Ұлы Жібек жолының бағыттары мен тармақтары

ЖОСПАР

Кіріспе 3
1. Ұлы Жібек жолының бағыттары мен тармақтары. 3
2. Сауда мен тауарлары. 7
3. Мәдениеттердің өзара ықпалы және бірін.бірі байытуы 8
4. Дін соқпақтары 9
Қорытынды 14
Пайдаланған әдебиеттер тізімі 15
        
        Кіріспе
Жүздесу мен тілдесу және алыс-беріс байланыстары б. з. дейінгі III -- ІІ-мыңжылдықтарда басталған. Бадахшан тауынан лазурит және Хотан маңындағы ... ... ... ... ... кен орындары табылып, оларды өндіре бастауға сәйкес бұл байланыстар реттеліп, жөнге келтіріледі.
Б. з. дейінгі І-мыңжылдықтың орта ... Қара ... ... Дон ... ... ... Орал ... савроматтарға, Ертіске, одан әрі созылып Алтайға, жоғарғы Ертіс пен Зайсан көлі алқабын мекендеген агрипейлер еліне ... Дала жолы ... ... ... еді. ... ... ... ұлпандар мен терілер, иран кілемдері, асыл металдардан жасалған бұйымдар сауда арқылы таратылып жататын.
Қымбат ... ... ... таратуға сақтар мен скифтердің көшпелі тайпалары да қатысқан, осылардың дәнекерлік ... ... сол кез үшін ... ... бұл тауар Орта Азия мен Орта теңіз аймағына дейін жеткен.
Жібек жолы елшіліктің және сауда-саттықтың ... ... ... ... ... ... Міне сонау ықылым замандарда адамзаттың араласуына, етене танысуына көп септігі тиген ұлы ... әлі де ... ... жоқ. ... осы ... ... кез келген елде Жібек жолы деген атауларды кездестіретініңіз айқын.
Ұлы Жібек жолының тарихын біліп, тағылым алу біздер үшін ... зор ... Ұлы ... жолының бағыттары мен тармақтары.
Егер Жібек жолымен батыстан шығысқа қарай жүрсек, оның Қазақстандағы учаскесі Шаштан (Ташкент) шығып, Тұрбат асуы арқылы ... ... ... ... ... қаланың осы күнге дейін сақталған. Шымкент түбіндегі бір қыстақ тап осылай аталады, оның дәл ... ... ... ... бір ... ең ірі ... бірі ... орта ғасырлық қала жұртының қалдығы сақталған. Исфиджабтан құлдарды, бөз маталарды, ... ... мыс пен ... ... ... ... ... керуендер шығысқа қарай бет алып, Шараб және Будухкент қалалары арқылы Таразға барады екен.
Қазақстанның аса ірі қалаларының бірі ... VI ғ. ... ... ... 568 ж. ... ... ... Византия императоры Юстинианның стратег Земарх бастап келген елшілігін тап осы ... ... ... оны ... ... деп ... Мұның үстіне ол түргештердің, содан кейін қарлықтар мен қарахандардың тарихи орталығы болған.
Таразбен қатар Жамухат деген ... ... ол да VI ғ. ... ... ... ... ... алқабында, Жамбылға таяу жерде, Талас өзенінің бойындағы Михайловка селосына ... ... ... оның ... ... ... деп ... Алқаптың жазық жағында Атлах қаласы бар, 751 ж. оның ... осы ... ... ... үшін ... ... әскерімен шайқасқан болатын. Тараздан таяқ тастам жерде, Талас бойымен теріскейге қарай кететін сауда жолы үстінде Адақкет пен Нуджикес қаласы ... ... ... ... ... сол сияқты Шелжі, Сұс, Күл және Текабкет деген қалалар болған. Бұлар күміс кендеріне жуық ... ... ... ... Талас алқабына Ферғана аймағынан Шатқал қыратындағы Шанаш асуы және Талас Алатауындағы Қарабура арқылы да өтіп ... ... осы ... Жібек жолының рғаналық және Жетісулық бағыттарын біріктіретін. Тараздан шыққан жол шығысқа, Құлан ... ... ... ... бен ... ... ... қарлұқтерге жататын. Құланға бара жатқанда жол Касрибас, ... ... ... ... ... ... ... шығыста бір-бірінен фарсақтай жерде Меркі мен Аспара қалалары барды. Сосын сауда керуендері Нұзкент, Харраджуан, Жол қалаларына соғып өтіп жолдан ... ол ... ... ... жол салдырып отырып, Жетісудың ең ірі қаланың бірі -- Науакентке (Қытайша ... ... Бұл екі атау да Жаңа қала деп ... Науакент түрік қағандарының сарайы және соғдылардың қаласы болған.
Жол Науакенттен шыққасын ... ... ... ... аса ... ... ... Түріктерінің астанасы (кей түргештер, қарлықтар астанасы) Суябқа келеді. Бұ қала туралы қытай, араб ... X ғ, ... ... ... ... ... рөлі Баласағұнға көшеді, тегі оның ертеректегі аты Беклиг немесе ... ... ... ... ... ... ... астанасы ретінде белгілі, оны кейін XIII ғ. бас кезінде қарақытайлар қиратады. Қала содан қайта салынады, бірақ XIV ғ. тағы да ... ... ғана ... Бұ ... ... жері ... Тоқмақ қаласына жақын жерде және орта ғасырдың кепке белгілі екі ескерткішіне -- ... мен ... қала ... ... ... ... керуен жолдың не солтүстік, не оңтүстік тармақтарымен жүріп, Ыссық көлдің жағалауына шығады. Оңтүстік жақпен жүрген керуендер ... ... ... ... ... ... ... ал жолдың солтүстік тармағында шағын керуен сарайлар орны ... ... ... ... ... ... Сосын осынау екі айрық жол Бедел асуында бір-бірімен қосылады да, не осы асу ... не ... ... Жібек жолы Қашғар мен Ақсудан барып шығады.
Ал керуен жолы Ыссық көл қазан шұңқырынан Санташ асуы арқылы Қарқара жайлауына ... ... Іле ... ... де, ... оң жағалауын бойлап отырып, Үсек, пен Хоргос алқаптарынан өтіп, Алмалық қаласына барады, ал ... ... ... ... ... ... Хами мен ... көгал аймақтарын басып, Дунхуан мен Қытайға жететін болған.
X -- XII ғғ. Жібек жолының бір ... ... Іле ... ... ... ... өтіп, солтүстік шығысқа қарай кетеді екен. Бұл тармақ Науакенттен ... ... және ... асуы ... жүріп, Іле Алатауының теріскей жоталарына әкелген. Әлгі асуға тағы бір жол Баласағұннан келетін болған. Бұл ... ... ... ... Ұрын-Арж тауы екен. Жол Іле Алатауының баурайындағы, кәзіргі Қастек, Қаскелең мен ... ... ... қалашықтар арқылы Талғар қаласының теріскей шетіне орналасқан Тәлхиз (Тәлхира) қаласына жеткен. Осы арада Талғар өзенінің оң жағалауындағы тау баурайында орта ... аса ірі қала ... ... ... орны ... ... транзитті сауданың үлкен орталығы болған.
Іле алқабына басқа жолмен де келе береді екен: Құлан мен Аспа-радан немесе Нұзкенттен шығып, Шудың орта және ... ... ... барған. Сосын Тасөткел қайраңынан өтіп, жол Щу -- Іле тауларының ... ... ... ... Іле ... теріскей бетіндегі қалаларды қуалай жүрген.
Тәлхизден Жібек жолы екіге айрылады: оңтүстік желісі Есік пен Түрген, Шелек үстімен жүріп, Іленің Борохудзир маңындағы ... ... оның оң ... қуалап, Хорғос арқылы Алмалыққа жетеді де, осындағы Ыссық көл жақтан ... жол ... ... ... осы ... ... Есік ... Лауар сияқты кішкене қалалардың, үлкен қала Шелектік төбешіктеніп қалған орындарын тапты, Іленің оң жағымен жол кәзіргі заман қыстағы Көктал мен ... ... ... ... ... ... қаласының орны бар.
Тәлхизден басталатын теріскей жолы Талғар өзенін ... ... ... ... ... маңындағы өткеліне дейін жеткен. Одан әрі жол Шеңгелді үстімен Алтын Емел белесінен асып, Көксу алқабына түседі де, Екіоғыз қаласына ... Ол ... ... ... ... ... Вильгельм Рубрук бұ қаланы Эквиус деп атаған. Іле алқабының ең үлкен қала ... бірі тап осы ... ... Онда 1253 ж. ... В. Рубрук осынау қалада (иран көпестері) тұрушы еді -- деп жазады.
Жол Екіоғыздан ... ... ... астанасы Қаялыққа (Қойлақ) барады екен. Бұл шаһардың хан базарларымен аты шыққан. Онда ... ... ... ... бар ... да ... Ол ... моңғол ханы Мөңкеге бара жатып, осы қалаға соғып кеткен, ... IX -- ... ... В. ... хабарлайды. Каялық -- қарлықтар орталығы болған, IX г. -- XIII ғ. бас кезінде Іле ... ... ... ... ... ... Каялық Қаратал өзені алқабында көзіргі Антонов селосының шет жағында тұрған. Рубруктың жазбаларына қарағанда, Каялыққа жақын-жуық ... ... ... ... ... жолы сол ... өткен. Содан әрі қарай жол Тентек алқабымен жүріл, Алакөлді айналып өтіп, Жоңғар қақпасын басып Шихо алқабына жетеді, сосын Бесбалықты ... ... ... да, Ішкі Қытай жаққа шығандап кетеді екен.
Алакөлдің оңтүстік-батыс шетінде бір қала болған, оны XIII ғ. саяхатшылары деп ... ... ... ... жолы Арыс ... ... содан Отрар-Фарабқа иек артып, Сырдария бойымен жүріп, Арал өңіріне барған.
Сырдария бойын қуалай жүретін ... жолы ... ... ... ... пен ... ... Бірінші қаланың аты Арыстың Сырдарияға барып құятын жеріне жақын орналасқан, аса үлкен қала жұртының ... ... осы ... дейін жеткен.
Отырар тоғыз жолдың торабында тұрған. Одан шыққан жолдың бір тармағы Шавгарға, екінші тармағы Сырдария өткелінен өтіп, Васиджа қаласына баратын ... Одан ... ... ... оғыздар қаласы Сүткентті басып, Шашқа, ал төмен қарай -- Жентке кеткен. Ал Женттен Қызылқұм арқылы Хорезм мен ... ... ... одан әрі Еділ бойы мен Кавказға асып кететін болған. Жібек жолының осы бөлегі XIII ғ. өзгеше ... ... және ... ... Сарай-Бату, Каффу сияқты шулы-дулы шаһарлар үстімен жүретін болады. Шавғар VIII ғ. деректерінен белгілі, оған, әсілі, Түркістан төңірегінде орналасқан Шүйтөбе қала ... ... ... ... ... ... тұрған жерде, Шавгармен қатар X -- XIII ғғ. Яссы шаһары ірге тебеді, атақты ақын, сопы Ахмет Яссауи со ... ... ... ... шыға жол ... ... -- Янгикентке қарай тартатын. Осы арадан Қызылқұмды басып, тағы бір жол Хорезмге баратын.
Әуелі, ... ... ... ... жол ... асуы ... ... солтүстік жоталарына шығып, Сырдарияны қуалап кететін жолмен жарыса (паралелль) жүретін. Ол ... ... ... ... ... қалалары бар еді. Бұл жол не Таластың төменгі жағынан шығып, содан жоғары өрлеп, Таразға баратын, не Билікөлдің батыс жағасымен ... ... ... ... арқылы бұл да Таразға жететін.
Жібек жолының Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу арқылы өтетін негізгі арқауынан жол ... ... пен ... қарай, Орталық және Шығыс Қазақстан аудандарына, кейін Сарыарқа атымен ... ... ... Ертіс жағалауы мен Алтайға, Моңғолияға асып кетеді екен. Осы ... атты ... ... ... дала жолы өткен. Сөйтіп малға, жүн мен теріге, металға бай Орталық Қазақстан аймағы сауда-саттық байланыс жүйесіне, оның ішінде ... ... ... ... ... ... арқылы Жібек жолы торабымен тоғысады.
Жолдың Отырардан таралған бір желісі Арсубаникеттен өтіп, Арыстанды, Шаян ... ... ... жатаған белесінен асып; ал Шавгар мен Яссыдан шыққан желісі Тұрлан асуынан асып, Сауран мен ... ... ... ... -- ... ... Орталық Қазақстан жазығына шығып, Сарысу мен Кеңгір, Торғай мен Есіл бойларына баратын болған. Сол аймақтан орта ... ... ... ... ... ... сияқты қала жұрттарының қалдықтары табылған. Әсілі, орта ғасыр бастаухаттарында айтылатын. Жұбын, Конгликет, ... мен ... ... жайлауларды, Гарбиан мен Бақырлытау сияқты кен орындарын осы маңайдан іздеген жөн.
Тараздан шыққан тағы бір сауда жолы ... пен ... ... ... ... ... ... қағанының сарайына барып, одан әрі асып, Енисейдегі қырғыздар ... ... ... ... ... ... Шу -- Іле тауының теріскей жоталарымен жүріп Шуға шығады да, сосын оның бойын қуалап ... ... ... ... ... өзге бір желісі Теріскей-Іледегі Шеңгелді маңынан шығып, ... мен ... ... ... ... ... өңіріне, сосын Іледен тарайтын Ортасуды жиектеп. сол арадағы Ақтам қала жұртының орнын басып, көлдің ... 8 ... ... ... ... шығады. Керуендер бұғазды кешіп өтіп, Тоқырауын өзенінің құярлығына жуық жерден шығады екен ... оның ... ... әрі ... ... қарай кетеді.
Теріскей-Іле жолының бір желісі Алакөлді батыс жағынан айналып өтіп ... ... ... ... ... жеріне жеткен. Тарбағатайда, Ертіс жағалауында Кимеқтың Банджар, Ханауыш, Астұр, Сисан секілді қалалары және айналасы бекіністі қамалмен қоршалған, ... ... ... ... зор қала -- орналасқан еді. Кимеқтың қалалары сауда жолдары арқылы Енисейдегі ... ... ... қалаларымен, Шығыс Түркістанның көгалды аймақтарымен байланысып отырған.
2. Сауда мен тауарлары.
Жібек жолы әуелгі кезде қытай жібегін шетелдерге шығаруға ... ... ... реті ... ... Рим мен ... ... мен Ираннан, Араб халифатынан, кейінірек Еуропа мен Русьтен осынау күре жолмен мирра мен ладан, жасмин суы мен амбра, кардамон мен ... ... ... мен ... өті, ... мен ... бояулар мен минералдық шикізат, гауһар мен яшма, янтарь мен кораллдар, піл сүйегі мен , ... ... пен ... ұлпандар мен теңгелер, садақ пен жебелер, семсер мен сүңгілер т.б. көптеген заттар әрлі-берлі тасылып жатқан. ... ... ... салу үшін ... атақты сәйгүліктері мен араб арғымақтарын, түйелер мен пілдерін, мүйізтұмсықтар мен арыстандарды, ілбіс пен жайранды, қаршығалар мен ... тоты ... мен ... алып жүрген.
Жібек жолы арқылы жүзім, шабдалы мен қауындар, бұрыш, қалампырлар, қант, көкөніс пен жемістер, әртүрлі ... ... ... ... ең ... ... жібек екен. Алтынмен бірге ол халықаралық валюта болған, оны хандар мен елшілерге тарту еткен, жалдамалы әскерге жалақы етіп ... ... ... ... ... ... тасылатын жібек пен басқа да тауарлардың бір бөлегі қазақ даласының қалаларында қалып ... ... ... -- ... ... айғағы.
Сондай сирек кездесетін және халықаралық сауданы зерттеуге аса қажет олжаның қатарына Отырардың күміс көмбесі жатады. Ол өзінің құрамы жағынан ақшалы-заттық олжа ... ... ... ... ... ... Оның ішінде: Шығыс Түркістандағы Алмалық, Пулад, Емил (Омыл) Орда әл-Азам теңге сарайлары, еуропалықтан -- ... кіші ... -- ... ... ... ... -- Жент ... сарайларының өнімдері бар. Теңгелерді шекіген кез -- XIII ғ. 60-жж. екінші ... ... ... ... жолы үстінде тұрған қалалардың бар.
Жібек жолымен тек бұйымдар ғана ... ... ... ... ... да таратылатын болған, әрине егер олардың әлеуметтік заказы болса, олар ... бір ... ... ... ... әзірленген жерге тап бола қалса, кеңінен тарап кетеді екен.
3. ... ... ... және бірін-бірі байытуы
Орта ғасырлардың бастапқы кезінде Азияда аса кең ... мен ... ... ... әлемнің төрт патшалығының концепциясы етек алып жайылған еді. Осынау әрқайсысы замандастарының көз ... ... ғана тән ... ... Сүй ... (589 -- 618 жж.) мен Тан ... (618 -- 907 жж.) ... қол астында біріккен Қытай, Үнді билеушілерінің патшалықтары, Тынық Мұхиттан бастап, Қара ... ... ... бірлестігі, Персия мен Византия сияқты мемлекеттер дүниенің төрт тұсында орналасқан әлемдік терт ... ... деп ... ... -- ... ... ... (Үндістан), батыста -- бағалы тастар патшасы (Иран мен Византия), солтүстікте -- сәйгүліктер патшасы ... ... ... -- ... патшасы (Қытай). Осы идея сосын мұсылман авторларына да ... ... ... Кушания қыстағы үйлерінің қабырғаларындағы суреттер осы концепцияның айқын көрінісі болып табылады, онда бір қабырғада -- ... ... ... ... -- ... ... мен үнді брахмандары, үшіншісінде -- парсы ... мен рим ... ... ... бір алыс ... ... тек өз мемлекеттерінің табыстары туралы ғана емес, басқа мәдениеттері құндылықтарын да игеру туралы жазған, ... ... ... ... бір ... ... ... міне, осында болатын.
Тауарларды, қолданбалы өнердің, сәулет өнері мен қабырға ... ... ... мен ... ... ... ... пен Батыс елдеріне саз бен би өнері де, сахналық ойындар да кеңінен таратылып отырған.
Шетел оркестрлері сарай қызметіндегі кісілер құрамына енгізілген.
Мәселен, ... ... ... Изунь 30 мың сазгер ұстаған. Түрік қағанының Суяб ... ... ... ... ... ... сипаттама сақталып қалған. . Тан әулеті Қытайында ең көп жайылған саз Шығыс ... мен Орта ... ... ... Құш пен Қашғардың, Бұқар мен Самарқанд -- Үндістанның сазгерлік ... ... ... ... арқасында қытайдың саздық дәстүрімен ұласып, табысып кетеді.
Иран, соғды мен түрік актерлері Қытайдың хореографиялық мәдениетіне көптеген жаңалықтар ... ... ... ... ... жиі-жиі өнер көрсетіп тұрады. Византия императоры әйелінің орыстың кінәз әйелі Ольганың құрметіне берген түскі қабылдауы ... ... ... мен ... жиналғандардың көнлін көтеріп, рахатқа бөлейді, ал Мануил І-нің салжық ... ... ... ... ... ... түрік акробаты алмағайып сальтоны орындаған. Сол сияқты өнерпаздар маска киіп ойын көрсеткен деседі.
Мұндай дәстүрлер кейінгі уақыттарға дейін мұсылман ... ... ... ... ... Бағдатта актерлер маска киіп, халиф алдында өнерлерін паш еткен.
Жібек жолы бойынан әртүрлі жердегі ескерткіштерді қазған кездері мәдениеттердің ... және ... ... бірі ... ... ... ... дәйектер табылған: бишілер мен биші әйелдерді, маскалы актерлерді, түйе үстіне жайғасып отырған ... ... ... Тан ... терракот коллекциясы -- осының айғағы. Мұндағы көптеген артистердің бет бейнесінен Орта Азия халықтары өкілдері екені ... ... ... ... мен ... ... және Шығыс Түркістанның қалаларындағы салтанат залдарында сақталып қалған қабырғалардағы суреттерде сазшылар мен ... ... Биші ... ... ... таңғажайып мүсіні Пенджикенттен табылды. Сырдария бойындағы Кедер қаласында қазба жүргізген ... X -- XI ғг. ... қыш ... ... Дін ... ... діни идеялар да кең таратылып отырған, ал миссионерлер өз дінін ... ... арғы ... елдерге барып таратқан. Үндістаннан Орта Азия мен Шығыс Түркістан ... ... ... ... ... мен ... ... -- христиан діні, сосын барып ислам ... ... ... ... ... ... Орта Азия мен ... арқылы барған. Бұл әрекет б. з. бұрынғы I ғ. ... ... ... мен Қытайға будда дінін таратуда ортаазиялық діндарлар мен миссионерлер, әсіресе соғдылар, парфяндар мен қаңлылар көп еңбек ... Б. з. II -- III ғғ. ... ... ... таратылған, тегі, бұл Кушан империясының Шығыстағы саяси мақсаттарына байланысты болғанға ұқсайды.
Ерте ортағасырларда буддизмнің негізгі ... ... ... өз ... ... ... дінін Орталық Азияда тарату ісінде тек солар ғана ... рөл ... ... ... ... ... ... терминдерді талдап тексергенде, олардың соғдының көмегімен алынғаны анықталды. Ұлы жібек жолы үстіндегі бірқатар қалалардан будда ескерткіштері табылды.
Түріктер VI ғ. бастап ... ... ... өз ... ... ... ... түрік қағанының будда дініне ықылас білдіргенін жазады. Зерттеушілер пікіріне келсек, VII ғ. ... ... ... ... ... ... буддашы болған немесе буддизмге қамқорлық жасаған. Бұл жәйт олардың отырықшылыққа және қала өміріне өтуімен тығыз ... ... ... мен ... ... ... дәрежеде кең тараған. Ең әуелі бұл осы өлкеден буддалық құрылыстардың табылуынан көрінеді. Будда ескерткіштері Шу алқабының Ақбешім, Қызылөзен, ... ... ... қала ... ... ... әдарияттар (монастырлар), шіркеулер, будда кейіпкерлері мен көріністері бейнеленген ... мен ... ... ... олжалар ішінде Үндістан импорты да көп кездеседі: буддалар мен буддашылардың қола мен күмістен құйылып, алтынмен апталып, асыл тастармен ... ... қола ... мен ... ... зат ... ... тас бедерлер, бір кездері будда ғимараттары мен одарияттарына қойылған әулие-әнбиелердің тас бейнелері, сирек мүліктері болған будда иконографиясы сюжеттері бар ... ... ... ... ашқан жаңалықтары қатарына орта ғасырдың белгілі қаласы Исфиджаб-Сайрам үйінділеріне таяу жерден табылған жер асты ... ... жолы ... ... ... ... ... оты бүддизмнен қалмай христиан діні де тараған. V ғ. ... ... ... Рим ... ... ... мазһабы пайда болады.
Мария бике құдайды емес, адамды ... ... тек ... ... ... оның ... иесі ғана деп ... Оның пікірі бойынша, Мария бикені тәңірия демей, Христосты туушы деген ... Атап ... оның осы ... қалың көпті әбігер етіп, береке-құтын қашырды. Бұл 325 ж. ... ... ... дін ... ... ... ол қағида бойынша, Христос бөлуге болмайтын -- адамдық және құдайлық киелі қасиеттің иесі болып есептелетін, сол ... де оның ... ... екенін жоққа шығаруды ресми шіркеу барып тұрған дінсіздік деп таниды. Несторийдің ілімі 431 ж. Эфес ... ... ... ... ... ... бастайды. Осындай қуғын-сүргіннің салдарынан олар шарасыздықтан Иранға қашады. Несторийдің жақтастары Персиядағы Нисибин қаласында мектеп ұйымдастырады да, Византияға қарсы ... ... ... ... біріктіреді.
Сирияның бай көпестері мен қолөнершілері Константинопольдегі базардан айрылғаннан кейін, Шығысқа қарай жылжиды. Олардың отарлары мен сауда ... ... ... ... ... ... ... жолдың ұзына бойынан сирия жазуы мен сирия христиандығының белгілері кездесіп жатады, ал онда ... ... ... өте ерте ... ... ... сан ғасырға созылған экономикалық байланысы нәтижесінде, Аравия түбегі мен Үндістанға, Орта Азия елдеріне ... ... ... арта түседі. Соңғысында иран мен түрік тілдері сирия тілінің ықпалына түседі.
VII -- VIII ғғ. несториандық ағым Оңтүстік ... мен ... ... ... ... ... ... христиан шіркеулері болады. Патриарх Тимофей кезінде (780 -- 819 жж.) ... ... ... ... -- ... қарлықтар жабғысы болса керек -- қабылдайды. IX -- X ғғ. ... ... ... метрополиясы құрылады, Тараз бен Меркеде христиан шіркеулері жұмыс істейді; христиан Сырдария қалаларында да тарап жатады.
Қаялықта өздерінің шіркеуі, сол сияқты ... ... ... іле ... ... жөнінде Вильгельм Рубрук мәлімет қалдырған. XIV ғ. Ыссық көлдің жағалауында бір христиан ... ... онда ... ... ... сақталған.
Жамұқат пен Науакет қалаларының мазарларын қазған кезде олардан күміс және қола ... бар ... ... анықталды. Қызылөзек қала жұртынан нефрит крестінің кездейсоқ табылғаны да елге мәлім. Шымкент музейінде Төрткөл төбе қала жұртынан табылған, бүйірінде ... ... -- ... пен көгершін салынған келі қойылған. Таразды қазған кезде VI -- VIII ғғ. қабатынан сирия жазуымен деген ... бар қыш ... ... ... ... ... ... XIV ғ. аяғына дейін жасалған, ұлттары түрік, Орта Азия ... діни ... мен діни ... аса ... туындылары қатарына, бетінде несториандық жазу мен символикасы бар қайрақ тастар жатады.
Жетісуда христиан қауымының болғаны туралы ... ... ... ... ғана емес, қыш ыдыстардағы, үлкен хұмдардың мойындарындағы соғды жазуларынан да байқаймыз. ... ... -- деп ... ... сөзі ... эпитафиясындағы терминімен мағыналас. Ал, ондағы сөзі Иарық-Тегіннің христиан ... ... ... ... келтірмейді.
Сөйтіп, археологиялық және эпиграфикалық олжалар, ортағасырлық деректерімен қосыла келе, христиан дінінің тараған жолдарын анық көрсетеді.
Жібек жолымен III г. ... ... ... ... діні де тараған, ол аз уақыт ішінде жеделдетіп Италиядан Қытайға дейін жайылады. Тұтас алғанда ол зороастризм мен ... ... ... ... ... ... ол ... идеясын, ал зороастризмнен -- жақсылық пен жамандықтың, жарық пен ... ... ... ... ... ... таратуда да жетекші рөл атқарады. VIII ғ. бас кезінде манихейлердің жоғарғы басшысының ... ... ... ... дін Орта Азияда ұзақ уақыт бойы өмір сүрген, сонда оның пантеонына, терминологиясына, ... ... ... буддизм қатты әсер еткен.
Манихей дінінің үмбеттері Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанда, ең алдымен отырықшы жұрт арасында ... ... ... ... табылған атты манихей шығармасының көне ұйғыр қолжазбасында бұл кітап ... ... -- ... Бұл ... сөз белгілі Тараз қаласы жайында болып отыр. Сол сияқты манихей ғимараттары Жетісудың басқа да қалаларында, оның ішінде Баласағұн мен Шігілбалықта ... ... ... ... ... табылған, манихейліктің Көк Тәңрісі болып есептелетін, әйел бейнесі мен ай (жарты ай) салынған қола қангайды да манихей дінінің ... ... ... ... жөн шығар.
Ортағасырлардағы Қазақстан қалалары тұрғындары арасында б. з. дейінгі VII -- VI ғғ. ежелгі Иран территориясында туған зороастрлық ... де ... ... Оның ... ... ... төрт ... -- су, от, жер мен ауа киелі деп ... ... ... діні ескерткіштерін Орта Азиядан, Соғдиядан, Сырдария қалалары мен Жетісудан кездестіруге болады. Олар мұнара секілді ... ... ... от ... ... Олар ... мен ... қала жұртының топографиясында сақталған. Алайда Орта Азия мен Қазақстанда зороастрлықтың қағидаға айналған ... түрі ... ... түрі ... Ол ... ... ... дін мен отқа, ата-бабалар аруағына, жануарларға -- қойға, ат пен ... ... ... ... ... ... Осы ... байланысты табылған нәрселер: мәйітті оссуарийлерге -- қыш жәшіктерге, хұмдарға салып ... ... жер ... ... -- наусаларға қою, сүйекті үйіп жерлеу сияқты ... ... ... ... байланысты көптеген табынудың ырым-жырымдары Қазақстан қалаларында ислам пайда болғаннан кейін де сақталып қалып жүрді.
Мәселен, XII ғ. Отырар ... ... ... жерошақ-михрабтар табылған. Бедерлі оюлармен өрнектелген сол ошақтар киелі отты жағуға арналған. Бұл қала ... ... ... ... араб жазуын қабылдаған кісілер үйлерінің өзінде жылтырап жанып тұратын ұлы маздеизмнің қасиетті отының алыстан жеткен сәулесі болатын.
Дегенмен Қазақстанда бел алған ... ... ... ... де, ... ... де, зороастр дінін де, жергілікті Тәңріге табынушылықты да ығыстырып, ысырып тастады. Жаңа дін Жібек жолының көптеген қалаларында біржолата ... ... -- IX ғғ. ... баяндайтын деректер Оңтүстік Қазақстан халқының жаппай ислам дініне кіргенін жазады. 840 ж. Нуһ ибн Асад Испиджабты бағындырады. 859 ж. оның ... ... ибн Асад ... ... ... 766 ж. ... ... және Қазақстанның Оңтүстігіне саяси өктемдігін жүргізген қарлықтар мұсылман мәдениетінің ықпалына өзгелерден гөрі бұрынырақ түседі. Олар исламды тіпті Махди ... (775 -- 785 жж.) ... ... ... де ... бар. ... бұл ... олардың белгілі бір бөлегі жөнінде ғана болса керек, өйткені 853 ж. Исмаил ибн-Ахмад Таразды ... .
X ғ. бас ... ... әулетінің негізін салушы Сатық исламды қабылдайды, ал оның ұлы Боғрахан Харун б. Мұса 960 ж. ... ... дін деп ... Жаңа дін ... көшпелілер арасына да тарайды. Баяғы Ибн Хаукал Фараб, Кеңжиде мен Шаш арасында көшіп-қонып жүретін мұсылман түріктер туралы ... XI -- XIII ғғ. ... ... ... арасына жайылғаны жөнінде де мәліметтер бар.
IX ғ. мен XIII ғ. бас кезіндегі ескерткіштерге археологиялық ... ... ... сол ... мұсылмандардың қалалық мәдениетінің құрылып, қалыптаса бастағанын байқадық. Тараз бен ... ... ... мешіттерге айналдырылады. Исламды ұстанатын халық саны көбейген сайын қалаларда ... ... ... ... ... ... кезінде Орта Азия мен Қазақстан қалаларында пайда болған құрылыстар қатарына қоғамдық моншалар да жатады.
IX -- X ғғ. екінші жартысында өлікті жер ... ... қою, ... мола ... қою ғұрпы өзгертіліп, мәйіттің басы құбылаға қаратылып қойылатын болады. Қабырға әртүрлі заттар қойылмайтын болады. Мұсылмандардың ең ... ... ... көгалды аймағында IX -- X ғғ. пайда болған. XI -- XII ғғ. қорымдарда зират басына үлкен мазарлар, сағаналар (мәселен, ... ... ... Айша ... ... ... әрпінің көркемдік мүмкіндігін пайдалануға арналған керамика табылды. Сондай жазулардың бірсыпырасының көркемдік ... ғана ... ... ... ізгі ... ... айтылады. Металдан жасалған сәндік бұйымдарға мода таралады, сол сияқты ізгі тілеулі, діни мағынадағы жазулары бар ... мода ... ... жолы ... ... Батыс пен Шығыс, Еуропа мен Азияның біріне бірі ұқсамайтын әртүрлі мәдениеттері ... ... ... ... ... ... ... кезде тәуелсіздік алған Қазақстан өзінің жерінің байтақтығын икемді пайдалана біліп транспорттық көпір болу саясатын ... ... ... яғни Ұлы ... ... ... ... бір көрінісі десек те болады.
Әрине ол кезең мен ... ... ... ... де емес ... ... ... Қытай Халық Республикасынан ағылған жүк тасқыны қазір күннен-күнге еселеп артып, көбейіп келеді. Биыл ұшақтардың еркін еліміз террриториясынан ұшып өтуіне терминал ... ... ... Ұлы Жібек жолымен кезінде әуелеп ұшқан құстар жүрген ауамен де қатынасу күшейе ... Бұл ... ... жан ... білдірсе керек.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. А. Тұңғыш
2. Заман - Қазақстан - 1995ж. №13 -- ... ... К.Р. ... ... дәрістер курсы. 1-кітап. Ежелгі заманнан 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейін. А., 2004, 118 ... ... ... көне ... А., 1993, 187 ... ... Ч. ... тарихы. А., 2003, 39-56 беттер

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлы Жібек жолы туралы26 бет
Ұлы Жібек жолының пайда болу тарихы3 бет
Апаттық-құтқару қызметтері мен құрылымдарының міндеттері5 бет
Ботаникалық ресурстану ғылымы және оның ғылымдар жүйесіндегі орны6 бет
Вегетативті жүйке жүйесі туралы түсінік8 бет
Жер ресурстарын тиімді пайдалану және қорғау туралы34 бет
Ми қабықтары Перифериялық жүйке жүйесі8 бет
Флора4 бет
"Ұлы Жібек Жолы."16 бет
«Ленгір-Баянауыл» автомобиль жолының технико-экономикалық негіздеу58 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь