Тараз – ежелгi ислам мәдениетi орталығы

Қазақстан тарихы терең, мәдениеті бай мемлекет. Егемендікке қол жеткізгелі бері халқымыздың еңсесі көтеріліп, дініміз бен рухани мәдениетіміздің жарық салалары өркендеп келеді. Қазақ тілінің мәртебесі де өз топырағында күн өткен сайын өсуде. Міне, орта ғасырлардағы Қазақстанның руханият, білім, мәдениет және сауда орталықтарының бірі болған әфсанауи Тараз шаһарының 2000 жылдық тойы еліміздегі Исламның таралу тарихын зерттеп келе жатқан маған да айрықша әсер етіп, ерекше сезімге баулыды. Сол себепті, қазақ жеріндегі ежелгі Ислам мәдениетінің алтын бесігінің бірі, мүмкін бастысы болған Тараз туралы ойларымды оқырмандармен бөліскім келді.
Тараз көне қытай, араб, парсы және ұрым (Бизантия) деректерінде жиі кезігетін мәшһүр қала. Қытай саяхатшылары мен араб тарихшыларының еңбектерінде әбден суреттеліп аталатын Тараз қаласы Иран уә Тұран далалары тоғысқан жердегі үлкен сауда орталығы және Жібек жолы бойымен жүретін керуен жолдарының торабы ретінде көрінеді. 576 жылы өлген Истеми қағанға елшілікке жіберілген Земархтың саяхаты туралы деректерді жазған Бизантия тарихшысы Менандре Протектордың еңбегінде бұл қала “Талас”, қытай саяхаткері Хиеюен-Тсаңның еңбегінде “Та-лұ-си”, кейбір қытай авторлардың еңбектерінде “Та-ла-за” ретінде, ал араб авторлардың еңбектерінде “Тараз”, “Тираз”, “Талас” формасында аталған. Белгілі шығыстанушы Хоуорттың пікірінше Тараз ХХ ғасырдың басындағы Әулие Ата қаласының орнында болған (H.H. Howorth, History of Mongols, II-том, 1-кітап, 4-һәшия). Академик В.В. Бартольд бұл пікірді қолдайды, ал Шаваннестің пікірінше Тараз қаласы Әулие Атаның 5 фәрсах түстігінде болған. Осы деректердің барлығы да Тараздың VI-XIII ғасырларда қаншалықты мәшһүр болғандығын көрсетеді.
Көптеген деректер бойынша Тараз алқабы әйгілі Ма-уера-ән-Нәһір аймағына жатады. Ма-уера-ән-Нәһір жері жалпы өзеннiң (Аму Дария) арғы жағындағы елдер болғандықтан, дәл қай елдерді қамтығанын және нақты шекараларын кесiп айту мүмкiн емес. Негiзгi бұлақтарда аталмыш аумаққа
        
        Тараз – ежелгi ислам мәдениетi орталығы
Қазақстан тарихы терең, мәдениеті бай ... ... ... бері халқымыздың еңсесі ... ... бен ... ... ... өркендеп келеді. Қазақ тілінің мәртебесі де
өз топырағында күн өткен сайын өсуде. Міне, орта ғасырлардағы Қазақстанның
руханият, білім, ... және ... ... бірі ... әфсанауи
Тараз шаһарының 2000 жылдық тойы еліміздегі Исламның таралу тарихын зерттеп
келе жатқан маған да ... әсер ... ... ... ... ... ... жеріндегі ежелгі Ислам мәдениетінің алтын бесігінің бірі,
мүмкін бастысы ... ... ... ... ... ... келді.
Тараз көне қытай, араб, парсы және ұрым (Бизантия) ... ... ... қала. Қытай саяхатшылары мен араб тарихшыларының
еңбектерінде ... ... ... ... қаласы Иран уә Тұран далалары
тоғысқан жердегі үлкен сауда орталығы және ... жолы ... ... ... ... ... ... 576 жылы өлген Истеми қағанға
елшілікке жіберілген Земархтың саяхаты туралы ... ... ... ... ... ... бұл қала ... қытай
саяхаткері Хиеюен-Тсаңның еңбегінде “Та-лұ-си”, кейбір қытай авторлардың
еңбектерінде ... ... ал араб ... еңбектерінде “Тараз”,
“Тираз”, “Талас” формасында аталған. Белгілі шығыстанушы ... ... ХХ ... ... ... Ата ... орнында болған
(H.H. Howorth, History of Mongols, II-том, 1-кітап, ... ... ... бұл пікірді қолдайды, ал Шаваннестің пікірінше Тараз қаласы Әулие
Атаның 5 фәрсах түстігінде болған. Осы ... ... да ... VI-
XIII ғасырларда қаншалықты мәшһүр болғандығын көрсетеді.
Көптеген деректер бойынша Тараз алқабы ... ... ... ... жері жалпы өзеннiң (Аму Дария) арғы
жағындағы елдер ... дәл қай ... ... және ... кесiп айту мүмкiн емес. ... ... ... ... ... ... әр алуан берiлген. Әбу Исхақ әл-Истахридің ... ... ... былай: “Күншығыста Хұттал жерін қамтитұғын Памир мен
Рашт өлкелерi ... Үндi ... ... да, ... оғыз уә ... өлкелерiнен бастап, Тараз (Талас) тұсынан өтiп, Фараб, ... ... және ... ... Арал теңiзiне жетедi, солтүстiкте
қарлұқ жерiнен, яғни Ферғананың шалғай кенттерiнен бастап Таласқа қосылады,
оңтүстiкте Бадахшан мен солтүстікте ... көлi ... ... ... ... жағалайтын жерөлшемi” (Ән-Наршаһи, Тарих-и Бұхара, 161-бет
).
Ислам дінінің аталмыш аймақта таралуы сонау ... ... ... мен табиғиндер (алғашқы буын мұсылмандар) дәуірінде ... ... ... ... ... уәлиі (әміршісі) болған Құтайба
Мүсілімұлы әл-Бәһилидің билігі тұсында ... ... ... ... ... ... ... Ақсу) өлкелері мұсылман билігіне
қосылған-ды. Кейбір деректер Құтайбаның Қашғарға дейін ... ... ... ... ... ... сонау VIII ғасырдың бас шенінде-ақ
исламиятпен танысқан десек артық айтылғандық болмас.
Алайда, Тараздың мұсылмандыққа бет ... ... ... 751 ... ... ... және ... әдебиеттерде “Талас ғазауаты” деп аталған
соғысқа ... ... ... Таласта болған ғазауат, түрiк
қағандығындағы iшкi қырқыстарды ... ... ... ... ... ... (Ташкент) дейiн барған кезінде болған еді. Бұл ... ... ... ... үшін сәл ... шегініп, уақиғалардың өрбу
барысына шолу жасайық: 652-658 жылдары түрiк билеушісі Ашынақойлы (Қойлық)
қаған, Шу және ... ... ... ... ... ... жасап, ақырында 658 жылы баласымен тұтқынға түседi. Осы
жеңiстен ... ... ... ... сұғына бастайды. Ма-уера-ән-Нәһірде
мұсылман-араб билiгi нығайып келе жатқан шақта, әлі ... ... ... ... ... ... ... кiрiп, қытай
әсеріне душар болады. 750 жылы ... ... ... ... оның орнына
Аббас әулетi билікті қолға алады. Әрине, орталық билiктiң ... ... ... қалыптаса қоймаған. Осындай билік зәрулiгi, ... ... ... әзірлейді. Араны ашылған Таң
императорларының батысқа ... ... ... ... Орта ... ... ... пайдалану арқылы ұлан-байтақ ... ... ... ... ... ... ... шебер пайдаланған Таң
әскерлерi түргештердiң ханордасы Сұйаб және Талас (Тараз) қалаларын ... ... Елiн ... ... ... ... ... кейiн
түргеш елiнiң билiгi қытайдың Таң (619-908) әулетiне өтедi де ... ... ... ... көпшiлiктi жиiркенiштi түрде қинай
бастайды. Елетмиш Құтлұқ (742-753), Тәңірі Ілміш (753-756), ... ... ... жариялайды. Түргештердің ең нәфретлі жауы түрiктiң ашына
деген тайпасы болатұғын. 748 жылы Таң ... ... ... осы ... ... ... Түргештер бұған қажырлы қарсылық көрсетіп,
Ашынашынды айлалап өлтiредi.
Әмәуилермен және өз ішінде соғысып жүрген түргеш ... ... 717 жылы ... ... ... ... алған түргеш Сұ-Лұ
қағанды өзінің қолбасысы Баға ... ... ... сәтінде 737 жылы
өлтіреді (Гумилев, Л.Н., Көне ... ... Баға ... ... да ... ... ... танытады, ол Таң ханшасын алып,
күйеу бала ... ... ... ұлдары қан мен тақ дауын қуып ... ол ... ... ... ... Осы ... ... түркі
йабғұсы, Кәшмiр мұхтарияты (автономия) мен ... ... ... Шаһи
әулетi Қытай билiгiн мойындап, ... ... ... олар Жiбек
жолындағы сенiмдiлiктi ... Таң ... ... ... Таң (619-908) патшалығының езгiсiнен телiм-телiм болған
түргештерге көмекке мұсылмандар ... ... Бұл ... халықтарының
тарихында аса елеулi уақиға болады. Ежелден ... ... ... ... тісін қайрап жүрген қытай императоры тағайындаған
Күча уилаятының ... Као ... ... ... ... Као ... (Kao Hsien-chi, шын аты Ko Son-chi) кореялық еді.
Ол Таң ... көп ... ... ... патшаның сеніміне ие болған,
генерал шенін алған белгілі қолбасы. Патшаның оған ... ... ... ... уилаятының (Батыс өлкесі) әміршісі етіп тағайындайды. Бұл
жоғары мансапқа жету қытай еместер үшін аса биік ... еді. ... ... ... ... ... іске асыру міндеті ... әр ... ... ... ... ... ... бастайды.
Бірақ, сол кезде Тибеттіктер мұсылман арабтармен тиiмдi қарым-қатынас
орнатуға бет алған-ды. Осы беталыс қытайлар мен үндi-қытай саудасын ... ... онша ... айдан анық. Йабғұ, осыларды
желеуретiп қытай ... ... ... ... ... ... ... қол
жинап, Ташкент тұдұнына (әміршісіне) қарсы аттанады. Таң қолын Као Шиен-Чи
басқарады. Сондай-ақ, қытай әскерiнiң құрамында ... ... да ... Олар ... ... Бағатұрды тұтқындап, қытайдың
ежелгі астанасы Чаң-анға апарып, азаптап өлтiредi. Оның ... ... ... ... мұсылмандарға арызданып, жәрдем сұрайды. Негізінен, Ташкент
уилаяты Таң (619-908) мемлекетінің хакімиятындағы мұхтарият ... ... ... мен ... ... ... соң, ... жерінде
қытайлар ат ойнататұғын халге жеткен. Ташкент ... Таң ... ... ... бұл жерде қайтадан біріксе қауіпті күшке
айланатын аймақ еді. Сондықтан, Као Таң ... ... ... ... ... ... ... көмегіне мұсылмандар оң жауап береді. Хорасан
билеушісі Әбу Мүсілiм қолбасы Зияд ... ... ... ... ... ... ... құрамында мұсылмандықты
қабылдаған мыңдаған түрiк-соғдылар бар едi. Қытайлар 751 жылы шілде айында
Тараз маңындағы ... (кей ...... ... ... ... ... болған ғазауатта ауыр жеңiлiске ұшырайды. Олар ... ... ... баса алмайтұғындай жағдайға ұшырайды. ... ... мен ... ... ... ... соғысады. Мұсылман
әскерi Таң әулетiнiң жасақтарын аса күйзелтушi жеңiлiске ... ... ... ... азат ... ... жауы қытайлардан отанын босатып
берген мұсылмандарға шексiз разы ... ... ... және ... ... ... олардың батылдығына, мәрттігіне емiренiп хақ дiн Исламға
жүрегi жiбидi.
Талас ғазауаты туралы ... ... 893 жылы ... ... ... ... “Китаб Бағдад” атты еңбегінде кезігеді. Мәшһүр тарихшы әл-
Мақдиси (уаф. 997 ж.) ... атты ... ... ... ... уақиғаға тоқталады. Оның айтуынша: “Әбу ... ... ... ... кейбір өлкелерді ашу үшін ... Зияд ... елді ... ... ... бен Атлахқа дейін
барды. Қытайлар да әрекет жасап, 100 мың ... ... ... ... Сағид Хұмайдұлы Тараз қаласының қорғанысын бекітіп, осы қаланы
бекінді. Самарқандтағы ордасында тұрған Әбу ... ... ... ... ... мен ... әскер жіберуін бұйырды. Сағид қытайлармен
бірнеше рет шайқасып, олардан 45 мың әскерді өлтіріп, 20 ... ... ... қашып кетті. Мұсылмандар ... ... ... ... ... ... Шынында Тараз маңында болған ... ... ... ... ... көрсеткен, дамылсыз айқас, шайқас болады.
Бес күнге ұласқан бұл ғазауат, Орта Азия мен түркі ... ... өте ... ... болды. Қытай қолына қосылып мұсылмандар және
мұсылман жағындағы түрік-соғдылармен соғысқан қарлұқтар ... ... ... ... орын ... ауыр соққы бередi, сүйтiп, мұсылмандар
түбегейлi жеңiске жетедi. Қытайлар мен олардың сыбайластары үлкен ... да ... ... керi шегiнуге мәжбүр болады.
751 жылы болған Талас соғысын Ислам ... оның ... ... ең ... ... бiрi деп айтуға болады. ... ... ... ... болған жалғыз соғыс осы. ... ... мен ұзақ ... тәсірлері талқыланғанда, осы уақиғаның күллі
адамзат үшін қаншалықты маңызды болғаны аңғарылады. Талас жеңісі ... Орта ... ... ... ... саясаты мен әрекетi
тоқтатылды, Орта ... ... ... ... ... ... соғысты қытай жағы жеңгенде Таң империясының шекаралары Орта Шығыс пен
Еуропаға дейін баруы әбден мүмкін еді.
Талас ... ... ... Азия ... лек-лек болып
мұсылмандықты қабылдайды. Олар ... ... ... ... ... көредi, елдер арасында махаббат, достық пайда болады.
Мұсылмандар мен ... дін ... ... оң ... ... хасіл болады. Алайда, қытайлық авторлар, Талас ғазауатын Орта
Азиядан күдер үзген соғыс деп бағалайды. Өйткенi, олар ... ... ... ... ... ... анық еді. ... табиғи нәтижесі түрiк-
соғдылар жаппай бұддашылықты қабылдауға мәжбүр болар еді. ... ... тек ... ... ... Орталық Азияның діни тағдырын да
шешкен бек маңызды ... ... ... ... ... ... болсақ:
1-) Қытай империяларының экспансионистік жоспарлары тоқтатылды: “Талас
маңындағы жеңіліс қытайлықтарға жақсы ... ... сол ... ... ... алу ... ойдан бас тартады” (Қазақтар, Қазақстан ... ... ... “Алайда, жеңіліс қытайлықтарды қорқытып
тастағаны соншалық, олар батысты ... ... ... түңіле бас тартты.
Империя күйреу қарсаңында тұрды” (Гумилев, Л.Н., Көне түріктер, 371-бет).
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Жетісу
мен Мауера-ән-Нәһір халықтары тағдыр-талайында үлкен тарихи мәні болады.
Таң әскері енді Жетісу шебін ғана ... ... мен ... ... ... да ... кетуге мәжбүр болады” (Қазақстан Тарихы, Дәуір,
1993, 62-бет) деп, хақ бағасын берген.
2-) Қытайдың Орта Азияға мәдени, саяси ... ... ... ... ... Орта Азия ... өзара және Ислам әлемімен
бірігу процесстері күшейді.
3-) Мұсылман арабтар мен түргеш-соғдылар ... ... ... ... ... ... ... Қарлұқтардың саяси-
әскери беделі артып, бүгінгі ... ... 766 жылы ... ... ... Жергілікті халықтардың Исламиятқа көзқарасы түбегейлі ... ... ... мен ... өнерпаздар мен саудагерлер
мұсылмандықты қабылдады.
5-) Бұрын жекелеген адамдар Исламиятты қабылдап жүрген ... ... ... ... ... Түркілердің халифалықтағы абырой-атағы ... олар ... ... ... ... ... ... саяси-әскери билігінің күшейгені соншалық,
халифалықтың ең маңызды мәселелерін олар шешетін ... ... ... ... бой ... ... тек Орта
Азияда емес, сонау Солтүстік Африка мен Үндістан ... да ... ... Азия ... ... батысқа қарай жайылуы тоқтап, тек
Шын-Машын елдерінің дәстүрлі діні ... ... ... ... ... ... кеңею саясатында маңызды стратегиялық қайла болды. Үндістанға
діни сапарға ... ... ... ... өз еліне аса
құнды мағлұматтар жазылған деректермен қайтушы еді. Талас соғысы (751 ... ... ... ... ... ... осы бұддист
раһибтердің үлкен үлесі болған-ды. Олар ... ... осал ... ішкі ... ... ... ... қытай императорына дер кезінде
білдіруші еді. ... Шын ... ... тарату және
территорияны өсіру, ал ... ... ... жаю ... ... “интрига” ұйымдастыру жағымен атағы бекерге шықпаған
тәрізді. Сондықтан, ... ... тек ... батысқа кеңею жоспарын
құрытып қойған жоқ, сонымен қатар бұддизмнің Орта Азия мен ... ... ... ... ... түскен тұтқындар арқылы сол кезде тек қытайлардың ілімінде
болған қағаз жасау өнері мұсылмандарға мәлім болды. ... пен ... ... ... ... ... Қағаздың мол өндірілуі
мұсылман ғұламалардың көбірек ғылыми ... ... ... берді.
Ислам елдерінде біртуар ғалымдар дүниеге келді, олардың туындылары жазбаша
түрде біздерге жетті. ... пен ... ... ... рет ... ... Қағаз жасау өнерін батысқа мұсылмандар үйретті.
Қағаз өндірісі және ... жазу ... ... ... Англияда тек
1309 жылы басталған. Яғни, Талас жеңісінен тура 558 ... ... ... ... ... ... ... латын, грек тілдеріне
аудартқызып, білім, тәрбие алды. Ғасырлардан кейін Еуропада “қайта жаңғыру”
дәуірі басталды.
11-) Талас жеңісінен ... ... ... жерінде түпкілікті
орнықты. Оңтүстік Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... ... бой көтерді.
Көшпелі түркі тайпаларына дін насихаттаушы ғұламалар жіберілді. ... ... ... ... тән ... ... ... мол пайдаланылды.
775-875 жылдары қарлұқ қағандығы хақ дiн Исламды қабылдап, ел арасында
мұсылманшылық сенiм кең тарайды. Қалаларда ... ... ... ... ... ... жататын Ақыртас керуенсарайын (VIII ғ.)
айтуға болады. Тараз қаласынан 40 ... ... ... ... 751
жылы болған Талас ғазауатынан кейін қарлұқтардың ... ... ... ... ... Исламиятты қабылдаған тұста салынған.
Археологтардың болжауынша осы ... ... ... ... Көне ... ... Ибн Хұрдадбих (820-886) пен Ибн Құдамның
еңбектерінде “қасрибас” деп аталған ғимарат осы болуы ... ... ... ... рет ... ... бой көтереді.
Қарлұқ мемлекетi 766-940 жылдары өмiр сүрiп, X ... ... ... ... уә ... ... ... кеткен одақтық
шабуылдарынан күш-қуаты ... 940 жылы ... ... одақтық
кшүтердiң қолына түсiп, қарлұқ қағандығы құлайды да билiк Қарахан әулетiне
өтеді. Қарлұқтардың басым көпшiлiгi ... ... ... да ... ... ... ... дәуiрiндегi Ислам мәдениетiнiң ең ... ... ... заттарда адам және хайуан сұлбаларының азайып, гүл-
шешектердiң ... ... бұл ... кең ... ... және ... ... Шу алқабының маңызы арта түскені белгілі. Шу
өңiрiнiң белгiлi қалалары Асбара, Құлан және Мирки (Мерке) ... ... ... ... ... ... ... соғдақ халқы едi.
Соғдылардың түрiктер мен түргештерге ықпалы әр уақытта күшті болған. Мұның
белгiсi – ... ... ... ... ... ... ... қағандары өз теңгелерін соғды әлiппесiмен басып шығарған.
Соғдылар қай жағынан қарағанда да көшпелi түркiлердiң отырықшы өмiрге ... ... ... ... табылған алғашқы мұсылман-түркi мазарлары хақ дiн
Исламның ... ... ең ... ... ... ... ... бұйымдарымен бiрге көмiлген (Бернштам, А.Н., Уйгурская эпиграфика
Семиречья, ... ... ... ... ... жеке ... көрге салу
салты байқалады. Қарахан мемлекетi ресми түрде Ислам дiнiн ... осы ... ... ... алғашқы дәуірде сақталған. Бүгінгі
Тоқмақ ауданы тұсындағы Бұрана ескерткіші алғашқы ... ... ... ... Бұрана сөзi мұнара сөзiнiң өзгерген
формасы болуы ... ... ... ... ... ... болады.
Қала Қарахан кезеңiнiкi деп болжануда.
Қарлұқтардың Исламиятты алғаш қабылдаған түркі халықтарынан екені
даусыз. ... ... ... ... ... ... ... кезінде
жаппай мұсылман болғаны туралы тұжырымдар бар (Қазақстан Тарихы, Дәуір,
1994, 92-бет). ... ... ... ... он ... түркілер
мұсылмандықты қабылдаған. Қазақстанның оңтүстік аймақтарын ... ... ... жақыннан тануға мүмкіндік тапқан.
Әсілі, осы қарлұқтар Талас соғысында қытай ... ... ... жағына
қуат берген еді. Сондықтан, олардың Исламиятқа деген жылы ... ... ... ... ... ... еді. ... Исфижаб (Сайрам)
билеушісі Білге Күл Қадыр (840 ж.) хан мен Тараз билеушісі Оғұлшақ ... (893 ж.) ... ... ... еді. ... билігіндегі Тараз,
Құлан, Мерке, Атлах, Тұзын, Бәлиғ, Барысхан, Сыйкөл, Талғар, Тонг ... ... ... ... ... мен медреселер,
рабаттар мен моншалар салынып, мұсылман қоғамдары қалыптасқан еді.
Хұдұд-әл Ғалам (ғаламның ... атты ... ... Орта ... ең ... орталығының бiрi болған Тараз
қаласының тұрғындарының басым көпшiлiгі мұсылмандар екені жазылған (Хұдұд
әл-Ғалам, ... ... ... ... ... ... да бар ... “саудагерлердiң қаласы” және “қарлұқ қақпасы” деп те ... ... ... әулетiнiң де мәдени мұралары байқалады. ... жылы ... ... ... жұма мешітінің салынғаны тарихи
деректемелерде келтірілген. Осы ... ... ... табыстардан;
монша, Бұрана мешiтi, Бабажа Қатын, Айша-Бибi дүрбелерiн атауға ... А.Н., ... ... XI, 378-бет). Бұлардың барлығы
дерлiктей кiрпiштен жасалған, кұфи хат жазылған. Табылған ... ... ... ... ... ... әбден болады.
Тараз өлкесінің гүлденуі Саманилер (819-1005) және Қарахан (942-1211)
әулеттерінің билігі тұсында да ... ... ... ... ... ... болатын. Олар IX ғасырда күш нығайтып, ... ... ... ... ... ... Ислам дiнiн қабылдаған
көреген елбасы Сатұқ Боғыра Хан ... ... ... ... ол 942 жылы Баласағұн шаһарын өзiне бағындырып, қағандығын жария
етеді. Кесенесі Қашғар қаласынан 100 ... ... ... ... ... ... ... Боғыра Хан қайтыс болған соң, ел
тiзгiнiн баласы Мұса ... Ілік хан ... Ол 960 жылы ... ... ... дiнi етіп жариялайды. Мұса белгілі ойшыл, ... ... ... ... Сұфйанұлы әл-Қаламати тарапынан арнайы ислами тәрбиеден
өткізілген-ді. Осының нәтижесінде ол Қарахан ... ... ... ... ... аймақтарымыз) Исламияттың таралуына
орасан зор еңбек сіңірген. Мәселен, 960 жылы 200 000 шатыр (үй) түркі ... ... ... ... бағы ... соң, ... ... хан Ма-уера-ән-Нәһір елдеріне шабуыл жасап, 999 жылы Бұхараны өзіне
бағындырады. 1005 жылы Ма-уера-ән-Нәһір аймағы тұтастай ... ... ... ... ... жалғасы iспеттi. Қарахандар
әулетi X ғасырдың орта ... ... XII ... бас ... мемлекет болды. Олардың шығу тегi ... ... ... Кейбiр зерттеушiлер оларды ойғырлардан тараған десе, ендi
бiреулерi қарлұқтардың жалғасы деп ... ... ... дәулеті
алуан текті мемлекет болды. Оның ... ... ... ... ... ... арғұ, йағма, оғыз, бүкриз, салғыр, бектелi, баяндұз, балт
ñûºûëäàíàí ... ... және ... ... халықтар болған. XII ғасырдың бас
шенiнде Йелүй Дашы бастаған мұңғұлтектес кидан (қарақытай) ... ... ... ... ... ... ... бастап үлкен
соққы жеген мемлекет ыдырайды. 1212 жылы ... ең ... ханы ... да ... ресми түрде құлайды.
Ислам дiнi мемлекеттiк дiнге айналған Қарахан дәулетінде ... оң ... ... ... ... ... ... қалдырған осы дәуiрде егiншiлiк, малшылық күшейiп,
қолөнершiлiк және сауда гүлденіп, өркендейді. ... ... ... ... ... ... өмiр ... Бұрынғы шаһарлар
көркейіп, көптеген жаңа қалалар бой көтередi. Қалалық мәдениет кең таралып,
орнығады. Сол заманның қаламгерлері Тараз қаласын ... ... ... ... ... ... ... бүкiл дүние жүзi саудагерлерi үшiн ... деп ... ... ... ... ... Ахмедұлының немере
ағасы Нұх Әсетұлы Исфижабты 838 жылы жаулап алған соң осы ... ... ... ... ... ... ... дамуының
арқасында ақша айналымы қуаттанып, кейбiр қалалардың өзiндік теңгесі пайда
болады. Арыс ... орта ... ... ... ... ... ... Хожент, Шаш (Ташкент) және Қашғар сықылды қалалардың
теңгелерінің табылуы мұны ... Бұл ... ... өмір ... ... сәуиенің қаншалықты дамығанын көрсетсе керек: “Бұдан кейінгі
кезеңде Қарахан әулеті билік құрған тұста ... және Орта ... ... ... ... ақша шығару, ақша айналымы да кең етек
алды. Әсіресе, мыс, күміс ақшалар көптеп шығарылды. ... ... ... теңгелері ел экономикасында ерекше міндет атқарды. XII ғасырдың
екінші жартысы мен XIII ... ... ... ... ... ... Қазақстан жеріндегі сауда-саттықта ерекше міндет
атқарды. Мұңғұл жаугершілігінің ... ... ... Қазақ жерінде
жалпы сауда қатынасы құлдырап кетті.” (Қазақстан – Ұлттық Энциклопедия, I-
том, 227-бет ).
Қарахан мемлекетiнде мұсылманшылықтың мемлекеттiк ... ... ... мәдениет гүлденiп, сәулет өнерiнiң Айша Бибi, ... ... ... Ата ... ... және су ... (кәріз) сықылды осы
күнiмiзге жеткен үздiк мұралары жасалды. Тараз, Самарқанд, ... ... ... ... дәрежедегi Ислам орталықтарына айналды. Басқа
ғылымдарды айтпағанның өзiнде, ... ... ретi ... тiлi ... ... ... ... Қашғарлық Махмұд жазған “Түрк Тiлiнiң Сөздiгi”
және Баласағұндық Жүсiп Хас ... (1016- ?) ... ... Бiлiк” (1069-
1070) тағы басқа да туындылар ... ... ... ... аман-есен
сақталып, бүгiнгi күнге жетуi осы мұсылман мемлекеттерінің қамқоршылығының
арқасында болған, ағайын. Әсіресе, Қашғарлық Махмұдтың еңбегінде Тараз және
айналасындағы ... мен ... ... ... ... келтірілген.
Демек, Тараз автор өмір сүрген ХІ ғасырда да маңыздылығынан ... ... ... Исфижаб, Сабран, Фараб, Йәңгикент, Қарнақ,
Қарашұқ сияқты көптеген қалаларымыз туралы мәліметтер бар. Автор ... ... ... ... ... хабарлайды. Сонымен қатар,
Таразға жақын ... ... және ... қалашықтары хақында айта
келіп, Тараздан Баласағұнға дейінгі мекендерде мұсылман йағма, тұхси ... ... ... ... ... ... қоса қыпшақтармен
шекаралас Кенжек Сиңгир және Атлұқ қалалары жөнінде айтылады. Мұның ... ХІ ... бұл ... ... ... ... болғандығын және
қалалық өркениетінің дамығандығын білдіреді.
Мұсылмандықты мемлекеттік дін еткен Қарахандықтар әулетінің билігін
барша ғалымдар оңды бағалауда, ... ... ... атты ... ... “Қарахан әулеті тұсында түрік этносының ой-санасы
өседі, мұсылман әдебиеті түрік тілінде шыға бастайды. Бұл ... ... ... Йұсұф Баласағұнның есімі белгілі болады. ... ... ... ... жағынан қоғамның барша саласындағы жаңа кезең боп
табылады. Тек, ... ... ... ауыр ... қана ... бет алған табиғи процессін үзіп тастайды” (Қазақстан Тарихы, Алматы,
Дәуір, 1993, 72-бет ) деп, әділ бағасын беруде.
Тұран халықтарының VII ... ... ... ... адамзат
тарихының ең жарқын өркениетiн қалыптастырғанын мақтанышпен айта аламыз. Ма-
уера-ән-Нәһірде уә ... бой ... ... Исфижаб, Отырар (Фараб),
Сығанақ, Баласағұн, Алмалық, Йесе, Бұхара, Самарқанд, Мәру (Мары), Хиуа,
Тiрмiз, Ташкент, Балх т.т. және Орта ... ... ... Шам, ... ... Қаһира, Ыстамбұл т.т. қалалары ... адам ... ... ... өркениет туындыларына толған. Түркiлер
Ислам мәдениетi мен ... ... ... ... саяси,
ғылыми, хұқұқи жүйелер, әдебиет туындылары түгел ... ... ... айрықша қазыналарымыз. Қала басқару жүйесi, бiлiм беру (мағариф)
низамдары, ғылыми зерттеулер (тахқиқат) және ... ... ... уә тiл ғылымдары (лұғат), ғарыштану, дәрiгерлiк (тыб) уә химия
пәндерi, ... ... ... тәсiлдерi (санағат), әлеуметтiк
қайырымдылық қорлары және рабаттар, уақыптар, тәккелер, ... ... ... және ... шаралары, мұсылман (түрiк)
моншалары, қолөнер ... ... ... даналық шиырлары, теңiз
зерттеулерi, жағырапиялық ... ... ... т.т. мiне, ... Тараз сияқты дамыған қалаларда дүниеге келген.
Ислам тарихының алуан түрлiлiгi, орасан зор байлығы уә жан-жақтылығы
тiкелей еліміз орналасқан ... ... ... ... ... ... ең мәшһүр тұлғалары, Құран мен ... ... өмір ... ... ... өнерпаздар керемет туындыларымен ислами
мұрағаттарға өз үлесiн қосты. ... ... ... ... ғасырлар бойы
Ислам мәдениетi мен өркениетiнiң ең ... ... ... ... ... жетістіктері күллі адамзаттың игілігіне
ұсынылды.
Осы арада айта кететін маңызды бір жиһәт: кейбіреулер ... тек XIX ... ғана ... ... ... ... ... дейді.
Бұл сандырақ, қитұрқы сөз. Мақсат белгілі; қазақ халқын мұсылмандықтан
жеріту, татарларды жағымсыз ғып көрсету ... ... ... ... ... ... оңтүстік аймақтарымызда мұсылмандықтың қаншалықты ерте
таралғаны туралы нақты дәлелдермен айттық. Әбіл ... ... (уаф. ... “Сұрет-ил Арз” (Жердің суреті) атты еңбегінде Фараб, Кенжиде және Шаш
арасында көшіп-қонып жүретін мұсылман ... ... ... ... (уаф. 997 ж.) ... ... қаласында (Құйрықтөбе) жұма мешіті
салынғаны туралы ... ХI ... ... мемлекет қайраткерi, Селжүк
империясының бас уәзірі Низам әл-Мүлiк (1018-1092) Баласағұнның сонау ... ... ... болғанын, сондықтан бұл қаланың имансыздардың қолына
түсуiнiң ... емес ... ... тек ... ... ғана бола ... (Бартольд, В.В., Тюрки- Двенадцать лекций, ... ... ... ... Х ... бас шенінде-ақ, ең маңызды Ислам
орталығының бірі ... ... дін ... профессор Хикмет Танйұ
“Түріктердің Діни Тарихы” атты еңбегінің 109-бетінде Х ... ... ... ... ... деп танып, былай дейді; “920-21 жылдары
қызылбастардың ... – М.Б.) ... ... ... ... ... түркі халықтары 920-960 жылдары әһли сүннет ... ... ... ... ... ... хан ... жорыққа аттанып, оларды жеңіліске ұшыратты. Исламият 940-950
жылдары Орал тауы мен Сібір ... ... ... ... осы ... уақиғалардан соң, Х ғасырда түркі тайпаларының ... 80 ... ... ... ХII ... ... барлық Орталық
Азиядағы үстем дінге айналды”. Ғалымның бұл ... ... ... ... де ... “Әр халде, һижри V ғасырда (ХІ ғасыр – М.Б.) түрік
әлемінің аумағының басым ... ... ... ... ... һәм ... ... көреміз” (Köprülü, Fuad., Türk
Edebiyatında İlk Mutasavvuflar, DİB Yayınları, Ankara, 1991, ... ... ... ... ... ... көп ерте уақыттарда мұсылман
болғанын дәлелдей келе: “Осыған орай бұрыннан ... ... ... ... ... онда қазақ тілімен XIV-XV ғғ. тасқа жазылған ұран сөзін ... ... ... ... ... араб харпымен жазылған сөз
мынадай: “Қыпшақ, найман, алшын, арғын, қаракесек, үйсін, табын, Иләһи ... ... хайа ... қыл сен алтауын!, екінші түрде айтқанда: “О Ием!
Үмітіңе жету үшін осы ... ... бере ... ... ... Тас ... Қазақ Тарихынан, Жалын, Алматы, 1997, 209-бет) ... ... ғана ... ... ... сәл кітап оқып, түсінік
алса болғаны, сонда олар ... Әбу ... ... ... ... Исхақ әл-Фараби (? – 951), Ғаламаддин әл-Жәуһәри (Отырар, X-XI
ғғ.), Ахмед Мансұрұлы әл-Исфижаби (Сайрамдық, уаф. 1087), Әли ... ... X-XI ғғ. ?), Әбу ... ... ... ... Ибраһимұлы Махмұдұлы әл-Йесеуи (Түркістандық, 1094-
1166), Қайыр Хан (Отырар ... ... ... ... (Кердері
тайпасынан, уаф. 1166), Әбіл Қасым әл-Фараби (Отырарлық, 1130-1210), Ахмед
Махмұдұлы Йүгнеки ... ... XII-XIII ғғ.), ... ... ... туған), Әбіл Фадыл Мұхаммедұлы әл-Қарши (Алмалық, XIII ғ.),
Хұсамаддин Хұсайын әс-Сығанақи, ... ... ... (XII-XIII ғғ.),
Бәйдібек Би (1356-1419), Әбу Жәлел әл-Керейти (XVII-XVIII ғғ.), Сәййід
Мирки (Меркелік, XVI ғ.) т.т. ... ірі ... ... ... мың ... ... уақыт өмір сүргенін көрер еді. Осыдан бір-екі жыл
бұрын Қонйа қаласындағы (Түркия) белгілі ойшыл ... ... ... ... ... ... (Құран нұсқалары) бөлімінде
һижри 965 – милади 1557 жылы ... ... ... ... ... ... ... Шәріфті көрген едім. Бізге ... тағы ... ... ... ... ... ... Аббаси, Самани, Қарахан, Селжүк сықылды мұсылман мемлекеттері
тура 1250 жыл бойы отанымызда билік жүргізген. ... ... 751 ... ... жерінде болған Талас ғазауатын бастаушы дата десек, 2001 ... ... ... нақтылы келгеніне 1250 жыл болған. Бұл жағынан
алғанда да Тараздың ислам тарихындағы ... орны ... ... ... бет ... бүгінгі Тараз түбінді болған тарихи
уақиғаларға байланысты. Талас ... ... да ... адамдардың
мұсылмандықты қабылдағаны белгілі. ... ... ... жағынан,
Орталық Азияда Исламияттың түбегейлі ... және ... ... жағынан Талас соғысының біздің жерімізде болғаны өте ... Сол ... ... 2000 ... атау ... ... ... халықты хабардар етіп, шәһид болған ата-бабаларымызды рахметпен еске
алсақ дұрыс болар еді. Бұл, ... ... ... жанын фидә еткен
шәһид бабаларымыздың ұмытылмағаны болса, екіншіден рухани вакуумда жүрген
кейбір азаматтарымыздың ... ... үлгі ... уақиға болар еді.
Талас шайқасының маңыздылығы мен Исламияттың түркі халықтарының, оның
ішінде ... ... ... ... ... ... кімбіз,
қайдан келдік, қайда бара жатырмыз деген сұрақтардың жауабын анықтауда.
Бұған қоса айтарымыз, күллі Ислам әлемінің ... ... ... ... ... шаһарында орта ғасырлық мұсылман архитектурасы үлгісінде бір
үлкен мешіт ғимараты мен ... ... ... ... ... нұр ... нұр болар еді.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мемлекеттік тіл28 бет
Ежелгі түркілердің наным-сенімдері10 бет
Ортағасырлық Қазақстан жеріндегі қала мәдениетінің өркендеуі6 бет
Қазақстанның ежелгi қалалары жайлы28 бет
Қарахан мемлекетінің құрылуы және оның территориясы5 бет
Ұлы Жібек жолы4 бет
"Прикаспийский Центр Сертификаций" ЖШС-нің сынау орталығында кабельді сынау және оған сертификат беру процедуралары47 бет
200 орынға арналған залы бар және 100 оқушыға арналған музыкалық мектебі бар словяндық ұлттық мәдени орталығы41 бет
«Ата-тек-Астана» шағын бизнес орталығының басқару жүйесін талдау43 бет
«Аутентификация. Мүлде тікелей құпиялық (PFS – Perfect Forward Secrecy) және Куәландыру орталығы. SSL, TLS қолдану»16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь