Философияның пайда болуы мен дамуы, негізгі тарихи типтері

ЖОСПАР
1. Ежелгі Шығыс философиясы. Көне Қытай философиясы. Көне Үнді философиясы
2. Ежелгі грек философиясы. Космоорталықтық.
3. Ортағасырлық философиясы. Теолталықтық. Мұсылман шығысының ортағасыр философиясы.
4. Қайта өрлеу дәуірі философиясы. Антропоорталық және гуманизм. Пантеизм. Жаңа дәуір филоософиясы. Эмпиризм және рационализм (Ф. Бэкон, Р. Декарт)
5.Ағартушылық философия. ХУІІІғ. Француз материализмі. Классикалық неміс философиясы (И.Кант, гегель, Л. Фейербах)
6. Маркстік философияның пайда болуы мен дамуы. Тарихты материалистік тұрғыдан түсіну.
7. Орыс философиясының пайда болуы мен дамуы. Славянофильдік және батысшылдық бағыттар.
8. Қазақ философиясының пайда болуы мен дамуы. Қазақстандағы ағартушылық философия (Ш. Уалиханов, Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаев)
9. Осы заманғы батыс философиясының негізгі бағыттары (позитивизм, прагматизм, экзистенциализм, неотизм, герменевтика)
        
        Философияның пайда болуы мен дамуы, негізгі тарихи типтері. Осы заманғы
батыстық философия
ЖОСПАР
1. Ежелгі Шығыс философиясы. Көне Қытай философиясы. Көне Үнді ... ... грек ... ... ... ... ... Мұсылман шығысының ортағасыр
философиясы.
4. Қайта өрлеу дәуірі философиясы. Антропоорталық және ... ... ... ... Эмпиризм және рационализм (Ф. Бэкон, Р. Декарт)
5.Ағартушылық философия. ХУІІІғ. Француз материализмі. Классикалық неміс
философиясы (И.Кант, гегель, Л. ... ... ... ... болуы мен дамуы. Тарихты материалистік
тұрғыдан түсіну.
7. Орыс философиясының пайда болуы мен дамуы. ... ... ... Қазақ философиясының пайда болуы мен дамуы. Қазақстандағы ағартушылық
философия (Ш. Уалиханов, Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаев)
9. Осы ... ... ... ... ... ... экзистенциализм, неотизм, герменевтика)
1. Ежелгі Шығыс философиясы. Көне Қытай философиясы. Көне Үнді философиясы.
Ол біздің ... ... Х ... ... Бұл қола ... ... құрылымының ыдырауы, тауарлы ақша қатынасының қалыптасуы,
мемлекеттің пайда болу кезеңдері болатын.Ертедегі Шығыс философиясы соған
дейін қалыптасқан ... одан соң діни ... ... ... ... ... ... Ертедегі Шығыс Философиясының
қалыптасуы екі түрлі мәселе төңірегінде жүргізілді. Бірі-аспан, Ай, Күн
осылардың шығу тегі, өзара байланысы, әлемдегі барлық тіршілікке ... ... ... адамгершілік, адамдық қатынас төңірегінде
қалыптасқан. Бұлар мифологиялық ұғымдар негізінде болды. Бірақ мифология
олардың себептерін ашуға тырыспады, тек ... ... ... Үнді ... Ол ... ... ... Ертедегі
Үндістан төрт кастаға бөлінген. Бірі-әскери, аристократиялық каста
(кшатрий), екіншісі-абыздар ... ... ... бос қоғам
мүшелері (вайшилер), төртіншісі-төменгі каста (шудралар). Шудралар
теңсіздік, жұпыны жағдайда болды. ... ... ... ... масайрап, үстемдік құрып кетті. Өйткені брахманизмдер
мифологиялық көзқарасқа негізделген, оның төрт түрлі ведасына немесе
құдайларды ... мен ... ... ... ... ... ... бұрынғы УІІ-УІ ғасырларда брахманизм ішінен түрлі
ағымдар пайда болды. Олардың ... ... ... мен ... ... ... ... философия қалыптасты. Джайнизм – этикалық
ілім. Оның негізі-адам жанын тән қыспағынан, құлқын құлдығынан босаты.
Джайнизм-материяны ... ... ... ... ... зат ... ... оған материядан бақса кеңістік, уақыт, қозғалыс, тыныштық
кіреді. Ал жанның басты белгісі джайнизм бойынша сана. Жан ... ... ... Бірақ ол денемен бірге өмір сүреді.
Буддизм-біздің заманымызға дейінгі УІ-У ... діни ілім ... ... Ол ... қарсы, әділдік көксеген таптар арасында пайда
болды. Кейіріек үстем таптар оны ... ... ... ... ... ... ... буддизм құлдық қоғам пайда болған соң ірі үстем
таптарға сүйенеді. Буддизм христиан, ислам діндері сияқты дүниежүзілік ірі
діндерге жатады. Оның ... ... - ... ... ... ... ... жжСол кезден бастап ол будда дінінің негізін салушыға айналады. Бұл
Шығыс ... ... ... кең ... ... теориялық
философиядан гөрі діни этикаға негізделген.
Буддизмде төрт басты мәселе бар: 1) өмір ... ... 2) ол ... бар ... ... бола берсе деген құштарлық, тыйымсыз
әуестік); 3) азаптарды тоқтатудың ... бар; 4) ... ... бар. ... ... азаптан құтылу о дүниеде емес, осы дүниеде
болмақ. Ертедегі үнді философиясында материалистік ағым да болды. ... ... ... дейді. Локаята бұл дүниеден басқа о дүние бар
дегенге сенбестік ... ... ... ауа (жел), от (сәуле) су,
жерден тұрады дейді. Өлген организм ыдырап, алғашқыда өзін бөлшектерге
айналады-мыс. Олардың ... ... пен азап ... азапты жою
мүмкін емес, бірақ жеңілдетуге, азайтуға болады. Үнді ... ... ... осы ... ... ... ... локаятадан басқа 6
бағдарда өмір сүреді. Олар: ведена, ... ... ... ... ... ... философиясы. Ол біздің заманымыздан бұрынғы УІ-У ғасырларда
пайда болды. Оған дейін Қытай идеологиясы мен саясатында екі бағыт
айқындала басталды.: консерваторлық (не ... және ... ... екіншісі-атеистік бағыттар. Алғашқы материалистер пікінрінше,
әрбір зат бес түрлі бастапқы элементтен (металл, ағаш, су, от, жер) ... ... ... ... ... жаратылуы, дамуы
«даоға» байланысты. Ертедегі қытай философиясында конфуцийлік бағыт басты
рөл атқарды. Оның негізін салған атақты –Конфуций ... ... ... ... ... оның атқарған рөлі ерекше. Конфуций
қатаң тәртіп болуын ... Ол Өз ... ... төрт
принципті ұстады.1( бос қиялға салынбау; 2) «мен білемін» дегендіктен аулақ
болу; 3)қасарыстық көрсетпеу; 4) өзінің жеке басы жайлы ойламау.
Ол үш ... ... ... ... а) ... пен бағынышты; б)
әке мен бала; в) ері мен әйелі. Осы үш салада үстемдік ететін – біріншілер.
Оның ұстанған жолы: 1) ... 2) ... сүю; 3) ... ... ... ... ... табиғаты жағынан бір-біріне
жақын, ал айырмашылықтары тәрбие барысынан туындайды» - дейді.»жаңаны білу
үшін ескі ... ... ... іс, ... ... – бос әрекет»
деген болатын. «Өзіңе қаламайтыңынды басқаға жасама. Сонда мемлекетке
қастандық ... ... ол ... да ... - деді. Конфуций
іліміне қарама-қарсы Мо-Цзы (б.з.б. 479-4000 жж) философиясы пайда болды.
Ол күні бұрын белгінетін өмір жоқ, әрбір адам тағдыры оның ... ... ... деді. Біздің барлық біліліміз екі
нәрсеге – сезімге (у-лу) және ойлауға (син) байланысты дейді. Таным көп
жағдай ат ... ... ... ... олар жалпы атау, рулық атау,
жеке атау бар дейді. Жеке атау нақты ... ... ... ... ... ... пікір айту категориясын, логикалық әдісті
қолданды.
Идеализм мен мистикаға қарсы күресте ... ... Дао ... ... ... ... ... Оның пікірінше, табиғат пен адамдарды
басқаратын –Көк Аспан емес, Дао. «Дао – заттардың табиғи өну, өсу, өшуі, ол
Цзы ... ... ... ... ... – деді. Бүкіл әлем сол
заңға бағынады.». Лао-Цзы пікірі бойынша адам заттардың табиғи даму
процесіне араласпауы керек. Ал кімде-кім оған ... оны ... ... ... ... ... ол адам ... ұшырайды – дейді
Оның пікірінше, зиян мен сәтсіздік адамның заттардың табиғи тіршілігіне
араласуынан. Өйткені олар Дао ... ... деп ... ілімі – қайшылықтары көп ілім. Бір жағынан, ол кертартпа рөл
атқарады, ескілікті көксесе, екінші жағынан ілгері жылжуды жақтайды, ... ... ... ... ... ... ... Қытай философиясы
Конфуций мен Дао, данышпан бастаушысы лао-Цзы төңірегінде топталды. ... ... ... ... ... ... ... Қытайда олар Конфуций төңірегінде қалыптасты. Мәселен болмыс пен
бейболмыс, олардың мәні мен ... ... ... ... ... мен ... ... ретінде қараса, Қытай
философиясында осы пікірді негізге ала отырып, Аспанды билейтін ер рухы
«ян», жерді билейтін - әйел рухы ... ... ... философиясы бойынша, түрсіз, түссіз, бейнелейтін, ретсіз әлемде екі
рух пайда болды: олардыі бірі – ... ... Үнді ... ... ... пен ... арасында байланыспен қатар айырмашылықта бар
екені айтылады. Бейболмыс – асот ретсіз космос әлемін бейнелейді. Ең
жоғары Брахман-бұл мәңгі ... ... ... ... ... құбылыс. Ол әрі мәнді, әрі мәнсіз, табиғи нәрселерден аулақ. Бұл
Қытай философиясынанда орын алған. Дао-мәнді, мәнсіз, шексіз, ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, болмыс бейболмыстан тарайды. Сөйтіп ертегі Шығыс
философтары көп ... ... қана ... оның ... ... ... себептері деген. Үнді философтарыныі пікірі де осыған
ұқсас. Болмыс пен бейболмыс, жекелік пен көпшілік, мәңгілік пен мезгіл,
өзгеріс ойды оятады, дінмен ... ... ... ... ... ... мәселесі - адам проблемасы. Адамр мен
Құдайлар арасында белгілі бір ... ... ... бар деп ... Оның философиясы-гуманизм. «өзіңн ұнамайтыңды басқаға жасама»-дейді
Конфуций.
Үнді ... ... ... ... ... ... сәйкес төрт нәрсені
баса айтып, шындық деп қарайды. Олар: азап, оның себебі, одан шығу жолы,
одан құтылу.
Кейінірек, Шығыс философиясы Антик ... ... ... ... грек ... ... ... б.з.д УІІ-УІ ғасырлар аралығында Кіші Азияның батыс
жағалауында орналасқан ... ... қала – ... одан ... ... грек қалаларында, сондай-ақ Сицилияның терістік
жағалауындағы қалаларда, Грецияның өз ішіндегі ... ... ... ... философия ІІ-І ғасырларда қалыптасты. Бұл ертедегі грек елі
мен Римде құлдық қоғамның шарықтау кезі еді. Мәдениет дамыды., гректер
арасынан поэзия, ... ... ... ... ... ... ... өкілдері Гомер, Эсхил, Аристофан, Софокл, Геродот,
Ксенофонт, Демокрит, Эпикур, Сократ, Платон, Аристотель дүниеге келді. Бұл
белгілі дәрежеде қалыптасқан философияның тұрпайы ... да ... ... Грек ... ... ... ... дүниеге әкелді. Оның
бастамасы Милет қаласынан шықты.
Фалес б.з.д. 625-547 жылдарда сауда адамы болған. Ол кезеңде Вавилон,
Египет елдерін талай аралаған. Көп ... ... Оның ... ... ... ... Күн тұтылатынын есептеп болжағаны үшін барлық жерге
таралды. Фалестің пікірінше, әлемде барлық заттар судан пайда болған. Бәрі
содан ... Суды ... ... ... ... жылытып, ысытсаң
буға айналады. Сусыз тіршілік жоқ. Дүние негізі су деген. Фалестің
айтуынша, дүние- жанды құбылыс. ... не ... не?», ... ... ол ... ... жауап берген. «Дүниеде ең ақылды не?» - деген
сұрауға: «Уақыт-деп ... ... ол ... де ... ... ... не?» ... сұраққа: «қажеттілік-деген, ол бәріне әмірші»,
«Ең қиын не?» деген сауалғав :»Өзіңді-өзің тану»-депті. «Ең жеңіл не?»
дегенге: «Басқаларға кеңес беру» - деген ... ... ... ... ... өкілі Анахарсис айтқан екен.
Анаксимандр (б.з.д. 610-547 жж.). Оның пікірінше, дүние ... ... бір зат ... белгісіз, байыпталмайтын бастама-апейрон. Дүние пайда
болып, жойылып жатады. Мәңгі өзгермейтін жойылмайтын – ... ... ... мен көп ... болжамдады. Оның апейрон туралы пікірі
материяны философиялық тұрғыдан қазіргі пайымдауға жақын келді.
Анаксимен (585-525 дүниенің негізі ауа деп ... ... ... ... су, жер тас, от пайда болады ждеп есептді. Ол ауасыз тіршілік
жоқ, жан дегеніміз-ауа десе керек.
Гераклит (535-475). Ол Эфес ... ... Оның ... ... қозғалмайтын ешнәрсе жоқ. Бәрі ағыста, бәрі өзгерісте.
Қозғалыс мәңгі. «Мына космос барлық тіршілікке ... оны ... ... ... адам ... жоқ, мәңгі тірі, ретімен жанып, ретімен өшетін от, ол
солай ... қала ... ... ... «дүниедегі барлық құбылыс
оттан жаралған, олай болса жан да оттан жаралған Әрбір зат өзінің қарама-
қарсысына айналады, Мысалы, суық-жылыға, ... ...... ... ... Бір суға екі рет ... ... Теңіз суы әрі
таза, әрі лас. Балықтарға қолайлы, адамдарға қолайсыз, зиян Олай болса,
қарам-қарсылық ... ... ... ... ... ... ... Оның ойынша: бәрі де екі бастамадан-от пен жерден
тұрады. Онда бос ... жоқ. Олай ... еш ... ... ... ... әрі ... Ол философияға «болмыс» ұғымын ендірді.
Парменит бойынша болмасы, көзбен көру, сезім ... ... ... Оны тек ... ... білу ... Оның ... сөзі: «болмыс бар,
бейболмыс жоқ».
Оның шәкірті болған Зенон (490-430). Ол бірнеше ғажап ойлар айтты. Оның
бірі - ... ... ... ... қуып жетте алмайды. Садақтың оғы
ешқашан нысанаға жетпейді дегені. Ол әрине өмірде олай емес. Бірақ ... ... ... ... ... ... жүретін жолын,
садақ оғының нысанаға дейінгі аралығын зенон алдымен ... етіп ... ... ... тағы екіге бөледі. Ахиллда, садақ оғы да әр уақыта
сол ... ... ... ... Ал ... ... болғандықтан, оның
шегіне ешқашан жету мүмкін емес. Сондықтан Зенон теория жүзінде Ахилл
тасбақаны қуып жете алмайды, ал садақ оғы ... ... ... ... қозғалыс пен жүру қашанда үздік пен үздіксіздіктің диалектикалық
бірлікте екенін білмеді. Ол «Бірлік көп емес, ол бөлінбейді. Егер ... ... ... емес, көптік»-дейді.
Эмпедокл (490-430) диалектика бар жерде антидилектика, метафизика да бар,
идеализм бар ... ... бар. ...... ... ішінен
шыққан материалист. Дүниенің түрлі құбылыстарын ол төрт бастамадан
шығарады. Олар: от,ауа, су және жер. ... ... осы ... ... ... ыдырауынан жойылады. Бұлардан басқа екі рухани
бастама бар: сүйіспеншілік пен қастандық. Оның айтқан екі болжамы. Бірі
–Күннің тұтылуы, Жер мен ... ... ... тура келіп, қабаттасуы.
Екіншісі – сәуленің әлемде таралуы үшін уақыттың керектігі. Олай ... ... ... ... (500-428). Күн – материалдық дене, құдай емес, жұлдыздар –
қыздырылған тас. Оны ... ... ... ... Ертедегі гректердің
арасынан софистер де шықты. Солардың бірі – Протагор (480-410). Ол «барлық
заттардың өлшемі – ... ...... (483-375). Олар шыңдықты
дәлелдеп білудің орнына мәселені құр қызыл сөзбен алмастырмақ болды. Ол
былай деді: 1) дүниеде еш ... ... егер ол бар ... оны тану ... егер оны тану ... ... оны ... түсіндіру мүмкін емес.
Горгийдің пікірінше, мәлеле бір нәрсені таныфп-білуде емес, ойлау қажет
бәрі соған байланысты келмейді. Диалектика – икемді ... ... ... екі түрі бар: обьективтік және субиективтік ойлау. ... ... ... ... жатады.
Сократ (469-399) – гректер арасынан шыққан обьективтік идеализмнің негізін
салушы. Ол Афиныдағы демократиялық құрлыстың кезеңіне сай ... ... ... ... ... бұл заңсыздық пен қылмыстарды
аямай йшкерлеп, жастарды адамгершілік тұрғысынан жаңаша тәрбиелейді. Бұл
әрине, ұстем таптарға қауіпті болды. Оны ұстем тап ... оны ... ... ... ... ... жазадан құтылуға мүмкіндік
жасайды. Бірақ Сократ ол ұсынысты қабылдамайды. Айыпты болсам жазаласын,
айыпсыз болсам заңмен бостандық берсін ... ... ... оған ... ... сол үкімді Сократ өз қолымен орындап, у ішіп өледі.
Оған тағылған айып: а) ... ... ... ... оған ол «мен
құдай емеспін» дейді, б) жастардың Афины демократиясына ... ... Бұл ... ... ... ... өз ... арқылы
тәртіпті өмір сүруге баулу деген. Уақыттың көбін ол ... ... ... ... ... білетінім-еш нәрсе білмейтінім» дейді Сократ.
Сондықтан ол «Өзіңді, өзің біліа ал» деген талап ... Оның ... «Мен өмір сүру үшін ішіп ... ал енді ... ... ... ... Оның идеализмі-әлемді билеуші Құдай деп уағыздайды.
Демокрит (460-360) ертедегі гректерден ... тек ... ... сонымен
қатарол атомистік теорияның негізін салушылардың өкілі. Ол әлем «атом» мен
«бос қуыстан» тұрады дейді. ... ... ... ... ... бірақ нақты өмір сүреді» деп уағыздайды. «Атомдар бір-бірінен түрі,
қатарлатығы және орны ... ... ... өмір мен өлім де ... мен ... байланысты. Отта атаомдардан тұрады. Атомдар бос қуыс
арқылы мәңгі қозғалыста. Зат солардан құралады». Атомдарды сезінуді
«видики» деп атады. Оның пікірінше, бір ... ... ... өмір ... адам ... ... – қажеттілік» деп түсіндіреді.
Платон (428-347) – обьективтік идеализмнің көрнекті өкілі., Сократтың
шәкірті. Сезімнен тұратын шындықты Платон ... ... ... ол тек ... шын өмір ... деп ... Таным дүниені білу емес, еске
түсіру деп уағыздады. Алғаш идея деген ұғымды философияға енгізген сол.
Табиғатта идея тек түр ретінде өмір сүреді. ... өз ... ... ... сәйкестенуі арқылы иемденеді.
Идея-ол, біріншіден мәңгі, ол тумайды, өлмейді де, кемімей ді ... ол ... ... тек заттарға тән, олар өнеді, өшеді-
дейді. Сөйтіп ол идеяны алға тартады. Ол шәкірттерін оқыту үшін ... ... ... басқармайынша адам баласы зұлымдылықтан
арылмайды дейді. Жастарды философиямен айналысуға шақырады. ... ... ... білу ... ... ол. Философ дегеніміз – шындықты сүю- дейді
Платон.
Аристотель (384-322) Ол – Платонның шәкірті, ... ... ... 50 ... ол ... деп ... жерде өзінің
мектебін ашқан, содан барып «лицей» атауы шыққан. Аристотельдің философиясы
обьективті идеализм болып табылады. Ол дүниені ... ... және ... тыс, ... өмір сүретін қоршаған дүниенің бейнесі болып
табылады.
Аристотель дүниедегі себепті бөліп көрсетеді: ... ... ... ... ... - ол тек дамудың мүмкіндігі, ол пассивті, баяу, өзін-өзі
қозғауға қабілетті емес. Форма - актив, белсенд, әрбір зат ... ... ... ... ... материяны шындыққа айналдырады. Себеп - не
жасасаң, соны жасайтын. ...... ... не үшін өмір ... ... үй. ... материалы - бұл материя, ал салынған үй – мақсат.
Жобасы мен архитектурасы – бұл форма. Құрылысшылар мен архитекторлар
–себеп.
Материя мен ... ... ілім ... ... ... ... ... тигізеді. Материя қозғалыссыз., пассивті, ал форма белсенді актив.
Мұндай материяның үнемі қозғалыста болуын жоққа шығаратын ... деп ... ... ... ... мен ... ... ілімін
көрсететін Аристотельдің кітабы осылай аталады. Белсенділік құдайдан
болады; бастысы форма, формалардың формасы – ... ... ... ... ... даму жолымен
қозғалысқа түседі деген ілімі алғашқы дам теориясы деп аталады. Гегельден
бастап өздігінен ... ... ... етіп танылмаған барлық ілімдер
метафизикалық деп атаған.Аристотель ұлы ойшыл. Ол философияның дамуына
елеулі әсер ... Ол ... ... психология сияқты ғылымдардың негізін
салды. Орта ғасырда Аристотель «бірінші ұстаз» атын ... Орта ... ... яғни ... деп ... бастады.
Эпикур (341-270) материалист, атомист. Демокриттің ілімін ілгері
дамытушы.Ол атом жөніндегі пікірлерге қосылады. Ол ләззаттың үш түрі
болатынын ... ... ... ... ләззат, екінші – табиғи, бірақ
өмірге қажет емес, үшіншісі- табиғи ... ... де ... ... Ол осы
үшеуінің біріншісін қолдайды.
3.Орта ғасыр философиясы. Теолталықтық. Мұсылман шығысының ортағасыр
философиясы.
Құлдық және буржуазиялық қоғам арасында мың жылдай ... ... ... ... Бұл ... де өзіндік философиясы. Оны
схолостика (лат. тілінде shola – мектеп) деп атаған. Қазір схолостика
деген ұғым ... ... ... жағынан пайдасыз, бекер, жел сөзге
үйір дегеннің синонимі. Схолостардың талас пікірі-жалпылық пен ... ... ... бұл ... ... яғни универсалдар
(лат. unuversalia – жаппайлық), яғни жалпылық ұғымның табиғаты жайлы айтыс,
талас деп аталады. Мұны шешудің жолдары айтылады. Біреуі - ... ... адам ... нақты зат атауынан тыс, оған дейін өмір сүретін
шындық деп түсіндіреді.
Бұл көзқарасты жақтаушылар реалистер деп аталады. Бұған ... ... ... ... заттардан тыс өмір сүрмейді. Бұл тек нақты
заттарды топтап атау арқылы пайда болған жалпылық ұғым. Бұл пікір бойынша,
«жалпы адам» дүниеде жоқ. ... ... жеке ... ... Ал ... жалпы атау-ол нақты адамдардың бәріне тең, ортақ ұғым. Бұл пікірді
жақтаушыларды ... деп ... (лат. nomina – ... атау). Реализм
өкілдері – Альберт фон Больштедт, Фома Аквинский, Дунс ... ... ... (1225-1274) ұлы схоласт. Аквинский және барлық схоластар
космостың кіндігі жер болып табылады деген. Грек геометригі Птоломейдің
олар геоцентризм жүйесін ... Гея ... жер ... ... ... күннің құдайы. Птоломейдің айтуынша жерді айналатын Күн мен Ай
және 5 планеталар. Бүкіл дүниенені құдай адам үшін ... өз ... діни және ... ... ... және ... деп ... Құдайға қарсы адамдарды өлтіру керек деген.
Аквинский философияның пәні білімдердің жиынтығы деп есептеген. Философия
адам ақыл-ойымен бір бөлшек болғандықтан, құдай ... ... ... ... ...... өзінің ақыл-ойының сферасы.
Құдай дүниені жоқтан жаратты. Материя қозғалыссыз, ол тек мүмкіндік. Форма
белсенді. Ол ... ... ... ... ... ... өлі теорияға айналды, ол бос сөздікпен уақыт
өткізеді. Сол ... ... ... екі ... ... ... ... есебінде және өмірден оқшауланған ілім ретінде.
Схоластикаға тән белгілер: дінге бағыну, идеализм, формализм, жалған
аскетизм. (Аскетизм деген – ... ... бас ... ... ... кері ... ... номиналистер. Олар астыртын материалистік
ұғымды қолдады. Оның өкілдері: Роджер Бэкон (1214-1292), Уильям Оккам (1285-
1349), Николай Уразмский ... ... тыс өмір ... ... тек ... ... бар деп түсіндірді. Нақты затқа жалпының да, жалқының
да керегі жоқ деді Уильям Оккам. Әмбебаптар – олар үшін тек ... ... олар ... заттарға қолданылмайды, тек өзара ұқсас
заттарға ғана қолданылады – деді. Роджер ... ... ... жету үшін ... ... білу қажет»- деді.
Схоластика мен дін қағидаларын сынаған ... әрі ақын Омар ... ... өмір ... ... ... шыққан Әл-Фараби (870-950) философ,
энциклопедист, Аристотельдің ірі талдаушысы. Оны ... ... ... ... ол идеалист болды, құдайлық, тәңірлік ақыл мен жанның
мәңгіліктігі, өлмейтіндігі туралы үйретті. Біреуі-жалпыға ... ... ... ... жеке екі жан бар деген,. 6 негізгі ережесі бар
олар: құдайлық, аспан сфералары, белсенді интеллект, жан, форма, ... ... ... ... деп ... ... космостық ақыл
бар, оны белсенді ақыл деп те атауға болады.
Әбу Әли Ибн Сина ... ... ... ... ... ... келген. Ол феодализм дәуірндегі Иран мен Орта Азиядан шыққан
көрнекті философ.
Материя – ... ... ... ал дүние – шындық. Құдай дүниенің
себебі сияқты мәңгілік, ... ... ... ... Жан ... ... емес. Бірақ қайтыс болғаннан кейінгі дүние физикалық мағынада
емес, рухани мағынада өмір сүреді.
Ибн-Рушд /Аверроэс/ (1126-1198) Корды халифатында /Испанияда/ туған. Ол
философ, дәрігер, ... ... Оның ... айтқан еді: «Аристотель
табиғатты түсіндірді, ал Ибн-Рушд Аристотельді түсіндірді». Ол
Аристотельдің ... ... ... деп жариялады, онда ешбір толықтырулар
мен түзетулердің қажеті жоқ деп ойлаған.
Ол тек ... ғана ... ... ... деп үйретті. Себебі форма
материяныың өзінде жатыр. Қозғалыс мәңгі және жоғалып кетпейді. Дүние
шексіз және оны ешкім жаратқан жоқ. Екі ақиқат бар: дін ... ... ... ... ... ... ... үшін керек. Жанның мәңгілігі,
өлмейтіні дінге қажет, ад философияға ол ... ... ХІІ ғ. Араб ... ... ең ... ірі ... Әрі ... әлеміндегі философияның дамуына ислам дінінің билеушілері кедергі
жасады.
Ислам – дүниедегі ең ірі әлемдік ... ... Оның ... салған –
Мұхаммед пайғамбар /570-632/. Араб елдерінде философия мынандай ... ... 1) ... ... ... ... перипатетизмі.
Өкілдері: Закария Рази /864-925/, әл-Кинди /800-870/, әл-Фараби, әл-Бируни,
Ибн-Сина, Ибн-Рушид, 3) Суфизм /софылық ХІ-ХІІғғ./
Түркістанда өмір сүрген Ахмет Иассауи ... ірі ... ... ... өз ... ... ... дүниеқоңыз болып, арын
сатқан, билікке таласқан әкімдердің зорлық-зомбылығына, харам іс-
әрекеттеріне наразылық көрсетіп, оларды Құдай жолынан ауытқығандар деп,
өздері оларға қарсылық ... ... ... ... өмір ... діни ... Қайта өрлеу дәуірі философиясы. Антропоорталық және гуманизм. Пантеизм.
Жаңа дәуір философиясы. Эмпиризм және рационализм (Ф. Бэкон, Р. ... ... ... бұл ... ... қалыптасуына Шығыс пен батысты
байланыстырып келген жібек жолының Шыңғыс хан басшылары Орта ... ... ... ... елдерін жаулап алған соң өз маңызын жойғаннан кейін,
Батыстың шығысқа басқа жол ... ... сай ... ... су жолдарының дамуы себепкер болды.
ХУ ғасырдың яғында өндірістің, суданың, әскери құралдардың жедел қарқынмен
өсуі ... ... ... ... ... себепші
болды. Ал қоғамдық өмірде қалыптасқан бұл жағдайлар схоластикалық ой-
пікірлерден тазарып, таза табиғаттану ғылымдары тұрғысынан процестерді және
адам табиғатын түсініп ... жол ... ... ... ... ... ... болуына католиктік
шіркеудің рухани қыспағынан құтылуға ұмтылған адамдардың еркіндік,
бостандық туралы идеялары ықпал жасады.
Қайта өрлеу философиясы негізгі үш ... ... ... ... Пико Делла Мирандолла, Леонардо да Винчи т.б./ адамның еркін,
бостандығын өздерінің философиялық ілімдерінің негізгі өзегі етіп ... ... ... ... ... сүйгіштік) деген бағытта дүниеге
әкелсе, екіншісі /Николай Макиавелли, Томас Мор, Томаз Компанелло/ адам
бостандығын жүзеге асыруға кедергі болып отырған қоғамдық құрылысты ... ... ... бой ... ал ... /Н. ... Д. Бруно,
Г.Галилей/ табиғаттану ғылымдарының жетістіктеріне сүйене отырып, христиан
дінінің әлемнің пайда болуы және оның ... ... ... ... ... құбылыстарын өз заңдылықтарына сүйене түсіндіруге
болатын көзқарастың дамуына әсер еткен, революциялық жаңалықтар ашты.
Пантейзм – (гр. Pan – бәрі және ...... ... тыс ... ол табиғатпен барабар бейқам бастама дейтін философиялық ілім.
Пантейзм құдайды табиғатпен тұтастай алып қарайды, табиғаттан тыс бастаманы
теріске шығарады. Терминді ... ... (1705). ... ... деген
желеумен көбінесе табиғатқа материалистік көзқарас көрініс тапқан болса
(мыс. Бруно және Спиноза ) қазір ол дүниенің құдай арқылы өмір сүруі туалы
діни-идеалистік ... ... және ... ... ... ... табылады.
Жаңа дәуір философиясы. Эмпиризм және рационализм (Ф. Бэкон, Р. Декарт)
Өндірістік тәсіл мен құралдардың ... ... ... ... бастаған қоғамның жаңа талап, сұраныстар қамтамасыз етуге ескі
схоластикалық ілім мен діни ... ... ... Жаңа ... ... ... жаңаша дүниетанымдық көзқарастар керек еді. Осы себептен
ғылымның пайдалы деп ... жаңа ... тез дами ... ... механика, геометрият.б. ғылымдар саласында қол жеткен табыстар
табиғаттану, философия ғылымдарына үлкен әсер етіп, философияда ... және ... ... ... ... ... ... қалыптасуына үлкен үлес қосқан ойшыл, ағылшын
философиясының көрнекті өкілі, ғылыми зерттеудің индуктивтік тәсілінің
негізін салушы – Френс Бэкон /1561-1626 жж/ еді. Ол ... ... ... ... университетіне оқуға түсіп, оны бітірген соң үш жылдай
Парижде ағылшын елшілігінде тұрды. Ф. ... - ... ... ... ... ... салушы. Оның қолданған әдістері:
индукция, талдау, салыстыру, бақылау, эксперимент жасау. Оның философиясы
жаратылыстану ғылымдарына сүйенеді, схоластикаға, дінге, идеалистік
көзқарастарға қарсы ... ... ... ... ... Ол: ... ... ажырамас бірлікте болады»-деді. Ф.
Бэкон эмпириктер мен рационалистердің сыңаржақтылығын ... ... да, ... де ... ... ол өсімдіктер гүлінен нектар
жинап, оны балға айналдыратын ара іспеттес болуы керек. Ол теория мен
практиканың бірлігін ... Оның бұл ... ... ... ... ... ... оң ықпал жасады.
Томас Гоббс /1588-1679/ Бэконның ілімін жалғастырушы және бір ... Ол ... ... ... ... құбылыстармен қатар қоғамдық
құбылыстарды да қарастырып, жүйеленген механикалық көзқарастың негізін
қалады. Оның ... ... ... дегеніміз деенелер жиынтығы.
Материя мен дене синонимдер. Бейзаттық ... ... ... көсіледі және салыстырмалы қозғалыста болады. Олар түйсіктер
арқылы қабылданып, санамызда ... ... ... ... ... сипаттары арқылы ажыратылады (ұзын-қысқа, жоғары-
төмен, үшбұрыш, шар, квадрат). Сондықтан геометрияда ең басты тәсіл ғылыми
ойлау тәсілі. Ойлау дегеніміздің өзі-есептеу, математикалық ... ... алу, ... ... денелер әлем себептілікке байланысты болғандықтан, жігер де,
себептілікке бағынышты. Ал ... мен ... адам ... ... қажеттілікке байланысты еркін бола алады.
Джон Локк /1602-1704 ж.ж/ ... ... ... ... ... психологиялық теория тұрғысынан негіздеп, психологияның ғылым
ретінде қалыптасуына жол ашты. Егер ... ... ... шығады десе,
Локк оған қосымша тәжірибенің өзі сезімдік ... ... ... ... ... ... ... үш қағидадан тұрады:
1) адамда «туа біткен идеялардың болуы мүмкін емес, себебі идеялардың өзі
тәжіри арқылы пайда болады;
2) адамның дүниеге келген ... ... ... ... таза ... «ақ ... сияқты, ол тек тәжірибе арқылы мазмұнға толады;
3) ақыл-ойда тек сезімдік ... ... ... ... басқа
ештеңе жоқ, себебі дүниеге шығатын терезе – түйсік.
Сезімдік түйсінудің өзі ... ... және ішкі ... ... деп ... бөлінеді.Сыртқыы түйсінудің қайнар көзі – сезім
мүшелеріне әсер ететін материалдық денелер болса, ішкі ... ... ... өз ... іштей сезінуі, қиналу мен мақұлдауы.
Рэне Декарт /1569-1650 ж.ж/- француздың атақты философы, дворяндар
отбасынан шыққан. Ақыл-ойды таным процесінде бірінші орынға қойып,
тәжірибенің ... сол ... ... ... ... ... түсіреді. Негізгі еңбектері: «Тәсіл туралы ойлар»,
«бірінші философия туралы метафизикалық ойлар», ... ... ... өз ... ... қағидасынан алады. Ол
дәстүрлі қалыптасқан пікірлерге де, сезімдік ... ... ... ... ... ... қабілеті екендігін
мойындау. «Мен ойлаймын, олай болса, өмір сүремін» деген қағидасы
төмендегідей тұжырым жасауға мүмкіндік берді: біріншіден, ол танымның
негізін обьективті шындықтан ... ... ... ... ... ... оны ... екі субстанциясы (түпнегіз) бар
екенін мойындауға апарады. Декарттың пікірінше, бір мезгілде, бір-біріне
тәуелсіз, бірақ байланысты рухани түпнегізбен қатар, материалдық түпнегіз
де (табиғат( өмір ... ... ... ... ең ... ...... болса, материалдық түпнегіздің атрибуты кеңістікте
көсілуі.
Бенедикт Спиноза /1632-1677/ - Голландияның көрнекті философы. Ол
Амстердамда дәулетті еврейлер отбасында дүниеге келген. Ол екі ... ... ... ... ... /1670/, екіншісі – «Этика»
/1675/. Спиноза «бір ғана субстанция бар ол – табиғат» ... ... ... жаратушы –күш, екінші жағынан, жаратылған құбылыс деп уағыздады.
Жаратылыстан жоғары ешқандай нәрсе жоқ. Табиғаттың өмір сүруі үшін
ешнәрсенің керегі жоқ. ... ... ... деп ... ... пікір еді. Табиғат мәңгі, шексіз. Ол өзіне-өзі себеп және
салдар, мән және мағына, ол санадан тыс өмір сүреді. Сана оның ... ... тек ... ғана ... ... жоқ, сонымен қатар
идеалистер де болды. Олардың өкілдері - Готфрид Вильгельм Лейбниц /1645-
1716/. Ол физик, математик, тарихшы, тіл ғылымын зерттеуші, ... ... ...... Бұл еңбектегі бәріне күш беретін, оларды
қозғайтын рухани күш – ... яғни ... атом ... ... ... жеке ... - әрі жан, әрі дене ... Сана – монаданың сыртқы
көрнісі. Ол формальды логикаға математика символдарын енгізуді ... ... ... бірі – математикалық модель. Сондай-ақ ол
формальды логиканың төртінші заңы – «жеткілікті негіз заңын» ашқан еді.
Беркли Джордж ... ... ... Негізгі еңбегі-«Танымның
бастамасы туралы трактат». Берклидің ілімі бойынша «жалпы ... ... сөз. ... деген жалпы ұғымның дүниеде болмайтыны сияқты, «жалпы
материя» да болмайды. Ал жеке материалдық денелер болса, олар құдайдың
ойында идея ретінде өмір ... Олай ... ... өмір ... ... рухтың, жанның және меннің» түпнегіздері. Адам үшін нағыз обьективтік
шындық- біздің санамыздағы құдіреттің белгісі ... ... ... жеке
денелердің өмір сүруі дегеніміз, олардың түйсіктер арқылы қабылдануы
арқасында «меннің» ... айна алу. ... деп ...... ... ... пен уақыт сезімдік «еске алудың» бір
түрлері. Мысалы, уақыт – түйсіктердің бірінің соңынан бірінің ауысып отыру
дәйектілігі. «Меннің» жойылуымен бірге бұл аталған ... ... ... ... ... «меннен» басқа «бөтен мендердің»
болуы.
5. Ағартушылық философия. ХУІІІ ғ. ... ... ... ... (И.Кант, Гегель, Л. Фейербах)
ХУІІ-ХУІІІ ғасырлар өзінің ағартушыларын да туғызды Олар – П. Гассенди
/1592-1655/, Вольтер /1694-1778/, Жан-Жак ... ... И.В. ... Олардың пайда болуына ең алдымен капиталистік қоғамның
қалыптасуы, ... ... ... ... математиканың,
физиканың, механиканың, физиологияның, медицинаның дамуы және олардың адам
санасына үстемдік құрған діни ... ... ... Олардың басты
мәселелрі – адам тағдыры, оны рухани ... ... ... ... ... еді.
Берклидің ілімін әрі қарай жалғастырған тарихшы, дипломат, философ, ағылшын
Ағартушылық ... ... ... Давид Юм /1711-1776 жж/. Негізгі
еңбектері: «Адамның ақыл-ойы туралы зерттеулер», «діннің табиғи тарихы»,
«табиғи дін туралы пікірлер». Юм ешқандай түпнегізді /субстанция/
мойындамайды. ... ол шын ... ... ... тек идея ... ... ... үшін обьективті шындықта өздеріне сәйкес келетін заттардың
болуы міндет емес. Түпнегіз идеясы сезім мүшелері мен тәжірибе арқылы
алынған деректерді көбейту, азайту, байланыстыру ... ой ... ... ... ... ... идеясы адамдарға тән ақыл,
данышпандық, қайырымдылық, көрегендік сияқты қасиеттерді жиынтықтап, ... ... ... ... жоқ құбылысқа телуінен пайда болған.
Тәжірибенің өзі, Юмның түсінігінше, себептері белгісіз және түсінуге
болмайтын әсерлердің үздіксіз қимылы. Ал фактілердің себептері мен ... ... ... және өз ... дербестенген «ойлауға әдеттену»
арқылы танып-білуге болады. Бұл жерде «ойлауға әрекеттену» - өзіне
себептілік инстинктінің көмегінің арқасында, себептілік заңы ретінде өмір
сүретін ... ... Юм ... ... ... ... отырып,
сезім әсерінен туындаған идеяларды субьективті себептілік ретінде
мойындайды.
Ағарту білімнің ... ... кең ... ... ағарту әлемге, дүниеге ерекше қатынасты, идеологиялық ағымды
білдіреді. Бұл рационалистік дүниетаным. Рационалистер бірінші ... ойды ... ... ... білім тарату, сауаттылықты көтеру
жолымен өзгерткісі келді. Қоғамдағы кемшіліктердің негізгі себебі ретінде
олар дінді, сауатсыздықты, рухани қараңғылықты атап ... шын аты ... Мари Аруэ ... ... шығармалары: «Тарих
философиясы», «Философиялық повестер мен әңгімелер», «эстетика», «Хаттар».
Вольтердің өткір шығармалары арқылы ағартушылық идеясы толық қалыптасып,
барлық Европа елдерінде тарады. Өз шығармаларында ол ... ... және ... ... мен ... ... етіп, сынға алды.
Бірақта құдайдың бар екен мойындайды, бірақ ол ... бар ете ... ... ... алғашқы қозғаушы күші ғана, табиғат, қоғам әрі қарай өз
заңдылықтарынмен дамиды. Вольтердің пікірінше, адамзат ... ... пен ... үшін күрес тарихы. Осы тұрғыдан адамзат үшін
мәдениеттің құндылығын баса көрсетті.
Монтеське Шарль Луи - /1689-1755/ құқық және ... ... ... қарастырған француз ойшылы. Оның еңбектері: «Фарсылық хаттар»,
«Римдіктердің ұлылығы мен күйреуінің себептері туралы пікірлер. Ол әр
халықтың және елдің заңдарын, ... ... ... ... және ... ерекшеліктерінен деп түсіндіреді.
Заңдар – табиғи және қоғамдық болып екіге бөлінеді. Табиғи заңдарға әр
елдің табиғат ... ... (ауа ... жер ... ... ... ... Бұл заңдылықтар мәңгі өзгермейді. Осы
заңдылықтар негізінде өзгермелі қоғамдық заңдар қалыптасады.
Руссо Жан Жак - ... ... ... ... ... ... да, оның негізгі идеяларымен келіспейтіндігін көрсеткен жазушы және
философ. Еңбектері: «Теңсіздіктің себептері туралы», «Қоғамдық келісім
туралы», «Эми немесе тәрбие туралы»
Егер Вольтер ... ... оның ... пен ... үшін күрес тарихы
десе, Руссо мәдениет прогресімен қатар әдептіліктің құлдырауы сәйкескеліп
отырады дейді. Себебі қоғам неғұрлым ... ... ... ... түседі. Ал теңсіздік өз тарапынан керенаулықтың, жалқаулықтың
қайнар көзі болғандықтан, адамгершіліктің, мінез-құлықтың азғындауына
әкеліп соқтырады.
Теңсіздік – мәңгі ... ... ... Алғашқы қоғамдық қоғамда
теңсіздік болмаған, себебі жеке меншік болған жоқ, сондықтан барлық мәселе
адамгершілік тұрғысынан ... ... ... ... ... жоғары сатыға көтерілуіне жеке меншіктің, ал ол – ... ... ... ... ... «Энциклопедиясын» /1751-1788/ шығару барысында, сол кездегі
табиғаттану ғылымдарының жетістіктеріне сүйенген бір топ ... ... ... ... ... ... ... ілімі» деген атпен қарады. Негізгі өкілдері мен еңбектері:
Дени Дидро /1713-1784 ж.ж ... ... ... Офре де ... /1709-1752
жж. «Адам-машина»/, Поль Анри Дитрих Гольбах /1723-1789 жж. «табиғат
жүйесі»/, Клод Андриан Гельвеций /1715-1771 жж. «Адам туралы»/.
Энциклопедистердің пікірінше, әлемнің түпнегізі – ... ... ... қасиеттері: кеңістікте көсілу, салмақ, бірлік, түр, қозғалыс.
Материяның кейбір түрлеріне белсенділік тән болса, кейбіреулеріне енжарлық
тән.
Кеңістік пен ... ... ... ... және олар ... қасиеттері. Ал қозғалыс болса, ол материяның өмір сүру тәсілі.
Денелер үздіксіз қозғалыста болады, тыныштықтың өзі де қозғалыстың бір
түрі. Олар ... ... ... ... ... ...... денелерге тән. Олай болса, табиғаттың өзінде түйсіктерге
ұқсас қасиет бар. Ал сана ... ... бар ... ... ... ... болады /Гольбах/.
Дүниеде себепсіз ештеңе болмайды, керек десеңіз кездейсоқтықтың өзі де
себептіліктің бір түрі. Өзгеріс, даму – жай ғана ... ... ... ... Ада мен ... ... дамиды. Дүниедегі өзгерістердің
барлығы таза механикалық заңдылықтарға бағынады. Мысалы, жануарлар,
адамдардың өздері де жаны бар машиналар.
Адам – табиғаттың бөлігі болғандықтан ... ... тән ... құқықтары
бар. Олар - өмір сүру, меншік иесі болу, бостандық құқықтары.
Классикалық неміс филсоофиясы. ... ... аяғы мен ХІХ ... бірінші
жартысы неміс топырағында философия кеңінчен дамыған ерекше кезең болды. Ол
кезеңдерді Ф. Энгельс классикалық неміс философиясы деп атады. Бұл кезеңді
бастап берген И. Кант ... ... оны ... Фейербах /1804-1872/
философиясы аяқтады, ал шырқау шегі Георг Вильгельм Фридрих Гегель ... ... еді. Ол ... өкілдері болғандар: Иоганн Готлиб Фихте
/1726-1814/, Фридрих Шеллинг /1775-1854/.
Иммануил Канттың өмірі екі ... ... ... ... /1770/ мен ... деп ... ... дейінгі И. Кант дүние өзінен-өзі табиғи пайда
болды деген пікірге тоқтады. И. Кант дүниені өздігінен, біздің санамыздан
тыс өмір сүретін «өзіндік зат» ... в ... және ... зат» ... для
нас/ деп екіге бөлді. Ол дүниенің танымдылығын мойындамай, жоққа шығарды.
Ол сонымен ... ... ... ... И. Кант ... ... ... Ол философиялық категориялар
тәжірибеден тыс, оған дейін адам басында таза идея ... ... ... ... ... 12 түрін атап көрсетті. Олар: бірлік, көптік, ... ... ... ... сынау», Практикалық ақыл-ойды сынау» Таза ақыл-
ой шеңберіндегі дін. Кантты «сыни кезеңге дейінгі» және ... ... екі ... ... қарайды. Сыни кезеңге дейінгі канттың Күн жүйесінің
аса зор газ тектес ... ... ... туралы идеясы тек
астрономияға қосқан үлесі емес, жалпы дүниетанымдық-әдістемелік маңызы бар
жаңалық. Біріншіден, қозғалыс-материяның өзіне тән тартылыс және серпіліс
сияқты қарама-қарсы ... ... ... да ... ... әсерінсіз
пайда болған құбылыс. Екіншіден, осы күштердің әсерінен әртүрлі әлемдер
жүйесі ... ... одан ... ... ... ... ... болып жатады. Демек, әлемдегі денелер жүйесі, өзара
әмбеббаптық байланыста болады.
Таным процесі күнделікті тәжірибеден, сезімдік түйсінуден басталады. Олар
бізге «өзіндік заттар» туралы емес, ... ... ... ... Мысалы ( қазір қар жауып тұр. Канттың таным процесі үш сатыдан
өтеді: сезімдік түйсіну, сараптаушы парасат және таза ақыл-ой. Сезімдік
түйсіну ... ... ... «өзіндік заттардың»
көріністері әсер етеді, осы деректер негізінде түйсіктердің ... ... ... Олар ... түйсінудің априорлы түрлері –кеңістік
пен уақыттың арқасында белгілі бір жүйеге келіп, реттеледі.
Танымның келесі ... ... ...... ... сан, ... арқасында жаңа ғана реттелген түйсіктер
жиынтығы қорытындыланып, тұжырымдалып, өзіне тиесілі заңдылыққа бағынып,
жаңа білім пайда болады.
Кант ... ... осы екі ... ... ... ... білім деп атайды. Трансцендентальдық таным дегеніміз
таным процесінің заттың өзін емес, ... ... ... ... қандай шамаға дейін біле алатындығы. Танымның үшінші сатысы –
трансценденттік танымда-таза ақыл-ой заттардың көрініс ... ... ... ар ... не бар ... ... «өзіндік заттардың»
табиғатын, мәнін түсінуге ұмтылады да шешілмес қайшылықтарға
(антиномияларға( тап болады. Айталық, рух өле ме, ... ме, әлем ... ... құдай бар ма, жоқ па, деген сұрақтар ... ... ... ... қажетті игіліктерге, бақытқа жетуге ұмтылу немесе
сүйіспеншілік, жақсы көру сияқты қылықтар адамның іс-әрекетін әдепті
қылмайды, ... ... ... ... ... өз ... сол әдепті іс болып саналады. Канттың этикалық ілімімен оның
эстетикалық көзқарастары ... ... Ол ... ... ... көркемдік, маңыздылық және даналық ұғымдарын қарастырады.
Георг Вильгельм Фридрих Гегель /1770-1831/ – классикалық ... ... ... обьективтік идеалист. Ол өзінің «барлық
ақылға сиятын нәрсе –шындық, ... ... ... сыяды. Деген қағидасын И.
Фихтеден алып дамытты. Негізгі еңбектері: «Логика ғылымы», «Философиялық
ғылымдар энциклопедиясы», Құқық философиясы», «Философия тарихы ... ... ... ... лекциялар».гегель философиясының
жүйесі үш бөлімнен тұрады: а) логика,б) табиғат философиясыб) рух
философиясы (феноменология). Оның философиясының басты ... ... ... идеяның бүкіл дүниеден бұрын пайда болдандығы. Ол өзінің
«Логика» деген еңбегінде баяндайды. ...... ... ... ... тек таза ... ғана өзіне тең болады. Абсолюттік идея-нағыз
шындық, болмыс және барлық ... ... ... және ... ... ... тән, ... ол таза ақыл-ой әрекетшіл
болмаса өмір сүре алмайды. Осы қасиеттердің арқасында ол жай ... ... ... ... ... ... ... қоғамның, адамның ойлау қабілетінің жалпы заңы болып табылады.
Осыдан келіп Гегель табиғаттың, ... адам ... ... даму
кезеңі абсолюттік идеяның әртүрлі даму сатысына саяды деп тұжырымдайды.
Гегель бойынша даму процесі, белгілі бір кестемен жүзеге асады: тезис
/нақтылау/, антитезис /нақтылауды ... ... және ... ... ... ... денелердің пайда болуы тезис болса, күйреуі-
антитезис, ал күйреп бара жатқан денелердің өзінің кейбір ... ... ... бір жаңа ... ... ...... Фейербах – 1804 жылы Ландсгутта туып, 1872 жылы Нюренберг ... ... ... ... ... ... ... неміс
философиясының соңғы өкілі. Германиядағы 100 жылғы созылған идеалистік,
діни көзқарастытың түндігін батыл сыпырып тастап, өзін ашықтан-ашық
материалиспін деп жариялады. Еңбектері: «Христиан ... ... ... ... ... сын». Шындықтың дәйегі – оның іштен туған санаға сай
келуі деп ... Бұл оның ... ... ... ... ... дүниенің материядан тұратынын мойындап, табиғаттың санадан тыс, ... ... ... Ол рух пен дене арсының алшақтығын жойды,
Фейербах болмысты – бастауыш, сананы - ... деп ... ... материядан, сезімдік жасайтын құбылыстардан тұрады деп жазды
ол. Табиғат мәңгі шексіз..
6. Маркстік философияның пайда болуы мен ... ... ... ... ... ... ... революциялар артта қалып Европа
елдерінің көпшілігінде капитализм өз ... ... ... ... ... ... жаңа әлеуметтік топтар: буржуазия және жұмысшылар
келді. Бұл кезең жас буржуазияның капитал ... ... ... ... ... әдет-ғұрып, әдептілік қағидалары сияқты әлеуметтік
құбылыстарды мойындамай, байлыққа қалай жетсең де өз еркің ... ... ... ... ... ... ... тарихындағы ерекше кезең, адамзат ой-өрісінің
жүйеленген, топталған, жетілген, ... ... ... болды. Бұл кезең
Карл Маркс /1818-1883/ пен Фридрих Энгельстің ... ... ... ... ... ... тек рухани фактордан экономиканың
басымдылығын, қосымша құн құпиясын, тауар-ақша қатынастары жүйесіндегі
адамды қана мен эксплуатациялау механизімін ашуында ғана ... ... ... да ... еді. Л. ... діни бөлектену
туралы идеясымен келісіп және оны қабылдай отырып, К. Маркс оны
капитализмдегі жалпы ... бір қыры деп ... ... ... ... ... ең жалпылама формасы
экономикалық бөлектену болып табылады. Бөлектенудің бұл ... ... мен онан ... ... ... құрулар арқылы
ғана алып тастауға болады. Нәтижесінде заттану мен бөлектену алынып
тасталынған соң әрбір адам өзін ... ... және ... ... ... тағы бір жаңалығы еңбекті эпистемологиялық ұғам
ретінде негіздеуінде. Еңбек арқасында және нәтижесінде адамдар ... ... ... ал ... үрдісінің өзі белсенді шығармашылыққа
айналады.
Ф. Энгельс /1820-1895/. «Маймылдың адамға айналу үрдісіндегі еңбектің
рөлі», «Отбасының, жеке меншіктің және мемлекеттің шығу ... ... Ф. ... ... ... ... қоғамдағы отбасы мен әйел
статусының меншік формалары мен ... ... ... ықпалымен
тарихи даму барысында өзгерістерге ұшырағанын дәлелдеуге тырысады.
Ф. ... ... ... болмыс субстанциясы ретіндегі материя
туралы идеяларды, материя қозғалысы формаларының классификациясын, материя
артрибуттары ретіндегі ... пен ... ... ... ... тұтастығы туралы идеяларды жасап шығарды («Анти Дюринг»,
«табиғат диалектикасы.) Оның пікірінше, ... - бұл ... және ... ... жалпы байланысы мен даму туралы ілім.
Диалектикалық даму – бұл материалдық үрдістердің, қоғамдық жүйелердің,
теориялық идеялар өзгерісінің күрделі, қайшылықты, үделі үрдісі. ... ... ... мен ... ... және шексіз үрдісі, ал
осы өзгерістерініңқайнар көзі қарама-қайшылықтардың күресі болып табылады.
Энгельстің ойы бойынша, диалектика оның қандай екендігі ... ... ... және ... ... формасына (таным теориясы мен
даилектикалық логика) қарай даму туралы ілім болып табылады. Диалектика
философияның үш ... ... ... ... ... ... ... логика. Диалектикалық логиканың өзі дамушы теориялық
ойлау заңдары туралы ілім. Ал теориялық ойлау адамның ... ... және сыни ... ... ... келтіру болып
табылады. Марксизм материяны түйсіктерімізге тәуелсіз бола тұрып, сол
түйсіктеріміз ... ... ... ... ... нақтылық деп
тұжырымдайды (Ф. Энгельс, В.И. ... Шын ... ... ... өмір сүру түрлері – кеңістік пен уақыт. Кеңістік ұғымы заттардың бір-
бірімен қатар және бөлек өмір сүруі, олардың бір-біріне қатысты ... ... ... – материалдық процестер өрістеуінің жүйелілігін, бір-
бірінен бөлек екенін, олардың ұзақтығын және дамуын сипаттайтын ұғым.
Материяның өмір сүру ...... ... ... ... ... материясыз қозғалыс болмайды (Жатсындыру» идеясын бұрын
гегельде таза рухани акт болса, Фейербахта діннің адамды нақтылы өмірден
жат болуы қарастырылса, маркс ... ... ... қатардағы
құбылыстар, ал шын мәніндегі жатсындыру – ол экономикалық жатсындыру немесе
«жат болған еңбек» деп ... Бұл ... ... төрт ... 1) жұмысшыларөндірістік процесс кезінде табиғи материалды
пайдаланды, өнім алады. Бірақ табиғи материалдар да, еңбектің жемісі оған
тимейді, жат болады, себебі алғашқысы – ... ... ... ... ... ... қажетті заттар ретінде меншік иесінің билігінде болады. ... ... ... ... 2) ... ... өзі жұмысшы үшін
еріксіздікпен тең. Басқаша күн көруге мүмкінгі ... ... ол ... ... ... мәжбүр болады. Ондай еңбектен ол ешқандай ләззат ала
алмайды, бірақ сол жұмыста тапқан табысы арқасында, өзінің, ... ... ... сияқты мақсат-мүдделерін қамтамасыз етуге мүмкін
алады. Ал оның негізі адамдық ерекшелігі – еңбектену, одан ... ... ... 3) ... еңбек жұмысшыдан оның әулеттік өмірін тартып
алады. Дұрыстығында, адам әлеулетінің өмірін жалғастырушы болып есептелетін
еңбек пен өндіріс ... үшін ... адам ... ... жеке басының
өмірін сақтаудың құралына айналады. Осы себептен ол ... пен ... жат, ... ... ретінде қарайды. Демек, олардан» әулетті
өмірдің» адамдық мәнінің жат ... 4) ... ... ... ... ... ... Бір жағынан, жұмысшылар еңбек ету мүмкіндігі
үшін бір-бірімен бәсекеге түссе, ... ... ... ... иемдегендер де оған жат. Осындай жат болу тек жұмысшыларға ғана
тән емес, ол ... ... да ... ... ... негізі – жеке меншік.Ал, қоғамдағы басқа құбылыстар
(діни, құқықтық, саяси жатсынулар) осы заңдылыққа бағынышыты.
Қазіргі заман ... ХІХ ... ... ... ... ... кең өріс ... оның жетістіктері сол кездегі
философиялық тұжырымдалардың қалыптасуына үлкен әсер етті. Сезімдік
түйсінуді немесе ақыл-ойды өз ... ... етіп ... философияның орнына жігер, интуция, инстинкт сияқты психикалық
құбылыстарды дәріптеген және оған ... жаңа ... ... Осы ағымдардың көрнекті өкілі – неміс философы Шопенгауэр Артур
/1788-1860ж.ж/ Оның еңбектері: «Әлем-жігер және ... ... ... туралы», «Афоризмдер мен максималар».
Шопенгауэрдің жігер туралы ілімін немістің белгілі философы Ницше Фридрих
/1844-1900/ ары қарай дамытып, өзінің «билікке ұмтылған жігерә ... ... Оның ... ... ... трагедияның туындауы»,
«Заратуштра осылай деген», «билікке ұмтылған жігер».
Ницшенің пікірінше, өркениет пен мәдениетте құлдырау процесі басталды.
Бұған кінәлі тек ... ... ғана ... ... ... ілімінің
қоғамда болып жатқан құбылыстарды дұрыс түсіндіре алмауы басты себептердің
бірі. Осы тұрғыда ол өз ... ... етіп ... ... күрес» заңын алды. Бұл идеяны ары қарай дамытып, ол ... ... ... ... ... ... ... жасады. Осы концепция
негізінде ол жоғарыға дәрежедегі биологиялық тип – «аса ... ... ... ... ... ... Оның ... өмірдің
қиыншылықтарына қарсы тұра алатындай «аса күшті адамдар» басқалардың
тәрбиесімен немесе өзін-өзі тәрбиелеу арқылы емес, ... ... ... ... ... ... ... үндес және сабақтас ілімді австриялық психиатр-
невропотолог, ақыл еместіктің өкілі философ Зигмунд Фрейд /1856-1939жж/
ұсынды. Оның ... ... ... ... ... ... туралы».
Ол философияда психоанализ ілімінің негізін салды. Бұл ұғым гректің екі
сөзінен «psyhe» - жан, «Anaiycis» - ... ... З. ... ... ... шығармайды. Сананың көмегімен әрбір жеке адам өзін қоршаған айналаны
түсінеді, өзінің «мен» екенін пайымдайды. Ол тағы да екі түрлі сана
құрылымын ... бірі – ... тыс мен» ... ...... саналы еместіктің микродүниесі. Санасыздық пен саналық бірге жүреді,
айырмашылығы жарық пен қараңғылық секілді. З. Фрейдтің ... ... ... ... ... деп, ... ... сызып тастады. Мәселен баян тартып отырғанда оның түймелерін, не
домбыра тартқанда пернелерін адам ойлап баспайды.
7. Орыс ... ... ... мен ... ... және
батысшылдық бағыттар.
Философия тек адамның таза ақыл-ойы әрекетінің өнімі ғана емес, мамандардың
шағын ғана ... ... ғана ... ол ұлттың рухани тәжірибесінің
көрінісі, әр алуан мәдениет туындыларынан көрінетін оның интеллектуалдық
әлеулетінің көрінісі. Орыс ... ... ... ... ... ... өмірдегі Ресейдің ерекше орны мен рөлін негіздеу және іздестіру
болды.
Орыс философиясыны қалыптасуының бастапқы кезеңі – ... ... ... ... ... ол ... ... байланыстылығымен сипатталады,
сонымен қатар оның төлтумалылығымен да теріске шығаруға болмайды. Ол Киев
русінде пайда болады және 988 жылы ... ... ... ... ... ... ... пайда болуында
біржағынан славяндық пұтқа табынушылық дүниетанымының бірқатар белгілері
мен бейнелерін қабылдаса, екінші жағынан, христандықты қабылдау нәтижесінде
Византиямен байланыс орнатып, сол арқылы антик ... ... ... ... философиялық ойындағы қызықты ізденістер ХУІ-ХУІІІ ғасырлар бойында
жалғасын тапты және екі ... ... ... өтті. Мұның
алғашқысы орыс ойының төлтумалылығына басты назар аударып, бұл
төлтумалылықты орыстың рухани өмірі өзгешелігімен байланыстырады. Екінші
үрдіс Ресейге еуропалық ... даму ... ... ... екі ... айқын теориялық және қоғамдық-саяси тұрғыда қалыптасуы ХІХ
ғасырдың 40-60 жылдары болды. Біріншісі ... ... ... ... ... орыс ... ... екі бағыт
қалыптасты. Бұл екі бағыттың қалыптасуында П.Я. Чаадаев /1794-1859/ үлкен
рөл ... ... ... ол ... «Философиялық хаттарында»
баяндады. Чаадаев католиктік батысты дәріптеп, оны Ресейге үлгі тұтты, ... ... ... ... ... оның ерекше «Ғаламдық
миссиясында» деп айтты. Сондықтан ол Ресейдегі славянофильдіктің де,
батысшылдықтың да негізін қалаушы болып табылады.
Ресейдің дамуын ... үлгі ... ... ... – бұл
батысшылдық. Бұл бағыттың өкілдері қатарына А.И. Герцен, Н.П. Огарев, К.Д.
Кавелин, Н.Г. ... Т.Н. ... ... ... жатады В.Г.
Белинский, И.С. Тургеневтар тығыз қатынас орнатты. Бұлардың барлығы
шіркеуді сынап, материализмге сүйенді, бұл ағымнан орыстың революциялық
демократтары шықты.
Батысшылдар ... ... ... ... және ... пікірінше, ел Батыс еуропаға бағдар ұстай отырып, тарихи қысқа
уақыттың ... ... және ... ... қалушылығын жойып, еуропалық
және әлемдегі өркениеттің толыққанды мүшесі болуы тиіс.
Славянфильдік ... ... ... философиялық-идеологиялық ағымы болып
табылады. Славянофильдер Ресейдің әлемдегі ерекше мессиандық идеясын
негіздеді. Славянофильдік ... ... да, ... да ... шықты. Бұл бағыттан діни орыс философиясы өсіп
шықты.
Славянофильдіктің негізін қалаушылар А.С. Хомяков, И. В. Киреевский, ... Ю.Ф. ... ... Бұл идеялық позицияға В.И. Даль, А.Н.
Островсий, В.И. Тютчев сияқты ақын-жазушылар жақын болды. ... ... ... ... ... ... ... туралы тезисті
ұстанады. Бұл жерде ең алдыңғы қатарға діни бстау шығады. Олар өз отанының
тарихына бет бұра отырып, орыс ... ... оның ... мен ... ... ... Олардың пікірінше, батыстық мемлекеттер
жасанды құрылымдар. Керісінше, Ресей органикалық тұрғыда қалыптасты, ... жоқ, ол ... ... Ресейдің бұл табиғи дамын славянофильдер
православиенің ерекше әлеуметтік ұйым –селолық қауымды тудырумен
түсіндіреді. Орыстың қауымдық құрылымы, олардың пікірінше, ерекше ... ... орыс ... ең ... ... ... ... Православиенің шешуші рөлін бекіту болып табылады. Олардың
пікірінше, дәл осы орыс жерін жаратқан»орыс рухын» қалыптастырды.
Еркіндік пен қажеттілік үйлесімділігі мәселесін шешу үшін ... ... ... маңызды принцип – соборшылдық
(еркін қауымдастық) ұғымын енгізеді. Бұл ұғымды ... А.С. ... Ол ... ... ... қалпына келтіру, «қасиетті
Русь» идеалдарына бет бұру, православиені ең жоғарғы бастау ретіндегі
концепциясын бекіту сияқты идеяларды ... ... ... ... «бастапқы нақтылық» болып табылады. «Соборшылдық»
ұғымы да осымен байланысты. Соборшылдық адам өамір қадамының барлық
салаларынан көрінеді: шіркеуде, отбасында, қоғамда. Ол ... ... ... ... ... мен ... құдайға тән құдіреттік
бастауының («ырыс-береке») өзара әрекеті нәтижесі болып табылады. Қауымның
экономикалық ... жеке және ... ... ... ... тұжырымдауынша реселік қоғамда «қауымдық принциптің»
таралуына байланысты «соборшылдық рух» беки түседі.
Сонымен ертедегі русь және феодалдық ... ... ... ойы антиктік және византиялық өркениеттер жетістіктерін игере
отрып, бір мезгілде өзінің бастапқы дербес қадамдарын да жасайй бастады. Ол
діни ... ... ... ... философиясының пайда болуы мен дамуы. Қазақстандағы ағартушылық
философия (Ш. Уалиханов, Ы. ... А. ... Осы ... ... ... негізгі бағыттары (позитивизм,
прагматизм, экзистенциализм, неотизм, герменевтика)
ХХ ғасыр-ғылыми техникалық революция дәуірі. Рационализм мен ... ... ... ... да ... ... сциентизм деп атайды (лат. schentic - ғылым). Ол бағыт ғылымға,
ғылыми-техникалық прогреске сенеді. Ғылым адамзатқа қызмет ... ... ... ... Бұл ... ХХ ғасырдың екінші жартысында
дүниеге келді. Екіншісі антисциентизм деп аталады. Ол ... ... ... ... тек ... ... зиян келтіреді,
қоғамды басқарудың тоталитарлық жүйесін туғызады, ал адамдардың ... ... ... ... ... ... салады деп сепетейді.
ХІХ-ХХ ғасырдың басында физиология мен психология саласында сезім мүшесінің
рөлі артты. Оны уағыздағандар Эрнст Мах /1938-1916/, пен эмпириокритизмнің
негізін салушы ... ... ... ... ... оларды жақтап,
соңына ергендер А. Богданов /1873-1928/, В. Базаров /1874-1939/.
Э. Мах былай дейді: ... ... үй ... денемнен тыс, өздігінен өмір
сүреді. Бірақ біз оларды тек психологиялық қабілет арқылы қабылдаймыз»,
«біз мынандай қорытындыға келдік- дейді Р. Авенариус, - әртүрлі ... ... ойға ... Ол – ойды ... Ол үшін ... түбіне жете
алмайтын ұғымдардан, мәселен, материядан бас тарту қажет, сонда бәрі де өз
орнына келеді». Э. Мах: «Сезім тудыратын ... ... жоқ ... элементтері кешені, сезімдер кешені» - дейді. Олай болса,
физика атомдары, химия молекулалары физика мен химиядағы сезім ... ... ... ХХ ... ... философияның басты бағыттары
үшеу. Олар: неопозитивизм, неотомизм және экзистенциализм.
Неопозитивизм. Негізгі позитивизм – «дұрыс пікір» (лат.positives) деп
аталатын ұғым ... ... ... Неопозитивизм философиялық ағым ретінде
1922 жылы құрылған Вена үйірмесінің қызметімен байланысты дүниеге келді. Ол
өзінің даму сатысында 3 ... ... ... ХІХ ... 30-40 жылдары
қалыптасқан оның бастамасын салған Огюст Конт /1798-1857/ және Джон ... ... ... ... ... ... ілімдерімен
тікелей байланысты. Бұл философияның арғы түбі Д. Юм мен И. Кантқа
тіреледі.
Неопотивизмнің кінші кезеңі ХІХ ... аяғы мен ХХ ... ... эмпириосыншылдық (Э. Мах, Р. Авенариус, Богданов, базаров)
ілімдерімен байланысты. Эмпириосыншылдар ... ... ... алу ... ары ... жалғастырып, философияның мақсаты-
ғылыми деректерді тұжырымдап қорытындылар жасау емес, таным теориясының
ғылыми нұсқасын ... ... ... мен ... ... таным теориясы обьективті нақтылықты шынайы түрде танып білуге
мүмкіндік берейді. Сондықтан жаңа ... ... ... ... ... Обьективті нақтылық дегеніміз «бейтарап» түйсіктердің,
элементтердің комплесі. Егер бұл «элеиенттерді» бір-біріне қатынаста
қарастырсақ (мысалы түр мен бояу), онда олар физиологиялық (физикалық)
құбылыс, ал ... адам ... ... ... онда ... құбылыстар болады. Оларды адам өз санасына қондырады, осы
себептен олар адамның шын түйсіктері сияқты болып көрінеді.
Позитивизмнің үшінші ... ... ... ... ... Ол ... 20 ... дүниеге келді. Өкілдері: Б. Рассел /1872-1970/, Л.
Витгенштейн /1889-1951/, Морис Шлик /1882-1936/, Рудольф Карнап /1891-
1970/, А. Айер /1910-1989/, Отто ... ... ... Олар ... ... ... ... логикаға негіздемек болды. Осыдан келіп
математикалық логика дүниеге келді. Сондықтан әрбір сөздің мағынасын ашу
(Б. ... ... ... себептілік, қажеттілік, мүмкіндік, бөлшек
категориялар проблемасы туындады. Неопозитивистер ғылыми пікір айтудың екі
түрлі – эмпирикалық және логикалық-математикалық жолы бар ... ... төрт ... бар» делік немесе «мына жылқы ауру, не сау», оны қалай
білеміз? Тек ... ... ... көру қажет. Бұл әдісті эмпирикалық әдіс
дейді. Эмпирикалық ... деп ... ... ... болатын, сезім арқылы қабылданған деректерді айтамыз.
Эмпирикалық сөйлемдердің бәрі ақиқат бірдей ... бола ... ... ... ... ғана ... ... сөйлемдер» -
ғылымдардың эксперимент жүріп жатқан кезінде нақты болған жағдайларды
айқындап, жазып қоюы. Бұл сөйлемдерде, неопозитивистердің ойынша, болған
уақиға сол қалпында өзгеріссіз, түсініктемесіз, ... ... ... тұрғыда берілген, сондықтан тек солар
ғана ақиқат. Ғылыми эксперименттің, экспериментшінің түсніктемесінсіз,
алынған деректер негізінде жасалған қорытындылардың, тұжырымдардың,
теориялардың заңдылықтарсыз ... ... Ал бұл ... ... ... ... дегеніміз осы теориялар, заңдылықтар
негізінде өмір сүретін барлық денелерді тексеру. Ғылыми заңдылықтар
біртектес бір топ денелерге тән ... ... ал ... ... жеке ... ғана ... ... қағидасы шексіз
процеске айналады. Өмірде бұл әдіс кең қолданылады. Ал егер ... ... онда ... әдіс ... Оны ... ... атайды. Ол үшін, айтылған пікірді анықтап білгіңіз келсе, ол ұғымды
қалыптасқан ой ... ... ... ... ... сезім арқылы
тексеріліп анықтауға жатады. Оны верификация деп атайды. Екіншісі ... ... ... Оны ... деп ... Ол ... ... қисынсыздығын байқау арқылы шешіледі. Мәселен, «қар ақ, егер де ол ... ... ... Егер қар күйе ... жатса, оны ақ деп айтсақ, қисынға
келмейді. Міне, фальсификация әдісі осылайша қисынсыз ... ... ... ... өкілдері. Ал қалған көзбен
көрмейтін, ой қисынына салынбайтын ұғымдардың бәрі метафизикалық деп
танылып, олардың философиядан аласталынуын ұсынады. Айталық дүниенің негізі
«су» деген Фалес ... не «от» ... ... ... немес дүние
материядан тұрады деген материалист-философтар пікірі жаңағы екі әдіспен
тексеруге келмейді, олай болса, олардың бәрі – метафизикалық ... ... ... ... ғылымдардың обьективті заңдылықтары болатынын
мойындамайды. Олар ғылым заңдары абсолют емес ... осы ... ... ... ... кең тараған
философиялық ілімдердің бірі (Ж. Маритен, Э. Жильсон, М. Грабиан, г.
Мангер, И. ... Г. ... , Г. ... В. ... Н. ... ... Негіхін салған Әулие Августин және Фолма Аквинский.
Неотомизм ... ... ...... Ол ... жалпы түсінік
болғандықтан тек тавтологиялық тұрғыдан ғана анықталады. Ең бастысы-құдай,
ал шектелген денелер осы құдайдың өз бейнесіне қарай отырып, ... ... бұл ... өмір сүру ... өмір ... ... ... Неотомистер ғылымды жоққа шығармайды, бірақ
ол дінге бағынышты ... ... ... ... ... қоймайды.
«Өйткені адамдар жаратушы Құдайды ұмытқан. Барлық қатер содан» дейді олар.
Неотомизм философиясы екі жұп категорияға негізделген: потенция (мүмкіндік)
және акт ... іс), ... (мән) және ... ... ... ... екіншілерін жоғары қояды. Оның басты мәселесі үшеу – Құдай, адам,
адамгершілік. Жаратушы жайындағы проблемаға келетін болсақ, ол былай ... ... ... ... күш, ... ... ... берген Құдай ойға
келеді, б) қажеттіллік пен кездейсоқтықты билейтін Құдай; б) ... да, ... де ... г) ... бәрі де ... оның себебі – Құдай, ал жамандық пен жақсылықты жасайтын адамдар.
Бірақ Құдай жамандық жасағаңды жазалайды. Барлық сәйкестікті,
үйлесімділікті, асиметрияны ... кім? Ол ... бар. ... ... ... керек деген пікірді айтады. Неотомистер
табиғаттың барлық құбылыстары материя мен формадан(түр) тұрады, бірақ форма
материяны айқындайды, себебі ол ... ... ... ... гилеморфизмдік көзқарасты (гиле – материя, морфа – форма) уағыздайды.
Этикалық мәселерге тоқтала келе, неотомистер адам үшін шаттану, рахаттану
дегеніміз оның «таза және ... ...... ... ... ... ... одан әрі қарай жалғастырған –ХХ ғасырдың
20 жылдары қалыптасқан экзистенциализм болды. Экзистенциализм – философияда
құдайшылықты, жалпы тағдырды жаратушы мадақтау ... көп ... ... өкілдері: С. Кьеркегор /1813-1855/, М. Хайдеггер /1889-1976/, К.
Ясперс /1883-1969/, Ж.П. Сартр /1903-1980/, Г. Марсель /1889-1973/, Л.
Шестов /1866-1938/, Н.А. Бердяев /1874-1948/.
Экзистенциализм ... ... ... ету ... өз ... дат
философы С. Кьеркегордың адам - өз өмірінің себепкері, ... ... ... және өзі ... ... ... ... құдайдың алдында
қорқып тұратын тіршілік иесі деген ілімнен алады. Экзистенциализмнің
қалыптасуына Ф. ... мен Э. ... ... де зор әсер етті. Ол үш
түрлі бағыттардан құрылған:
1) Хайдеггердің болмыс туралы ілімінің негізінде қалыптасқан
экзистенциализм антологиясы. Болмыс материалдық құбылыс ... ол ... ... ... ... ... Адам оны ... іздестіреді, ол туралы күйзеле ойлайды, түсінуге тырысады.
Сөйтіп оның мән-мағынасына айналады. Сөйтіп, болмыс туралы ойлар айналып
келгенде, адам ... ... ... ... К. ... экзистенциялық нұрландыру идеясы. Ол болмыстың мәні туралы
сұрақтарды шешілмейтін сұрақтар деп есептеп, бар назарын адам болмысы,
экзистенцияның өмір сүру тәсілін және оның ... ... ... айқындауға аударады.
3) экзистенциализм ұғымын бірінші қолданған жан Поль Сартрдың ілімі.
Экзистенциализм «өмір философиясындағыдай» ... ... ... бар ... ... жеке өмірін – «экзистенция» (өмір сүру
қарапайым нақтылығы), «адамның өмір сүруі» сияқты мәселелер тұрғысынан
қарастыруға жұмсайды. ... ... ... ... бола ... ... ол біріншіден – жеке даралық болғандықтан, сол себепті жалпы
мәнділікке ұмтылмайды; екіншіден, экзистенция – ... ... Олай ... оған ... қарайтындай обьективті түрде қарай алмаймыз
(К. Ясперс). Өмір сүру дегеніміз- адамдардың біріккен болмысы. Шынайы өмір
сүру дегеніміз – күнделікті өмірмен тығыз ... өз ... ... ... ... мен қауіптілігінің, тәжірибесі мен үмітінің, өз қамы
менмұқтажының жиынтығы негізінде іс-әрекет жасаған адамдардың экзистенция
ретінде тіршілік етуі. Адам ... ... ... қасында
болу». «Дүниенің қасында болу» адам тіршілігінің осы әлемдегі
экзистенциялиі (өмір сүру тәсілі, адам болмысының категориялары) және
трансценденциясы (Хайдеггерше- ... ... ... ... ... үшін өлімге тікелей қарау керек, яғни өзіне хақ
екенін түсініп, қорқыныш ояту қажет. Құдайдың ... ... ... бостандықтың әсерінен өзіңнен-өзіңнің үрейлеуіңді болжай
алмаыңнан қорқыныш пайда болады (Сартр) олай болса, ол еш күмәнсіз, мүмкін
болатын ... ... ... ғана адам ... ... оны ... басының болмысына және бостандығына жетелейді. Олай болса, қорқыныш
адам тіршілігінің негізгі қасиеті, ал оның негізгі құрылымы-қамдану, ... ... ... Ал басқалардың қамын ойлау, олармен бірге болу – жалпы
қамдануға ... ... хақ ... ... ... ... болуым, менің күресуім,
менің жағдайларға тәуелділігім, менің сөзсіз кнәлілігім – бұлардың бәрі де
«шекаралық жағдайлар» (Ясперс). Адамдар әр уақытта да ... ... ... ал оны ... ... деп тырыссақ та, олар
өзгерместен, сол күйлерінде қалады. Экзистенциалистер болмысқа қарама-қарсы
«иемдену» ұғымын да қарастырады. Мен иемденген заттар мені де ... (Г. ... ... өмір сүру оның ... ... ал ... керісінше болады дейді. Сартр былай дейді: «Ұста пышақ жасайды, бірақ
оның мәні ... ... ... ... ... ... болады». Адам туғаннан
кейін адамдық мәнге ие болғанша, еңалдымен өмір сүруі қажет. Адам зорлық,
зомбылыққа бас иіп көне ме, жоқ, оған ... ... келе ме ... Оны ... ойлап, шешеді.
Феноменологтың экзистенционалистік персоналистік пікірінше «sein», болмыс,
яғни жалпы болмыстың жеке адам болмысына бет бұру, қарау. Өйткені, К.
Ясперстің пікірінше, өлім, қиналу, ... ... ... ... ... ... ауру адамның өмірі мен өлім аралығындағы шекераға жатады.
ХХ ... 60-70 ... жаңа ... ... структурализм, сыни
рационализм, сциентизм, герменевтика алдыңғы қатарға шықты.
Структурализм (К. Леви Стросс, Ж. Лакан, М.П. Фуко, Л. ... ... ... ... ... ... ... құрылымдарын айқындау арқылы жалпы философиялық тұжырымдар жасау
олардың мәнін түсінуге ... ... ... ... ... ертегілерін, мифтрін зертей отырып, кез келген миф жер
жүзінің әр аймағында ешқандай айна қатесіз қайталанып жатады, олай ... ... әр ... ... бір ... бағынады деп ой
қорытады. Ғылым ойлауда осы сияқты логикалық заңдылыққа бағынады.
Структурализмнің ілімінше, құрылымдылық тәсілдің негізінде кез-келген
зерттеп отырған ... ... ... ... ... ... ... бір қалыпты болатындығын мойындау жатыр.
Құрылым обьектінің жәй ғана «скелеті» емес, кейбір бөлшектерін өзгерту
арқылы бір обьектіден, екіншіні, үшіншіні алуға ... ... 40 ... ... ... ... тәсіл ретінде
лингвисттикада, антропологияда, психологияда, социологияда қолданылып
кейінгі кезде философиялық әмбебаптық тәсілге айналды.
Сыни рационализм (К. Поппер, И. ... П. ... ... ... ... ... отырып, қандай болмасын ғылыми білімнің болжамдық
бағытта болатынын мойындайды (Поппер). Ғылыми таным процесі дегеніміз
әртүрлі ғылыми теория типтерінің өзара үздіксіз сыни пікірталастары.
Білімнің өзі ... ... ... ақиқаттың өзі көптүрлі.
Философияның жалғыз-ақ шынайы тәсілі - рационалды сын.
Герменевтика (Э. Бетти, Г.Г. Гадамер, М. Ландман) талдау жасау (түсіндіру)
және ... ... ... ... Герменевтика көне әдеби
ескерткіштерді саналы түрде түсіну негізінде қалыптасқан тіл ... ... ... ... ... ... ХІХ ... Шлейермахердің,
Дильтейдің ілімдерінің арқасында рух туралы ғылымның тәсіліне айналды.
Хайдеггер герменевтика деп өмірсүру феноменологиясын айтса, қазіргі кезде
герменевтика деп рух туралы ... ... ... ... ... айтады.
Қазіргі кезеңдегі герменевтиканың өкілдері оны тек саяси әлеуметтік
ғылымдардың тәсілі деп қарамай, жалпы белгілі бір тарихи, мәдени
жағдайларды, адам болмысын түсіндіруге ... ... әдіс ... ... ... олар түсіну проблемаларын философияның негізгі
мәніне айналдырып, герменевтикаға универсалды (әмбебаптық) мән берді
(Гадамер). Герменевтика өкілдерінің пікірінше, философияның пәні ... ... ... ... ... ... табылады. Сөйтіп, тек
осындай қатынастарда ғана адамдардың күнделікті өмірі өтіп жатады, мәдени
және ғылыми құндылықтар туындайды. Ал, ... ... ... ... түсінбеушілігінен болып жатқан құбылыстар.
Жалпы алғанда, аталған философиялық ілімдер, әрқайсысы өз қағидалары
тұрғысынан заманымыздың күрделі проблемаларын шешу жолдарын қарастырып,
қазіргі кездегі ... ... ... жаңа ... ... осыған
орай соны мәселелер көтеріп, философия тарихында өзіндік із қалдырып
отырған дүниетанымдық көзқарастар.
Последнее изменение: Вторник 21 Сентябрь 2010, 11:22

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Философия (лекциялар)150 бет
Философияның негізгі даму кезеңдері мен бағыттары6 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Аймақтардың оптимальды ормандылығы10 бет
Ауыл шаруашылық малдарының эмбриондарын трансплантациялау69 бет
Сабақ оқытудың негізгі түрі, қазіргі сабақтың құрылымы5 бет
Саясат тарихы туралы ақпарат13 бет
Темпераменттің шығу тегі, дамуы және қалыптасуы30 бет
Autocad графикалық редакторы, оның ерекшеліктері мен артықшылықтары. графикалық редактордың сипаттамасы, меню типтері6 бет
Turbo Pascal тіліндегі мәліметтердің күрделі типтері50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь