Шекспирдің «Гамлет» трагедиясы қазақ тілінде

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4.6

I тарау
Көркем аударма теориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7.20
1.1 Көркем аударма маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7.11
1.2 Көркем аударма және драмалық стиль ... ... ... ... ... ... ... ... 12.17
1.3 У.Шекспирдің шығармашылығының ұлттық әдебиетке ықпалы.17.20

II тарау У.Шекспирдің «Гамлет» трагедиясы қазақ тілінде ... ... ... ... ... 21.41
2.1 М.Дәулетбаев аудармасындағы «Гамлет» трагедиясының
стильдік сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24.33
2.2 Х.Ерғалиев аудармасындағы «Гамлет» трагедиясының
стильдік ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 33.41
2.3 Х.Ерғалиев аудармасындағы «Гамлет» трагедиясының стильдік ерекшеліктері

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42.43
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 44.45
        
        Мазмұны
Кіріспе --------------------------------------------------------------------
----------- 4-6
I тарау
Көркем аударма теориясы ---------------------------------------------------
7-20
1.1 Көркем аударма маңыздылығы -------------------------------------------
7-11
1.2 Көркем аударма және ... ... ... ... ... шығармашылығының ұлттық әдебиетке ықпалы-17-20
II тарау
У.Шекспирдің «Гамлет» трагедиясы қазақ ... ... ... ... ... «Гамлет» трагедиясының
стильдік сипаты ------------------------------------------------------------
------- 24-33
2.2 Х.Ерғалиев аудармасындағы «Гамлет» трагедиясының
стильдік ерекшеліктері -----------------------------------------------------
----- 33-41
2.3 ... ... ... ... ... ... ... 42-43
Пайдаланылған әдебиеттер ---------------------------------------------------
-- 44-45
Реферат
Жұмыстың тақырыбы: У.Шекспирдің ... ... ... ... ... 50 бет.
Жұмыстың құрылымы: Кіріспе, негізгі бөлім екі тараудан, қорытындыдан
тұрады. Кіріспеде жұмыстың жалпы ... ... ... ... деңгейі сөз болады. «Көркем аударма теориясы» деп аталатын ... 1) ... ... ... 2) ... ... және ... стиль,
3) У.Шекспир шығармашылығының ұлттық әдебиетке ықпалы ... ... ... ... ... ... деп ... екінші тарау
мынадай тараушалардан тұрады: 1) ... ... ... ... ... 2) Х.Ерғалиев аудармасындағы «Гамлет»
трагедиясының стильдік ерекшеліктері.
Қорытындыда «Гамлет» ... ... ... ... аударма, стиль мәселелері жайында ой қорытылып,
соңында ... ... ... беріледі.
Жұмыстың мақсаты: У.Шекспирдің «Гамлет» трагедиясының М.Дәулетбаев,
Х.Ерғалиев аудармаларындағы стильдік ерекшеліктерді анықтау.
Кілт сөздер: Драма, пьеса, аударма, ... ... ... ... ... ... салыстыру, тағы басқа да әдістерді
басшылыққа алдық.
Кіріспе
Жұмыстың жалпы ... ... тіл мен ... аса ... ... бірі көркем аудармада жемісті жетістіктің бірегейі саналатын, XX
ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... «Гамлет» трагедиясының аудармасындағы стильдік ерекшеліктер
қарастырылады. Сонымен қатар аудармаға қатысты теориялық ... де, ... ... ... жолы сөз болады.
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ тіліне аударма үлгісі XVI-XVII ғасырда
келген. Араб-парсы, шағатай тілдерінен ... ... ... ... ... ... осы пікірдің тиянақты тірегіндей. Бұлар шын
мағынасында аударма емес, ... - ... ... айту еді.
Таза қазақ тілінде аударма тәрбиесі XIX ... ... ... ... ... 1879 ... ... «Киргизская
хрестоматия» кітабында көрінді. Бұл орыс тілінен аудару ... еді. ... орыс ... Абай ... 1892 жылы Ы.Алтынсарин аударған.
1900 жылы «Унжіл» аудармасы басылған.
Жалпы, қазақ тіліне орыс ... ... ... ... ... де ... ... әділет, ақиқат ұранын алтын арқау еткен қазақ әдебиеті – қалың қауым
арманының ... ... ... ең ... ... ... адам ... қан-қазынасына толымды қор қосқан жаңа сапалы
құбылыс.
Ұлт әдебиет үлгілерінің өзара ... мен ... ... ... ... мен ... үздік жетістіктер мен дәстүрлерді ортаң
игіліке айналуы, ... ... ... ... ... ... ... паспорты болып табылатын қазақ әдебиеті аз уақыт ішінде
аса шапшаң даму кезеңдерінен ... ... ... тән ... ... ... жетілді өрлеу бағытында реализмнің кең, даңғыл
айдынына шоқты.
Өнер мен әдебиеттің күллі ... ... көзі ... драматургия,
опера, балет, симфония сияқты ... ... ... тән жанырлық
формалар қаулап өсті.
Туған топырақта тол, ұлттық драмамызбен қоса ... ... ... ... ... жауһарлары қазақ тіліне аударылып, ұлттық
театр сахыналарында ... жүр. Оның ... ... ... ... ... бағытында үлкен жетістікке ие болған ағылшынның ұлы
жазушы драматургы У.Шекспир ... ... ... ... ұлы ... У.Шекспирдің шығармалары, оның ішінде драмалары
қазақ жазушыларының назарына ... ... ... ... ... ... аударма арқылы жетті.
Әлемдік өнердің биік жұлдызы У.Шекспир мұрасын меңгеру ... ... ... ... ... ... мәдениеттілікті талап
ететіні талас тудырмайды.
Әлем драматургиясының озық ... мен ... ... ... ... ... ... еңбек сіңірген – Мұхтар Әуезов,
классик жазушы қазақ театрының репертуарын ... ... ... ... ... ... ... тікелей араласты. Сахнаға ... ... ... ... ... ... ... әсер етер зор ықпалын асқан білгірлікпен талдап берген М.Әуезов
1937 жылы ... ... ... пьесалар» деген мақала жазды. Мұнда
ол аударма пьесалардың оның ішінде Шекспирдің «Отеллосы» ... ... ... ... ... ... ... жауапты іске тікелей өзі бас-көз болған ... 1938 ... ... ... Ал 1939 ... ... айынан ұлы трагедияның
қазақ сахнасындағы тарихы басталады.
Қазақ тіліндегі ... ... осы ... ... драмалық шығармалары бүгінгі таңда екі томдыққа ... ... һәм ... ... сүйетін қауымға жетті. Бұл ... ... ... ... ... ... дейін қазақ театры сахнасынан түспей келе жатқан
У.Шекспирдің ұлы трагедиясы – ... ... ... ... негіз болған
көне аңызды тұңғыш рет XVII ғасырда даниялық ... ... ... ... ... бұл аңызды өздеріне пайдаланып шығармалар жазғаны ... ... ... ... атты ... да ... Ал ... дүниеге 1601 жылы келді.
Трагедияның басынан аяғына дейін Гамлет табанды да өткір, һәм ашық
әшкерелеуші, Гамлеттің қажыр-қайраты ... ... ... ... ... теңеген төңірегін қоршаған дүниенің әділетсіздігі жайындағы
мәселені қоюында, соған өресі жетіп, сол ... ... ... ... рет ... ... солардың ішінде М.Лозинский
мен Б.Пастернактың аудармасы ... ... жүр. ... Қазақстан
Республикасының балалар мен жасөспірімдер ... ... ... режиссурасымен қойылды.
«Гамлетті» қазақ тіліне аударған Мәжит Дәулетбаев. ... ... ... қара ... ... ... ... Рас,
диалогтар кейде дыбыс, буын, кезең ырғақтарымен ақ ... ... ... сөз ... ... ... ... да ұмытылмаған.
Аудармашы тпнұсқадан көп алшақтамай бейнелі, ... ... ... Нептуна» деген секілді қазақ ұғымына түсініксіз нәрселерді әдейі
тастап кеткен. Түп нұсқадағы өлшемнен, ... ... көп ... қимыл-қозғалыс, үрейлі көрініс жақсы берілген. Дыбысты күйттеу,
ішкі ұйқасқа мән беру өлең ... ... ... ... ... ... тіліне аударған, жалпы У.Шекспир
шығармаларын қазақ тіліне аударуда ерен еңбек етіп, ... ... ... ... ... ... У.Шекспир сонеттері ақынның
талант құдіретімен қазақ оқырмандарының сүйіп оқитын поэзия дүниелерінің
қатарын молайтқаны мәлім. Ал, ... ... ... пен ... ... ұзақ ... мол зерттеу-!зденістері мен шығармашы ... Және ... ... тіл, көркемдік дәлдіктермен бірге, шынайы
шабыт, тарихи айқындық бар.
Көркем аудармадағы стиль мәселесінің ... өте кең. ... ... ... ... ... ... көркемдік ұралдардың орынды
қолданылуы деген ұғымдар кіреді. әр ... ... тіл ... Осыдан келіп, «Гамлет» аудармаларындағы стильдік ерекшеліктерді
қарастыру өзектілігі туындайды.
Тақырыптың ... ... ... аударма өзіндік зерттеу
объектісі, зерттеу тарихы, зерттеу әдістері бар дамыған ... ... ... ... ... ... ... аударыла бастаса, көркем
аударма жайындағы ғылыми пікірлер айтылып, аудармалар біртіндеп ... ... ... көш ... ... тұрып, аударма
пьесалардың қазақ театрын өркендеудегі рөлін, қажеттілгін атап ... ... ... ... ... ... кеңінен
тоқталып оның стильдік, мазмұндық, көркемдік тұрғыдан жетістіктері мен
кемшіліктерін сөз ете отырып, ... ... ... ... ... ... ... екендігін нақты мысалдармен дәлелдейді. Ғалым
Г.Қазыбек те ... ... ... ... стильдік
ерекшеліктерді ағылшын, орыс тілдеріндегі мәтіндермен салыстыра отырып
бағамдайды.
1987 жылы Р.Т.Икрамова ... ... в ... ... ... (30-е – 60-е ... деген тақырыпта кандидаттық
диссертация қорғаған. Бұл жұмыста зертеуші У.Шекспир драмаларының қазақша
аудармаларына талдау жасап, түпнұсқамен ... ... ... ... аударманың өзіндік ерекшеліктері, оған қойылатын
талаптар, қазақ ... ... ... ... жайлы ой-пікірлер, тың
ғылыми зерттеулер жасағандар қатарында ... ... ... ... ... ... Ж.Сәмитұлы және т.б.
ғалымдарды атауға болады.
Көркем аударма бар жерде түрлі ғылыми зерттеулердің жасалып, тың ... ... ... ... Қай кезде де көркем аударманың теориясы
мен тарихы оның ... ... ... ... ... ... ... бір мәселелерді күн тәртібіне қойса, керісінше,
белгілі бір мәселелердің шешімін табуы ... ... ... ... тарихы дами түседі.
I тарау
1. Көркем аударма маңыздылығы
Аударма дегеніміз - бір ... ... ... ой - пікірді я болмаса
жазылған мәтінді тыңдаушыға, оқушыға екінші ... ... етіп ... ... ... ... ... жазылған немесе баспадан басылып шыққан
барлық әдеби еңбек аударма туынды деп аталады.
«Аударма», «аудару» ... сөз ... ... ... салаларда да көп
қолданылады. Мәселен, «Мен аударылған жүкті орнына қайта қойдым», «Студент
балама ақша ... ... ... көшірмесі басқа қағазға
аударылған» - ... ... ... «аударылған», «аударып»,
«аударылған» деген сөздердің қолданылуымен байланысты білдірілген ой- пікір
әдеби аударудан мүлде басқа жайларды ... ... ... ... ... кең. Ол ... ... өмірінің,
мәдениетінің, ғылым - білімнің, әдебиеттің, адамдардың ауызекі қарым -
қатынас әрекетінің ... бір ... ... ... ... ... да адамдар, қауымдар, тайпалар, халықтар, ұлттар
арасындағы әлеуметтік, экологиялық, рухани, ғылыми ... - ... ... ел ... ... ... ынтымақтастықтың тәжірибе-
тағлым алмасудың дәнекері.
Аударма - көне де, жаңа да өнер. Өнер болғанда, ол- сөз, ... ... ... бір ... Аударма адамдардың көш
замандарға созылған ұзақ тарихында тілі өзге ... ... ... ... ... ... - ... жасаудың делдалы, дәнекері
болған.
Аудармашылық - нағыз ... ... ... екі ... де ... ... әрі жазушы, әрі ғалым болуы тиіс. Аударма ... ... ... жалпы мәдени дәрежесіне және тәжірибесіне байланысты.
Нағыз шығармасы көркем ... ... ... ... ... ... ... отырып, оның көркемдік қасиеттерін толық
жеткізу, әрі қазақша биязы да, жатық етіп шығару. Осы ... ... ... ... болады.
Аудармашының алдында қашанда өзара қарама - қайшы, бірақ ... ... ... ... бір ... түпнұсқаның «әрпін», рухын
сақтау қажет, екінші ... ... ... ... ... сол ... оқуға тиіс жұртшылық талап - талғамын да ... ... ... ... тең ұстауға тиіс.
Аударма - сөз өнерінде өзіндік орны бар үлкен бір ... ... ең ... ... ... - сол әдеби байланыс, яғни ... ... ... ... ... туғызған көптеген себептер бар.
Аударма әдебиетінің марқайып өсуіне әсер болған бірінші ... - ... ... ... сөз, ... ұғым ... Екінші, төл әдебиетіміз де
өсіп, аудармаға үлгі жасалды. Үшінші ... ... ... - ... ат ... Осы ... ... тағы бір жеңілдік - ... ... ... орыс классиктерінің шығармаларындағы
кейіпкерлердің қазақ еліне, ... ... жат ... ... арқылы аударма әдебиет жедел өсті; ежелгі
марғау ... ... ... ... Бұл әсіресе орыс халқымен тығыз
байланысып, қоян - ... ... ... өрге ... ... ... - соңды жасалған аудармаларды шолып өткенде, қазақ елінің әр ... ... сай, ... орын алған үш түрлі әдістің бар екенін
байқаймыз.
Бірінші, еркін аударма, бұл ... ... ... ... ... ... түпнұсқаның өзіне тән ерекшелігін сақтаудан гөрі, аудармашының
өзіне ... ... ... ... ... ... елдің балаң кезінде,
мәдени шеңбердің тар кезінде пайда болады.
Аудармадағы екінші тәсіл - ... ... Бұл ... ... ... мол түсінгендерге болады, соның ... ... ... ... ... ... ұлы елдің әдеби мұрасын аударғанда, ұсақ
елдің ... жаза ... ... да, ... жеке ... де,
нүктелерін де дәл түсіруді күптейді. Осының салдарынан аударма сіресіп
шығады, істеп отырған ... ... да, ... ... ... ... шығады.
Аударманың үшінші тәсілі - балама (адекватный) аударма. Бұл ең ... мұны екі ... ... білумен қатар, сол шетел ... ... ... ... орындайды. Оның үстіне авторлардың дыбыс ырғағын,
тіл әдемілігін, сөз қолдану мәнерін қалтықсыз ұғынатындар ... ... екі ... (аударушы ел мен аударылатын елдің) мәдени сатысы бірдей
болған мезгілде ымы - жымы ... ... ... ... Төл әдебиет пен
аударма әдебиетінің арасында айырма болмай қалады. ... таза ... ... ... да, ... аударма да әдебиет
тарихында кездеспейтін тәрізді. Бұл екі әдіс ... ... ... алғанда аударушының талантына қарай шешіледі. Шығармашылық балама
аударма да осы екі сыңаржақ әдіспен астаса жүреді.
Біз балама ... ... ... түпнқсқалық стиль
ерекшелігін, ой ырғағын, дыбыс ... ... ... өз ... тән
нормадан шықпауын қажет етеміз. Әрине, ой ырғағын, ... ... ... ... ... ... өз ... болу керек. Екіншіден
классиктерде кездесетін жеке образды беру үшін сол ... ... өзін ... ... ... өз ... ... да ауа
жайылмасын. Өйткені көркем аударма, сол елдің төл ... ... ... ... ... сақтап, екінш тілде кемеліне келтіріп,
дәл беру үшін аударушы оның (түпнұсқаның) ішкі ... жете ... ... ... ... әдемілігін де, өз ... ... де ... ... ... Сонда ғана ол түпнұсқа иесінің ой өрісін,
дыбыс ырғағын, сөз ... ... ... етіп ... алады. Ендеше
аударушы түпнұсқа авторынан кем түспейтін, сонымен өзі әдістес, стильдік
жазушы болады.
Көркем ... ... екі ... зор талап қойылуға тиіс: мұның бірі
және ең бастысы – сол аударылып отырған шығарманың негізгі идеясының ... ... ... ал ... – шығарманың көркемдік қасиетінің толық
сақталуы. ... ... сол ... ... ... тек өзіне ғана тән
тілектерін, белгілі дәрежеде сөз ... ... ... ... характерлердің сан алуан болып қатысулары арқылы бүркемелеп қойған
жасырын сырларын аударушының түсінуіне ... ... ... ... ... жасалған көркем шығарма болғандықтан, аудармашылар
түпнұсқаны жай ғана ... ... оны ... тілге көркем етіп жеткізу
үшін творчестволық електен өтізеді. Бұл елек ... жеке ... ... ... ... ... қарай нәтиже береді.
Әдебиеттегі зор ... ... ... ... шығармаларының
аударушылары да жазушы-ақын болғаны, әрі біздің заманымызда да солай болу
керек ... ... ... ... ... ... адамдар таласпаса
керек. [5;156]
Аударма жасау арқылы тілімізде сөз құраудың, ойды бейнелеудің неше
алуан жаңа тәсілдері ... жазу ... ... Мұны ... жазу ... оңай ... ... Айтайын деген ойды белгілі бір ... ... ... ... ... ... бір ойды не ... не
мысқылдау, не қарату ретінде қыстыра кету сияқты әдістер қолданылып
отырады. Мұндайлардың көбі ... ... ... ... ... ... дегеніміз мазмұны мен түрі біртұтас бүтін жатқан дүние.
Оның идеясын, яғни ... мен ой ... ... ... ... мен ... бір-бірінен бөліп қарауға болмайды. Демек, әр қайсысын
әр түрлі әдіспен ... ... да ... ... ... ... ... түрде бейнелеген нақты көрінісі. Ал көркем
аударма болса, сол ... ... ... ... түпнұсқаның
тілі арқылы реалистік тұрғыда ұға отырып, екінші тілдің образдың жүйесі
арқылы шынайы ... ... Олай ... ... ... түпнұсқаға қандай талап қойылса, оның аудармасына да дәл солай
талап қойылады. Демек, ... ... бір ... ... ... оны ... ... үшін автор қандай құрал, нендей тәсіл қолданған
болса, ... бәрі ... үшін де заң. ... аударма дәл болуы керек, сонымен қатар оны белгілі дәрежеде
еркіндікке де ... бар. ... сол ... өзі ... бейнеленген
мазмұн мен түрді, яғни нақтылы өмір көріністерін дәл ... ... ... ... ... ол ... дегеніміздің өзі тек дәлдікке жетудің
жолы ғана болып қалады. Жай сөзбен ... ... ... ... да ауа ... еркін кете алмайды. Олай ету деген сөз –
түпнұсқаны ғана ... сол ... ... өмір ... ... ... ... соқтырады.
Жоғарыда аударма әдістеріне тоқталсақ, енді аударма түрлерін сөз
етелік. Аударма түрліше тұрғыдан мынадай түрлерге бөлінеді:
1) ... ... ... ... ана ... ... ... өзге тілден өз тіліне аудару деп екі түрге бөлінеді.
Аударма барысында ана ... ... ... ... біршама қиын
болады. Өйткені, аудармашылардың басым көпшілігінде өзге ... ... ана ... бола ... ... да ... ... жетік аудара білу әрқандай аударушы қол жеткізуге
құлшынатын биік нысана болып есептеледі.
2) Аударма жұмысы ... ... ... ... мен ... ... де ... өлшеміне бағынуға міндетті. Бірақ, ... ... ... түрліше болады. Ауызша аударма мен
жазбаша аударманың екеуінің де ... тән ... ... бар. ... ... аударушыдан тез түсініп, қолма-
қол аудару талап етіледі. Бірақ ... ... ... ... ... шарт қойылмайды. Бейнелеу жағында
көп еркіндікке ие болады. Бір сөзді бір ... ... ... ... ... ... Оның ... оларда түсінбей
қалған сөздерді біреуден сұрауға, сөздіктерді ... ... Ал ... ... аударушыдан мол білімді,
қалам қуатының күшті ... ... ... қамтуға, түпнұсқаның
стиліне бойұсынуға міндетті болады. Сөз - сөйлемге, грамматикаға,
нақтылыққа, логикаға, емлеге баса көңіл бөлінеді. ... ... ... ... қайта - қайта ... ... ... ... мол болады.
3) Аударма материалдық ... ... ... - ... ... ... әдебиет аудармасы, ғылыми - техникалық
шығармалар аудармасы және іс - ... ... деп ... ... ... қарай оларға қойылатын талап
та түрліше болады.
4) Аударылатын материалдың қажеттілігіне ... ... ... ... ... ... мазмұндап аудару, құрастырып аудару»
деп тағы да төртке бөлінеді. Бастан - аяқ түгел аударуды ... ... ... ... ... ... ғана аудару -
бөліп аудару деп ... ... ... мазмұндарын шолып
аудару мазмұндап аудару ... ... ... жерлерін
аударып, пайдаланып, кейбір жерлерін өзі құрастырып жазу құрастырып
аудару болып табылады. Бөліп аудару, мазмұндап аудару, құрастырып
аудару дегендер ... ... ... ... ... [7;6]
Біздің жұмысымызда аударманың аталған түрлерінің ішінен көркем шығарма
аудармасы қарастырылады.
Бізде орысшадан ... ... ... жүз ... жуық тарихы бар.
Сол уақыттың ішінде қазақтың көркем сөз қайраткерлері бұл ... ... ... ... ... еңбектері аса зор мәні бар тарихи еңбек.
Қазір біздегі көркем аударманың белгілі дәрежеде қалыптасқан дәстүрі,
небір ... ... бар. ... ... барған сайын өсіп, шеберлігі
артып келеді. Аударма жөніндегі пікірімізді қорыта айтар болсақ:
1. Көркем ... ... бен ... ... және ... Оның көп ... тарихы, өсу жолы, қалыптасқан дәстүрі бар.
3. Ол ... ... ... дамытудың күшті құралы: бүкіл адамзат
мәдениетінің қазыналы қақпасын ... ... ... мен білімнің қайнар
бұлағы, тіл ұстартудың дүкені.
4. Көркем аударма теориясы филология ғылымының бір саласы. Оның ... ... ... негізінде айқындалған принциптері, танылған
тәсілдері, ... ... ... ... ... қойылатын ең басты шарт – шығарманың көркемдік идеялық
күші мен эстетикалық ләззатын жеткізу. Ол ең алдымен, ... ... де ... ... ... ... қазақша болсын, қазақша болғанда қазақтың қарадүрсін жаты
тілімен емес, қазіргі өскелең әдеби тілінің ең жоғары үлгісінде, қоғамды
әрқашан алға ... озық ... ... ... аудармада өзінен сөз қосып, ауа жайылып кету тұрпайылыққа,
қарадүрсіндікке саяды, ал ... ... ... деп ... сірестіріп қою – тіл бұзарлық болады. Мұның ... де ... ... ... аударма дегеніміз түпнұсқаның тілдік, стильдік
ерекшеліктерін түгел ескере ... оның ... ... ... ... әрі қазақша биязы да жатық етіп шығару. Осы екеуі шебер
ұстасқанда ғана аударма көркем болады.
8. Аудармашылық – ... ... ... Ол ... ... келе
беретіндей еріккенің ермегі емес. Аудармашы екі тілді де жетік білумен
қатар, әрі жазушы, әрі ... ... ... ... ... байланысты.
9. Көркем аударма туындылары қазақ әдебиетінің өз мүлкі, өз табысы. Сол
себепті де жұртшылық ... оның ... ... ... ... Көркем аударма және драмалық стиль
Аударманың бірден-бір көркемдік ерекшелігін, оның дұрыс ... ... ... стиль мәселесі.
Стилистикадағы негізгі ұғымдардың бірі – стиль. Оны осы ... ... әр ... түсінеді. Себебі стиль терминінің ... кең, ... орны көп. ...... stylos (қазақша – жазу құралы) деген
сөз. Латын тілінде кейіннен стиль сөзі ... ... ... ... ... Оның осы ... Европа білімпаздарының арасына көп
тараған. Орта ғасырларда Грецияда, Римде стиль сөзге сендіру, ... ...... ... өнері болып саналған. Үнді
оқымыстылары стильді мәнерлеп сөйлеу, ал стилистиканы мәнерлеу туралы ғылым
деп ... ... ... ... ... қалыптасу дәуірінде, кейбір
елдерде стиль белгілі бір ... ... тән ... ... ... ұғымда
қолданылды.
Стиль деп белгілі бір тілдегі ... ... ... тәсілдердің қолданылу принциптерін айтамыз. [8;4] Бұл стильге
тілдік тұрғыдан ... ... Ал ... ... ... сөз етсек, стиль – жазушының өмір шындығын танып-білу,
сезіну қабілетін, бейнелеу шеберлігін, ... ... ... даралық өзгешелігі, жазу мәнері, қолтаңбасы. Көркемдік стиль
жазушының өмірлік тәжірибесі негізінде, ... ... ... ... ... ... Стильді көбіне көп сөз ... ... ... ... деп ... ара-тұра болса да бой
көрсетеді. Бұл ... өте тар ... ... ... ... ... тұрғысынан алғанда, орынды болуы да мүмкін. Ал ... ... ... ... және кеңірек. Жазушының стилі дегенде, біз оның
өмір шындығын өзінше ой ... ... айту – міне ... ... ... ... ... суреткерлік шеберлігін, дара
қолтаңбасын ... ... ... ... ... ... сөз ... баяндау тәсілінен ақын сезіліп тұрады. Бірақ
сөздік, тілдік ерекшеліктерді жазушының өмір шындығын тап ... ... ... ... ... ... тығыз байланыстыра
қарау, әрине, әлдеқайда ұтымды.
Жазшының стилі белгілі ... ... ... ... ... жатады, әдебиетке тән көркемдік түр ... ... ... ... ... ... ... мақсат-талаптарына сәйкес қалыптасады. Әдебиетте
орнығып, өркендеп келе ... ... ... ... ... ... әр жазушы өзінің өмір тәжірибесі талант
талғамымен ұштастыра қабылдап, еркінше пайдаланады. (9;304)
Ал енді ... ... ... ... ... әдебиет – айрықша күрделі жанр. Оның әдебиет қисынынан
туындайтын жазушылық шеберлік, әр ... ... ... (стилі)
мен таланты, эстетикалық функцияны, мазмұн мен ... ... ... ... ... сияқты сан ... бар. ... ... тілінің де өзге де функционалдық стильдерге
қарағанда иірімі мол; кез келген прозалық ... ... ... ... ... дәлдеп көрсету, жалпыхалықтық,
әдеби немесе ауызекі сөйлеу тілі ... ... ... әр ... стильдік реңкпен құбылуының алуан түрлі себептерін
– ғылым тілмен айтқанда, тілдік ... ... ... ... ... қабылдаушыға әсер ету (прагматикалық),
қабылдаушының, оқырманның рухани талғамына ықпал жасау, ... ... ... салу (эстетикалық), тәрбиелеу, адамгершіліктік тағлым
өнегені насихаттау сияқты ... ... ... ... ... - ... бір бөлек, бірақ әдебиеттанымдық қағидаттармен ... ... ... ...... ... басты функциясы. Бұл арнаулы
ақпаратты әдебиеттен басты айырмасы. ... ... ... және ... – оның ... ... тілдік қордағы элементтерді
пайдалану мүмкіндігінің болуы. Бұлар «көркем шығарма ... ... ... сөз қиюын айқындайтын» басты факторлар. [10;24]
Көркем әдебиет стилінің әдебиеттік, тілдік ерекшеліктері аударма
әдебиетке де тән. ... бір ... ... жазылған әгіме, повесть,
роман – сол халықтың ұлттық ... ... ... функциясы,
прагматикалық сипаты – баршасы тілді иеленуші халықтың рухани-мәдени ... ... ... ... ... аударманың тілі де сол мақсатқа
бағындырылады.
Көркемөнер ретінде аударма әдебиет жеке адамға ақиқат ... ... ... ... ... Көркемделіп жасалған ақиқат дүниенің
бейнесін жасап шығаратын құрал – тіл. Шығармасын ... ... ... ... ... - өз ұлты, өз халқы қабылдайтынын білетін, яғни
нақты ... ... бар ... өз ана ... ... ... ... стильдік түрлендіру, сөз шығармашылығы жағынан еркін.
Ал ... ... ... ... ... бара ... Тәржімашының
алдында екі нақты, бір-бірінен ауыр, екеуінің де таразысы тең қос міндет
тұрады. Оның ... ... ... сюжетін, түпнұсқа авторының негізгі идеясын
мүмкіндігінше толық сақтау;
- екіншісі, аударылатын тілдің – ... ... ... ... ... ... мынадай айырма белгілері бар:
а) көркем аударма – ... ... ... ... ... ... даралық, шығармашылық ізденіс бар;
ә) ізденістің шеңберіне шек қойылады, өйткені аудармашының ... ... ... ... мәтін шығармашылық еркіндікке жібермейді;
б) көркем аударма да төл әдебиет сияқты эстетикалық қызмет атқаруы тиіс;
в) көркем аударма да төл ... ... ... ... ... ... аудармада қазақ тілінің табиғи күй, сөз қолдану, ... ... ... тізерлеп, тұсап, аудармашыны қаламгер ретінде тым
бостандыққа жібере қоймайтын межелердің ... ... бір ... бар. Көркем аударманың лингвистикалық табиғатын айту – ... ... ... Көркем аудармада қазақ тілі ... ... ... ... құралдарының
қолданылуындағы тәуір тұстардың немесе кемшін жақтардың болатындығы –
аталған талаптардың тең ... ... ... ... ... бірі екіншісінен басым болып келетіндігіне байланысты. Демек,
түпнұсқаның ... үшін ... ... ... ... ... тұтастық
неліктен алынған; түпнұсқаның идеялық-көркемдік сапасы аударманың ... ... ... ... ... ... алуан түрлі сипаттар
тікелей діттелгенде, көп мәселенің күрмеуі шешіледі.
Осы тұрғыдан ... ... ... бір түрі ... ... тілінің төл туынды тілінен алшақ кететін тұстары көп. Қазақ
әдебиетінің классиктері жасаған ... ... ... ... ... көзге түседі. Ал әр ... ... өз ... ...... ... ... әрбір жазушының
өз тілі, стилі бар; ... ... ... ... құралдар, сөз қазынасы
өзгеше ұжымдасады, өзгеше дәнекерлеседі.
Түпнұсқаның эстетикалық-көркемдік құндылығын сақтау және ... ... ... ... ... ... ... жасаған
қазақ қаламгерлері – аудармашыларының шығармашылық ізденістеріне ... ... ... ... жаңа сөз, ... ... қалыптастырады, түпнұсқадағы
тұлға-бітімі тосын реалии атауларының ... ... ... ... ... ... ... құралдар жасауға қатысты;
- көркем аудармада жалпыхалықтың образдылық элементтері, яғни ... ... ... ... ... ... ... халықтың
образды стереотиптер, тұрақты тіркестер қолданылады;
- үшіншіден, аудармашы түпнұсқадағы теңеулердің, фразалардың, паремиялардың
экспрессивтік күш-қуатын ... ... ... ... ... семасын негізге ала отырып, қазақ тілі үшін жаңа тізбектер ... бұл ... жеке ... ... ... ... стильдік
құралдарының толығуына ықпал етеді.
Көркем аудармалардағы соны сөз қолданыстары, тың орамдар жалпы алғанда,
көркем ... тіл ...... мен ... ... байытудағы
орнын көрсетеді. Ал аударматану тұрғысынан қарағанда, түпнұсқадағы
паремияның, фразаның, жекелеген ... ... , ... ... межелер өлшемдестігіне байланысты, яғни түпнұсқаның
күллі ерекшелігін қазақ ... ... ... ... ... ... ... тұшындыру көзделген. Аударылып
жасалып, көркем аудармадан тарап, тіл қолданысына сіңіскен ... ... ... тіл ... ... ... мүмкін «тың сөз
туындылары» өте көп. [11;25]
Стиль мәселесін аударма өлшемінде ... ... ... ... ... ... ... бойұсынатын ереже, аударма сапасын
бағалайтын таразы ... сөз. ... ... ... да ... ... ... болады. Аударма практикасы барысындағы ... ... ... ... ... үздіксіз өзгеріп, дамып,
кемелденіп отырады. Ол, жалпы айтқанда, түпнұсқадағы мазмұнға адал ... мен ... ... ... ... сол арқылы түпнұсқаның оқырманы мен
аударманың оқырманына бірдей әсер беретін деңгейге жету дегенді меңзейді.
Әрқандай ... ... ... ... ... үш ... фактордан
құралады. Мазмұн дегеніміз шығармада баяндалған факт, ... ... ... ... сол ... түсіндіру, суреттеу барысында
бейнеленген автордың ойы, көзқарасы, ұстанымы және сезімі сияқтылар. Форма
дегеніміз ... ... ... ... ... яғни ... лексикалық, грамматикалық, стилистикалық тәсіл сияқтылар. ... ... ... формасы арқылы бейнеленетін ұлттық стиль,
дәуірлік стиль, ... ... және ... ... тілдік стилі. Мұнда
мазмұн форманы анықтайды. Форма мазмұнға ықпал жасайды. Ал стиль дегеніміз
мазмұн мен осы ... ... ... бірлігі. Бұл үш фактор біріне-
бірі байланысты, әрі бірін-бірі тежейтін органикалық тұлға. ... ... бөле ... ... ... ... стилін аударма тілімен
дәл бейнелеп беру үшін мына шарттарды толық орындау қажет:
1. мазмұнға адал болу;
2. түсінікті, ... ... ... ... ... аударма өлшемінің нақтылы мазмұны болып табылады.
1. Мазмұнға адал болу:
Түпнұсқаның мазмұнын толық, дәл бейнелеп беру қажет. Қалағанынша бет ... өз ... ... ... жоқ ... жөнсіз
тықпалауға болмайды.
2. Түсінікті, ұғымды болу:
Аударушы бұрыннан қалыптасып ... ... ... ... ... ... әріп кемірушілікпен өлі түрде, лексикалық мағынасы бойынша қаз
қалпында көшіре салмай, түсінікті де ... ... ... ... ұмтылуы
керек. Сөйлемнің бас-аяғы қабыспайтын, сол тілдің ... ... ... сақ ... ... ... дұрыс қамтымай, шала-
шарпы мөлшерлей салуға тіпті де болмайды.
3. Түпнұсқаның стилін сақтау:
Аударушы аудармада ... ... ... ... ... ... ... сақтауы керек. Өзінің стилін түпнұсқаның стилі
орнына қоюға ... ... ... туылады.
Қай қашанда бір шығарманың стилін толық түсіну оңай-оспақ шаруа ... ... ... ... ... ... онша қиын болмағанымен,
оның жалпы стилін сақтап аудару үшін мол ... ... ... даусыз.
Сондықтан, бұл жағынан көп күш жұмсап ізденуге тура келеді. [12;12]
Қорыта ... ... адал ... сөзі ... ... ... сақтау сынды аударманың бұл үш өлшемі бір-бірімен жымдасып, тұтас
тұлға қалыптастырады. Түпнұсқаға адал ... сөзі ... ... ... онда ... еш мәні ... Ал жатық болғанымен,
адал болмаса, түпнұсқаның мазмұны мен стилінен қол үзсе, онда жатық болудың
да сәні ... ... ... іс ... ... ... деген сөз.
Ал принцип дегеніміз аудармашылар аударма ... ... ... өлшем. Оқырман, яки бағалаушы жөнінен алып айтқанда, аударманың
жақсы-жамандығын бағалайтын сынтас.
Аударманың іс ... ... ... ... жеткізудің
арақатынастық және парапар тәсілдерін өзге тіл ... ... ... ... ... ... тілдің әртүрлі ... ол ... ... ... мен ... ... жымдасуын
да, бейнелейтін құрал формасының мазмұнға қатынасын да ескереді. Стилистика
пәні жайында осы айтылғандардың аударма мәселесіне тікелей ... бар, ... ... лингвистиалық пән ретіндегі негізгі міндеті
стилистикалық тұрғыдан алып ... ғана ... ... ... ... стилистикалық бағыты жазушының өзіне тән көркемдік
стилін анық ... ... ... ... ... де қажет, өйткені,
жазушы стилі дегеніміздің өзі де – белгілі бір ... ... ... мазмұнынан айырып алып қарастыруға
болмайтын, көп ... өте ... ... ... ... ... алып, ұйымдастыру жүйесі.
Аударманың теориялық тұрғыдан ғана емес, ... ... ... да ... ... тіл ... айырмасы бар
екенін дұрыс түсінудің ерекше мәні бар.
У.Шекспир шығармаларынан ... ... көп ...... ... біздің негізгі объектіміз – «Гамлет» трагедиясы.
Драматургия жанрларының ішінде қмірге айрықша жақын түрі – трагедия,
өйткені бұл ... ... сан ... қайшылықтары, ғаламат тартыстар,
құштарлықтар мен сезімдер шайқасы, ... мен ... ... ... ... әрі реалистік тереңдікпен бейнеленеді. Классикалық әдебиеттегі
трагедияларға дара тұлғаның әлеуметтік-қоғамдық қайшылықтарымен ... ... ... ... түсуі көрсетілген. Трагедия қаһармандары сұм
заманның қатігез әдеттерімен ... опат ... ... ... ... неше түрлі кедергілер, асу ... ... ... рухты қайсар жанның алапат күресін суреттейді.
Трагедияның ең ... ... ... ... ... ... ... тартқан азабы мен өліміне де сабақтас. Бұл-
қосалқы, сырт сипаттардың бірі. Ал трагедиялық тартыстың өзегі әлеуметтік-
тарихы, ... ... ... ... ... Бұл ... ... қоғамдық мағына, философиялық тереңдік бар.
Трагедиялық шығарманы оқыған, яғни сахынадан көрген адам орасан зор
тебіреніске ... сан ... ойға ... ... ... ... ... сезім толқынына бөлініп, қапалы ой құшағына енеді.
Ұлы жазушы У.Шекспирдің «Гамлет» трагедиясы ... ... ... ... ... ... ... озық, классикалық
драма үлгісі. «Гамлет»трагедиясы – драмалық ... ... ... ... ... ... ... тіліне сөйлеткенде
аудармашы ақындарымыз стильдік, мазмұндық, ... ... ... ... М.Дәулетбаев аудармасында бәраз өзгешіліктер болып,
түпнұсқа стилін сақтамағаны ... ... ... ... ... ... ақын ... түпнұсқа стилін сақтаған. Кейіпкерлер түгел,
монолог, диалогтар ... ... ...... ... ... өсу
бағытының жоғары дәрежеде екенін көрсеткен аударма шығармалар,
1.3 У.Шекспир шығармашылығының ұлттық әдебиетке ықпалы
Ағылшынның әйгілі ақыны және ... ... ... ... таяу ... ... ... Стратфорд-он-Эйвон деген қалашықта
дүниеге келген. Ақынның фамилиясы ескі ... ... ... ... ... білдіреді.
Шекспирдің ата-бабалары жер иеленушілер, ал әкесі – ... ... ... ... ... Джон ... Стратфорд-он-Эйвон қаласына
1552 жылдар шамасында келіп орналасқан. Оның іскерлік қабілеті өте ... ... ... ол ... 5 жыл ... ... ... адамдардың
бірі болды. Ал, 1568 жылы қала басшысы қызметіне көтерілді.
1557 жылы Джон ... ... ... жер ... Мэри ... ... ... отбасында 10 бала дүниеге келді. Алғашқы екі ... ... ... де, отбасыдағы тұңғыш Уильям деген ұл болып қалды.
Уильям 1564 жылы 2 ... ... ... ... ... Стратфорд грамматикалық мектебінде оқиды. Бұл
осы қаладағы корпорация мүшелерінің балаларына бастауыш білім ... ... ... Бұл ... ... ... ... латын және
грек тілдері болды.
Уильям он сегіз жасқа толғанда әкесі қарызға батып, түрмеге жабылады.
Шекспирдің балалық ... оқуы ... ... ... ... ... ... отбасы көп материалдық қиындықтарға ... ... ... мақсатында болашақ ақын осы жылы Шоттерн деревнясында
тұратын ауқатты шаруаның қызы Энн Хетеуэйге үйленеді. ... ... ... ... ... ... бұл неке Уильямның жағдайын түзетуге еш көмегін
тигізбеді. Уильямның ... ... ... ... ... өз
қолына алуына тура келді. Өйткені әкесінің көмек беруге шамасы келмеді.
Әйелінің дүниесі де ... ... ... ... Уильямға табыс табу
жағын ойлау керек болды. Бұл жылдар аралығында ... ... ... ... 1585 жылы ... ... ... бақыт пен байлық іздеген
бозбала Лондонға аттанады. Ол жерде күнкөріс ... ... ... өлең
шығарумен күнелтеді. Күндердің күнінде театрға қара жұмысқа ... ... ... ... ... ... жұмыс істеп жүріп, театрдың
шығармашылық жұмысына араласа ... ... ... мен корольдердің
рөлінде ойнайды. Актерлердің серіктестігіне еріп, сатылған билеттерден ... алып ... ... ... өте келе ... жаңа ... ... содан Уильям ескі шығармаларды, оның ішінде авторлардың шығармаларын
өңдеп, жаңа сценарийлер жазумен айналысып мықтап ... ... Бұл ... ... ... әдеби мүмкіншілігінің зор ... ... ... ... ... жиырма бірден енді асқан еді. ... ... ол өте ... ... бір ... ... ... драматургиядағы еңбегінің басталған уақытысы жайлы дәл
деректер жоқ. ... ... ... ... 1590 жылы ... ... ... көркем шығармаларды жазуды 1588 жылдардың
шамасында бастады деген болжам бар. Дегенмен, 1590-1592 ... ... ... ... ... елге таныла бастады. 1592 жылы Томас ... без ... деп ... ... ... «Генрих IV»
(бірінші бөлім) деп аталатын пьесасы жайлы он пікір білдірген.
Шекспирдің пысықайлығының арқасында ... ... ... олар ... ... ... Оған «Елдің қаламына жармасқан қарға
өзіне нағыз жарасымды кәсібін – ... ... ... жүр», деп ашу
танытқандар да болды.
Дегенмен де мұндай алып қашпа сөздер оның шығармашылығын айналып ... ... ... оның ... ... ... ие ... Бұл оның
жиырма сегіз жасында-ақ Лондонның театр әлемінде беделді, атақты болғанын
көрсетеді.
Шекспир отыз ... ... ... ... ... жыл ... ... VI» (трилогия), «Ричард III», және
«Қателіктер комедиясы» деп ... алты ... ... ... ... ... міне, үш жүз жылдан бері әлем ... ... ... келе ... жылы Лондонда чума эпидемиясы тарады. Театрлар жабылды, актерлар
өнер көрсетуге басқа қалаларға кетіп жатты. Шекспир олармен бармады. ... ... ... ... ... тұруға тура келді.
Бірақ осы уақытта ... ... ... 1593 жылы ... ... ал ... жылы «Лукреция» деген поэмалары жарық көрді. Бұған дейін
жазған пьесаларының ешқайсысы кітап болып басылған жоқ болатын. Сондықтан
Шекспир ... алғы ... ... ... тұңғышы» деп жазды.
Екі поэмада Саутгемптон деген графқа арнау ретінде жазды. Саутгемптон
королеваның ... ... бірі ... және ол ... ... ... ... тұратын. Саутгемптон екеуі өте жақын достар
болмаса да, ол ... ... ... ... да анық ... 1594 жылы ... рет пьесалары жарық көрді. Баспагер
Д.Дэнтэр Тито ... ... рим ... ... ... Сол ... VI» ... екінші бөлімі жарық көрді.
Шекспир пьеса мен поэмалар ғана жазып ... жоқ, ... ... ... ... ... ... алғаш рет драматургия
саяси күресті, ... ... ... ... ... әдіспен
бейнеледі. Шекспир шығармашылығының ... ... ... ... ... ... ... тұстас келді. Осы жағдайлар оның
шығармаларында трагедилық сарынның молаюына себепкер болды. Бұл ... ... ... ... ... жазды: «Гамлет» (1602), «Отелло»
(1604), «Король Лир» (1606), ... (1606), ... мен ... ... ... (1608), «Кориолан» (1608) және т.б. Шекспир
туындылары ... ... ... өмірді сүюді уағыздайды.
Шекспир шығармашылығының 1609-1612 ... ... ... пен адамгершіліктің күресін арқау ете отырып, тартысты ... ... ... ... және ... жеңдіру арқылы шешеді:
«Перикл» (1609), «Цинбелин» (1609-1610), «Қысқы ертегі» (1611) және ... ... ... ... ... ... көптеген
театрларында қойылып келеді. М.Әуезов 1938 жылы «Отеллоны» ... Ал 1939 ... ... ... ұлы ... ... ... басталады.
Қазақ тіліндегі түңғыш аударма осы трагедия да басталған У.Шекспирдің
драматургиялық ... ... ... екі ... ... ... һәмтеатр өнерін сүйетін қауымға ұсынылуы – халқымыздың мәдени
өміріндегі елеулі құбылыс.
Ал совет еліндегі ... ... ... тарихы 1917 жылғы
Көркем театрдың Бірінші студиясында қойылған «Он екінші түн» ... ... бері ұлы ... ... ... ... ... берік орын алады. Шекспир шығармаларының СССР халықтары
тіліне ... мен ... ... ... ... ... жаңалық.
Солардың бірі – осы екі томдық.
Қазақ сахнасына түңғыш ... ... ...... ... ... ... желісіне итальяндық Джиральди Чинтионың
«Венециалдық мавр» ... ... ... ... ... ... еріп, жазықсыз әйелін өлтірген қызғаншақ маврдың
хикаясы айтылған еді. Шекспир бұл сюжетке өзгеше де тың ... ... ... ... дүниеге әкелді. Ол Оттелоны үлкен жүректің,
табиғи ақылдың ... ... ... ... «қуаныш пен қайғы-
қасіретті шексіз қатар тартқан ... жоқ ... ... терең де шексіз
бейнесін жасайды».
Ақын Хамит Ерғалиевтің аудармасымен кітапқа ... ... ... ұлы ... –т «Гамлет».Әр елдің жазушылары бұл аңызды ... ... ... ... ... ... ... 1601 жылы келеді.
Трагедияның басынан аяағына дейін Гамлет табанды да өткір, һәм ... ... ... сөзі умен суарылған өткір жебе», -- ... ... ... -- ... ... ... қажыр-қайраты
мәселені шешіп тастауында емес, өзі абақтыға теңеген қоршаған ... ... ... ... ... ... жетіп, сол болмысты
әшкерлей білуінде.
Совет өкіметінің тұсында «Гамлет» бірнеше рет ... ... ... М. ... мен Б. ... ... ... бағаланып
жүр. «Гамлет» Қазақстан республикалық балалары мен жасөспірімдер театрының
сахынасына Маман Байсеркеновтың режиссурасымен қойылды.
Әбіш Кекілбаев ... ... еніп ... У.Шекспирдің «Король
Лир» трагедиясы 1605 жылы жазылған.
«Король Лир» жайындағы аңыз Шекспирден бұрын ... ... ... бері қарай проза мен поэзияда талай ... ... ... осы ... ... да ... ... Лирдің бақытсыздығы мен
тағдыры арқылы, бірін-бірі талап ... әзір ... ... ... Көне ... ... ... қолдана отырып, Шекспир трагедияға
үлкен әлеуметтік мазмұн беріп, өзі өмір ... ... ... ... ... ... ... кейін Ленинградтың Үлкен драма
театрының сахнасына 120 жылы қойылады.
Қазақстанда трагедия тұңғыш рет Нартай Бекежанов ... ... ... ... ... ... ... осындай ауыр трагедиясының бірі «Макбет» жинаққа Евней
Букетовтың аудармасымен еніп отыр.
Трагедияның ... ...... ... ... ... пен ... сүйеніп таққа орнығып қалу ... ... ... ... жауыздығы, онан әрі жаппай қарғысқа ұшырауы,
рухани жағынан опат ... ... ... ... ... ... ... туынды – «Ричард 3».
Мұны қазақшаға ... ... ... Бұл ... атындағы академиялық
драма театрының сахынысына Пашковтың режиссурасымен қойылды.
Трагедия Рим қолбасшысы Антонийдің Клеопатраға ... ... ... үдете түседі. Қолбасшының махаббатқа берілуі – Римнің әлемге
үстемдік жүргізу жолындағы күресіне ... ... ... ... ... ... – Антонийді шарасыз енжармыққа душар етеді. Ол өз
сезімі мен мақсатын мемлекет басшысы міндетімен қабыстыра ... Әбіш ... ... ... мен Джульетта» трагедиясы.
Мұнда Шекспир өз шығармашылығын бірінші кезеңінде көтерген ... ... ... ... хроникаларында көбірек суреттелген
феодал әлеміндегі жауласу бірімен-бірі өштескен екі дворян ... ... мен ... ... ... ... ... Меркуцио және т. б. Махаббат ... ... ... ... ... ... жаңа ... әлемін
сипаттайтын жайсаң жандар.
«Ромео мен Джульетта» Жұмат Шанин атындағы Шымкент обылыстық қазақ
драма театрының ... ... ... ... ... орта ... ағылшын театры, драматургиясы көп зерттелген.
Оның негізгі себебі Англияның данышпан Шекспирді бергендігіне ... ... ... әлемі мұхиттай терең: ... адам ... ... рухани тіршіліктің, сезім иірімінің, ой толғағының
барлық ... бар. Сом ... ... ... неше ... да бар. ... ... сөздің өзі ұлылықтың, талант құдіретінің
таразысы іспеттес. Отелло, Король Лир, Гамлет, Яго… ... ... ... ... тіріле бастайды.
Достық, дұшпандық, ғайбат, өсек, жала, қиянат, зұлымдық, махаббат –
сондай сан ... ... ... ... ... ... ... жүрегін сыздатқан қайғы, маңдайына тиген тас, бойын билеген ... ... буы ... ... ... әдебиетінде суреткерлік тереңдік, образдылық, қуат, ... ... ... озық ... бар деп айту ... ... маңында айрықша профессионализм, жеке-дара
маманданушы, жеке авторлық байқалмайды. ... ... ... ... ... зерттеушілер Шекспирдің отыз алты шығармасының отыз төртінің
фабуласы бұрынғы туындылардан алынғандығын дәлелдеді. Ұлы ... ... ... қою үшін отыз-қырық актеры бар ансамбль қажет,
бірақ ол кезде бір адам 4-5 ... ... ... ... өнерін саудаға салса да, кейіннен Уильям Шекспир
поэзияның шарықтау шыңына жеткен ... ... Оның ... ... ... XIX ... бір ... Шекспир шығармаларын оқи
отырып: «Бұл ... ... ... ... дүние емес ... ... ... ... , ... ... азық ете білген
нағыз данагөйдің өзі ғой» деп ... ... ... бұл ... әлем оны ... сөз
етеді. Өмірдің өзегін театрға айналдырған ғұлама ... әлем ... ... ... деген сөзін өз пьесалары арқылы жүздеген ... ... ... мойындатып келеді.
II тарау
2.1 У.Шекспирдің «Гамлет» трагедиясы
Драма (грекше drama – ...... ... ... қатысушы кейіпкерлердің іс-әрекетін, көңіл-күйін көрсету ... ... ... ... ... қызу ... ... мейлінше
шиеленістіріп, шарықтау шегіне әбден жеткізіп барып тану – айрықша ... ... ... ... айтатын сөзі арқылы, сонымен
бірге сахнадағы, қимыл-әрекеті, жүріс-тұрысы, сонда ... ... жеке ... айтатын сөзі (монолог), бір-
бірімен өзара сөйлесуі (диалог) – бұлар оның характерін ... ... әр ... ... ... қоғамдық мәселелерге көзқарасын
сипаттаудың басты ... ... ... ... ... іс-
әрекетін, мінез-құлқын, күй-жайын тікелей өз атына суреттеп, баяандап
берудің жоқтың қасы. Біз ... ... ... ... ... айтуынан біліп, солардың көзімен көріп, кейіпкердің хал-
жағдайын, сағыныш, ... ... ... ... драмалық шығармада жеке адамның ойлау сезімін терең көрсететін
лирикалық тәсіл мен ... бір ... ... ... ... ... тән көркемдік тәсіл қабысып, ұштасып жатады.
«Гамлет» -- драмалық ... ... Осы ... ... деген
ұғымға түсінік берер болсақ, трагедия – сахнаға арналып жазылатын әдеби
шығармалардың, яғни ... ... бір ... ... ... ... – ол өмірдегі шиеленіскен күрес-тартысты, бір-біріне
қарама-қайшы күштерддің ешбңр ымырағы ... ... ... суреттейді трагедияда әдетте қоғам көшін ілгері бастауға
ұмтылған.
У.Шекспирдің «Гамлет»трагедиясы жоғарыда аталған ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... туынды, Қазақ
әдебиетінің ең үлкен жетістіктерінің бірі.
У.Шекспир ел есінде қалмаған, адамзат өміріндегі тереңде жатқан ... ... ... ... ... адамзатқа тән ой мен ... ... ... ... ... Қанды кек жайлы ортағасырлық
аңызға жазушы өте бай ... ... Ол - өлім ... ... ... ... қайырымдылық пен зұлымдылық, адам бойындағы күш пен әлсіздік, ақылдың
жайы, зұлымдыққа қарсы ақиқат пен шындықтың күресі.
«Гамлет» тудырған идеялық ... сыни ... көп ... оның ... ... ретіндегі қыры көлеңке жақта қалып қойып
отырды. Дегенмен де егер «Гамлеттің» драмалық қасиеттері ... ... ... бойы әлем ... ... еді. ... ... көп қырлы пікір туғызуы ... бұл ... ... асып жатуы. Бұл тұста У.Шекспир «Гамлетті» жазуда театр
өнерінің, драма мен поэзияның барлық ... ... ... ... айта ... Трагедияның идеясы неге адамдар санасына соншалықты әсер
етті деген сұраққа жауап беруді ұлы ... ... ... ... мен ... ... ... керек.
«Гамлет» - драмалық тартысқа толы шығарма, өте ... ... ... композициясының негізі – дат ханзадасының тағдыры.
Пьесадағы әр перде Гамлеттің ақыл ... мен ... ... да ... ... ... ... отырады. Бұл өзгерістер шығарманың
соңындағы бас ... ... ... дуэльді суреттеуге дейін
талассыз жүріп, ... ... ... бас ... ретінде тек оның тағдыры ғана емес,
оны қоршаған ортадағы адамдардың да ... ... ... ... өзін ... ... ... актерлар болып есептелетін
қызметшілер мен көрқазушылардың әрқайсысы өзіндік тарихқа, драматизмге
толы. ... ... ... ... өмір. Клавдий, Гертруда, Полоний, Офелия,
Лаэрт, Фортинбрастар ... ... ... олар ... ... ашып ... адамдардың әдеби бейнесі. Егер олар бас ... ... аз ... де, бұл ... олардың бейнесін ашуға назардың
толық және өз дәрежесінде ... ... Тек ... қана ... ... әр ... іс-әрекет үстінде танылып отырады. Олардың әрқайсысы
өзінің шама шарқынша ... ... ... жатады және әрқайсысы осы
жолда өз ... ... ашып ... әр ... ... бір ... ... үлкен әдеби
шығармашылық шеберлігін талап етеді. У.Шекспирге дейін және оның ... ... ... ... Бұрынғы шығармаларында әр
түрлі ... ... де ... ... ... ... ... кейіпкерлердің тағдыры бір арнаға
тоғысқан. Бұл ерекшелікті оқып отырған ... да, ... ... ... ... ... ... ең бір көрнекті қыры – трагедияның ойға ... ... ... ... өзі. Бас ... ... ... сөздерге,
сарказм мен тапқырлыққа негізделген. Шекспир үлкен еңбек пен ойшыл образын
жасап шығарған. Әрине, бұл үшін ... ... өзі ... ақыл ой ... оның бұл ... бас ... және тағы ... қосымша
кейіпкерлерден көрінеді. Солар ... ... ... ... ... адам етіп ... ... біз сондай етіп көреміз. Егер тек Гамлет
сөздерінің тізбесін жасасақ, шынын айту керек, ешқандай керемет идеяларды
көре алмаймыз. ... ... көп ... оның ақыл ... ... ... да шығармалары секілді «Гамлет» те «көп қабатты».
Отбасы, махаббат, достық, қоғамдық қатынас, парыз, кек, ... ... ... ... ... ... ... көптеген жерлер,
Шекспирдің хроникаларындағы сияқты онда да тәртіп пен ... ... ... жақ ... озбыр король арасындағы текетірес суреттеледі.
«Гамлетте» де бар бұл жайт оны саяси трагедия деп атауға мүмкіндік береді.
«Гамлет» - сөз жоқ кең ... ... ... ... драмалық күшінің мықтылығымен танылған пьеса. ... бар мәні бас ... ... ... алу, ... алмауында
секілді. Бас кейіпкердің өзі секілді оқырмандар мен ... ... ... үнемі қарайлап отырады. Бізді дат королінің ... ... ... емес, Гамлеттің жан дүниесінде не болып жатқаны қызықтырады.
Шекспирдің көркемдік құдіреттілігі бізді бас ... ... ... ... оны ойы мен ... көп ... ... көре
отырып, біз тек көрген оқиғаларымыз жайлы ғана ойлап ... ... бұл ... өмір ... ... ... ... ғасырлардағы мифтік сюжетке құрылған эпикалық шығармаларда
Шекспирге дейінгі трагедияларда басты нысанаға кейіпкердің ... ... ... не ... ... тек ... ғана ... бүкіл дүниежүзі әдебиетінде терең
мәндегі философиялық трагедия ... ... Бұл ... ... өнер
туындысы. Мұнда философия логикалық формулалармен емес, кейіпкерлердің ең
бастысы Гамлеттің көңіл-күйі, іс-әрекеті, өмір сүру ... ... ... - ... ... ... шығарма. Мұнда, үлгі- өнеге
ретінде айтылатын тікелей өсиет сөздері жоқ. Трагедияда көптеген сұраулы
мәселелер көтерілген. Бұл сұрақтардың ... ... ... ... мағыналары жайлы сан ғасырлар бойы сыншылар тарапынан ешқандай бір
шешім қабылданған емес. Көптеген сыни еңбектер «Гамлет» ... ... онда ... ... ... ... Бұл мәселелер өмірдің тең
мәнін ашып көрсете алуымен қатар, ... және ... ... ... айналды. Мұнда Шекспир пьесасы дүниені танудың ... ... ... ... ... ... халық үшін күреседі, бірақ олардан тым алыста болады. Бұл
керемет іс тындырған ханзаданың үлкен бір әлсіздігі еді. Мұны оның өзі ... ... ... ұлы ... шеберлігі Гамлеттің әлеуметтік-
тарихи трагедиясының басты себепшісі осы екенін көрсетеді. ... пен ... ... ... ... ... сезіну ол заман үшін әлі кештеу
еді.
Гамлет жөнінде сыншылардың ең үлкен қателігі – одан ... ... ... ... Олар өмір ... көптеген сұрақтарға Гамлет жауап
береді деп ойлаған. Бірақ Шекспир бұл ... ... ... ... ... адам және оны ... адамдар қандай болған деген сұрақтарға
ғана жауап бере алады. Шекспир секілді ұлы жазушы ғана ... ... ... секілді шеберлікке бара алады.
Гамлет басындағы субъективті трагедия ... ... ... көруге кедергі келтірмейді.Гамлет Дон Ки Хоттың ... жоқ. ... ол ... ... ... яғни ... ... бір
өзі жекпе-жекке шықпақшы болды. Адам қаншалықты керемет күш иесі, ақыл иесі
болса да, ол халық ... істі ... ... ... ... ... мәселесі әлі дұрыс жолға қойылған жоқ болатын. Мүмкін
барлық кінәні кейіпкерден авторға аударуымыз ... ... ... кей
жайттарды түсінбеген шығар. Жоқ. Ұлы реалист барлығын өз ... ... ... ойлы ... ... ... идеалды образымен терең ақылының
көрінісі бізді гипнозда өзіне тартып ұстайды. ... ... ... адам іске де, қатынаста да барлық жағынан еш мүшкілі болмау керек.
Бірақ Гамлет идеал емес.Зұлымдық қоршаған ... өмір сүре ... ... ... қалуға болады деген сұрақ адамзат ... ... бірі ... ... ... ... оны ... адамдардың көптігінен емес, оның адамзат туралы идеалынан өзінің
алшақ жатқаны ... ... ... ... ... үшін әділдікті
іздеуші, арлы, күрескер адамның үлгісі.
2.2 М.Дәулетбаев аудармасындағы «Гамлет» трагедиясының стильдік
ерекшеліктері
Қазақ әдебиетінің реалистік кең арнаға ... игі әсер ... ... ... бірі – аударма десек, бұл сөзді ... ... да ... ... Әлем әдебиетіндегі дара тұлға – данышпан Шекспир
шығармаларын қазақ тіліне аудару отызыншы жылдары қолға ... ... ... ...... Дәулетбаев. Өзі актер
болып ойнаған, сахна сырына жетік драматургияға арналған ... ... ... ... ... ... ... прозаик М.Дәулетбаевтың
шығармашылық мұрасында аударма туындылар да аз емес. Ол ... ... ... ... ... ... таныстырды. Ал Шекспирдің
«Гамлетін» аударып, 1931 жылы бастырып шығаруы Қазақстан әдеби өміріндегі
ерекше мәнді оқиға еді. Кітапқа ... алғы ... ... ... ... «Бұл Гамлет театрда ойналатын кітап болып, ең бірінші рет 1603 жылы
басылып шыққан. Әңгімені театрда ... ... ... ... ағылшын
елінің дүниеге атағы жайылған Шекспир атты жазушысы. «Гамлет» ... ... ... ... оқиғадан шыққан. Дат елінде болған бұл тарихи оқиғаны
Шекспирден бұрын жазып шығарған сол дат ... ... ... ... адам.
Театр сахынасына лайықты Шекспир жазып шығарған «Гамлет» ... ... ... ... театрларында ойналып, даңқы жайылған.
«Гамлет» - талай елдің театр өнеріне зор әсер ... ... ... ... аса бұрын жазылып шыққан театр кітабы – «Гамлет» бұл ... ... ... ... ... ... орыс ... аударылып көптеген
халықтар театрында да қойылып келеді.
«Гамлеттің» мазмұны бұрынғы замандағы ... ... ... ... ақсүйектердің тұрмысын ... Ол ... ... ... ... адам ... көреді. Құлық, сана, сезім
ретінде терең, шебер алынып, тіл ретінде сұлу ... ... ... ... да ... ... «Гамлетті» қазақшаға аударушы ақынымыз
М.Дәулетбайұлы. Аударуы дұрыс жазылған».
Осылайша қысқа ғана әлем әдебиетнің жауһары, ұлы ... ... ... Сөз ... ... ... алғы
сөздің асығыс жазылғанын көрсеткендей. Дегенмен, бет ашардың өзі ... ... мол ... ... ... «Гамлетті» аударудың барша жауапкершілігін ... ... ... ... ... ... ат үсті қазақшалай салу
арнасына түсіп кетпей, шығыс әдебиеттерінде бел ... ...... ... ... ... ... күш салған.
«Гамлет» - орыс оқырмандарына Воронченко (1828), ... ... (1840), тағы ... да ... ... мәлім болған.
М.Дәулетбаев осы нұсқалармен түгел танысып, бәрін де пайдаланғанын айтады.
Ағылшынша үзінді келтіру М.Дәулетбаевтың Шекспирді ... ... ... деуге негіз береді.
Аудармашы оқиғаға қатысушылардың мансап дәрежесі қызметіне байланысты
терминдерді қазақ ұғымында берген: король – хан, королева – ханша, ... ... ... - ... ... гафмейстер, вельможа – ханның
тақ маңайындағы ... ...... ... ... шарттарына сәйкес келмесе де, отызыншы жылдар үшін бұл баламалар
лайық болғандығы дау туғызбайды.
Мәжит Дәулетбаевтың ...... елін ... ... ... ... ... білу. М.Дәулетбаев «Гамлетті» 1922-1923 ... оқып ... өлең ... ... Бұл аударма орыс жазушысы,
романтикалық сарындағы публицист Н.А.Полевойдың нұсқасымен жасалады. Оның
аудармасы театрда ... үшін ... ... ... сахналық нұсқа болды.
«Гамлетті» аудара отырып, Н.Полевой дәлдікке ұмтылмаған, тіпті кей кездері
еркінсіп кеткен жерлері де бар. Ол ... ... бір ... қысқартып
тастаған. Шекспирлік парасат түсініксіз немесе тым ұзақ көрінген жолдар ... ... ... ... бұл ... романтикалық сарындағы пьеса болып
шығады. Бірақ аударма - тіл тірлігі. Мәнерлігі ... ... ... өлең ... ... елжіретіп жатты. [14;119]
1925 жылы ұлт театры артистерінің арқасында ... ... ... етіп қолға қайта алды. Бұл жолы аудармашы басқа да ... ... ... ... т.б.) танысып тексереді. Сол
аудармалардың барлығын жинақтап «Гамлетті» қайтадан қара сөзбен жазды.
Әдебиеттерде келтірілген мәліметтерде ... он ... ... Оның ішінде он төрті ... ... ... ... (1925 жылға дейін). Яғни, біз аудармашының осы барлық нұсқаны
қарап шыққаны ... ... ... ... ... 1748 – ...... 1828 – М.П.Вороченко, 1837 – Н.Полевой, 1844 ... 1861 – ... 1873 – ... 1880 – ... 1883 ... 1889 – А.Месковский, 1892 – Н.Гнедич, 1895 – ...... 1907- ... ... ... орта ... ... А.Сумарков пен
С.Н.Висковатовтың аудармаларын француз нұсқасынан ... ... ... ... ... ... ал ... керісінше
мәтінді қысқартып отырған. Жоғарыдағының бәрін қорытып ... біз ... ... ... ... шыққанын көреміз. Тек 1933 жылы
М.Л.Лозинский ... ... да, ... ... да ... ... Бірақ ол кезде қазақша нұсқасы аударылып қойылды.
Салыстырмалы түрде қарап отырсақ, М.Дәулетбаев Н.А.Полевойдың ағылшын
тілінен жасаған еркін ... ... ... Н.А.Полевой бұл
аудармасын 1837 жылы жасаған. Аудармашы түпнұсқадағы көп сөздерді, түгелдей
мәтіндерді ... ... ... Ал ... осы ... аудара
отырып, бұл қателікті қайталаған. Мысалы Н.А.Полевой аудармасындағы
«страшно, за человека страшно мне» ... ... ... ... ... бұл ... өз жанынан қосқан. Ал М.Дәулетбаев бұл тірексті
былай аударған: «адам бетіне қарау ... өте ... адам ... ... Тағы да Шекспир түпнұсқасында жоқ «Гамлет! Гамлет! Позор и ... ... ... де ... өз ... ... Оны М.Дәулетбаев
«Гамлет! Гамлет! Бұл сенің бойыңа үлкен мін, үлкен қорлық!» деп аударған.
Дегенмен де М.Дәулетбаев бұл ... ... ... ... ... да Гамлеттің аудармалары болған. Мысалы А.Кроноберг
аудармасы. ... ... ... ... айтуынша көп
аудармалар ішіндегі Н.А.Полевой ... ... ... өте ... Жеңілдетілген, толық дәл емес және сахнаға ... ... ... ... ... де, оқырмандарға да түсінікті
болған. В.Я.Задорнованың бұл жөнінде ... мына ... ... ... ... ... орыс оқырмандары мен
көрермендеріне кеңінен танылуына көп ... ... ... ... ... ... ... жоғары баға беріп
былай деді: «Н.А.Полевой Шекспирді бір ғана әдеби ортаға ... ... ... танытты. Сонымен бірге Шекспирдің жаңа заман сахнасына да жат
емес, біздің қазіргі өмірімізбен де біте ... ... ... ... адамға ортақ ой-пікірді білдіретін шығармашылық екенін дәлелдеді».
Бірақ ... ... бұл ... ... ... ... Өйткені
Н.Кроноберг, П.Плетнев, В.Панаев және тағы басқа сыншылар мен ... ... ... ... алған болатын. Олардың айтуынша
Н.А.Полевой түпнұсқаның төрттен бірін ... ... ... ... тіпті Гамлеттің өзін де. Екінші қатардағы жанама
кейіпкердің біразын қысқартқан. Осылай жасап келіп аудармашы ... бір ... ... ... өте лайық етіп шығарған.
М.Дәулетбаев тек Н.А.Полевой аудармасын ғана пайдаланып қоймаған.
Өйткені ол ... ... көп ... ... ... ... ... Н.Кетчерлерді қараған. Сонымен қатар
М.Дәулетбаев ағылшын тілін білетіндермен де ақылдасып ... ... ... ... или не ... ... ... аудармасын
береді: «To be or not to be. That is the ... ... ... И.Воронченко аудармасымен бергенін айтады.
Гамлет аудармаларындағы философиялық мәні ... ... ... ... ... ... мен И.Кроноберг те пайдаланған.
М.Дәулетбаев аудармасының елу сегізінші бетінде Н.Кетчер ... ... ... атап ... «На ... в ... бөліміндегі
король сөзін Н.А.Полевой өз аудармасында:
С могилой люди спор ведут –
Вот то-то и ... живи а ... все ... ... ... ... ... сөздердің сәйкес келуін
ғана емес, мағыналық тұтастыққа үлкен мән беріп отырады. Оның ... ... өте ... ұйқаспен аударылған.
Жоғарыда берілген көрқазушының әні М.Лозинский аудармасында былайша:
На старость прадучись, как ... ... ... ... меня в ... ... я не был ... [17,75]
«Жасасаң да жүз мың жыл» («Здрастуй хоть 100 тысяч лет!») «Әйтеуір
көрге ... (все же ... в ... ... сөздерді қосса да
М.Дәулетбаев аудармасы ешқандай ұтылып тұрған жоқ. Бұл сөздер мәтінге ... ... ... тағы бір өлеңі мынау:
Жасымда тентек едім, бастар – жауға,
Құмар ем ойын-күлкі, ән шырқауға.
Бұл күнде жасым өтті, шалдық кірді,
Тәуірмін анда-санда балпылдауға. ... ... ... я ... играть и петь,
Теперь я стар, и хил я стал –
Пришлось не петь – кряхтать!
Түпнұсқада:
In youth, when I did love, did ... tgouht it was very ... ... on the time for ah! My behove,
On, methough, there was nothing meet. [19,20]
(Мен жас кезімде бәрін сүйдім ох! ... ... жай ... ... ох! ... ... керемет жоқ!)
М.Дәулетбаев аудармасы Н.Полевой мәтінін толығымен береді.
М.Дәулетбаев ... ... бар ... күшті, ауызекі тілде көп айтылатын
сөздерді ... ... ... «ойын-күлкі», «анда-санда»,
«балпылдау» және т.б.
Офелияны жерлеу ... ... ... ... ел алдында:
Гамлет. Но я любил ее, как сорок тысяч братьев. Любит не могут.
Түпнұсқада:
Ham. I loved Ofhelia, forty thousand ... Could not, with all ... at love. Make up my ... Мен ... мың ... да ... сүйдім.
Гамлеттің Офелияға деген махаббатын «forty thousand ... ... ... братьев» (орыс тілінде) ауыстыра алмайды. ... ... ... ... «мың ... да ... ... басқа драмаларына қарағанда «Гамлет» өте қиын,
философиялық мәні ... ... ... Бұл ... ... ... біраз
қиындықтар туғызады.
Алғашқы төрт акт бойында Гамлет өзін қоршаған ... ... ... ... ... жеке өз басы үшін ғана ... ... трагедиялық жағдайды көтергісі келіп, соған үлкен дайындық
жүргізеді.
Н.А.Полевой аудармасында Гамлет былай деп ... «Я не ...... еще больше». М.Дәулетбаев аударғанда Гамлеттің адамдар
жайлы ойын ... ... ... Ол адамдарды сүймейді, сонымен бірге
әйелдерді де жек көреді: «Мен ... ... ... әйелдерді жек
көрем».
Гамлеттің анасына айтатын монологын қысқартып, ... ... ... ... Ол ... ерің емес пе? Тағы бір ... әлде сен
соқыр ма едің? Айт әлде сен соқырмысың?»
Н.А.Полевой аудармасы:
Он был твой муж! Но посмотри еще –
Ты ... ли ... ... ... ... - ... слепая ты была, когда
В балоте смородное разврата пола?
Түпнұсқада:
Here is your hashand, like a mildes s ... his ... Brother. Here you ... you on this fari mountain leave to ... batten on this moor?
Түпнұсқада айтылатын көптеген өзгеше тіркестер түгелімен қысқартылып,
өзгертіліп Н.А.Полевой аудармасы арқылы ... ... ... ... оны қысқартып мағынасымен аударған.
Трагедияда аяулы кейіпкердің бірі – Офелия. Офелия – король ... өте ... ... ... қыз. ... өзінің Гамлетке деген
көзқарасын монологында анық білдіреді. Офелия үшін Гамлет өзіне деген
қатынасы ғана ... оның ... адам ... болмысының қатты өзгергенін
айтады. Сонымен бірге Офелия Гамлеттің жеке басындағы қасиеттерін ... да ... атап ... that a noble mind s here o ... ... soldiers, shotars eye, tongus sword.
The expectency and rose of the fair stade.
The glaps of fashion, and the monld of ... observed of all ... quive, quive ... I, of hadies most deject and ... suck d the honey of his music ... see that noble and most fovereign reason,
Like sweet bells jangled out of tune, and ... осы ... ... және М.Дәулетбаевтың аудармаларымен
салысырайық:
Офелия. Какой погиб великий человек,
Надежда царства, честь его, успеха!
Погиб, погиб! И мне ... ... ... ... его ... ... обездумевшим его –
Что был он и что стом, о Боже!
Офелия: «мынадай ұлы адам анандай аяныш күйге түсіп тұр. ... да, ... ... да көркі еді. Қайтейін, менің тағдырым осы шығар. Оның шын
махаббатпен сүйген ... ... енді оның ... ... ... де тап
болдым, жасаған бұған не болды?»
Аудармашылар түпнұсқадағы мағынаны, ойды дәл берген. Бірақ ... да ... ... ... Сонымен, түпнұсқада Офелия өзін
бал жинаушы араға теңейді. «That quik d the honey of his music vows», «өзін
ең ... ... ... ... «And I, of hadies most dejed ... Қазақ тіліндегі де, орыс тіліндегі де аудармаларда бұл ... үшін ... ... бұрын Дат елінің принці, сол үшін ол ... the ... and rose of the fair stade» - ... ... мен ... ол ... ... «the glass of fashion, and
the mould of form», - «сәннің айнасы, әсемдіктің үлгісі». Ал ... ... ... ... его ... ... ... махаббаттың да көркі еді». Қазақша аудармадағы «Қайтейін, менің тағдырым
осы шығар» деген жолдарда ауызекі тілде, тұрмыста қолданылатын ... сөзі ... ... ойын ... стилін өзіне тән ерекшелігін
төмендетіп алған. Түпнұсқада Офелия ... ... ... ... өте ... ... ... сөйлейді.
Тағы бір салыстыру арқылы қарап отырсақ, Офелияның өлімі жайлы
Гертруданың ... ... ... ... ... There is a willow grows alsant a ... shows his hoeir leaves in the glassy ... with ... garlands did she ... ... nettes, daisies and long ... liveral shepherds give a grosser name.
But our cold maids do dead mens fingers call ... on the pendend toughs her coronet ... to hand, an anvious sliver ... down her weedy flophies and ... in the weeping brook. He clothes spread ... mermaid – like, awhite they bore her ... time ghe chanted snatches of old ... one incapable of her ewn distress,
Or like a ellment, But long in could not ... that her ... heavy wi the their ... a the poor wretch from her ... ... muddy death.
Енді Н.А.Полевой мен М.Дәулетбаев аудармасын көрейік. ... ... где на воды ... ... ... и отражается в водах,
Офелия плела венки ипела.
На иве – гибкий обламился сук.
И в воду ... ... и в ... пела и ... свои ... ее ... не промокла,
И бедную не повлекло на дно…»
Орысша аудармада ой, мағына дәл берілгенмен формасы ... ... ... ... ... бұтағына мініп, гүлмен ойнап
отыр еді, бұтақ сынып ... ... күмп етіп суға ... кете барды.
Киіміне су сіңгеннен кейін су түпке тартып жетті».
Н.Полевой Гертруданың сөзін эмоционалды етсе, лексикасын ... Ал, ... ... ... ... берген. Түпнұсқада
он сегіз жол, орыс аудармасында он бір жол, ал ... ... ... бес жол ... ... ... жай «ағаш» деп аударған: «көлдің жиегіндегі
ағаштың ... ... ... ... ... ... образға ие.
М.Дәулетбаев аудармасында тек негізгі ой ғана берілген. Түпнұсқада ... ... ... ... ... жай суға құлайды.
М.Дәулетбаев ең алдымен көрерменге, оқырманға түсінікті болу үшін
түпнұсқадағы түсінуге қиын көптеген ... ... ... ... ... кейіпкерлер ішіндегі ең әдмі сөйлейтін – Гамлет.
Гамлеттің ... ... мен ... ... ойын ... или не быть – To be not to be» ... ... қан қазаны бастан
кешіп жүрген Гамлеттің рухы, адамдық келбеті шарасынан асып ... ... анық ... Ол ... ойшыл. Бәрін сарапқа, безбенге
салуға әзір. Қазір жасаған ... ... ... бар. Табаны
тайғақтығынан емес, құбылыс мәніне тереңдей түсуден ... ... ... ... ... жан ... тұжырымына әсте қосылуға
болмайды, оның әрбір сөзінде, жалынды толғауларында аспанға ... ... ... ... ... ... бар. ... деген ату-шабу, жою-қыру
емес, өзімен-өзі арпалысқан, толқын-толқын күйлер кеудесін қысқан ... ... ... ... ... ... тағы ... иіріміне түскен.
«Быть или не быть» монологы түпнұсқаға мағыналық ... ... ... ... кемшін. Шамырқанып барып шарт сыну, ... ... ... ... Өлең боп ... ... ... прозаға ойысып
кеткен. Гамлет шабытты тебіреніспен емірене, өртене тұрып, тұла ... ... ... - өмір ... жайлы шертетін сыр бар.
Аталған монологтың идеялық және әдеби өңінің жоғары болуы мұны ... ... ... ... Орыс ... бұл ... 33 ... бар. Солардың ішінде ең озықтары болып
М.Воронченконың, ... ... ... ... ... ... ... аталмыш монологтың бастапқы жолдарының ... ... ... аудармасына сүйенгенін айтады.
Түпнұсқада:
To be, or not to be: that this the question.
Wether its nobler in the mind to suffer
The slings and arrows of ... ... to take arms against a sea of ... by opposing end ... ... или не быть – таков вопрос что лучше, -
Что благородней дл души сносить ли
Удары стрел враждующей фортуны,
Или ... ... моря ... их ... 5 жол, ... ... 5 жол. ... да, мазмұнында дәл
сақтаған. М.Дәулетбаевта: Болсын ба, болмасын ба? … ... дәл осы ... үшін не ... Не ... ... көрсеткен тағдырға мойынсұнайын ба?
әлде өкірген теңізге ... ... ... ... оны жоқ ... ба?
М.Дәулетбаев осы тұста теңіз көрінісін «өкірген теңіз» (ревущее море
– a sea of troubles) деп өте ... ... Бұл ... жұтып жіберуге
дайын тұрған кеңістік.
Одан әрі Гамлет адам бойындағы ... ... ... емес ... ... ... өтірік айту, сатқындық, арамдық … .
For who would bear the whips and scorns of time,
The oppressors wrong, the proud mars ... pangs of ... love, the laws ... ... of office, and the ... patient merit of the unwor thy ... he himself might his quetns make
With a bare bodkin?
М.Вороченко:
И кто б снес бичь и поношенье света,
Обиды гордых, притесненье сильных
Законов слабость ... ... ... ... ... душ ... к ... кинжала лишь один удар
И он свободен.
М.Дәулетбаевта: «Қанжарды кеудеге түйреп өліп ... ... ... ... ... ... жауыздыққа, тәкаппарлыққа кім қарсы
тұрмақ».
Орысша мен қазақша аударма ... ... ... ... аудармасында үлкен өзгеріс бар. Әділетсіздік жайлы айтылған
күрделі философиялық ой ... ... ... өте
оңайланған.
Түпнұсқада өмірдің көлеңкелі тұстары тереңнен ... ... ... сол күйі ... ал М.Дәулетбаев аудармасында
түгел жоғалған.
Енді аталған ... ... ... ... ба, болмасын ба?
Мәселе дәл осы жерде. Жан үшін не жақсы? Не ұнайды? ... ... ... ба? Әлде ... ... ... құрал көтеріп, дереу
оны жоқ қылайын ба? Өлу – ... қиын ... ... ... азапты,
жүректің жарасын, өлгеннің мұрасын мәңгілік ұйқымен жойып тастау – ... ... ... Өлу – ... ... ... түс ... … Түйіні
мынада тұр; өлім ұйқысындағы қиял ... ... ... ... ... ... бұрын оны да ойлау керек. Қанжарды
кеудеге түйреп өліп қалған күнде, дүниеде ... ... ... ... ... кім ... тұрмақ? Бүйткен күнде дауылға
ұқсаған тіршіліктің демі де қалмас. Ойлаған ой, ... ... іске ... ... ... көзі ... ... Офелия! Періштем! Жалбарынған
кезінде менің күнәмді де есіңе ал!»
Қалай болғанда да қазақша үлгі ... ... ... ойлар, тұтас
сөйлемдер түсіп қалған. Тілде ... ... бар. Ақ өлең ... ... ... бұл үзінді өмір мен өлім, жеңіліс пен жеңіс, ... ... ... пен ... ... ұлы ... қазақша бере алмаған.
Тұтастай алғанда, М.Дәулетбаевтың аудармашылық мәдениеті биік өреде
болғандығын аңғарамыз. [21,131]
М.Дәулетбаев аудармасында ... ... ... қызметіне
байланысты терминдерді қазақ уәжімен берген: король-хан, королева-ханша,
принц-шахзада, ... ... ... шақ майданындағы
ақылшысы, придворные-шабармандар, народ-жабайы халық. Яғни кісі ... ... ... ... ... ... ... ауызекі, орысша айтқанда «бытовой» тілмен жазылған.
Алайда сол кезеңді, дәуір талабын ескере отырып, біз ... ... ... алмаймыз.
М.Дәулетбаев аудармасы өз заманының ... ... ... ... жол ... осы М.Дәулетбаев еді. Шекспирдің «Гамлет»
трагедиясы арқылы қазақ халқы ағылшын драматургиясымен ... ... ... жатқан тұстары болса, ол аудармасының ... ... ... түпнұсқасының ерекшелігін сақтауға талпынған. Ол
барынша аударманы сахна тіліне ... Әр ... өз ... ... ... сол замандағы табысты шыққан аудармалардың қатарына
қоса аламыз. Себебі қазақ қоғамында пайда болған ... ... орны бар. Бұл ... ... ... ... шығармашылығына
деген қызығушылығын арттырады.
2.3 Х.Ерғалиев аудармасындағы «Гамлет» трагедиясының стильдік ... ... ... тіліне аударуда ерен еңбек етіп,
шығармашылық тапқырлық көрсетіп келе жатқан көрнекті ақын – ... ... ... ақынның талант құдіретімен қазақ оқырмандарының сүйіп
оқитын поэзия дүниелерінің қатарын молайтқаны мәлім. Ал, «Гамлет», ... ... ... ұзақ ... мол ... ... ... нәтижесі. Және бұларда мазмұн, тіл, көркемдік
дәлдіктермен бірге, ... ... ... айқындық бар. Х.Ерғалиев орысша
нұсқада Пастернак аудармасын қолданған.
«Гамлеттегі» бірінші актінің екінші көрінісіндегі корольдың монологын
оқып көрейікші:
Весьма ... и ... ... не отцу ... платишь долг.
Но и отец твой потерял отца,
Тот ... и ... ... в ней ... на ... срок.
К надгробной скорби; но явлвть упорство
В строптивом горе будет ... так не ... ... ... воли ... ... нестойкой, буйного ума,
Худого и немудрого рассудка. [23,8]
Қазақшасы:
Мақтауға да жарасып тұр, Гамлет,
Ашынғаның аза ... ... әкең де ... айрылған,
Артлар да сөйткен-ді.
Бірақ соған
Құл болмаққа құлшыну – ездің ... ... ... ... ... ... бос қуыс,
Толыспаған кердең ойдың кемдігі.
Осындайда әшкереге шығармақ
Тенде қашып құтылмайтын ... ... ... жөн бе ... ... ... ... король:
Ищите счастья, в добрый час, Лаэрт.
Как вздумаете, проводите время,
Ну, как наш Гамлет, близкий сердцу сын?
Қазақшасы:
Сәт ... ... ... ... ... ... ... Гамлет, туысым һәм ұланым?
«Сын» деген сөзді «ұланым» деп аударған. Бірақ егер осыны ұлым деп ... ... ... ... ... тиер еді.
Король:
Опять покрыто тучами лицо?
Король:
Бұла жүзді бұлт басқан ба тағы да?
Орысшада да, түпнұсқада да ... ... сөз жоқ. Бұл сөз ... ... ... ... ... қолданылған.
Бірінші актінің бірінш сахнасында Гамлет пен аруақ ... ... Бұл ... трагедиядағы бүкіл оқиғаның бастамасы ... ... ... ... ақын үлкен шеберлік танытқан. Түпнұсқада:
Chost. I am thy fathers spirit,
Doom d for a certain term to work the ... for the day confined to fast in ... the foul crimes done in my days of ... burnt and purget away. But that I am ... tell the secrets of my prison – ... could a tell unfold whose lightest ... harrou up thy soul, freeze thy young
blood.
Make thy two eyes, like stars, start
from their ... knotted and combined locks to ... each ... hair to stand an ... quills upon the fretful ... this eternal blason must not ... ears of fresh and blood hist, list, o, list!
If thou didst ever thy dear father ... дух ... ... ... ... срок скитаться осужденный
Ночной порой, а днем гореть в огне,
Пока мой зеленые ... ... ... Мне не ... тайн моей ... А то ... слов легчайших повести моей.
Зашлась душа твоя и кровь застыла,
Глаза как звезды, вышли из орбит
И кудри отделились друг от ... ... ... ... иглы на ... ... вечность – звук не дал, земных ушей.
О, слушай, слушай, слушай! Если только
Ты впряшь любил когда нибудь ... ... ... ... ... ... біткенше,
Күндіз дозақ отынан азап кешіп,
Түнде біраз осылайша қаңғырмақ
Бұйрық маған. Паш етуге хақым жоқ.
Құпиясын да түрмемнің, егер ... ... да, одан ... ... ... ұйып ... ... шарасынан шақшиып,
Айдарыңның тал-тал болып бұйрасы,
Төбе шашың тік тұрар.
Дикобраздың инесіндей ызақор.
Бақи үні ... ... ... ... ... бақ! Егер ... ... бір кездерде әкеңді.
Орыс тіліндегі тоғызыншы, оныншы, он бірінші жолдарды ... ... ... тән өте ... ... ... ... өте оңды пайдаланған: “Make thy two eyes, like stars, start from
their sphers – Глаза как звезды ... из ... – Екі ... ... “Thy knotted and combined locks to part – И ... отделились друг
от друга – Айдарыңның тал-тал болып бұйрасы”, “And eash particular hair to
stand an and – ... ... ... ... – Төбе ... тік ... Егер
“айдар” деген сөздің орнына “бұйра” деп қолданса ешбір қиыспай қалар еді.
Аруақтың келіп Гамлетке өз өлімі ... ... ... ... да
сәтті аударылған. Түпнұсқада:
Chost. That inlestuous that adulterate beast,
With witcheraft of his wit, with ... ... wicked wit and gifts, that have the ... to seduce! – won to his shameful lust
The will of my most seeming virtuous qween,
O, Hamlet, what a falling off was ... me whose love was of that ... it went hand in hand even with the ... made to her in ... and to decline
Upon a wretch, whose natural gifts were poor.
But virture, as it never will be moved,
Tgough lewdness court it in a shape of ... lust, tgought to a radiant angel ... sate it self in a ... bed,
And prey on garbage.
But soft methinks I scent the morning ... let me be. Steeping within mine ... custom always in the ... и ... ... хитрости и лести
(Будь прокляты, дары, когда от них
Такой соблазы!) увлекиши королеву
К постыдному сожительству с собой.
Какое здесь паденье ... ... ... моей ... годы шедшей об руку с обегом.
Ей данном при венчанье, к ... ... ... ... моими!
Но не так же, как не дрогнет добродотель,
Каких бы чар ни напускал разврат,
Ты ... даже в ... ... блаженством и начнет.
Жрать падаль…
Но, тише ветром утренним пахнуло.
Потороплюсь. Когда я спал в ... ... ... мой ... ... дядя твой.
С проклятым соком белены во фляге
И мне в ушную полость влил настой,
Чье ... в ... ... с ... ... переходы тела,
Стороживая кровь, как молоко,
С которым каплю уксуса смешаны.
Так было и смоей. Сплошной минай
Покрыл мгновенно пакостной и гнойной.
Коростой, как у ... ... кожу ... Иә ... қан ... мол ... боп жаралған
Арам ниет ант атқыр.
Қатындыққа азғырды ғой ханымды,
Неткен күйреу десеңші бұл, Гамлет!
Қосыларда қол ... тән ... ... талайғы.
Тәртік болды-ау, қор болды-ау қортығына
Құдайымның құнсыз етіп жаратқан!
Ал ... ... ... ... қу ... ... құшағына тояттап,
Алғаннан соң өлексеге бас салар.
Жә, ақырын! Таңғы самал исін ... ... ... ... ... ... жатқан жеріме.
Құрып кеткір меңдуана сөлі бар,
Шөлмегімен келіпті де ұрланып,
Ағаң соны құлағыма құйыпты,
Қанға кетсе сынаптан да өткір ол,
Бүкіл ішті ... алып ... ... ... ... тұтас тұла бойымды
Алапестей шірітті де, сылып түсті сыртымды.
Әйгілі «to be or not to be» ... 33 ... бар. ... ... ... ... или не ... М.Дәулетбаевтың аудармасында «болсын ба,
болмасын ба?» деп қате аударған болса, Х.Ерғалиев «өлмек пе, әлде ... деп ... де ... ... ... «Быть или не быть» философиясы
қазіргі халықаралық жағдай кезінде де өзінің ... ... ... ... ... ... да анық. Бұл сауал ... ... жаңа ... ие болып отыр. Адамзат баласының қазіргі кезеңде
өзіне-өзі қояр улы сұрағына, бірден-бір сауалына айналып ... ... ... ... ... жерді мекендеген барша халықтың бүгіні мен ертеңі
тұр.
Түпнұсқа мен ... ... ... ... ... сөз бен сөйлемдердің эквиваленттіліктері шебер сәйкестендірілген деп
танимыз. Эквиваленттілікке бай ... ... ... түсетін теңеулер,
эпитеттер, жаңа ыразық, интонацияларды айтамыз. Түпнұсқада:
Ham. To be or not to be that is the ... tis nobler in the mind to ... slings and arrows of ... ... to take arms against a sea of troubles,
And by opposing end them? To die, - to sleep,
No more by a sleep to say we ... heart ache and the thousand natural ... flesh is hair to tis a ... to be wish d. To die, - to ... sleep! ... to dream! Ay theres the ... in that sleep of death what dreams may come,
When we have shuffled of this mortal coil,
Must give us pause theres the ... makes calamity of so long ... who wold bear the whips and scorns of ... ... wrong the prowd mans contumely
The pangs of disprized love, the laws dealy.
Орысшада:
Быть или не быть, вот в чем ... под ... ... надо ... сопротивление
И в смертной схватке с целым морем бед
Покончить с ними? Умереть. ... ... что этим ... ... мук и ... ... ... Это ли не цель.
Желанная? Скончаться. Сном забыться.
Уснуть… и видеть сны? Вот и ответ.
Какие сны в том смертном сне присняться,
Когда покров ... ... ... в чем разгадка. Вот что удлиняет.
Несчастьям нашим жизнь на столько лет.
А то кто снес бы униженья века,
Неправду угнетателя, ... ... ... суд и более всего.
Насмешки недостойных над достойным,
Когда так просто ... все ... ... Кто бы ... под ... жизненной плестись.
Қазақшада:
Өлмек пе, қалмақ па – ендігі сауал екі ұдай.
Өмір, өлім – арпалыс. Татар дәмім
Таусылды деп бас ием бе ... ... ... ... ... жағаласып, бұлардың
Бітірсем бе істерін? Өлмек. Ұмыт болмақ.
Үзіп тастап ой-арманның арқауын,
Тәнге тәуел ... ... емес пе бір ... ... ... ұйықтамақ та, түс көрмек.
Міне, жауап. Егер мұны жөн көрсек,
Арылған соң пендеге тән сезіммен
Әлгі ұйқыда түске нелер ... бұл ... ... осы ... ... бойы өлтірмей!
Төзбес еді-ау жан баласы жалғанда
Масқарадай мазағына ғасырдың;
Көнбес еді жебір мықты жегенде,
Қорлағанда тоғышарлар, мансаптар,
Соттарға да, созғылайтын үкімін,
Махаббатқа ... ... ... ... ...
Көнбіс жандар көнбес еді-ау осылардың бәріне,
Өз тағдырын бітіре алса, ... ... ... ... ... мынау жалған дүниеде.
Аударма мағыналық, көркемдік тұрғысынан дәл жасалған.
Аудармадағы тағы ... ... ... ... түпнұсқада
Эрнардоның сөзі:
Sit down awhile
Ant let as onse again assail your
year
That are so sortifiet against our
story.
What we have two nights ... ... ... ... вновь на штурм твоих
ушей,
Для нашего рассказа непристыпных
Все, что мы видели.
Хамит Ерғалиев аудармасында:
Отырайық,
Бізге қарсы, құлағыңыз қамалы
Қанша берік болса да,
Көзімізбен көргенді айтып.
Сол ... ... ... деңіз –
деп көркем де, шебер аударған. Пастернак аудармасында ... ... ... ... ... ... ... деп көркем алған.
Тағы бір көркемдік жері Горационың сөзі:
Tis strange,
Как странно!
Ақыл жетпес ... - ... ... ... ... ... жай ғана таңғалып тұрса,
Х.Ерғалиев нұсқасында берілген аударма шеберлі, өйткені сөзбе-сөз аударар
болсақ, ... ... ... бір ... ... аударылар еді.
Трагедияда Гертрудаға үйленіп жатып ... ... ... сонан бір көзде жас, екіншісінде қуаныш ұшқыны ойнайтынын
айтады. ... ... ... ... ... ... ескертеді шекспиртанушылар.
Ол жолды Х.Ерғалиев:
«Қайғы, шаттық, күлкі мен көз жасының
Сезімдерін ала келдік аралас», -
деп аударуы - әрі түпнұсқаға жақын, әрі мазмұнға ... ... ... ... ... ... ... же над
тобой вечно весят тучи?» деп сұраса, оған ... «Это не так, ... я ... ... ... деп ... ... осы жолдарды автор: Король: ... бұлт ... ба тағы да? ... Ә, жоқ милорд: күн нұрына күптімін, -
деп аударған. Әрі дәл, әрі көркем, ... де ... ... ... ... ... болады. Мұнан Х.Ерғалиев жасаған аударманың
көркемдік ... ... ... да ... әрі мүлткісіз екенін көреміз.
Қорытынды
Еш уақытта ешбір елдің әдебиет, өнер тамаға-тұйық, қалыпта, ұлттық
шебердің ішінде ғана өсіп ... ... Ана ... ... өнер
басқа жұртардың озық, асыл қазыналарынан нәр алып, байыған ғана өркен
жаймақ. Әдебиеттің көп ... ... ... ... ... ... отырып, байлам, тұжырымжасайтын теориялық мәні бар, күрделі мәселе.
Бұл орайда әдеби әсер, ... ... ... қарастырудың
маңызы зор. Жаңа жанырлық формаларды игеруден, ... ... ... ... ... ... жазушылардың
шығармашылық белсенділігінің артуынан да әдебиеттің, ... ... ... ... ... - ... ... бір тілден екінші тілге көшіріліп қайта
жасалуы, басқа ... ... ... жазылған көркем туынды. Ертерек
кездерде белгілі сюжетке жазылған еліктеу түріндегі шығармалар аз болмаған.
Оларды дәл бүгінгі дәуірде ... ... ... деуге келмейді.
Олар кейде еркін аударма деп саналғанымен, шынында төлтума шығарма сипатына
ие болады. Мысалы, ... ... ... сияқты орыс ақындарынан
аударған өлеңдерінің ... ... ... ... аудармаларымен
қатар, еркін еліктеу түрінде жазылған, өзіндік туындыға айналған нұсқалар
да бар. Толық мағынасындағы ... ... ... негізінен сәйкес
болуы шарт. Әрине, шығарманың v2n3y бастан аяқ ... ... ... ... ... ... ... аудармасында кейбір
еркіндіктер болмай қоймайды. Өйткені бір тілдегі ... сөз ... ... сөздер көшіріп, сол түпнұсқадағы қалпын сақтап жеткізуге
келе бермейді. Басқа тілде айтылған ойдың ... ... ... ... ... тән ... ... бейнелеп сөйлеу, сөз қолдану
өзгешеліктерін дәл ... ... ... Ал ... ... ой – ... де ... болмайды. Сондықтан аударма түпнұсқаға ... ... ... орай ... аударма, еркін аударма, сәйкес
аударма деп ажыратылады. Түгелдей ... ... ... ... сипат алады, бастан аяқ сөзбе-сөз тәржімалау емес, сөздердің
мағынасын, көркемдік ... ... ... ... ... жеткізу мақсат
етіледі. Көркем аударманың қасиетін арттырып ... ... ... мен ... ... ... өзгешеліктерін
жаңғыртып жарқырататын, қайта туғызатын суреткерлік шеберлік. ... ... ... процесте алатын орны үлкен. ... жер ... ... ... ... қазақ тіліне аударылған. Сондай-ақ
белгілі қазақ жазушыларының ... да ... ... ... ... арқылы әдеби байланыстар нығайып, байи түседі.
Көркем аударма жасау үшін ... кем ... екі ... тілін
білуі шарт. Онсыз аударма сапасы ойдағыдай шықпайды, түпнұсқаның ұлттық
сипаты, өзіндік өзгешеліктері ... ... сөз ... ... ... ... көркемділігін жоғалтпау, маңызын ... ... ... ... ... ... өмір ... қалпы, нәзік психология түгел сақталуы керек.
Аударма мен ... ... ... ... ... ... түпнұсқаға парапар екендігін бағалаудың критерийі – мазмұнның
қаншама дәрежеде сәйкес келуі немесе ... ... ... ... да, ... да ... ... алып қарауға болмайды:
аударма мазмұнды тек жеткізіп қана қоя алмайды, ол ... ... ... ... да бір қырынан көрсететін тіл құралдарын қолданады. ... ... және ... ... ... ... ... мен тіл құралының арасындағы ... бір ... ... ... ... бұл ... жеткізгенде еленетін жағдай – оның
формальдық емес, ... ... ол ... өзге формадағы тіл
құралдарын таңдап алуды қажет ... Бұл ... ... ... ... Яғни, көркем аудармаға стилистиканың қатысы өте жақын.
Аударма әрқашанда түпнұсқада белгілі жолмен іріктеліп, ... ... ... және ... отырған тілдің де сондай құралдарын
іріктеп, ұйымдастырумен айналысады.
Көркем аударма ... ... мол ... ... ... ... рет ... тілінде сөйлеткен М.Дәулетбаев. М.Дәулетбаев бұл
аудармаға кездейсоқ келмеген. Әр түрлі орысша нұсқаларды қарастыру, пьеса
тарихына байланысты ... ... оның ... ... ... аңғартады. Қазақтың шұрайлы, оралымды тілін ... ... ... ... ... ... қара сөзбен жазылған үлгілер
қазақшада қонымды берілген. Кей тұстары түпнұсқамен дәл келмесе де ... ... бай ... отызыншы жылдарда қазақ топырағына келу фактісінің өзі
ұлт әдебиетнідегі соны ... ... Ал ... ... ... варианты аударма өнерінің жаңа биігін көрсетеді.
«Гамлет» - Шекспир трагедияларының ең биік ... Бұл өзі – ... ... болсын, сахналық қойылым ретінде болсын өте күрделі, ... ... ... ... ... ... дүние. Сондықтан да
біздің көрнекті ақынымыз ... өзі де оны тек ... ... ғана ... қол ... көбіміз үшін әрі өлшем, әрі өнеге
болуға тиіс.
Жоғарыда талдап отырғанда «Гамлетті» қазақша сөйлеткен екі ... тән ... ... сол көркем аударма стилін көрдік. М.Дәулетбаев
қысқартып, мазмұнын ғана дәл ... ... ... ... ауытқушылыққа
барса, Х.Ерғалиев өте дәл, көркем аударма жасаған. Х.Ерғалиевта да
қателіктер бар, ... ... ... ... ... ... трагедиясының аудармадағы стильдік ... ... ... ... ... ... қарастырылды.
Пайдаланылған әдебиетте
1. Тұрарбек З. Қазақ аудармасының теориясы мен ...... ... 1973. ... ... Г.Қ. ... аударма тәжірибесі. – Алматы: Қазақ ... ... ... ... С. Көркем аударма туралы. – Алматы: Қаз.мем.көр.әдеб.бас.,
1962. –168б.
5. Көркем аударманың ... ...... ... ... Сәмитұлы Ж. Аударма теориясы және ...... ... 2005. ... ... ... М., Томанов М., Жанпейісов Е., Манасбаев Б. ... ...... ... 1974. –193б.
9. Әдебиеттану терминдер сөздігі. (Құрастырғандар: Ахметов З., Шоңбаев ... ... Ана ... 1998. ... ... Е. М.Әуезовтың «Абай жолы» эпопеясының тілі. – Алматы:
Ғылым, 1976. ... ... А. ... ... және ... мәселелер. –
Алматы: Арыс, 1998. 213б.
12. Сәмитұлы Ж. Аударма теориясы және практикасы. – ... ... 2005. ... Шекспир В. Его время и творчество. В кн …: ... ... ... Лир – ... ... асвета, 1974 – 352стр.
14. Нұрғалиев Р. Телағыс. – Алматы: ... 1986. ... ... В.Я. ... и ... ... текста. –
Москва: Высш. школа, 1984. –152стр.
16. Шекспир У. Гамлет. Избранные переводы. – Москва: Радуга, 1985. –640стр.
17. Шекспир В. Его ... и ... В кн…: ... ... Гамлет. Король
Лир. – Минск: Народная асвета, 1974. –352стр.
18. ... У. ...... ... 1931. ... ... William. Two tragedies. – Moscow: Vyssaja skola, 1985.
–286p.
20. Икрамова Р.Т. ... ... в ... ... советских
писателей (30-е – 60-е г.г.). Автореферат. – Алма-Ата: 1987. –25стр.
21. Нұрғалиев Р. Телағыс. – ... ... 1986. ... ... Г.Қ. ... аударма тәжірибесі. – Аламты: Қазақ ... ... ... В. ...... в пяти актах. – Ижевск: Удмуртия, 1981.
–176стр.
24. Шекспир У. ...... ... 1982. –Т.1. 1981. ... ... Ю.Д. ... романтизм (Шекспир и русская культура) – Ленинград:
Высшая школа, 1965. –313стр.
26. Тарақов Ә.С. Аударма ... және ...... ... 2005. ... ... Г.Қ. ... кіріспе. – Алматы: Қазақ университеті, 2004.
–214б.
28. Аударманың лексика-стилистикалық мәселелері. – Алматы: Ғылым, ... ... С. ... ... және бір ... ... – Алматы:
Ана тілі, 2002. –88б.
30. Дүйсенов М.Т. Қазақ драматургиясының жанр, стиль ...... 1977. ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұхтар Әуезов көрнекті совет жазушысы8 бет
Шекспир және оның туындысы14 бет
Тарихи трагедия табиғаты73 бет
Шексіз аз функциялар2 бет
Ұлттық сана-сезім – шексіз дүние (Өзбекстандағы қазақтар жайында)4 бет
Ағылшын әдебиеті9 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
«Қаһар» романы25 бет
Абай құнанбайұлы туралы14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь