
Бұға хан мен оның ... ... Алп ... ... ХІІ ... аяғында
болған билік үшін күрес Алп Дерек осы мұралану туралы дәстүрдің негізінде
қартайған ағасының ... ... ... ... жасауынан туындаған. Бұл
оқиғаны таратып айтып көрейік.
Қадыр Бұға хан ... ... ... ... Бұға деп кездессе, Жузжани
оны Икран деп атайды /54/. Ол уран тайпасынан шыққан Алп ... ... ... мемлекетінің басшысы Текеш Қадыр Бұғаның қызын алады. Ал ... Алп Қара ... ... Қадыр Бұғаның кіші інісінің баласы.
Текештің әйелі (Қадыр ... ... ... ... ... ағасы болып
келеді /55/. Текештің ұлы ... ... да ... ағасы болып
келеді. Шын аты – Иналшық. Мұсылмандықты қабылдаған соң Түркістан иелігіне
билеуші болады. Осы кезден бастап Қайыр хан ... ат ... Инал ... ... ... тілінде мұрагер деген мағынаны білдіреді. Бұл Алп Деректің қыпшақ
тайпасының билеуші тобына жататынын аңғартады.
Бізге ерте ... ... ... ... ... мұраға
беру тәртібі белгілі, ол бойынша хан билігі ақсүйектердің қолдауымен ұлға
емес, ініге ... ... ... ... Бұл тақ мұрагері Инал деп
аталған. Сөйтіп, Алп Дерек Қыран ... ... ... Бұға хан) немере інісі
болғандықтан, заңды түрде оның тмұрагері болды, осы негізде Инал деп аталуы
тиіс болатын. Қадыр хан ... ... ... ол таққа отырысымен беріліп
Қадыр хан (Қайыр хан) деп атлуы тиіс еді. ... ... ... хан осы
Иналшық болатын.
Алп Дерек пен Қадыр Бұға арасындағы ... ... ... Алп Деректі өзіне тартады. Хорезмшах ұлы Мұхаммедті 1198 жылы
Алп Дерекке қосып, Қадыр Бұға ханға қарсы жорыққа ... ... ... ... ... көрініс табады. “594жылы (1198) Текеш
оны (Құтб ад-Дин Мұхаммед) ... Бұға ... ... соғысқа жібереді. Жеңіліп
тұтқындалған Қадыр Бұға ханды Хорезмшах әмір етіп қояды” /56/. Оны неліктен
әмір етіп қойғанының себебі Текештің ... ... ... ... ... ... бүкіл халқы (урандықтар) Алп Деректің ... ... ... ... ... ... қауіп төндіріп тұрғандықтан ... жаңа ... ... мәжбүр болған Текеш Қадыр Бұға мен алп
Дерек арасындағы жаулықты өршітеді. Ол Қадыр Бұға ... ... ... Алп ... қарсы әскер беріп жорыққа жібереді. Бірақ бір жылдан
соң Қадыр Бұға Алп Дерекпен соғыста қаза ... ... ... ... қате кетуі мүмкін. Керісінше, Алп Деректі Қадыр ... ... десе /57/, ... «бір жылдың ішінде оқиғалар өзгеруі
мүмкін, сөөйтіп Қадыр Бұға хан Хорезмшахқа қайта жау ... Алп ... ... Бұға хан ... қаза табуы мүмкін» деп тұжырым ... жылы Алп ... ... ... ... ... ... пен бірге
шыққан жорығын, екуінің арасындағы күрес тақ мұрагерлігі үшін туды деуге
болады. Қадыр Бұғаның ... ... ... ... Алп ... заң ... ... тақты күшпен тартып алуға әрекет жасауы ықтимал.
Г.А. Федоров-Давыдов ХІІІ ғасырдағы моңғолдардың тақты мұраға беру
дәстүрлерін ... Жошы ... ... ... ханның баласы таққа
отырады деген моңғолдардың дәстүріне екінші топ інісі ... ... ... бола ... деген заңды алға тартады. Екінші топ Жошы ұлысын бүкіл
Жошы әулетінің иелігі деп қарастыра ... хан ... оның ... барлық
үлкен саналатын мүшелері отыруға құқылы деген пікірді ұстанды.
Күшпен құрылған көп тайпалық мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... ол билеуші әулеттің
жекелеген өкілі тек ұлыс билеушісі емес, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... мүдделі болды. Мұндай тәртіп
белгілі-бір әулеттің тақты меншіктеп алуына және бір әулеттің ... ... ... ... ... ... ... жол бермейтін еді. Хан тағына
ұл мен бірге інінің де тең құқылы болуы тақты мұраға беру тәртібінің ... Бұл ... ...... жүйе деп те ... “Бұл
жүйе көптеген көшпелі тайпаларда ертеректе болған. Мысалы ҮІ ... ... ... ... ... ... деген жолдардан
біз қыпшақтық билікті мұралану дәстүрінің көрінісін ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
құрылымның ерте феодалдық сатысында тұрды. Оның ерекшелігі ру-тайпалық
қатынастар түріндегі әлеуметтік ... ... және ... ... рулық-тайпалық бөлініс, тайпадағы үлкендік жасқа қарай билеу
құқын иелену принципі бойынша ... пен М. Е. ... ... күшті әскери
билігі, ... ... бар ... бір орталыққа бағынған мемлекет
болмады, олар ерте мемлекеттік немесе этносаяси бірлестік деуге болады деп
тұжырым ... ... ... ... /60/.
Қазақстан территориясында біртұтас қыпшақ мемлекеті болмағаны туралы
В.В.Бартольд: ... ... ... ... ... ... ... ханы болған жоқ» деп жазады /61/. ... ... көшу ... ... жеке ханы ... ... /62/.
Г.А.Федоров-Давыдов археологиялық материалдар негізінде Кудряшевті ... ... ірі ... ... ... ... ... ешқандай деректе қыпшақ тайпалары біртұтас қуатты мемлекетке
бірікті деген мәлімет кездеспейді. Тіпті неғұрлым ... ... ... ... хан, ... өзі ... территорияларды иеленген.
Шаруханның немересі Кончак біршама үлкен ... ... ... оның этносаяси одағында басқару аппараты, салық жүйесі, яғни мемлекет
құру үшін қажетті атрибуттары ... Бұл орыс ... ... ... ... Қазақстан территориясын мекендеген қыпшақ тайпалары
да жеке-жеке болды, тек ол туралы көп ... ... ... төрт ... ... мәлімет бар.
“Өкінішке орай деректерде қыпшақтардың қоғамдық- саяси бейнесін жалпы
болса да айтып беретін мәліметтер аз. Біз тек қыпшақтар ... ... мен ... сияқты феодалдық қоғамға өтудің бастапқы кезеңінде
болды деп қана айта аламыз” деп, А.Ю. ... ... ... ... береді.
Жалпы, қыпшақтардың қоғамдық-саяси жағдайын сипаттайтын деректер
жоқтың қасы. Қыпшақтардағы ... ... ... ... және ... билік пен қарым-қатынасын белгілейтін мәліметтер де өте ... ... ... ... ... сол ... ... қыпшақ
даласындағы сауда-саттық жағдайды сипаттайтын мәліметтерден де ... ... А.Ю. ... ... ... ... ... оның қыпшақ хандарына тигізген әсері туралы былай деп ... ... ... ... және қыпшақ қоғамындағы
басқарушы орындарда тұратын ... ... ... ... Көшпелі болған қыпшақ хандары ... ... бар ... ... ... ... ... билігіне жете
қойған жоқ” /65/.
ХІ-ХІІІ ғасырлар аралығындағы ерте феодалдық қыпшақ ... ... ... ... қоғамының дамудың қандай ... ... ішкі ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Моңғол жаулаушылығы нәтижесінде жаулап алынған қыпшақ территорисында
моңғолдық басқару тәртібі ... ... ... екі түрлі мемлекеттік
жүйе, екі ... ... ... тоғысты. Ерте феодалдық немесе толық
жетілдірілмеген қыпшақ мемлекеттік жүйесі мен басқару әкімшілігі; екіншісі,
нығайған, ... бір ... ... ... және оның ... әкімшілігі. Моңғолдардың билік жүйесі
қандай, оның қыпшақ мемлекеті үшін маңызы қандай ... ол ... ... ... ... Монғолдық билік жүйесіне сипаттама
Монғол шапқыншылығы - Орталық Азия халықтарының саяси тарихына үлкен
өзгерістер әкелген елеулі оқиғалардың бірі болды.Уақыт өте келе, зор ... ... ... ... Қытай, Орта Азия және ... ... ... өз үстемдігін жүргізе бастады. Монғол шапқыншылығы жаулап
алған халықтардың саяси құрылымы мен оны басқару дәстүріне ... ... ... ... ... ... ... құрылымға монғолдық билік
жүйесі енгізіліп, жоғарғы билікті басқару, оны мұралануда монғолдық дәстүр
орнығады.
Монғол дәуіріне дейінгі ... ... ... ... ... ... Енді ... жүйесіндегі монғолдық жүйе деген не екен - соны ... ... ... үшін Шыңғыс хан құрған мемлекеттің қоғамдық-
әкімшілік құрылысын, заң жүйесін ... ... ... ... Ұлы Монғол мемлекеті құрылғанға дейін бір
ізді болмаған. Тайпа ішінде кім ерлігімен, ... ... ... тайпа көсемі немесе хан деп санаған. /66/.
Ал Шыңғыс хан құрған мемлекеттегі басқару жүйесін Шыңғыс ханның өзі
жүйелейді. Ол тірі ... ... ... таңдайды. Деректерге
қарасақ, Шыңғыс хан мемлекеттің саяси өмірінде маңызы өте ... ... ... екі рет талдаған. «Алтын ... ... ... мұрагері
туралы мәселені бірінші болып Есуй ханша 1219ж. Шыңғыс ханның батысқа
жорығы алдында ... ... ... мен ... ... мен ... ... болған мәжілісте Есуй хан Шыңғыс ханға былай
дейді: « Ұлы жолдан асарда,
Ұлы ... ... ... ... ... ... ... алдымен...
... Асқар таудай денеңіз,
Апат болса көнеміз,
Қалың елің монғолды
Кім билер деп сенесіз? Қаған! Өзекті жанға өлім бар. Сен де ... ... ... ... ... ... тапсырасың? Төрт ұлыңның ішінде
кімнің атын атайсың. Өзіңнің ұлдарың, інілерің және біз үшін ... ... хан Есуй ... сөзіін мақұлдап: «Мен мәңгі
өлмейтіндей, бұл туралы ойланбаппын. Ал, менің ұлдарымның ... Жошы ... не ... дейді. Жошыдан бұрын Шағатай сөзге араласып: «Жошыға сөз
сөйле деп оны неге нұсқап отырсың? Біз меркіттің ... ... ... ... ... ... ... Бөртені меркіттер тұтқындап алып
кеткенде жүкті болады. ... ... соң Жошы ... ... Оны ... өз ұлым деп мойындаса да,Жошы мен інілері арасында дау ... ... ... Жошы ... ... жағасына жармасады. «Мені қаған
әкем бөтен көрмегенде, сен неге мені ... ... Сен ... ... ... атысып бүгілсем,
Қолымды кесіп берейін.
Алысып сүрінсем,
Жатқан жерде өлейін.
Бірақ оған қаған әкемнің әмірі болсын»- дейді ... ... ... ... ... тартып тұрғанда Шыңғыс хан үндемейді. Сол
кезде қазан жақта отырған Көкеш Шағатайға басу айтып, анасын ... ... ... ... ... бола ма? ... үлкені
Жошы еді. Бұдан соң өйтпеңдер,» дегенде Шағатай өзінікі жөн ... ... ... екі ... ұлы тақ ... ... ... біз оған
көмектесеміз деп келісім береді. Ал Үгедей бұған: ... ... ... үшін жауап бере алмаймын» дейді. Төле де ... ... хан риза ... ... оның ... бірі ... ... оның балаларының бірі мұрагерлік етсін. Отшыға оның
балаларының бірі ... ... ... оның ... ... ... ... маған да менің балаларымның бірі мұрагерлік
етіп, ... ... ... қателеспей, бұзбай жүрсін» деп, Үгедейдің
атын атайды /67/.
Сөйтіп, 1219 ж. Шыңғыс ханның ... ... мен Орта Азия ... ... тақ ... аты ... Бірақ бұл әлі түбегейлі шешім
болмайды. Мұсылмандық деректер бойынша талқыласақ, кейін Шыңғыс хан ... ... ... жайлы ойлап жүреді. Үлкен ұлы Жошы «қызу, ... ... ... ... ... ... өз ... тату
болмағандықтан, Шыңғыс ұрпақтарын біріктіре алмайтын еді. ... ... ... әрі ... ... түсі өте ... қоластындағыларды
сонысымен үркітетін болады /68/.
Бір сөзбен айтқанда екі үлкен ұл үміткерліктен шеттетіліп, екі ... ... ... ... ... Ақыры Шыңғыс хан былай деп шешеді: «тақ
пен ... іс. Оны ... ... Ал өзім ... мүлік, қазына,
әскер, үй, жұрт- бәрін Төле жүргізсін» /69/.
Ізбасарын түпкілікті таңдағаны туралы Шыңғыс хан ... ... ... ... ... жылы ... ... Жувейни мен 1300-
1307ж.ж. жазылған Рашид ад-Диннің шығармаларында бұл ... ... ... ... ... 613/1226 жылға сәйкес келетін ит
жылының көктемінің басында Онгон-Далан құдық деген жерді ... ... хан ... ... ... Үгедей мен Төле келеді. Келесі күні
таңғы астан соң Шыңғыс хан шатырға жиналған ... мен ... ... ... Ханзадалармен оңаша қалған ол көптеген бұйрықтар мен
кеңестер береді де, сөзін былайша аяқтайды: «Артымда қалып барасыңдар, мен
болсам жақында о ... ... ... үшін ... күшімен орасан зор
кеңістіктегі екі шетінің арасы бір жылдық мемлекет дайындадым. Ендігі менің
өсиетім мынау: дос-дұшпанға ауызбірлікті болыңдар, ... ... ... ол Үгедей қағанды мұрагер етеді. «Тастап кеткен мемлекеттің және
ұлыстық ... ... ... Мен үйде ... ... мен де ... кетемін.Бұдан былай сендер менің айтқандарымды бұзбаңдар.Шағатай бұл
жерде жоқ, ол менің сөзімді бұзып, мемлекеті ойрандамасын. Енді ... ... ... ... ол ... кеңестегі сөзін айтып Үгедей мен Төлені
мемлекет басқаруға жіберіп ,өзі әскерімен Нангяс жаққа бет алады /70/.
Жувейнидің айтуынша, Таңғұттар еліне ... ... ... Шыңғыс хан
қатты ауырады. Ол ұлдары-Шағатай, Үгедей, Төле, Құлқан және ... ... ... ... ... ... ... ізбасар етіп тағайындайтынын
жариялайды. Үгедей ... ... және ... ... ерекшеленеді,-деп
жалғастырады Шыңғыс хан, сөйтіп Үгедейдің бұл қасиеттері ... ... ... ... ... ... сенім
білдіреді. Артынан Шыңғыс хан ұлдарынан әкелері қайтыс болғаннан кейін
Үгедейді хан ретінде ... ... ... ... ... ... ... мәлімдеме береді. Бұл ... ... ... ... ... 624ж. төртінші рамазанында (1227ж.
18 тамыз) Шыңғыс хан ... ... ... ... ... ... мен Жувейни әңгімелері арасындағы айырмашылықты
атап көрсетудің қажеті шамалы. Ол әңгімеден көрініп тұр. ... ... ... Шыңғыс ханның өзінің ізбасары ретінде Үгедейді
қайтыс ... аз ... ... ... ... ... ... билеушінің билігі ол тек Шыңғыс әулетінің мүшелері ... ... ... ... ... пікірі айтылса ғана заңды
деп мойындалатын еді. Дәл осы құрылтайда ханды салтанатты түрде ... ... т.б. ... ... ... ... ... құрылтайды
дайындағанша біршама уақыт өтті. Хандық аралық уақыт басталды. Ханның өлімі
мен құрылтай арасындағы ... ... ... ... ... және қытай деректері бойынша Төле ... ... /72/. Бұл ... ... Төле ... ханның төрт ұлының
кішісі, отчигин -қара шаңырақтың иесі болады. Әкесі қайтыс болғаннан соң ол
мұраға 129 мың ... 101 ... және ... ... ... ... ... шаңырағының иесі ретінде Төленің ... ... ... ... мен ... ... басқарушылар мен әскери
басшылар Монғолияға империяның негізін қалаушының соңғы ... ... ... соң басқа бауырлары өз жұртына ... де, ... ... ... Ұлы Монғол мемлекетінің уақытша билеушісі
ретінде Төленің деректерде егжей-тегжейлі айтылмаған. Тек Төленің ... Елуй Чу ... ... ... ... құрылтай шақыруға
келіскуені белгілі. Монғол хроникасы бойынша Үгедейді хан сайлаған құрылтай
тышқан жылы болған (1228 ж.). ... ... ... ... ... ... «екі жылға жуық тақ бос тұрды, мемлекетке басшы жетпеді; »
тек сосын ғана 1229 ж. ... ... ... ... Осы датаны
көптеген зерттеушілер қолдайды.
Осылайша алғашқы хандық аралық кезең бір жарым ... ... ... ... тәртіп асқталады.
Шыңғыс ханның өсиеті созылып барып жүзеге асады: оның өсиетіне сәйкес
мұрагер ханзада Үгедей ... ... мен ... ... ... ... ... алғашқы ізбасары он екі -он үш жылдай билейді.
В.В. ... ... ... пен ... хандықтары арасындағы
айырмашылық пен ... ... ... ... де ... ... ... былайша сипаттама беріледі: Біздің ханымыз Шыңғыс
қажырлы еңбекпен хандық құрды. Енді ... ... пен ... беретін
кез келді. » Бұл елді бейбіттендіру мен ... ... ... - салық пен байланыс мекемелерін орнатудағы Үгедейдің басты
шарасының себебі ... ... ... ... ... И.П. ... ... (1229-
1241жж.), Мөңке (1251-1259ж.ж.) хандар және ұлыс ханы Жошы орталықта ... ... және тізе ... халықтармен қатынасты біраз ретке келтіруді
жақтады » ... ... хан ... Қиыр Шығысқа (Солтүстік Қытай, Корея) және Шығыс
Еуропаға жорықтар жасалып, ұлы хан қайтыс болған жылы (1241 ж.) ... ... ... ... ... ... деректер Үгедей ханның адамгершілік қасиетін дәріптеп,
жансарайы кең, әділ, ... ... деп ... ... оның бір
кемшілігі - шарап құмарлығы өмірінің соңында биліктен біраз ... ... ... ... ішуден соң мас күйі дүниеден өтеді. Бұл ... ... ... он біріне қараған түні болады /75/.
Монғол империясында тағы да аралық хандық кезеңі ... Бұл ... ... ... Үгедейдің үлкен әйелдерінің бірі Тұрқына
хатун болады. Жувейнидің сөзі бойынша, Тұрқына регенттікті ... ... ... ... ... ... Үгедейдің үлкен ұлдарының
анасы болуы тиіс ... ... ... /76/.
Рашид ад-Дин бойынша, Үгедей хан дүниеден өткенде оның үлкен ұлы ... әлі ... ... жорықтан оралмаған еді, Үгедейдің үлкен әйелі
өзінен соң ізінше қайтыс ... ... ... (үлкенұлдарының анасы)
қулығы мен айлакерлігімен туыстары мен әмірлерді ... ... ... өзі
билікке қол жеткізеді /77/.
Тұрқына хатун өз билігі тұсында ... ... ... ... ... ... бізге керегі бұл ... Біз үшін ... ... ... мәселесі аралық хандықтан соң бес жылға созылды. Үгедейдің
Күйік, Құтан, Күші, Қарашар, Қашый, Қадан, Мелік деген ... ... хан, ... ... өзі тірі ... тақ ... ... ұлы Күшіні таңдап қояды.Бірақ 1235/36 жылы ханзада Күші Оңтүстік
Қытайға жорық кезінде қаза ... ... ... ... ... үлкен ұлы,
өзінің немересі Ширамунға тоқтайды. Ол өте дарынды, ... ... ... өз ... тәрбиелейді /78/.
Алайда Үгедей хан өлген соң таққа бірнеше үміткер өзін-өзі жариялайды,
әрқайсысы биліккке құқын ... ... деп ... ... ... бір ... Үгедейдің өсиеті бойынша Ширамунды ... ... бір ... ... ... ұлы Құтанды қолдайды.
Тұрқына хатун мен оның ... ... ... Күйікті ол Үгедейдің
үлкен ұлы болғандықтан қолдайды. Сөйтіп тақ таласы кезінде Шыңғыс ... ... ... ноян 1242 жылы тақты күшпен жаулап алуға әрекет жасайды.
Бірақ ол сәтсіз аяқталады.
Тұрқына хатун ... ... ... Күйік пен Құтанның анасы, ал
Ширамунның әжесі ... ... бұл ... қона ... ... ... ... тапсыруы мен сарай адамы Фатима ... ал ... да ... ... долы ... ... бұл ... қайта қарауды
қажет етеді. Кей зерттеушілер ... ... тек ... ғана ... ... ... әйелдерінен деп тұжырым жасайды /79/. Бұл тұжырым
ақылға сыйымды болып келеді. Ақыры Күйік хан болып таққа отырады. ... жас деп ... ... Күйік те, Ширамун да Үгедейдің тікелей
ұрпақтары болғандықтан бұл мұрагерлік дәстүрден ауытқымайды. ... ... ... ... ... Шыңғыс ұрпақтары келеді. Құрылтайдан соң
екі-үш ай өткенде Тұрқына хатун дүниеден ... ... ... ... өте суық жүзді, қатал адам болған. Ал Рашид ад-Дин бойынша, Күйік
ханның жанындағы адамдар бұл ... ... ... ... ... Күйікке былайша сипаттама берген: «Бұл император қырық-қырық бес
жаста, бойы онша ұзын ... өте ... және ... ... ... Оның
босқа күлгенін, жеңілтек мінез көрсеткенін ешкім ... емес ... ... ... ... /80/. ... те әкесі сияқты ішкілікке бой ұрады.
Ол 1248 жылы өмірден өтеді.
Шыңғыс хан ... ... пен ... ... кеткен еді.
Бірақ одан кейін көп ұзамай-ақ өз ұрпақтары арасында ... жау ... ... ... ... билік құруына қарсы болып Төлені жақтаған топ
болғаны туралы В.В. Бартольд ... ... ХІІІ ... ... моңғолдардың Еуропа түкпіріне жорығы ... ... ... Жошы ... ... Бату ... пен ... немересі Бөрі мен
қатты жанжалдасады. Бұл жанжал туралы «Моңғолдың ... ... /81/. ... соң ... ... Еміл ... ... бара
жатқанын (қазіргі Тарбағатайдағы өзен) Батуға жорыққа бара жатыр деп
жеткізеді. Бату ... мен ... ... ... ... соғыс болмайды.
Күйік хан Моңғолия шекарасында-ақ қайтыс ... Бату ... ... ... Алмалыққа келіп, тоқтаған жеріне ... ... ... ... ... ... ... үлкен Орда Ежен тірі
болса да, Батуды бәрі аға ... ... ... ... ... ... Күйік өлген соң бәрі тақ мұрагерлігін Батуға ұсынды.
Бірақ Бату «маған және інім ... ... ... ... көп ... ... қоса Қытай, Түркістан және Иранды басқару мүмкін емес.
Одан да Төле ... ... ... ғой, ... оның ... ұлы Мөңкені таққа
отырғызайық. Оны таққа мен ... ... іс ... билеуші
боламын»-деп жауап береді /82/.
Оған қарсы шығушы да болады. Күйіктің жесірінің баласы Бала ... ... ... ... ... тиіс еді. Ол қазір тірі. Оны ... деп ... ... ... ... інісі Муге оған: «Рас,
Үгедейдің өсиетіне кім қарсы шығады? Бірақ, ол ... ... ... ... ... кінә ... дейді. Бала әмір жауап бере ... ... ... ... ... ... /83/. ... бірге келесі жылы
(1249) құрылтайда Мөңкені хан көтеруге келісіліп , оған ... ... ... ... ... ... ... басқаратын болады.
Бірақ не 1249 жылы, не 1250 жылы Төленің таққа ... ... ... Үгедей мен Күйік хан ұрпақтары және Шағатайдың ұлы рәсімге келмейді.
Осы хабарды Моңғолияда ... ... үшін ... Берке Батуға жеткізеді.
Батудың жауабы кесімді болады: «Оны таққа отырғыз, кім ... бет ... ... ... 1251 жылы маусым айында ғана Берке құрылтай шақырып
Мөңкені ... ... ... ... Осымен үш жылдан аса уақытқа
созылған үшінші аралық хандық ақыры белгілі-бір ... ... ... ... ... ұрпақтарынан Төле ұрпағына өтеді.
Таққа отыра салысымен Мөңкені өлтіруге келісті деген айыппен Үгедей
мен Шағатай әулетінің ... ... ... ... ... ... ... асылды, Үгедей мен Шағатай ұрпақтары қатаң репрессияға
ұшырады, көбі алыс аймақтарға ... ... көзі ... ... түрде
Үгедей мен Шағатай Ұлыстары жойылған жоқ, оларда әулеттің ... ... ... шын мәнінде империядағы бүкіл билік Төле мен Жошы әулетіне
өтті.
Мөңке хан ... оның кіші ... ... мен ... әлә ... Таяу және Қиыр Шығыстағы жерлерді жаулап алды. Гильом ... ... ... орта ... ... бес жастағы адам болған /84/.
Мөңке хан Қытайдағы бір қамалды қоршау кезінде әскері ... ... ... ... өзі де сол ... түбінде қаза болады. Бұл-1259
жыл.
Мөңкенің қайтыс болуы мен ... ... ... ... ... ... ... кетпейді. Тақ үшін күрес Төленің
басқа ... ... ... ... ұлы ... мен ... ұлы Арық Бұға
арасында жүреді. Құбылайдың жанындағы әмірлер мен ханзадалар өзара Хулагу
тәжіктер аймағына ... Жошы мен ... ... ... ... ... болады деп шешеді де, хан тағына 1260 жылы Құбылайды отырғызады.
Құбылайды «қате әрі асығыс сайлау» ... ... ... өз кезегінде Арық Бұғаны ұлы хан деп ... ... ... ... Арық ... бір ... ұлы хан болады.
Беделді Шыңғыс ұрпақтары-елхандар ... ... мен Жошы ... ... екі ... да қатыспайды. Ағайынды Құбылай мен Арық Бұға арасында
соғыс болып, нәтижесінде Арық Бұға 1264 жылы ... ... ... ұлы ханы болған Құбылай орталықты Қарақорымнан Ханбалыққа
(Пекинге) көшіреді.
Осы кезден бастап Ұлы ... ... ... ... ... ... мемлекеті, Мауереннахр мен Жетісу, Шығыс Түркістанда-
Шағатай Ұлысы, Дешті ... ... ... ұлы Моңғол империясындағы Шыңғыс хан ... ... ... ... ... ... қарастырдық. Енді аталған
уақыттағы биліктің мұраға берілу жолдарын зерттейміз. Олай болса Шыңғыс
ханның өз заманына ... ... ... ... ... заң ... ... Үгедейді мұрагер етіп тағайындағанда әкеден балаға мұраға ... ... ... Бірақ Үгедейдің тікелей ... ... ... /85/.
Шыңғыс хан Үгедейді таңдауымен билеушінің кімді өзінің ізбасары етіп
қоюға құқығы барын және ... ... ... ... ... Үгедей де тақта мұраға ... ... ... хан ... біз оның тек ... ... ғана билігін
нығайтуға ұмтылысын байқаймыз. Ол 1246 жылғы құрылтайда «таққа менен кейін
тек менің ұрпағым ғана тақ ... ... ... деп шарт ... Сөйтіп
Күйік хан Моңғол империясында алғаш рет «әкеден балаға» мұралану ... ... ... ... ол ұл тірі ... ... ... келе
алмайтынын бекітеді.
Алайда билікті берудің әулеттік принципін Шыңғыс ұрпақтарының ... ... ... соң Бату тұлғалық қасиетіне қарап хан
сайлауға өзінің билігінің күшімен қол жеткізеді. Күйіктен соң оның ... ... ... Мөңке ұлы хан болады.
Бұл мұралану принциптері (тұлғалық қасиеттері бойынша және әкеден
балаға) Шыңғыс ... ... ... жеңе ... ... ... бұл жолдың екеуі де Шыңғыс ханнан мұраға қалған
болатын. Ол жеке ... ... ... ... ... емес ... ұлды таңдаған еді.
Биліктің әкеден балаға берілуі (ұлы ауырған ... ... ... ... көп ... және ... бұл ... ерекше
қарсылыққа кездеспеді. Сондықтанда Шыңғыс ұрпақтарының ұлыстары мен
мемлекеттерінде ... ... бұл ... бір ... (кей ... аз ... көп) дейін жалғасты.
Мысалы Алтын Ордада кейбір жағдайларды қоспағанда (баласы ... ... ... жоқ және ... ... ... ... жағдайларда)
негізінен билік әкеден балаға мұраға беріліп отырды. Өз ішінде белгілі
себептерге ... бұл ... ... ... болып тұрды. Мысалы
Батудың ұлы ... пен ... ... ... соң ... қайтыс
болуына байланысты інісі Беркенің 1256 жылы таққа отыруын /86/ ; 1312 ... мен оның ... ... ... ... ... (Мұхаммед) ханның
билікке келуін /87/ және Алтын Ордадағы биліктің әлсіреуіне байланысты
Шымтайдың ... ... ... ... ... ... да билікке Орда Ежен-Күнқыран, Қонышадан соң ұлы Баян,
Сасыбұқадан соң ұлы Ерзен, Одан соң оның ұлы ... ... ... ... соң
Орыс хан, одан кейін оның ұлы Тоқтоқия хандар таққа отырған /88/.
Бұл ... ... ... ... ... сақталмаса да, көпшілік
хандар биліктің атадан балаға тікелей мұралануды жақтады.
Моңғол ... бұл ... ... Ш. Сандаг «ұлы хан ... тек ... ... ... ... ғана өтіп ... /89/ ... Владимирцев та моңғол қоғамындағы тақтың мұрагері ханның ұлы болатыны
Шыңғыс ... ... алды ... ... ... /90/. Г.Я. ... билікті мұралануда тікелей ұлға берілу мен ағалық, үлкендік
тәртіпті бөліп көрсетеді. Осы екі ... ... ылғи да ... ... ... тұжырым жасайды ол өз еңбегінде /91/.
Моңғолдар жаулап алған жерде орнаған билікті мұраланудағы «әкеден
балаға» тәртібін Б.Б. ... ... ... моңғолдық дәстүрдің
көрінісіне жатқызады /92/. Бұл дәстүр ешқандай қарсылық көрмей ХІY ғасырдың
ортасына ... ... ХІY ... ... ... ... ... дәстүр арасында күрес жүреді. Күрес бір ғасырға созылады. Ол
моңғолдар жаулап алған ... ... ... қарай әртүрлі
жүреді. Келесі тарауда Дешті Қыпшақтағы және Моғолстан мен Мәуереннахрдағы
жергілікті ... пен ... ... ... ... ... жеке-
жеке қарастырамыз.
2. ХҮ-ХҮ ғ.ғ. аймақтардағы хандық биліктің өгеріске ұшырауы
2.1. ХҮ -ХҮ ғ.ғ. Дешті Қыпшақтағы хандық ... ... ... ... ... ... ... бірге келген моңғолдық
басқару жүйесі жергілікті халық тарапынан қарсылық көрмеген күйі жалғаса
берді. ... ... ... ... ХІҮ ... ортасына дейінгі
кезең із-түссіз болған жоқ. Бұл ... ... ... байланысты
моңғолдық этникалық компоненттер трансформацияға ұшырайды. Дешті Қыпшақтағы
мұндай этникалық өзгерісті ХІҮ ... араб ... әрі ... ... ... баяндайды: «Ежелде бұл мемлекет қыпшақтардың елі болатын.
Бірақ татарлар оларды бағындырып, Қыпшақтарды қол ... ... ... ... ... кетті де олардың (қыпшақтардың) жері моңғолдардың
табиғи және нәсілдік қасиеттерінен асып түсті. ... бәрә бір ... ... ... болып кетті» /93/.
Дешті Қыпшаққа моңғолдардың қоныс аударуы болды. Олар жергілікті
халықтың санынан асып түсті ... қате ... бар. ... біз ... ... ұлына ұлыстарды бөліп бергенін білеміз. Ол Төледен өзге ұлдарына бес
мыңнан әскер бөліп бергені мәлім. Бұл аз ... ... ... қыпшақтармен
сіңісіп, ассимиляцияланып кететіні белгілі.
Бұл моңғол дәуірі мен одан кейінгі қалыптасқан ... ... ... ... ... әсер етпей қоймайды. Ол туралы В.В. Бартольд былай
дейді: «Моңғол империясы Қиыр Шығыс пен Алдыңғы Азияның мәдениетті елдерін
біршама ... ... ... ... Волга бойы елдері империя
құрамына кірді. Бұрын олардың арасында тек ... және ... қана ... еді. ... келе ... ... ... дінін
қабылдады. Әлеуметтік-саяси, идеологиялық жағынан олармен бірге ... ... емес те еді. ... ХІҮ ... ... ... ... моңғол емес, түрік тілі, оның өзі оғыз-қыпшақ элементімен болды.
Ал этникалық жағынан болған өзгерістерді жеке-жеке талдасақ, ... ... яғни ... ... ... ... әр
аймағын Моңғолиядан найман, керейт, меркіт, жалайыр тайпаларының ... ... ... тықсыруымен қоныс аударады. Ол туралы А.Ш. Қадырбаев
былай дейді: «Наймандар өһздерінің ханы Күшлікпен ... ... ... Сол ... олар ... ... ... жеңіліп қашып бара жатқан
меркіт, керейттермен бірігеді. Ақырғы рет Бұқтырмада Шыңғыс хан әскерінен
жеңілген ... өз ... ... ... ... ... ... біраз бөлігі Шығыс Қазақстанда қалып, моңғолдарға бағынышты
болды. Моңғол жаулаушылығы Орталық Азиядағы этникалық ... ... ... көшпелі халықтар миграцияға ұшырады, сөйтіп моңғол шапқыншылығы
моңғол дәуірінен кейінгі дәуірде де көптеген ... ... рөл ... /95/. ... Қазақстан аумағына моңғол жаулаушылығы
барысында жалайырлар, қоңыраттар, маңғыттар, барластар, байриндер, ... ... ... бір ... моңғолдардың тықсыруымен Солтүстік
Қазақстан мен Батыс Сібірге көшуге мәжбүр болады. Жайылымдарды Моңғолдардың
басып алуы, олардың өзара соғыстары ... ... ... ажырау,
орын ауыстыру процесін күшейтті /96/. Бірақ сонда да ... ... ... әскерінің қатарын толықтырып, моңғолдардың батысқа
жасаған жорығына ... ... бәрі ... қайтып оралмай, бір бөлігі
бағындырылған аймақтарда қалып отырды.
Сөйтіп, моңғол жаулаушылығынан туындаған ... ... ... құрамға біршам өзгеріс әкелді. Ол өзгерістер оқиғалар
көрсеткендей, моңғолдық этностың ... ... ... ... даму ... ... шапқыншылығы мен басқару жүйесі Дешті ... ... ... ... ... ... ... жіберді.
Мұндай этникалық араласу жергілікті тұрғындардың этно-әлеуметтік ... ... ... жаңа түр ... ... империясының
құрылып, ұлыстардың қалыптасуына байланысты тайпалар мен ... ... біте ... ... ... араласуы жылдамдай түсті. Аймақтың
этникалық картасын жаңа қоғамдық құрылымдар, жаңа құрылған ... ... ... тайпаларды мыңдықтар мен түмендерге, ұлыстар мен үлестерге
бөліп араластырып жіберді, көп ... ... ... ... ... ... ... аумақтық байланыстармен ауыстырылуы
көшпелі халықтың халық болып топтасу процесін жеделдете түсуге себепші
болды.
ХІІІ ... ... ... ... ... ... Дешті
Қыпшақтағы жалпы этникалық дамуды тежегенімен, оны тоқтата ... ... ... құрылымдардың негізінде жергілікті этностар қайта жандана
бастайды.
Қыпшақтар моңғолдардың түркілену дәуірінде ... ... ... Қыпшақтану процесі Дешті Қыпшақтағы ... ... ... ... Себебі Шыңғыс хан ұлдарына бөліп берген, бірақ орталыққа
тәуелді ұлыстар ол өлген соң немерелері тұсында әр ... өз ... ... етіп ... ал ... ... иеліктерге айналдыруға ұмтылды.
ХІІІ ғасырдың 60-жылдарында Моңғол империясы біртұтастығынан айрылды.
1259 жылы ... ... ... ... ... мемлекет болудан қалды деп
алдыңғы тарауда айтқан болатынбыз. Тақ үшін ... ... ... Оған ... үшін 1269 жылы көктемде Талас жағасында құрылтай өтеді. Осыдан соң
моңғол хандарының жергілікті халықтарға байланысты жүргізетін ... ... ... ... ... ... хан ... моңғол феодалдарының арасында қарама-қарсы екі
саяси бағыт байқалған еді. Біріншісі - ... ... ... ... ... ... ... сақтауын, бағындырылған елдердің
халқын қырып жіберегенге дейін аяусыз, жырқыштықпен тонауын және ... ... мал ... айналдыруды жақтады. Халықты тонау, талан
- таражға салу ... ... ... ... отырды. 1219-1224
жылдары жаулып алу кезінде қатты бүліншілікке ... ... ... ... ХІІІ ғасырдың ортасына дейін қалпына келтірілмеді. Бүкіл
империя бойынша бағынышты халықтарды әлсін-әлсін ... салу ... ... жергілікті халықты қатты күйзеліске ұшыратты,
екіншіден, мұндай ... түрі ... ... ... ... ... бола бастады. Осындай жағдайларды ескере отырып Күйік қағаннан соң
билікке келген Мөңке қаған басқарудың салық ... ... ... ... бағыт болды. Бірінші бағытты табандылықпен
жүргізушілер-Шыңғыс хан, ... ... мен ... ... оларды
Орқына хатун мен Барақ хандар қолдады. Екінші бағыттың өкілдері Үгедей мен
Мөңке қағандар жергілікті халыққа, жаулап алынған елдердің ... ... хан ... күшті мемлекет құру мақсатын көздеді /97/.
ХІІІ ғасырдың 50-ші ... ... ... ... ... ... ... екінші ағым -жергілікті халықпен жақындасу, олармен қарым-
қатынасты ретке келтіру басым болады.
Мөңке ... ... ... ... ... дейін қолданып
келген көптеген заңдар күшін жояды және ел ... ... ... ... рет ... ... ... жүргізіліп,
көшпелі, отырықшы халықтар үшін салық жүйесі енгізілледі. Оның тұрақты
мөлшері ... ... ... ... ... тонауға қатаң тыйым
салынады. Рашид ... ... ... ,мал ... ... әр жүз ... біреуін салық ретінде қазынаға төлеуге міндетті болады /98/.
Мөңке қағанның бұл ... ... ... үшін ... рөлі
болды. Жаңа заңдар ішкі экономикалық қатынастарды реттеуде, экономикалық
өмірді қалпына келтіруде зор ... ие ... ... қатынастардың
ретелуі өз кезегінде шапқыншылық кезінде қираған аймақтардың қалпына
келтірілуіне жол ... ... ... ... ішкі ... келтіріліп, қираған қалалар мен бұзылған егіншілік жүйелеріне жан
кіре бастайды.
Моңғол империясындағы ... оң ... ... ... Себебі, жергілікті аймақтарды экономикалық өмірдің бір қалыпқа
түсірілуі бұрынғы жаулап алуға ... ... ... ... жекелеген
аймақтар империядағы орталықтарға айнала бастайды. Бұл ұлыс ... ... ... жол ... ... ... болып табылады. Ұлыс
орталықтарының империя астанасы Қарақорымнан қашықтауы, біріншіден, орталық
биліктің әлсірей бастағанын, екіншіден ұлыстарды этникалық ... ... ... ... Дешті Қыпшақтағы экономикалық орталықтың біріне
Сыр бойы жатады. Сол себепті, Орда Ежен ұлысының саяси ... ... Сыр ... ... өңірлерге көшіріле бастайды /99/.
Осылайша, 1248-1258 жылдардағы Мөңке ... ... ... ... тарихына, оның ішіндегі Дешті Қыпшақтағы ұлыстардың тарихына
ықпалы өте күшті болған. Моңғолдық элементтер экономикалық өмірге ... ... ... ... тілі мен ... ... /100/. Бұл ... ХІҮ ғасырдың І жартысында моңғолдық этникалық
элементтернің Дешті Қыпшақ аумағы үшін қыпшақтануымен ... ... ... ... ... қана ... ... Шыңғыс хан дәуірінде қалыптасқан моңғолдық
билеу дәстүрі сақталып қалады. Енді моңғолдық ... мен ... ... ... ... ... ХІҮ ғасырдың ... ... Орда ... ... «дүрбелең жылдар» мемлекеттің саяси
өмірінің ғана емес, сонымен бірге билікті мұраланудағы моңғолдық дәстүрдің
де іргесін шайқалтады.
Бұрын Алтын Орда ... ... Русь ... ... ... ... ... салықты да өздері жинайтын. Бұл ХІІІ ғасырда болса, енді
ХІІІ ... ... ... ... ... жүйесі орнатылып, ол
князьдардың қолына берілді. Ал ... ... ... ... ... ... ... Бұлғариясы қоғамдық және экономикалық деңгейі жағынан моңғолдарға
дейінгі Русьқа жақын болды. Тіпті моңғол билігі мен бұлғарлардың арасында
аралық ... ... ... ... Бұл ... ... сияқты, өз билігін бекіту үшін Алтын Орда хандарына барып отырған
/101/. Әл - Омари черкестер мен ... да ... ... болғанын
айтады /102/.
ХІІІ ғасырдағы венгр авторлары халқымен бірге моңғолдарға бағынған
мордва князінің өз елінде князь ... ... ... ... ... ... бағынышты екенін, «түземдік ... ... ... ... етуіне көмектесіп, өздеріне олардан сыйлық алып
отырғанын айтады /103/. ... ... Орда Русь ... ... ... ... орыс ... билеуден қол үзіп алғандығын салық
жинауды жергілікті князьдар жинап, салықтың бір ... ғана ... ... ... ... ... ... тонау
әрекетін жақтамаған Үгедей, Мөңке қағандардың саясаты күшеюі салық жүйесін
реттеген болатын.
Моңғол империясы тұрғындарды ... ақша ісін ... ... ... ... ... оны даруғалар мен басқақтар жүргізді.
Басында бұлар Қарқорымға бағынды /104/.
Русьте ... мен ... да ... емес ... ... А.Н. ... ... жинаушы, ал басқақтар әскери күзетшілер
болған десе /105/, В.В. Каргалов басқақтарды князьдардың қызметін ... ... /106/. И.Н. ... ... ... ... ... басу (давить) деген мағына береді /107/.
Ал Рашид ад-Динде басқақтар әскери күзетті қамтамасыз ... ... ... ... ... да қосылған. Басқақтар салық та жинаған.
Карпиниде «башафтың» (басқақ) рөлі ... ... орыс ... ... ... ретінде кездеседі /108/].
«Даруға», «даруғашы» терминдерінің неғұрлым кең ... ... ... наместник, басқарушы чиновник /109/.
Даруғаның қызметі мөр сақтаудан басқа, ... ... ... жинау, пошта мәліметтерін құрастыру, салық жинау және
сарайға салықты жеткізу болған. ... ... мен ... ... өз ... бірте-бірте ала бастады. Моңғол билеушілері тек
салықтың бір бөлігін ған ... ... ... нәтижесінде бұрынғы халықтар күшін жойды. Енді салық
жинау ... ... ... ... Сөйтіп алынған салық
империя ішіндегі әулеттерге тең бөлінді. Бұл туралы «Ескендір Анонимінде»
кездеседі /110/.
Осылайша, салық жүйесін ... ... ... орыс ... салуға жол бермеді. Бұл жағдай Алтын Ордада ХІІІғасырдың ІІ
жартысына дейін жалғасты. Ал ... ... ... ... ... ... күшейгенімен, Дешті Қыпшақтың ... ... ... ... ... ... ... ұрпағы емес хандардың
билігі күшейе түсті.
Алтын Ордадағы «дүрбелең жылдардың» ... ... ... ... ханның өз әкесе Жәнібекті өлтіруі Алтын Ордадағы ... алып ... Оны ... ... бірі ... ... ... қырқысты тоқтата алмады. 1360-1380 жылдар аралығында жиырма жыл ... ... Орда ... ... 25 хан ... Ордадағы «дүрбелең
жылдардағы» хандардан Наурыз, Келдібек, Черкес хандар белгілі ... ... Русь үшін ... болды. Бақталас хандар орыс және Литва
князьдарының қолдануына сүйенді.
Жиырма ... ... ... ... ... ... ... бірнеше
иеліктерге бөлінді. Еділ бойында, Астраханьда, Қырымда, Сарайшықта
жергілікті әміршілер, Қара ... ... ... ... ... /112/. ... ... бірге әскери аристократиядан шыға отырып биліктен
үміткер болды. Ибн Халдунның айтуынша, Мамай Бердібек ... ... ... рөл ... оның ... үйленді, мемлекетті басқару істеріне
араласты /113/. Хан ... ... ... ... Өзбек хан ұрпағы Абдаллахты
хан жариялап, соның ... ... ... ... ... ... ... Қожа Мамайдан жасырынып, Еділге кетіп қалды, сонда өлтірілді. Ордада
Мамай қожайын болып қалды, ол чингизид болмағандықтан хан ... ... ... іс жүзіндегі билікті қанағат тұтты. Бұл- 1362 жылы ... ... ... ... көп бөлігін жаулап алды. Мамай иелігінің
орталығы Сарай қаласы болды. Бұл көшпелілерді ... ... ... билігін нығайытты. Хан билігі ойыншық болып қалды /114/.
Енді қият тайпасының әмірі Теңіз бұқа ... ... сөз ... ... ... ... сол ... толыққанды билеушісі Жыр Құтлы ... қият ... ... ... ... Иса-гурген деген атпен
белгілі /115/. Ол Өзбек хан тұсында қуатты әмір ретінде көрінген. Өзбек хан
оның ... үшін қият ... сый ... ... ... Қосын-Жошы
ұлысының бір бөлігі. Ал Жошының ... ... ... ... ... тұрды. Олар Исатайдан Жыр Құтлы ға, Жыр ... ... ... ... қият ... Алтын Орда халқының бір бөлігін Қырымға
алып кетсе, Теңіз Бұға - Сырдарияның төменгі ағысына алып ... ... ... мен ... ... ... Бұға ... пайда болды.
Теңіз Бұға Жошы ұрпақтары әкесінің басына мовзалей тұрғызу үшін қара
жұмысқа салды. Бірақ Теңіз Бұға ... Жошы ... Қара ... ... Бұл да ... мемлекетінің биліктен алыстап бара
жатқандығын көрсетті.
В.П. Юдин өз ... ... ... ... ... ... және ... бастауын жан-жақты сипаттап береді. «Жошы Ұлысын ... Жошы ... ... ... ... биліктен аластату үшін билікке
өз құқықтарын негіздей бастады. Моңғол ... ... ... ... ... ... бір түрі - «чингизизмге ... ... ... ... ... Дешті Қыпшақта енді бұл моңғолдарға
емес, чингизизмнің ... ... ... ... ... ... және саяси күрес чингизизмге қарсы, бірақ чингизизм атынан
болды. Осылай орда ... ... ... мен ... ... қызметімен чингизизмді басқарып тұрған үстемдік еткен топтар
тұрғанша жалғаса берді» деп, В.П. Юдин ... ... ... ... ... ... арасындағы күресті тұжырымдайды /116/.
Ноғай ордасының іс жүзінде негізін қалаған Едіге тарихы да ... ... ... ... және ... ... ... қатысты
саясатын жалғастыра отырып, ол чингизизмді нығайту үшін әрекет ... ... ... ... мен ... ... қол ... ол енді Жошы
ұрпақтарына қарсы күресті, бұл чингизизмге қарсы күрес болды.
Шыңғыс ұрпақтары мен ... ... ... ... мен ... ... исламның алғашқы қайраткерлерінен тарағаны ... ... ... ... мен оның ... саид ... қожа деген статус алды.
Едіге исламды далада насихаттауына байланысты, чингизизмге қарсы күресте ол
бұл конфессияны пайдаланып өзінің беделін ... ... ... ... жұлынып тасталмағандықтан, Едіге Жошы
ұрпақтарының қуыршақ хандары атынан биледі.
Едігенің өзі, ұрпақтары ... ... хан, би ... ... Бұл хан ... ... сәнге қойылған фигура, ал би барлық істі
шешті, шын мәніндегі билікті жүзеге асырды дегенді білдірді.
Едіге өзіне ұнамаған, ... ... ... жиі ... тіпті жойып
жіберіп отырды, бірақ хан билігі институтынан бас тарта ... ... оның ... ... - ... ... ... ұрпақтары моңғолдың
билік жүйесі жеңіп, қуыршақ хандарды ... да бас ... ... ... ... тек ... ғана ... хан ұрпақтарының билігіне ауыз
салған жоқ. Ол ... ... ... ... ... жүйесін жоюға
негіз салып берді.
«Би», жаңа «Нұрадин», «Кейқуат», «Тайбұға» терминдері Едіге әрекетінің
көрінісіне айналды.
Едігенің жеке өзінің шешімдері ... ... ... ... да ... ... ... құқығының негізі болды.
«Едіге заңы» мен «Едіге ұрпақтарының заңдары» Шыңғыс ханның ... ... ... терминдердің шығуын қарастырайық. ... ... ... аты, ол ... Ордасының биінің мұрагерінің лауазымдық
титулына айналған. Едіге ұлы «Тайбұға» - Жошы Ұлысының тарихында ... ... ... ... аты. ... ... «хан» титулы алынып
тасталып, ежелгі даланың «би» титулы қалпына келтіріліп, ... ... ... ... ... оны ... ... берді.
Едіге саясатын, оның Дешті Қыпшақ ... ... В.П. ... деп ... ол ... идеологиясының өзгеріске ұшыраған түрі
деп көрсетеді. Сөйтіп, Ноғай Ордасы ... Орда ... ... ... ... ... Дешті Қыпшақта жергілікті әмірлердің билігі күшейгенін Едіге
және оның ұрпақтарының ... ... Бұл - ... қыпшақтық билік
пен моңғолдық билік жүйелері арасындағы күрестен туындады.
ХІҮ ... ... ... ... ... ... сосын Орда
Ежен ұрпақтары әулетінің билігі орнады.
Өзбек хан адалдығы үшін ... Жошы ... ... ... ... да ... ... қият Исатайға (қара кісі) қосынымен
бергені мәлім /118/. Ол мұны Жошы ұрпақтары Шыңғыс ... ... ... адамның билігін мойындады деп, сондықтан берді. Алатайға
(Исатаймен бірге жүрген) минг тайпасынан ... елді ... /119/. ... ... Жошы ... ... ғана босатып, қарлық пен
бұйрық тайпаларын бөліп берді.
Исатайдың ұрпағы Теңіз Бұға мен қият ... ... ... ... ... ... бөлінді. Бердібек хан өзінің ішкі адамдарымен қалды.
Өтеміс қажының бұл мәліметтері ... ... күш ... ... Ал ... ... Жыр ... Шығыс Дешті Қыпшақ
тарихындағы рөлі туралы Қадырғали би Жалайыри: «Жәнібек хан өлгеннен соң
бәрі ... ... ... Осы ... Орыс хан ... ... Бұл ... Жәнібек ханнан соң сол қанат ұлысын қият Исатайдың баласы
Жыр Құтлы ... ... ... /120/. Бұл ... ... Бұға мен Жыр
Құтлының тарихта болғанын дәлелдейді. Сонымен бірге ХІҮ ... ... ... ... ... ... саяси билік тайпа билерінің қолына өткенін
аңғарамыз.
Қият Исатайдың ұрпақтары ... ... ең ... ... ... енген. «Таварих-и гузида-ий Нусрат-намеде» олардың ХҮ
ғасырдағы ... ... ... маңызды сасяси оқиғаларға қатысқаны
айтылады.
В.П. Юдин «Чингиз-наменің» алдындағы мақаласында тағы ... ... ... билікке үлесі тигенін айтады, олар: Қаңлы ... ... ... ... сиджут Алатай, қият Бозанжар бек, Санғусын,
башқұр Тоқ Бұға т.б. Мұның бәрі әлі тарихта нақты ... ... ... ... ... ... ... жасау - алдағы
міндеттердің бірі.
Көшпелі Өзбек мелекетінің тарихын зерттеген Б.А. Ахмедов ... ... «ХІҮ ... аяғы және ХҮ ... бойы ... ... ... маңғыт тайпалары маңызды рөл атқарды. Маңғыт тайпасының бір ... он бес жыл бойы ... ж.ж.) ... Орданың билігін өз қолында
ұстады, ал оның балалары Алтын Орданың бөлек облыстарды ... ... ... ... мемлекеттік лауазымдар иеленді. Едігенің үлкен
ағасы Исатай Тоқтамыс ханның билігі тұсында ... оның ... ... ал Полад хан тұсында ... ... ... атақ ... ХҮ ... аяғы-ХҮІ ғасырдың басында Уақас би, ... ... тағы да ... ... ... ... ... белсенді
рөлге ие болды. Маңғыт әмірлері мен басқа да көшпелі ... ... тек қана өз ... сай ... ... ғана хан ... Керісінше жағдайда оны тақтан тайдырып
тастады» /121/.
Г.А. Федоров-Давыдов ХІҮ ғасырдағы ... ... Жошы ... ... хандардың атынан әреект жасағанын айта отырып, ... ... ... ... ... үшін ... күш ... өздері түрлі топтарға бөлініп, үлес, жер, жайылым, тақ, билік
үшін неше түрлі құлдыққа барып, саяси бейнесін жоғалтты. Бұл ... ... ... ... 1370-ші жылдары жасалды, ... ... топ ... қабілетсіз болды. Көк Орда (Ақ орданы айтып
отыр) бұл жолдан ХҮ ғасырдың басында өтті, бірақ сол нәтиже қайталанды. Көк
Орда ... өз ... ... хан ... ... жүргізетін хан
шығарып, оны қолдай алмады» /122/.
ХҮ ... ... ... хан ... ... сөз болуы да мүмкін емес
еді. Билікті өте айлакер, ақылды да ұтқыр адам, оның өзі ... ғана ... ... еді. ... ... атынан билегендер қалыптасқан тайпа
көсем билеріне арқа сүйеді. Шыңғыс ... ... ... ... ... ... туғызып отыр деп танылды. Енді сарай тағына ... ... ... сүйенген тайпа көсемі орданы басып алып, таққа
ханды отырғызды. Билік енді ... ... ... жергілікті әмірлердің
қолына топтасты.
Көшпелі Өзбек мемлекетінің құрылуы қарсаңында, ХҮ ғасырдың ... ... ... ... ... ... өзара қырқысады.
Маңғыт ұлысына қарсы шыққан ... хан ... Оның өзі ... ... ... ... тайпасының билері Кепекқожа би, Мұса қожа,
Тұрды қожа, Байқожа баһадүр, Сары ... тағы да ... ... ... ... сол қанақты басқарған Әбілқайыр да түседі. Бірақ оның
өмірі ... қана ... Сары ... мен Алаша баһадүр биліккке келуіне
көмектеседі.
Алаша ... мен оның ... ... ... ... жинап алып, 1429- жылы көктемде өзінің ... ... Бұл ... ... дұрман, қосшы, оташы, найман, укареш- найман, тобай, таймас,
жат, хатай, ұйғыр, қарлұқ, ... ... ... ... ... тағы да ... ... басшылары, дін өкілдері - Құл Мұхаммед
сеид, Қара Сандтардың және сұлтандар мен ... ... оны ... /123/. ... ... ... ... Дешті Қыпшақ
жергілікті ақсүйектерінің көп бөлігі ... ... ибн Уәли ... жуық ... ... ... ... /124/. Әбілқайыр хан өзі
хан болып сайланғаннан соң екі жылдан кейін Едігенің немересі Уақас бимен
жақындаса ... ... ... ... жергілікті әмірлердің
қолдауына зәру болды деген ой түйеміз.
Ал мұның алдында, ХІҮ ғасырдың 70- ... ... ... ... «Көне замандардан күні бүгінге дейін маңғыт әмірлері тағайындаған
әрбір хан маңғыт әмірлеріне ... ... Егер ... ... ... ежелгі дәстүрімізге мойынсұнса, біз оны хан етеміз. Ал егер көнбесе,
онда өзі ... ... сөзі ... ... ... ... ... Дешті Қыпшақта хандық билікті мұралануда моңғолдық дәстүрдің
принциптері бұзылады. Бір ғасырдан астам уақыт өмір ... ... ... моңғолдық дәстүрдің әлсіреуі Жошы ұлысындағы саяси және этникалық
процестермен қатар ... және ... өте ... ... ... ... ... тереңдеген сайын моңғолдық дәстүрдің күшін жол
бастағанын байқаймыз.
ХІҮ ғасырдың екінші жартысымен ХҮ ... ... ... ... ... ... ... оқиғалардан моңғолдарға дейінгі
қыпшақтық дәстүр мен толық жойыла қоймаған моңғолдық дәстүр арасындағы
күрестер ... ... ... Ордадағы ішкі саяси күрестің сипаты өзгереді. Егер
ХІІІ ... ... ... ... ... ... қақтығысы
моңғол билеушілерінің хандық билікке қандай да бір ... құқы ... ... ... ... ... алып ... енді билік, тақты
мұралану мәселелері көбінесе ... ... ... тұрған
жергілікті әмірлердің қатысуымен шешілетін болды.
Мысалы, Өзбектің таққа отыруын ... ... ... ... ... қорғап және ... ... ... ... Бұл ... ... бір деңгейде жаңа ханның міндетіне
ауыстырылды, сөйтіп ол сондай саясат ... 1313 жылы ... ... оның ... Тоқтаның немере інісі Өзбек өлтірді дейді кей деректерде
/126/.
ХІҮ ғасырда хан билігінің ... ... ... ... шығарады. Осы
кездегі Алтын Орда тарихына қатысты деректерде ол ... ... ... үшін ... архаизмге айналды /127/. Мемлекет ісін туысқандар
мәжілісі ... хан ... ... ... бірге шешеді. Құрылтайдың
маңызды функциясы - Жошы әулетіндегі хан сайлап, ... ... ... ... ... ... ұлға өтеді. Өзбектің ізбасары ұлы Жәнібек
болады. Жәнібектің билігін баласы Бердібек мұраланады. Жалғыз ... ... ... сонымен атадан балаға тақты мұралану принципі
де нығайып, елу жылдан астам уақытқа созылады.
Дешті Қыпшақта ... ... ... және хан ... ... әулеттің жалғыз орнығуына көшу ХІІІ - ХІҮ ғасырлардағы ішкі соғыстардың
бір жағынан қайтыс болған ... ... мен ... ... іні немесе
немере іні арасындағы қарсылықтан тууына ... ... ... ... ... ... ... тікелей мұрагерімен -ұлымен тікелей күреске
шығатын еді. Енді тіпті қайтыс болған «іні» (ханның) ... хан ... ... ... ... өз ұлымен қатар хан тағына құқының мұрагері болады. Хан
билігі үшін екі принцип: атадан балаға мұраға берілу мен биліктің ... ... ... екі ... ... екіншісі-үлкендік құқы
бойынша екі немесе үшінші ұрпағы билеуге құқылы сұлтандар таласады. Бұған
Төленің баласы Мөңкенің билікке келуін ... ... ... ... Тоқтадан соңғы Алтын Ордадағы оқиғалар дамиды. Оның
ұлы Елбасарды егер Өзбек хан өлтірді дер ... ... ... ... баласы Өзбек қайтыс болған әкесінің хандық билікке құқын
жаңғыртушы ретінде ... ... ... ... де, ... ... осы ... билікті мұраланудағы үлкендік принципін қолданғаны
мәлім.
Осыған балама ... осы ... Жошы ... сол ... ... ғасырдың басында Орда Ежен Ұлысында тақты ... ... ... жеңеді. Алайда 1301/1302 жылы тақтың «заңды» мұрагері Байан мен
оның немере ағасының баласы Құбылық (Орданың немересі, ... ... ... ... ... ... ... қолдайды. Құбылып өзінің ... ... ... ... былай деп түсіндіреді: «Бұрын менің әкем
ұлысты ... Ол ... ... ұлыс ... ... /128/. Сонымен
бірге Құбылық биліктің әкеден балаға берілу принципін жақтайды. ... ... ... ... Орда ... хан тағына құқы, Құбылықтың ... ... ... бұл ... Орда ... ... ... Осылайша, сәл өзгерген түрде тағы да екі дәстүр қарсы шығады:
қайтыс болған ханның ... және ... ... ... ... інісі. Байанды
Тоқтаның қолдағаны түсінікті, себебі Тоқтаның өзі әкесі Мөңке ... және ... ... өз ... ... ... үшін шыққан
болатын. Байанның билігін баласы Сасы Бұқа мұраланады. Сасы ... ... ұлы ... ... оның ... ... қожа мен ... билейді. Ерзенді
де, Шымтайды да Өзбек пен Жәнібек ... ... осы ... ... ... ... таққа келуімен байланысты оқиғалар ХІІІ ғасырда
қалыптасқан ішкі саяси күрестің формаларынан ХІҮ ... ... ... формаларына ауысуы болған сияқты. Бір жағынан, бұл жерде
ұл мен іні құқының қарсы қойылуы (бұл ... ... ... ... ... ... баласы ұлға қарсы қойылады), билікті орталықтандыру мен
ежелден келе ... ... ... ... ... қойылуы сақталады. Бұл
Тоқта мен Ноғай ... және ... ... ... ... әмірлерімен
күресінен айқын көрінеді.
Мөңке Темір мен Тудан Мөңке тұсында ... ... ... жүргізген
Ноғай өзінің Тоқтадан бір ұрпаққа үлкендігін пайдаланып, Алтын Орда тағына
құқығын алдыға ... ... Бұл ... ... ... ... тынады.
Тоқта мен Ноғай арасындағы соғыс Алтын Ордадағы өзге де билік ... ... ... ... бір ... - ұл, ... жағынан- іні немесе
немере іні үміткер болатын заңдылықтың көрінісі болатын. ... хан ... ... ... билікті әкеден балаға беру идеясын алып жүруші
ретінде шықса, Ноғай үлкендік ханзадалардың үлкен мәселесінде мойындалатын
ескі ... ... ... Бұл ... ... Алтын Орданы таза көшпелі
мемлекет ретінде сақтау тенденциясынан шыққан болатын. Бұл өз кезегінде
Дешті Қыпшақтағы ежелден келе ... ... ... ... ... Осы ... сақтаған Мөңке Темірден соң да ... ... ... ... ... ... соң оның ... Тудан Мөңке, Тудан Мөңкеден
соң немере інісі Төле Бұға, одан соң ... ініс ... ... ... бірге Өзбектің хандық билікті тартып алуынан сарай төңкерісі
көрінеді. Мұндай сарай төңкерістері ... ... ... күші
артқанын көрсетеді, бұл солардың күшімен жүзеге асады.
Өзбектен соң, жоғарыда айтқанымыздай, ханның тікелей мұрагері ретінде
ұлдың құқы мойындалады. Бірақ бұл ... ... тақ ... дәстүрлері
арасында соғыс болмады деген сөз емес. Бұл күрес енді тіпті ... ... ... ... әмірлердің күшімен жүзеге асты.
Мысалы, Өзбек хан ізбасар ретінде үлкен ұлы ... ... ... ол інісі Қызырмен бірге өлтірілді, сөйтіп таққа екінші ұлы
Жәнібек отырды /130/. Оны хандық ... ... ... ... ... Алтын Орданың тағында Тоқтамыс ханнан Барақ ... ... ... ж.ж.) бірнешеуі ғана өзінен соң ұлдарын билікке отырғыза алады,
көпшілігі әмірлер мен ... ... ... ... ... бір - ... ... дәрежесі аға, іні, немере туыс болып
келеді. Он беске жуық адам таққа отырады, ... Орыс ... ... ... ... ... ... айтатын болсақ, Тоқтамыстың ұлдары Жалаладдин, ... ... ... Шәдібек ханның, Дервиш ұғланның ұлдары ... ... ... ... ... отырады. Ал 1428 жылы Барақ ханнан соң ... тағы ... ... ... ... ... он жеті жасар
Әбілқайыр хан отырады. Оны жергілікті ... ... еді. Яғни ... бұл ... шешуші рөл атқарған. Қырық жылдай Дешті Қыпшақты билік
құрған Әбілқайыр хан ... іс- ... ... бұрынғы моңғолдық
дәстүрді енгізуге күш салды. ... ... ... ... ... ұшырап отырды. Оның бір дәлеліне- 1457 ... ... Көк ... ... ... өзбек басшысының ойраттардан
жеңілуі жатады. Жеілістің көп себептерінің біріне Дешті ... ... ... құлақ аспай, әскер жібермеуі жатады. Әмірлерінің хан
жарлығына ... ... оған ... ... наразылықтың белгісі
болды.
ХҮ ғасырдың екінші жартысы ... ... ... ... ... Оған әсер ... тағы бір фактор-діни -рухани фактор болды. Бұл
этникалық, саяси факторлармен тығыз байланысты жүргендіктен ... ... ... ... мәселелерді қарастыруды біз ХІІІ ғасырдан
моңғол шапқыншылығы ... ... ... ... дейін Дешті Қыпшақ даласының халқы негізінен
мұсылман дінінде болды /132/. Сондықтан да діни-рухани ... ... ... ... ... тарихи рөлі бар сала.
ХІІІ ғасырдың басында Дешті Қыпшақты ... ... ... ... ... өз мемлекетін құрады. Ол шығыс әдебиетінде Жошы Ұлысы немесе Көк
Орда, ал орыстар оны Алтын Орда деп ... ... ... Дешті Қыпшақтың әр жеріне әр түрлі әсер етті.
Мөңке қаған ... ... ... ... ... ... берді. Мәдени-рухани дамуы жағынан өздері жаулап алған елдерінен төмен
болғандықтан монғолдар ... ... ... ... ... ... ... қолдап, олардың досы болғанын, дінбасылардың
қауіпсіздігін қамтамасыз еткені туралы деректерде ... ... ... ... ... ... атауының өшпей, қайта Қытайдан Еуропаға
дейінгі аралықта кең таралуына әсер етті.
Ал ... ... ... хан ... ... ... соң тілі, діні жағынан ... ... ... ... ... ... ... дінбасылары өздерінің діни ғана емес,
экономикалық билігін дүнияуи билеушілердің де үстінен қарауға бар ... Бұл ... ... жаңа ... ... ... Ибн ... сияқты араб тарихшылары бұхар шейхы ... ... ... ... ұзақ ... ... /134/. Берке хан ол кезде ... ... Бұл ... хан ... ... ... ... исламның
да беделі жоғарылағанын көрсетті. Берке хан тұсында мәмлүктік ... ... ... ... бастап белгілі болғандай, Алтын Ордада Өзбек хан
(1312-1342ж.ж.) әл-Бирзалидың айтуынша «исламды уағыздауымен, ақылымен және
сыртқы түрімен ерекшеленеді». Берке хан ... ... хан да ... ... қарым-қатынас орнатады. Дегенімен Өзбек хан тұсында ислам
діні кең тарай ... Бұл ... ... Қажы ... ... ... ... қабылдауы былай. Сол замандағы төрт әулиеге ... ... ... оны ... кіргізіңдер деген әмір келеді. Олар Өзбек хан ордасының
сыртына келіп тоқтайды. Осы кезде Өзбек хан ордасында ... ... ... отырған болатын. Дастархандағы бал құйылған
ыдыстар сиқыр ... ... өзі ... ... ... алдына өзі
баратын. Бұл күні ол жағдай қайталанбады. Өзбек хан қасындағы дін иелерінен
мұның ... ... Олар ... ... ... ... ... келген
болуы мүмкін»дегенді айтты. Өзбек хан алып келуге бұйырды. Жасауыл түсі
бөлек төрт кісіні алып келді. ... не ... ... деген Өзбек ханның
сұрағына «Біз Алланың әмірі бойынша сізді исламға кіргізуге келдік»-деді
олар. Өзбек ... ... ... ... өлтіруді талап етеді. Сонда
Өзбек хан «мен кімнің діні тура болса, соны ... деп екі ... ... Шарт ... әр ... әр дін өкілінен бір кісіні
отырғызып, үстінен он арбадан сексеуіл салып ... ... ... ... шыққаныңның діні тура дін деп қабылданып, сол ... ... ... ... келіседі. Мұсылмандардан Баба түкті шашты әзиз-Садыр Ата
шығып үстіне сауыт киеді, ... ... ... ... ... тұрады.
Тандырды өртеткенде Өзбек ханның бұрынғы дін басы бірден өртеніп кетеді де,
Баба Тукластың намаз ... ... ... ... ... тұрады. От жанып
болған кезде тандырдың аузын ашады. Сонда Баба Туклас: «Ертерек ... әлі ... оқып ... жоқ ... дейді. Үстіндегі сауыты қып-қызыл боп
балқыған, бірақ шайх денесіндегі бір де бір түк күймеген. Мұны көрген Өзбек
хан ... ... ... ... ... ... » /135/. Бұл төрт шайх ... Ата, Саид Ата, Ұзын Ата, Хасан Ата- Зеңгі бабаның ... ... ... бірі Бадр ... ... Өзбек ханның бас қазылығына
тағайындалып, ... ... ... ... басқарады /136/.
Ислам дінінің мемлекеттік дәрежеде қабылдануы оның тез тарауына негіз
болады. Бұл және ... пен ... ... ... ... ... Ислам дінінің қабылдануы Алтын Ордада бәріне
ортақ бір ... ... ... ... ... ... ... тікелей араласуы оның
мемлекет ретінде ыдырауын тездетті. Чингизизм идеологиясы осы ... ... ... ... ... ... ... дінінің ресми дін ретінде қабылдануы, әсіресе оның ... ... ... ... ... халықтық көлемде қыпшақтық
дүниетанымның түбегейлі қалыптасуына әкеліп ... ... ... ... ... ... аяқталды. Енді тек қана ... ... ... ... ... Қыпшақ тілін, әдет- ғұрпын,
салт -дәстүрін, дінін қабылдау әлеуметтік жүйеде төменнен ... ... ... ... хандық билікті мұралануға да қыпшақтық дәстүр ене
бастайды. Мұны енгізушілер ресми биліктен ұзақ уақыт бойы тыс ... ... ... ... ... ... қабылдаған, оның ішінде
қыпшақтардың мұрагерлену дәстүрінде өзінің дәстүріне, санасына сіңірген
шыңғыс ... еді. ... ... ... өкілдері Керей мен Жәнібек
сияқты, Ақ Ордада Барақтан соң қырық жылдан уақыт бойы хандық биліктен ... Орыс хан ... ... Олар толығымен жергілікті халықтың осы
дәстүрін бойына сіңірді. Кейіннен ХҮ ... 50-60- ... ... өз ... көшкенде жаңа хандар қыпшақтық дәстүр бойынша таққа
отырғызылатын ... ... ... ... діни ... ... тағы бір оқиғаны
айтпасқа болмайды. Ол- Әбілқайыр ханның ... ... ... Оған себеп-1457 жылы Сығанақтағы Үз Темір Қайшыдан жеңілуі еді.
Осыдан ... ... ... Дулатидің айтуынша, Жәнібек пен Керей
сұлтандар Әбілқайыр ... Жошы ... ... ... ... ... ... тағы бір себебіне ру-тайпа арасындағы жанжалдар жатады.
Алғаш рет ХХ ... ... Ш. ... ... айналымға енгізген
Қара Қыпшақ Қобыланды батырдың арғын биі ... ... ... ... ... ... ... мен Керей, Жәнібек сұлтандар
араласады. Оны Ш. Құдайбердіұлы былайша ... «1455 жылы әз ... ... ... Шаһкерей ханмен тамам қазақты алып, Әбілқайырға өкпелеп,
Шудағы Шағатай нәсілінен Есен Бұғаның баласы Тоғлық ... ... ... ... ... ... ... былай айтады. Біздің осындағы
арғындардың арғы ... ... Қожа ... ... қазысы екен, әділ
айтқандықтан Ақжол атаныпты. Қара ... ... ... да ... екен. Екеуі ішінен жауласып жүргенде, бір күні далада ... ... ... ... Әз Жәнібек хан біліп, Қобыландыны
шариғат бойынша қысас қылып өлтіруді сұрапты. ... хан ... ... ... ... болған соң бере алмай, үш кісінің құнын алып бітім қыл
деген соң әз ... хан ... ... ... ауыз ... бұл ... ... бір этникалық себебін
айқындай түседі. Этникалық сипаттағы оқиғаларда рухани факторсыз ... ... ... ... ... Өкінішке орай ... ... ... ... ... ... Бізге керегі Дешті
Қыпшаққа танымал болған әулие, ишан, пірлер, ... ... ... Дешті Қыпшақта исламның қай бағыты тарағандығын көрсететін деректер.
Дайырқожа би - Ақжол бидің шын есімі. Қожа мен би ... ... ... әулетінен екенін және билер институтының өкілі екенін дәлелдейді.
Ал оның Ақжол атануы - халықтың биді ұнатқанын, ... ... ... рухани өмірінің өзегі болса, діни тұлғалар рухани өмірдің көсемі
ретінде қызмет еткен. Сондықтан рухани басшының ... ... ... ... ханның қолдауы халықтың ашу- ызасын тудырған. Бұл өз кезегінде
халықтың бір ... ... ... ... соңынан еруге
итермелейді.
Моғолстанның батыс шекарасына көшіп, аз уақытта қазақ хандығын құрған
керей мен ... ... ... ... ... жеткен қыпшақтық
дәстүрді мемлекеттік жүйеге енгізеді. Ол бойынша, таққа Барақ ханның ұлы
Жәнібек отыруы тиіс ... жасы ... ... ... ... ... кейін оның ұлы Бұрындық таққа отырғанымен, бұл жерде ибн
Рузбеханның мына мәліметі ... ... ... ... ... ... ... ел ішінде алауыздықтар орын алады. Бұл Бұрындық
ханның ... ... ... ... ... ... қыпшақтық дәстүрдің біршама бұзылғандығын аңғаруға болады.
Бұрындықтың хандық билікті нық ұстай алмағаны туралы Мырза ... ... ... ... ... Қасым үлкен күшке ие болғандығы сондай,
Бұрындық хан болғанымен, мемлекет ... мен ... ... ... ... ... /140/. 1511 жылы Бұрындық хан тақтан шеттетіліп Қасым толық
ханды хан болып жарияланады. Қасым ханнан кейін ұлы ... ... ... ... ... хандығында алауыздықтар туып, сұлтандар арасында өзара
билікке таласу орын алады. Бұның бір себебіне мұрагерлік ... ... ... Мамаштан кейін таққа отыған хандардың барлығы дерлік
аға- іні, немере, туыс болып ... ... ... ... ... хан
билікке келеді. Ол Жәнібектің төртінші ұлы Әдік сұлтанның баласы ... ... ... ... ... ... қыпшақтық
дәстүр нық орнығады. Шыңғыс хан тұсында қалыптасқан мемлекет формасы
сақталып, енді ол ... мен ... ... қалаған жаңа қазақ хандығының
мемлекет басқаруында ... ... ... ... ... ... өте келе ... дәстүрдің саяси құрылымын ығыстырады. Тек қана
қыпшақтық ... ... ... ... ... ... ... құрылуына көп уақыт кетеді. Бірақ моңғол жаулаушылығына дейін
ертефеодалдық мемлекет болған ... ... ... бір орталыққа
бағынған билігін алып, орталықтанған, билігі нығайған мемлекетке айналады.
Осылайша, қыпшақтық билеу дәстүрінің қайта жаңғыруы, оның ... ... ... - ХІІІ-ХҮ ғасырлардағы этносаяси дамудың қорытындысы іспетті
болды.Осы аралықтағы этносаяси дамуда екі ... ... ... ... ... әлеуметтік құрылымының барлық топтары, оның
ішінде билеуші топтардың да арасында жеңіске жетуі жаңа ұлттық ... ... ... деп ... ХІҮ -ХҮ ғ.ғ. Моғолстан мен Мәуереннахрдағы жергілікті және моңғолдық
билік жүйелері арасындағы күрес
Солтүстік Қытайдан Дунайға ... Қиыр ... ... ... ... Шығыс Еуропаға жерлерін қамтыған Ұлы Моңғол ... ... ... ұлы Төле ... ... негізгі жұрты -Моңғолияның өзін алды.
Моңғолиядан батысқа қарай жаулап алынған ұлан-ғайыр аумақ ... ... ... ... ... ұлы ... Батыс Моңғолия мен ұлысының
орталығы ... ... ... пен ... ... қарайтын болды.
Шыңғыс ханның екінші ұлы Шағатайдың иелігіндегі жерлер Оңтүстік
Алтайдан Әмударияға ... ... яғни ... ... ... ... Жамал Қаршидың деректері бойынша Шағатай иелігінің
негізгі ... ... өлке ... елі деп ... оның ... ... ... Жазғы ордасы Іле өзені алқабындағы Құйаш деген жер болды.
Оның ... ... ... деректері бойынша түрікше «Үлкен үй»,
ал нумизматикалық деректер бойынша Орду әл -Азан деген атпен ... ... мен оның ... ... ... Балх және ... де ... ханның үлкен ұлы Жошының үлесі Ертістен Батысқа ... ... ... ... ... Еділ ... дйінгі жерді қоса бүкіл
Шығыс Дешті Қыпшақты қамтиды.
Осылардың ... ... ... ... ... ... ... Себебі бұл аймақтар Дешті Қыпшақпен тығыз саяси,
экономикалық байланыста болғандықтан, билікті мұраланудағы жергілікті ... ... ... күрестер ұқсас, ақыры бірдей нәтижеге алып
келген болатын.
Шағатай өзі 1242 жылы қайтыс болды. Ал ... ұлы ... ... ... ... ... Шағатайдың бабасы Есу Мөңке Мөңкенің
таққа келуіне қарсы Үгедей ұрпақтарымен бірге болған болатын. ... ... ... мен ... ... жойылған жоқ. Ұлыстарында сол әулеттің
мүшелері ... ... ... ал ... шын ... ... ... билік Төле мен Жошы әулеті мүшелеріне өтті /143/.
Бірақ ХІҮ ғ.60-жылдары Ұлы ... ... ... айрылды.
1259-жылы Мөңке өлгеннен кейін оның екі інісі Арық Бұға мен ... ... ... ... күрестен туған өзара соғыс басталды. 1260-
жылы олардың екеуі де бір мезгілде ұлы хан деп ... Бұл ... ... ... тармағында жан-жақты айтылды.
Екі хан да Шығыс ... ... және Орта ... ... ... ниет ... Құбылай Жетісуға өзінің қойған адамы ... ... ... ... Мүтігенің немересі) Шағатай ұлысында
билікті алу үшін жіберді, алайда жол ... ... Арық ... ... ... өлтірді. Арық Бұға өз ... ... ... ... ұлысының патшасы боласың және сол маңдарды
Құбылай ханның әскерлерінен және Шағатай ... ... ... ... ... батысқа жіберді /144/.
Алғұй қысқа мерзім ішінде атасының иелігінде болған жерлердің бәрін өз
билігіне бағындырды. Жошы ұрпағы Берке ханнан Отырарды ... алы, ол ... ... ... ... мен ... солтүстік бөлігін де басып
алады. Бастапқыда ол Арық Бұғаның артынан қимылдап, ... одан ... ... Арық Бұғаны Құбылай талқандап империя ханы ... ... ... оған бағынбады: Ирандағы ... ... ... ... және ... ... ұлысындағы Хайду іс жүзінде
тәуелсіз әміршілер болды ... ... ... ... ... ... үлкен әсері
болды. Ұлыстардағы этникалық негіздер күш ала бастайды. Оған мысал ретінде
Шағатай ұлысындағы әкімшілік орталықты ... ... ... ... Осылайша, 1248-1258-жылдардағы Мөңке қаған мен Жетісудағы
ұлыстардың тарихына ... өте ... ... ... кейін Шағатай ұлысындағы саяси жағдай тағы ... ... ... ... ... ұрпағынан Үгедей
ұрпағына, оның Берке хан қолдаған немересі Хайдудың қолына көшеді.
Хайду ... ... ... Орта Азиядағы билігі біржола
қалыптасты. 1269-жылдың көктемінде Талас жағасында ... ... ... ... ... ... ... территориясы Үгедей
ұрпақтарының қолына өтеді.
1259-жылы Мөңке өлгеннен ... ... тақ үшін ... ... ... ... Нәтижесінде ұлыс басшыларының қолына біртіндеп
бүкіл билік толығымен көшеді. Шыңғыс хан ... ... ... ... құру және ... ... жаулап алу жолындағы өзара
қырқыстар орын алады. Солардың ... ... ... ... ... ... мен Мөңке Темірге қарсы күресі жатады.
Хайду өлгеннен кейін ... көп ... ... ... Мәуереннахр мен Жетісудағы Шағатай әулетінің рөлі қалпына ... ... ... ... бабасы, Шағатайдың шөбересі Дуваға ауысты.
В.В. Бартольдтың айтуынша ол «Шағатай державасының негізін салушы» ... ... ... қағанның жүргізген саясатының нәтижесі ... ... ... ... алған аймақтарда ХІІІ ғасырдың
екінші жартысындаүлкен өзгерістер болады, оларды тізіп айтатын ... ... ... ... ... ... ... құрыла бастайды;
ә) экономикалық саясаттың нәтижесінде жекелеген аймақтар экономикалық
орталықтарға айнала бастайды да, ... ... ... ... қашықтап ұлыстардың орталықтарына жақындайды;
б) моңғол хандары жергілікті халықтан ... ... ... ... ... ... ... тарта бастайды.
Моңғолдық билеушілер жергілікті халықтардың мәдениетін, тілін, дінін
қабылдайды. Әсіресе ислам дінін қабылдауы бұл ... ... ... ... ... ислам діні болғанын Орта
Азиядан ... орта ... ... ... Орта ... ... ... көшпелі моңғолдарды
бағындыра бастайды. Бірақ бұл Иранға ... баяу ... ... ... біраз қарсылыққа кездеседі.
ХІІІ ғасырда Шағатай ұрпақтары Мүбарак шах пен ... ... ... ... ... болатын: бірақ 1271-жылдан соң жарты
ғасыр бойы хандар отырықшы халықтың қамын ойламағанымен, пұтқа ... ... ... мен ... ... ... мен ... бастамасымен
салынып, аймақтың басты қаласына айналды. Мұсылман мәдениетін қабылдауға
шешуші қадамды Дуваның ... ... хан ... ... ол
Мәуереннахрға орналасып, сол жерден өзіне сарай тұрғызады. Алайда Кебек
пұтқа табынушы болып қала ... оның ... ... ... ... ... Кебектің інісі еді. Кебектен соң оның билікке келуі
Мәуереннахрдағы ... және ... ... ... ... күрестің көрінісі. Алайда Ала ад дин ... ... ие ... ... Шағатай ұрпағы мемлекетінің ресми ... ... ... ... ... ... елемеуі, көшпелі
мәдениттен қол үзіп, отырықшылыққа бет бұруына наразы ... ... ... ... Он ... ... ... тақ үшін
күрес басталды.
1318-1334 жылдар аралығында ... ... ... ... қолына алған болатын. Олар өз билігін күшейтуге ұмтылыс жасайды.
1340-жылдары Қазан хан ... ... ... ... хандар мен
түрік ақсүйектері арасында күрес жүрді. Осы күрес нәтижесінде ... ... ... ... ... тәртібіне негізделген үлестік жүйе
енді күшті тайпалардың басшылары арасындағы аймақтар ... ... ... ад Дин ... айтуы бойынша, төрт басты тайпалар болған:
арлат, жалайыр, қаушын және ... ... ... ... ... жалайырлар Ходжентке, барластар Қашқадарияға бірікті дей келе,
қаушын деген тайпа емес, ханның ... ғана ... ... ... ... ... Мәуереннахрдағы күшті хан билігін орнату үшін жасаған
ұмтылысы Қазан хан мен ... ... ... арасындағы қақтығысқа
алып келеді. 1346 жылы бүкіл ... ... ... ... ... ... ... Қазаған соғыс туын көтеріп, моңғол ... хан ... ... хан жеңіліп, өлтіріледі.
Бұл тарихи оқиғалардан Мәуереннахрдағы жоғары биліктің моңғол
билеушілерінен қолынан ... ... ... ... ... әлі ... ... өздері жеке билік жүргізуге шамасы келгендігін көреміз.
Қазағанның билігі тек Мәуереннахрға ғана ... ... ... ... ... ... басқа әскербасыға, дулат тайпасының
басшыларына өтеді. Әмір ... ... ... бек деп ... ... ұлыс ... деп ... Ал ұлыс деген тайпа, халық, мемлекет
дәрежесінде екенін білеміз. Хан титулына тек Шыңғыс ұрпақтары ие бола ... сөз ... олар ... хан ... ... Бұл ... ... олар тіпті қуыршақ хандарды да биліктен ығыстырып шығаруды, мысал
ретінде Әмір Темірді айтуға болады /147/.
Қашғарияның ... ... мен ... ... бөлігін иеленіп жатқан
дулат тайпасында тайпа басшылары таққа отырғызған ... ... ... айналып мемлекет билігін өз ... ... ... ... ... ... ... әулетін бекіткен хандар
да шықты.
Шағатай ұлысының екі бөлігінде де әскери құрылым бірдей болды ... ... ... ... ... арасында көшпелі
дәстүрдің сақталғанын білдірді. Ол әскери терминге айналып, кейін моғол
терминіне ... Бұл ... ... ... атау Моғолстан
құрылды. Ал олар өз ... ... ат ... шағатайлар моғолдарды -
жете (қарақшы) моғолдар шағатайларды - қараунас (метис) деп атады.
Екі мемлекетте де моңғолдардың мемелекеттік және ... ... ... және ... ... ... қарсы қойылды. Бұл процесс
баяу жүрді, сондықтан бұл өзара қырқыстар мен халықтың ... ... алып ... ... ... де ислам дінін ... өз ... ... ... мен ... енді екі жеке мемлекет ретінде ... ... Біз ... ... ... ... ... зерттеп көрейік.
Қазаған әмірдің жиырма жылдық ... ... ... ... мен ... арасындағы өзара қырқыссыз өтті.
Көшпелі өмір ... ... ... ... пен Хорезмге жасаған шабуылдар
табысты болды.
Қазаған қайтыс болған соң билік оның ұлы ... ... ... ... ... ... болған әмілер оны өлтіреді. Бұдан
кейінгі жылдар Мәуереннахр үшін қырқысқа толы болды. ... ханы ... ... ... ... Оған Темір Қазағанның немересі
Құсайынмен бірігіп қарсы шықты; 1366 жылы ... ... ... ... ... Құсайын мен Темір арасындағы соғыстар, түрік
әмірлері мен мұсылман дін өкілдерінің ... ... ... жеңіп
өлтіруі, Самарқанды астана қылуы сияқты оқиғалар болды.
Осылайша, Темірдің алғаш ... ... ... ... ... жыл өтті.
Темірдің жеке басына келсек, ол 1336 жылы 9 ... ... ... ... ... әмір Тарағай даТемір Шыңғыс хан сияқты өз әрекетін
қарақшы ретінде ... ... ... ... ... ... ол ... кездеспейді. Темір 1370 жылы Құсайынмен соғыс ... ... ... таңдайды. Ұстазы Береке Сеид қайтыс болғанша Әмір Темірге пір
болып өтеді /149/. Одан басқа да Абул Мали мен Али ... ... ... аты аталады. Бірақ олардың 1371 жылы Темірге қарсы ... ... ... ... ... аластатады. Бірақ кейін Хорезмге шабуыл
кезінде көмектескені үшін қайтадан қасына алады.
Әмір Темірдің қасындағы пірлер Мәуереннахрдағы жергілікті ... ... және ... дінінің жеңіске жетуін дәлелдейді.
Береке Сеид қайтыс болғаннан кейін ... пірі Зейн ад Дин ... ... ... Ол ... үш пірдің бірі, қалған екеуі - Шамс ад Дин
Құлар мен Береке ... ... Әмір ... мұсылман дінін қатты құрметтегенін,
ғұламалармен мемлекеттік істерді ақылдасып ... ... ... ... айта келе ... ... ең ... сеидтер болды» дейді /150/.
Сонымен бірге Темір шариғаттың нығаюына үлес қосады. Вакфтардың қаржы
ісіне араласпайды. Дін Темір үшін оның ... ... ... ... ... жету ... болады.
Әмір Темір алдымен мемлекет басшысы, сосын барып мұсылман ... ... ... ... ... мән ... ... жеңген ол 1370-
жылы оның гаремін ... Оның ... ... ханның қызы Сарай Мүлік
ханым болады. Ол ... қызы ... ... ... әйелі болады. Осы
себептен Темір гурген (ханның күйеу баласы) атағын иеленеді.
Мәуереннахрда толық ... ... ... ... ... ... орасан зор территорияны бағындырды. Олардың ішінде бүкіл Орта Азия,
Осман ... ... ... бар. Өзі ... ... ... ... Шахрухтың үлкен баласы Ұлықбекті мұрагер етіп қояды.
Мәуереннахрдың саяси тарихына терең тоқталмай, негізінен хандық ... ... және ... ... ... ... жан-жақты
қарастырғанда түйгеніміз, Мәуереннахрда саяси билік ХІҮ ғасырдың ... ... ... ... ... ... мемлекет болып кетеді.
Қазағанның тұсында моңғолдың қуыршақ хандары тақта отырса, Темір оны да
ығыстырып ... ... өз ... алады. Бұл Мәуереннахрдағы екі дәстүр
арасындағы күрестің біртіндеп жергілікті дәстүрдің ... ... Ал ... өзінен кейін әулеті билікті ХҮІ ғасырға ... ... ... дәстүрдің жеңісі деп түйіндейміз.
Енді Шағатай ұлысының Шығыс бөлігіндегі Дулат ... ... ... ... ... мемлекет. Моңғол
жаулаушылығынан соң шаруашылықтың қалпына келуі жергілікті ... - ... ... ... ХІІІ ғ. ... ұлы ... ... Шағатай мемлекетін ыдыратты. Олар мемлекетті одан әрі
дамытуда ... ... ... ... ... Экономикалық және
саяиси орталыққа айналған Жетісу ХІҮ ғасырда көшпелі өмір сүрді. Шағатай
мемлекетіндегі кей ... ... ... ... ... ... ... жақындасуы бұған моңғол
ақсүйектеінің қарсылығы Шағатай мемлекетінің ХІҮ ғасырдың ... ... ... мемлекетінің Шығыс бөлігі - Моғолстанда ... ... ... ... ... Бұл туралы Мұхаммед Хайдар Дулати
былай дейді: «Моғолстанда дулат тайпасының әмірлері хан ... ... ... алды» /151/. Олар 1348-жылы Шағатайлық Тоғлық Темірді ... ... ... ... ... ХІҮ ... жартысынан бастап
Шағатай ұлысының Шығыс бөлігінде саяси өмірде жетекші рөлге ие болады.
Бірақ Мәуереннахр мен Ақ ... ... ... ... тайпасының
әмірлері чингизидтер мемлекетінің жоғарғы билеушісін қою ... ... жоқ» деп К.А. ... ... ... ... қандай
дәрежеде екендігіне баға береді /152/.
Шағатай мемлекеті ыдыраған тұста күшейген дулат тайпасының басшылары
арасындағы бас әмір ... ... ... ... ханның көмегімен
тәуелсіз хандық құруға әрекет жасады. «Тоғлық ... ... ... алып ... Әмір оны хан ... /153/. ... себебін Мұхаммед
Хайдар Мырза былай түсіндіреді: «Моғол ұлысы ... ... Ұлыс ... ... Осы жағдайды көрген әмір болатшы хан ... ... елде ... ... жұмысына кіріседі» /154/.
Тоғлық Темір хан ... соң ... ... ... ... ... үшін ... алғашқы моғол ханының ішкі
саяси ... ... мәні ... ... тайпа көсемдері ханның бұл
саясатына ... ... ... хан ... шектеуге тырысады. Тоғлық
Темір әмірлерге, жалпы ... ... ... үшін ... ... ... ... басшысын ұлы әмір және ұлысбегі етіп
оны ... ... ... ... ... Болатшы болады.
Тоғлық Темірдің жергілікті әмірлермен жақындасуы жергілікті этникалық
күштерсіз билікті тәуелсіз жүргізу мүмкін емсетігін ... ... ... мен ибн ... мәліметтерінен Тоғлық Темірдің бағынышты
халқын мұсылман дініне кіргізу әрекеті белгілі. Мәуереннахрдағы жергілікті
халықпен жақындасу ... ... пен ... ... ... ... ... мемлекеттік дін дәрежесіне көтереді. Мұхаммед ... ... бір ... ... 160 мың ... ... дініне кіргізгенін
айтады. Сарайдағы әмірлерді ... ... ... ... ... ... Бірінші болып шақырылған дулаттардың көсемі әмір Тулақ еді. Ол
хан сөзін тыңдап болған соң көзіне жас ала отырып былай ... «Мен ... жыл ... ... ... ... ... Тек сізден именіп айта
алмағанмын дейді» /155/. ... ... ... ... ... шаралар қолданылумен де жүзеге асырылды.
Билеуші топтардың, әсіресе ... ... ... қабылдауы моңғолдық
элементтің жойылып, жергілікті халықпен сіңісіп кеткенінің белгісі. Тоғлық
Темірден соң оның баласы Ілияс Қожаны ... ... ... әмір
қолдап таққа отырғызады. Болатшының баласы Құдайдат емес, Қамараддиннің
ұлысбегі болуы ... ... ... ... он ... ... Ілияс Қожа ханды, бүкіл хан әулетін
өлтіреді. Ұлысбегі Құдайдат кішкентай Қызыр Қожаны ... ... ... Қожадан соң оның баласы Мұхаммед билікке келеді. Оның билігі
тұсында қалған моғол ... ... ... ... ... хандары
ислам дінінен өзінің билігін жергілікті әмірлер арасында ұстап тұру үшін
тірек, сүйеніш көреді.
Тоғлық ... де ... ... ... ... ... Тулақ әмірдің сөзінен білеміз. Ал ХҮ ... ... ... ... ... ... ... дәстүрден толық ажырағанын
білдіреді. Оған Құдайдат әмірдің Ұлықбекке: «Біз Шыңғыс ханның ... ... бас ... ... ... деуі дәлел бола алады.
Моғолстанда ислам дінінің моңғол билеушілері арасында толық мойындалуы
жергілікті дәстүрдің жеңіске жеткенін ... ... ... ... ... ХҮІ ғасырдың басында берілед.
Мұхаммед Шайбани хан (Әбілқайырдың немересі) моңғолдық ежелгі ... ... ... Сол ... ол ... жылдары
бірнеше рет Герат, Бұқара қалаларында жергілікті дін басыларының қатысуымен
осы мәселенә күн тәртібіне қояды. Пікірсайысқа тікелей ... өз ... ... ибн Рузбехан Исфахани болды. Ол ... наме ... ... ... ... «Туған ұл бар кезде немерені мұрагерлікке
тағайындау туралы пікірсайыс» деп атайды /156/. ... ... ... ... өзіндік бірнеше мақсаты болған деп көрсетеді
зерттеуші Б.Б.Кәрібаев /157/. ... ол ... ... ... ... өз ... заңдастыру және Дешті Қыпшақтың
билігіне құқы бар екенін дәлелдеу, екіншісі-билікті мұралану ... ... ... ... ... болған.
Бірақ та алғашқы пікірсайыстарда жергілікті дінбасылары Құран
аяттарына сүйене отырып, ... ... ... тұжырымдар айтады:
«Егер де бір адам қайтыс болып, оның ... ұлы және ... тірі ... ... тағы бір ... баласы, яғни атасының немересі қалса, онда ұл
мен немере мұраны бірдей алмайды». ... ... ... ... ... ... ... шеттетеді және «ешқашанда бұған қарсы пікірлер
болмайтын» - деп жазады ... /158/. Одан ары ... ... ... ... мұрагерлікті теңгестіреді деп ойламаймын
деп өз ойын білдіреді.
Рузбеханның бұл дерегінен мұрагерлік жөнінде жергілікті түркі тілдес
тайпалар мен шариғат ... ... және ... ... ... аңғарамыз.
Өз ойын мойындату үшін Шайбани хан Шыңғыс ханның ... ... адам өз ... тірі ... қайтыс болған болса, онда ол немере
атасының басқа ұлдарымен ... ... ... деп, ... ... жаңғыртпақ болады/159/. Бірақ жергілікті дінбасылардың
пікірі өзгеше болғандықтан Мұхаммед Шайбани хан нақты бір ... ... ... ... ... Шайбанилық ханның ежелгі моңғолдық дәстүрді
енгізу үшін жергілікті ірі дінбасыларымен есептесуі ... ... ... әлеуметтік топтың ең жоғарғы ... ... ... өз ... ... ... Шайбани ханның нақты бір
шешімге келе ... ... ... моңғолдық дәстүрді ... ... ... ... ... ... ... толық жойылған моңғолдық
дәстүр ХҮІ ғасырдың алғашқы жылдарында Мәуереннахрда да жеңіліске ұшырайды.
Оның дәлеліне Мұхаммед Шайбани хан 1511 жылы ... ... ... ... ұлы ... жасы ... қарай Әбілқайыр ханның ұлы Көшкінші ханның
келуін айтуға болады /160/.
Сонымен, Моғолстан мен ... ... ... ... ... ... моңғолдардың бір орталыққа бағындырылған ... ... ... ... этникалық негіздегі
мемлекеттердің құрылуына алып ... ... ... ... зор маңызға ие болған тарихи
оқиғалардың қатарында ерекше орын алатын ірі ... ... ... ... Қазақ хандығының құрылуы ХІІІ-ХҮ ғасырларда Дешті Қыпшақ
пен Моғолстанда болған этникалық процестердің және ХҮ ғасырдың І ... ... ... мен ... ... Сібір мен Батыс
Сібірде, Алтын Орда мен Ноғай Ордасында, Иран мен Азербайжанда ... ... ... ... ... ... заңды дамудың
нәтижесі. ХІІІ ғасыр басында бұл аймақтардың саяси ... ... ... ... ... ... ... процестер барысы біршама
тежеледі. ХІІІ ... ... ... қыпшақ дәуірінде Қазақстан аумағындағы
этникалық процесс халықтық деңгейге жақындаған еді. ... ... ... болған да болатын. Бірақ оның толығымен шегіне жетуіне
саяси-әлеуметтік ұйым-мемлекет қажетті шарттакр жасай алмады. ХІІ ғасырдың
ортасынан бастап ... ... ішкі және ... факторлардың нәтижесінде
бытыраңқылық күйге түсті де, ХІІІ ғасыр басындағы моңғолдар шапқыншылығына
төтеп бере алмады.ХІІІ ғасыр ... ... ... ... ... орын берді. Соның нәтижесінде этникалық ... жаңа бір ... - ... ... дәуірін басынан өткеруге тура келді.
Қыпшақ хандығының мемлекеттік жүйесі ежелгі ғұн мемлекетінен бастау
алып, ... ... ... тапқан терең тамырлы жүйе болды. Бұл
мемлекеттік басқару жүйесі моңғол ... ... ... ... барып,
қайта жанданды. ХІІІ - ХҮ ғасырларда этникалық процестің дамуы қыпшақтық
бағытта ... ХІҮ ... ... моңғолдық этнокомпоненттер жергілікті
кеңістікке толығымен сіңіседі де, өзіндік ... ... ... осы ... ... жүйе де ... ... ыңғайына
бейімделеді. Сөйтіп бұрынғы тежелген этникалық процесс жаңа қарқында, жаңа
сапада дами бастайды. ХІҮ ғасырда ... ... Ақ ... ... ... ... Моғолстан мен Мәуереннахр секілді мемлекеттер ... ... ... ... ... ... еді. ... бұл
мелекеттер жергілікті этникалық күштерге негізделгенімен, мемлекеттік
жүйеде ... жүйе ... ... ... ... ... хандық
биліктің тікелей атадан балаға ... ... Бұл ... «моңғолдық
дәстүр» деп аталды.
Моңғол жаулаушылығына дейінгі қыпшақ қоғамындағы басқару жүйесі
ежелден ... ... ... ... ... негізделген
болатын. Бұл мемлекет билігі басына бір әулеттің нығайып, бекіп қалмауына,
сөйтіп ... ... ... ... ... ... басында моңғолдық басқару жүйесі жаулап алған жерлердің
бәрінде орнықты. ХІҮ ғасырға дейінгі аралықта аймақтарда жүрген этникалық
процестер ... ... ... ... ... ... ... тілін, әдет-ғұрпын, дәстүрін, дінін ... ... ... ХІҮ ... ... ... моңғол билеушілері
арасында мойындалуы бір болмыс, бір дүниетанымның ... ... ... ... ... мен мұралануда Шыңғыс хан енгізген моңғолдық
дәстүр сақталып қалды.
Моңғолдық дәстүр мен қыпшақтық ... ... ... ... ... ... жерлердегі тарихи оқиғаларға негіз болды. ХІҮ
ғасырдан бастап жергілікті ру- тайпалардың басшылары ... ... ... Оған ... ... ... Қыпшақтағы Едіге, қият Мамай,
Жыр Құтлы, Исатай, ... ... ... Әмір ... ... дулат тайпасының әмірлері Болатшы, Қамараддин, Құдайдат т.б.
әмірлердің билікті өз ... ... ... ... ХІҮ-ХҮ ғасырларда болған екі дәстүр арасындағы ... ... ... ... ... ... даму ХҮ ... жаңа этностарды дүниеге әкеледі. Жаңа этностар
болса өзінің этносаяси, территориялық мүддесін ... ... және ... жаңа ... ... өмірге әкеледі. ХҮ ғасырдың ортасында
этникалық, рухани процестердің дамуы тарих ... ... ... ... ... шығарады. Мұны елбасымыз Н.Ә. Назарбаев: «Алғаш Қазақ хандығы
құрылғаннан бастап жалпыхалықтық руханияттың табиғи дамуына негіз қаланады»
/161/ деп дәл ... ... - ... ... этностың саяси құрылымы болды.
Халық пен мелекет ... ... ... ... ... ... пайда болуымен тығыз байланысты. Бұл Қазақ
хандығының ... ... ... этникалық сана сезімін қалыптастырды.
Егерде Қазақ хандығы құрылғанға дейін Дешті Қыпшақ тұрғындары жалпы атаумен
«көшпелі ... деп ... ... ХҮ ... ... ... жалпы
этноним нақтыланады. Қазақстан аумағында ХІ-ХІҮ ғасырлардағы «қыпшақтар»,
ХІҮ-ХҮ ғасырлардағы «көшпелі өзбектер» ... ХҮ ... ... бастап
«қазақ» атты этноним ығыстырып шығарады. Қазіргі күнге ... бұл ... ... негізгі этносы ретінде қолданып келеді. Сөйтіп, ... ... ... ... бері ... келе ... этникалық
процесті жаңа белеске жеткізіп, халықтық деңгейге көтереді. Қазақ хандығы
дәуірі деп аталатын жаңа бір ... ... ... ... ... Е.Ж. Валиханов и вопросы казахской государственности
//Эволюция государственности Казахстана. А., 1996.
2. Ахинжанов С.М. ... в ... ... ... ... ... Л.Н. ... А., 1998.
4. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. А., 1994.
5. Жумагамбетов Т.С. Проблемы формирования и развития древнетюркской
системы ... и ... ... Марков Г.Е., Масанов Н.Э. Значение относительной концентрации ... в ... и ... ... ... ... МГУ. Серия историческая. 1985, №4, 86-96-б.б.
7. Кудряшев К.В. Половецкая степь. М., 1948.
8. Плетнева С.А. ... ... // ... ... в ... в.в.
М.,1975.
9. Владимирцев Б.Я. Общественный строй монголов. Монгольский кочевой
феодализм. Л., 1934.
10. Федоров-Давыдов Г.А. Общественный строй Золотой ... ... Г.А. ... Восточной Европы под властью
Золотоордынских ханов. М.,1966.
11. Греков Б.Д., Якубовский А.Ю. ... Орда и ее ... М.-Л., ... ... М. Г. ... ... ... Саранск, 1960.
13. Мункуев Н.Ц. Китаиский источник о первых ... ... ... на ... Елюй ... М., ... ... И.П. Земледелие и аграрные отношения в Иране ХІІІ-ХІҮ в.в.
М.-Л., 1960.
15. Аннинский С.А. Известия венгерских миссионеров ХІІІ-ХІҮ в.в. о ... ... ... ИА, 1940. т. ... ... А.Н. Монголы и Русь. М.-Л., 1940.
17. Каргалов В.В. ... ... ... ... ... М.,
1967.
18. Березин И.Н. Внутреннее устройство Золотой Орды. Спб., 1850.
19. Вельяминов-Зернов В.В. Исследование о касимовских царях и царевичах.
Спб.,1863.
20. Пищулина К.А. ... ... в ... ХІҮ- ... ХҮІ ... 1977.
21. Бартольд В.В. Сочинения. Т. І. М., 1963. Т. ІІ. Ч.І. М., 1963.
Т. ІІ. Ч.ІІ. М., 1964. Т. Ү. М., ... ... Т.И. ... на ... кошме. Потомки Чингиз-хана. А.,2001.
23. Ахмедов Б.А. Государство кочевых узбеков. М., 1965.
24. Кадырбаев А.Ш. Очерки истории средневековых уйгуров, джалаиров,
найманов и ... А., ... ... Ш. ... ... ... государства и Чингис хан //
Монголы – татары в Азии и ... А., ... Юдин В.П. ... ... ... Серая, Золотая...// Утемиш Хаджи. Чингиз-
наме. А.,1992.
27. Босворт К.Э. Мусульманские династии. М.,1971.
28. Қинаятұлы З. Қазақ мемлекеті және Жошы хан. Астана, ... ... Б.Б. ... ... ... ... алғышарттары
туралы// ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы №3 (22), 2001, 27-30-б.б. ;
Соныкі. ХІІІ-ХҮ ғ.ғ. ... ... ... ... мұраланудағы монғолдық
дәстүрдің өзгеріске ұшырауы туралы // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих ... ... 2002, ... ... Көк ... Ақ Ордаға айналуы// Егемен
Қазақстан, 1998, 23 қазан; Соныкі. Керей мен Жәнібектің көшу себептері
туралы // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих ... №4 (23), 2001, ... ... ... ... тарихи маңызы. // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих
сериясы №2 (25), 2002, ... ... ... ... А., 1998.
31. Рашид-ад Дин. Сборник летописей. Т. ІІ. М.-Л., 1960.
32. Сборник материалов, относяшихся к истории Золотой ... Т.І, ... т. ІІ. М.-Л., ... ... ... ... ... Материалы по истории туркмен и Туркмении. В 2-х т. т.І, М.-Л., 1939.
35. ... по ... ... ... ХҮ-ХҮІІ вв. А., 1969.
36. Путешествия в восточные страны Плано Карпини и Рубрука. М., 1957.
37. Камал ад Дин ... ... ... ... ... ибн ... ... Михман наме-ий Бухара. М., 1976.
39. Махмуд ибн Уәли. Бахр ал –асрар фи манакиб ал ахийар// МИКХ,1969.
40. Әбілғазы. Түрік шежіресі. А., ... ... Ш. ... ... һәм ... ... А., 1992.
42. Кәрібаев Б.Б.. ХІІІ-ХҮ ғ.ғ. Дещті Қыпшақта хандық билікті мұраланудағы
монғолдық дәстүрдің өзгеріске ұшырауы туралы // ҚазҰУ хабаршысы. ... №1 (24), 2002, ... ... Л.Н. ... А., 1998. ... Бұл да ... ... Бұл да сонда, 149-150-б.б.
46. Жумагамбетов Т.С. Проблемы формирования и развития дренетюркской
системы государственности и права. А.,2003. ... ... Л.Н. ... 161-б.
48. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. А., 1994.56-б.
49. Бұл да ... ... ... Ғ. ... ... А., 1995. 172-б.
51. Жумагамбетов Т.С. Проблемы формирования и развития... ... ... В.В. ... Т. Ү. М., 1968. ... ... С.М. Кипчаки в истории средневекого Казахстана. А.,1999.282-
б.
54. МИТТ, ... Бұл да ... ... Рашид-ад Дин. Сборник летописей. Т. ІІ. 209-б.
57. ... В.В. ... Т. І. ... Ахинжанов С.М. Кипчаки в истории средневекого Казахстана. 222-б.
59. Федоров-Давыдов Г.А. Общественный строй Золотой ... ... ... Г.Е., Масанов Н.Э. Значение относительной концентрации и
дисперсности... 86-96-б.б.
61. Бартольд В.В. Сочинения. Т. Ү. 99-б.
62. Кудряшев К.В. Половецкая ... М., 1948. ... ... Г.А. ... ... ... под властью
Золотоордынских ханов. М.,1966. 147-б.
64. Плетнева С.А. Половецкая земля // ... ... в ... ... ... ... Б.Д., Якубовский А.Ю. Золотая Орда и ее падение. М.-Л., 1950.
25,30-б.б.
66. Владимирцев Б.Я. Общественный ... ... ... кочевой
феодализм. Л., 1934. 111-б.
67. Моңғолдың құпия шежіресі. 176-182-б.б.
68. СМИЗО, т. ІІ. ... ... Дин. т.ІІ. ... Бұл да ... 109-б.
71. СМИЗО, т. ІІ. 16-б.
72. Рашид-ад Дин, т. ІІ.109-б.
73. Бартольд В.В. Сочинения. Т. І. ... ... И.П. ... и ... ... в Иране ХІІІ-ХІҮ в.в.
М.-Л., 1960. 51-б.
75. Рашид-ад Дин. т.ІІ.43-б.
76. СМИЗО, т.ІІ. 17-б.
77. ... Дин. т.ІІ. ... Бұл да ... ... Мункуев Н.Ц. Китаиский источник о первых монгольских ханах. Надгробная
надпись на ... Елюй ... М., 1965. ... ... в ... ... Плано Карпини и Рубрука. М., 1957. 79-б.
81. Моңғолдың құпия шежіресі. 195-б.
82. СМИЗО, т. ІІ. 36-б.
83. Султанов Т.И. Поднятые на белой ... ... ... А.,2001.49-
б.
84. Путешествия в восточные страны Плано Карпини и Рубрука. 140-б.
85. Моңғолдың құпия шежіресі. 182-б.
86. Утемиш Хаджи. Чингиз-наме. 96-99-б.
87. Бұл да ... ... ... т.ІІ. 129-131-б.б.
89. Сандаг Ш. Образование единого Монгольского ... и ... хан ...... в Азии и Европе. 39-б.
90. Владимирцев Б.Я. Общественный строй монголов. ... ... Л., 1934. ... ... Г.А. ... ... Золотой Орды. 68-69-б.б.
92. Кәрібаев Б.Б.. ХІІІ-ХҮ ғ.ғ. Дещті Қыпшақта хандық билікті мұраланудағы
монғолдық дәстүрдің өзгеріске ұшырауы туралы... 38-б.
93. СМИЗО, т. І. ... ... В.В. ... Т. ІІ. ... ... А.Ш. ... истории средневековых уйгуров, джалаиров,
найманов и кереитов. А., 1993. 64-65-б.б.
96. Қазақстан тарихы: Көне ... ... ... А., 1998. ... ... И.П. Земледелие и аграрные отношения в Иране... 50-б.
98. Рашид-ад Дин. т.ІІ.142-б.
99. Кәрібаев Б.Б. Көк ... Ақ ... ... ... Кәрібаев Б.Б. Қазақ хандығының құрылуының этникалық алғышарттары
туралы. 28-б.
101. ... М. Г. ... ... ... Саранск, 1960. 38-б.
102. СМИЗО, т. І. 231-б.
103. Аннинский С.А. Известия венгерских ... ... в.в. о ... Восточной Европе. ИА, 1940. т. ІІІ, 85-97-б.б.
104. Рашид-ад Дин. т.ІІ.142-б.
105. Насонов А.Н. Монголы и Русь. М.-Л., 1940. 11-б.
106. ... В.В. ... ... факторы развития феодальной Руси.
М., 1967. 151-б.
107. Березин И.Н. Внутреннее устройство Золотой Орды. Спб., 1850. 10-б.
108. Путешествия в ... ... ... ... и ... Вельяминов-Зернов В.В. Исследование о касимовских царях и царевичах.
Спб.,1863. 29-б.
110. СМИЗО, т. ІІ. 155-б.
111. Греков Б.Д., Якубовский А.Ю. ... Орда и ее ... ... ... ... ... ... т. І. 389-б.
114. Федоров-Давыдов Г.А. Общественный строй Золотой Орды. 147-148-б.б.
115. Утемиш Хаджи. ... ... Юдин В.П. ... ... ... Серая, Золотая... 54-б.
117. Бұл да сонда, 56-б.
118. Утемиш Хаджи. Чингиз-наме. 105-б.
119. Бұл да сонда, 105-б.
120. Қадырғали Жалаири. Шежірелер ... ... ... ... Б.А. ... ... узбеков. М., 1965. 145-б.
122. Федоров-Давыдов Г.А. Общественный строй Золотой Орды. 164-б.
123. Ибрагимов С.К. ... по ... ... и ... ... ... Вып.І. Сталинабад, 1954. 24-б.
124. МИКХ, 354-б.
125. Бұл да сонда, 104-б.
126. СМИЗО, т. ІІ. 100-б.
127. Бартольд В.В. Сочинения. Т. ІІ. Ч.ІІ. ... ... т. ... Федоров-Давыдов Г.А. Общественный строй Золотой Орды. 74-б.
130. СМИЗО, т. І. ... Бұл да ... ... ... С.М. Кипчаки в истории средневекого Казахстана. 215-б.
133. Қинаятұлы З. Қазақ мемлекеті және Жошы хан. ... 2004. ... ... т. І. ... ... ... ... Федоров-Давыдов Г.А. Общественной Золотой Орды. 100-б.
137. Кәрібаев Б.Б. Керей мен ... көшу ... ... ... Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. А., 1992. 22-
23-б.б.
139. Фазлаллах ибн ... ... ... ... ... М., 1976.59-б.
140. Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди. А., 2003. ... ... Т.И. ... на ... ... Потомки Чингиз-хана.
А.,2001.105-120-б.б.
142. Рашид-ад Дин.т.ІІ. 66-б.
143. Бартольд В.В. Сочинения. Т. І. 559-561-б.б.
144. Босворт К.Э. Мусульманские династии. М.,1971. 25-б.
145. Султанов Т.И. ... на ... ... ... ... т.ІІ. ... ... В.В. Сочинения. Т. ІІ. Ч.І. 154-б.
148. Бұл да сонда, т. ІІ. Ч.ІІ. 35-б.
149. ... т.ІІ. ... Бұл да ... ... ... Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди. 121-б.
152. Пищулина К.А. Юго-Восточный Казахстан в середине ХІҮ- начале ХҮІ ... 1977. ... ... ... ... ... Рашиди. 46-б.
154. Бұл да сонда, 45-б.
155. Бұл да сонда, 49-б.
156. Фазлаллах ибн Рузбехан Исфахани. Михман наме-ий Бухара. 59-61-б.
157. ХІІІ-ХҮ ғ.ғ. ... ... ... ... ... монғолдық
дәстүрдің өзгеріске ұшырауы туралы. 40-б.
158. Фазлаллах ибн Рузбехан Исфахани. Михман ... ... ... Бұл да ... ... ... Түрік шежіресі. А., 1992. 69-б.
161. Назарбаев Н.Ә. Тарих ... А., 1999. ... МИТТ – ... по ... туркмен и Туркмении. В 2-х томах.М.-Л.,
1938-1939.
2. МИКХ – Материалы по истории Казахских ханств ХҮ-ХҮІІІ в.в. А., ... ...... ... ... к истории Золотой Орды. В 2-х
томах. М.-Л., 1941.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Антропогендік ландшафт туралы түсінік6 бет
Биоценоз - тірі организмдердің тіршілік ету жағдайын3 бет
Микроб ферменті, классификациясы. Микроорганизмдердің көмегімен органикалық заттардың, азот, күкірт, фосфор және темір қосылыстардың өзгеріске ұшырауы4 бет
Психикалық аурулар сипаттамасы, ерешеліктері туралы мәлімет5 бет
Өзгерістерді басқарудағы шешім қабылдау технологиясы және өзгерістерге қарсы тұру әдістері12 бет
1970—1985 жылдары Қазақстанда өнеркәсіптің жоспарларын орындаудың барысы және оның дағдарысқа ұшырауы16 бет
Адамзаттың табиғатты қорғау іс-әрекетінің болашағы. Әлемдегі халықтың төтенше жағдайлардан жаппай өлімге ұшырауына әкелетін жағдайлар15 бет
Дешті қыпшақтың мысыр мамлүк мемлекетімен XIII-XV ғғ. байланыстары47 бет
Жергілікті биліктің қалыптасуымен құрылымы24 бет
Керей және Жәнібек хандардың хандықты құруы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь