Диалектика әмбебап байланыстар мен даму туралы ілім

1. Даму ұғымы. Даму мен прогресс. Прогресс және регресс.
2. Диалектика теория мен методология ретінде
3. Диалектиканың негізгі принциптері.
4. Диалектиканың заңдары мен категориялары.
        
        Тақырыбы: Диалектика әмбебап байланыстар мен даму туралы ілім.
Диалектиканың заңдары мен категориялары.
1. Даму ұғымы. Даму мен прогресс. ... және ... ... ... мен ... ... Диалектиканың негізгі принциптері.
4. Диалектиканың заңдары мен категориялары.
1. Даму ұғымы. Даму мен ... ... және ... ... орныққан философия диалектиканы даму туралы ең толық әрі
жан-жақты ілім деп қарайтын. Ол ... деп ... ... ... ... ... ... айқындығы екендігі жөнінде
тікелей анықмаларды кездестірмейміз. Ф.Энгельстің ... ... ... ... Энгельстің «Табиғат диалектикасында» әлемдегі қозғалыс -
өзгерістердің циклдік айналмалы екендігі жөнінде де ... бар. Ал ... ... даму идеясымен ұштаса алады?.
Даму – мәңгі, қажетті қозғалыс, уақыттағы ... ... ... ... ... ... онда ... өзгерістің түсірілген
түрде сақталатындығында. Материяның өмір сүру тәсілі түріндегі ... ... ... ... және ... кетпейді, мәңгі өмір сүреді, басы да,
аяғы да жоқ. Сонымен бірге қозғалыс ... ... ... ... (бағытталған) яғни, басталуы мен аяқталуы бар әртүрлі заттардың,
процестердің және басқалардың ... ... өмір ... ... ... ... ... даму қозғалыс пен өзгерістен
ажыратылады. Қарапайым ойлаудың түсінігі ... ... ол ... Ол бағыт қарапайымдылықтан күрделікке қарай ... не ... ... ... ... көп ... тірі
тіршіліктің формаларымен байланысты. Өсімдіктер мен жануарлардың ... туу, өсу, ... ... ... ... ақырында
жоғалатынын олар біледі. Ғылым пайда болғаннан бері әлемдік, космостық
процестердің де белгілі бір даму ... ... біле ... күн ... ... ... ... болғандығы жайлы И. Кант
айқандай, одан ... де ... ... ... жорамалдар бар. Тіршіліктің
пайда болуы, оның эволюциялық теориясы өз алдына (Ч. Дарвин).
Адамдық бағалаудың өзі де онтологиялық ... ... онда ... ... Тірі ... организмдік құрылымы да, оған сай сыртқы дүниемен
байланысы, ... ... гөрі ... ... ... жаңа ... туғызатыны айқын. Жанды тіршілік өз
бойында ... ... де ... ... Олар ... ... оған ғана тән жаңа қасиеттеріне бағынышты.
Болмыстағы жеке дербес тұтастықтар болсын, бүкіл әлемдік ... ... ... шексіз дами бере алмайды, олардың дамуы кері кету кезеңімен де
ауысады. Даму - әлемдегі сан ... болу ... ... ... жаңа нәрселердің туып жатуының жолы. Кемеліне келген нәрселердің
туып жатуы, ... ... ... ... сонан кейін кері кетіп,
жоғалуы қозғалыс, өзгерістердің ішкі ... ... ... ... ... ... мазмұны арқылы білеміз. Даму қозғалыс пен өзгеріске
нақты мазмұн береді.
Ғылымда жанды тіршілік барлық ... ... және бола ... дейтін
көзқарастар бар. Жанды материя, немесе тіршілік ... ... ... ... сөз. Оның негізінде жансыз материя деген жоқ нәрсе, бүкіл
космос ... ... ... ... нышаны бар, бірақ оның ... ... ... ... де ... деп түсінетін
көзқарастар да айтылады. Шын мағынасында даму деп бұрын айтылып жүрген
қарапайымдылықтан күрделікке ... ... ... ... ... ... күрделіліктің ыдырауы, жойылуы – даму емес, оның шегіне жетіп
аяқталуы, жоғалуы. Оларды шарты ... ... пен ... деп атайды.
Регресс сондықтан да даму емес. Оның себебі регресс ... ... ... емес, біркелкілігіне апаратын жол. Мысалы, руханилықтан,
руханисыздыққа, тірліктен өлікке ауысуды даму деп ... ... ... ... кең әрі терең мағынада талдаған Гегель оны тек әлемдік Рухтың
болу жолы деп ... ... ... нәтижесі болғандықтан онда Гегельдің
түсінуінше даму жоқ. Рух өзінің ... де, ... ... ... ... ... ... орналастыра береді. Олардың
тарихи пайда болу тәртібі сақталмайды. Тек адамдар қоғамы ... ... ... ... ... ... ... Дамудың негізгі көріну
формасы уақыт. ХХ ... осы ... ... ... Ж.П. Сартр
қолдаған. Оның ойынша барлық даму ... ... ... ... қалай өтетіндігін ішкі құрылымын логикалық тұрғыда анықтауда
Гегельдің үлесі мол. Төменгі, қарапайым форманың оны теріске ... ... ... формамен арақатынасын ол «Aufhebung» (орысша тәржімесі –
«снятие») деген терминмен ... ... ... ... ретінде шартты
мағынада «өзгертіп сақтау» деуге болар. Оның мазмұны: –өзінің тууына, пайда
болуына жағдай болған Қарапайым нәрсені ... ... әрі ... шығарып,
әрі өзгерген түрде өз құрамында сақтауы. Мысалы; Қозғалыстың физикалық,
химиялық, ... тірі ... ... өз ... ... ... заңдылықтары организмнің тіршілігін қамтамасыз ету қызметіне
бағынышты, соның ішкі бөлігі ... ... ... процесі дамудағы болмыс формасының өзін-өзі терістеуі, өзінің белгілі
бір қалпын кезеңін, мазмұнын мансұт етуі арқылы жаңа бір қалыпқа, ... ... ... ... ... ... оның ... өзгерген түрде
қалуы. Даму ешуақытта тарихи құралған мазмұнды түгелімен талақ етпейді,
оның кезеңнен ... ... ... ... қол ... негізгі жүгін
артқа тастап кетпейді Дамудағы ... ... ... сақтауы - өзін
үнемі қайта туғызып, қайта қорытып, өңдеп, отыруы, ол тек солай жаңарады.
2. Диалектика теория мен методология ... ... ... ... ... дүнеие болсын-үздіксіз
өзгерісте, қозғалыста, дамуда ма, жоқ, онда ... ... ... ба? деген сұрақ философияның өзекті, оның ... ... ... ... ... ... ... методологиялық маңызы зор мәселелердің бірі болып табылады.
Диалектикалық көзқарас табиғаттың, ... ... ... ... ... де ... қарастырады, ол тұтас философиялық
дүниетанымның түп қазығы, алтын өзегі деуге болады.
Болмысты бүкіл әлемдік ...... ... және ... ... ... қозғалыста, дамуда және өзара байланыста қарастыратын
философиялық ілім дамудың философиялық ... яғни ... ... Ол ... ... тән ... мен ... жалпылама, әмбебап
заңдылықтарын зерттейді. Сонымен бірге диалектика адамды және оны ... ... әрі ... ... ... ... ... де
болып табылады. «Даму дегеніміз» «Дамудың қайнар көзі қайда?», ... ... ... ... сұрақтар диалектика үшін аса маңызды.
Көне грек ... ... ... ... ... ... ... қалыптасты. Қозғалыстың түп табиғатын аңғаруға
ұмтылу Элат мектебінің өкілдерінен-ақ (Парменит, Зенон) байқалған болатын.
Сократ қарама-қарсы ... айта ... ... ... ... ... дәйекті сөз жүйесімен қарсыласты жеңуді ... деп ... мен ... ... ... ... көзін, себептерін табуға
ұмтылды. Дүниедегі бардың бәрі қарама-қайшылықтардан тұрады, ... ... ... өзі – ... пен ... өмір мен ... ... болу
мен жойылу, бірігу мен ыдырау.
Диалектиканың екінші тарихи формасы неміс ... ... ... ... Бұл ... өкілдері: Кант, Фихте, Шеллинг,
Гегель дүниеге деген метафизикалық көзқарасқа жалпы даму ... ... ... Диалектиканы дамытуға, Г.Гегельдің қосқан үлесі өте зор. ... ... ... дамуының қайнар көзі абсолюттік идея («әлемдік ақыл-
ой») деп білді. Абсолюттік идея өзіндік қозғалыста болады, ол ... ... ... адам ... ... ... ... табады. Өзіндік
дамудың қайнар көзі – ішкі ... деп ... ... тұжырымдап, оның категорияларының логикалық жүйесін жасады.
Гегельдің диалектикасы обьективтік идеализмге негізделген. Оның пікірінше,
қозғалыста ... ... ... ... адам ... тысқары тұрған
заттар мен құбылыстар емес, ... ... ... ... ... диалектикасы «басымен төмен қарап» теріс тұр еді (Маркс). Оны
«аяғынан тұрғызып», оң ... беру ... ... ... мәні – ... ... ... келіп, оның негізіне табиғат пен
адамзат қоғамының обьективті диалектикасын ... ... сөз. Бұны ... жаңа ... ... К. ... Ф. Энгельс болды. Олар
диалектиканың тарихи үшінші формасын – ... ... ... жалпы заңдары обьективті дүниеге де, рухани салаға, адам ақыл-
ойы мен санасына да ортақ, ... әрі ... ... ... ... ... философия тарихында қалыптасқан обьективті диалектика және
субьективті ... ... ... Обьективті диалектика
обьективті шындықтың құбылыстары мен процестеріне ... ... ... Ал ... ... ... ... процесінің өзгеруі мен дамуындағы заңды байланыстарды қамтиды.
Субьективті диалектика – ... ... ... Обьективті
дүние мен рухани дүниенің арасындағы қарым-қатынас диалектиканың осы екі
бұтағының өзара байланысынан көрініс табады.
3. ... ... ... ... ... ... ... ашып көрсете отырып, даму процесін танып
білудің, философиялық ойлау жүйесінің ... мен ... ... ... ... ... диалектикалық логика ілімін ... ... ... ... ... Ол ... ... 1) даму
принципі. Оның мәні дүниеде қозғалыстан, дамудан тысқары ... де ... ... ... ... ... қарастыру қажкт, ол кеше қалай еді,
бүгін қандай, ертең қалай ... ... ... ... жөн; 2) жалпы
байланыс принципі. Дүниеде ... ... ... ... ... ... ... барлық жағын, барлық байланысын зерттеген дұрыс; 3)
обьектіні практикамен ... ... ... ... ... ғана оның
мәні, орны, қасиеті айқындалмақ; 4) нақтылық принципі. Әр обьектінің
өзіндік ... өмір ... ... ... баса ... ... ... ол туралы шынайы пікір қалыптастыруға болады.
4. Диалектиканың заңдары мен категориялары.
Ғылыми таным пайда болудан әлдеқайда ерте заманда ... ... ... ... ... ... белгілі бір түсініктері болған. Ол
түсініктер әлеуметтік өмірде де, табиғаттағы құбылыстарда да ... ... ... ... ... ... ... байланысты.
Күн мен түннің, жыл мезгілдерінің ... бір ... ... ... ... табиғаттағы өзгерістер, әрбір жеке тіршіліктің, өмірдің
ерте ме, кеш пе өліммен ... ... ... ... ... ... осындай түсініктердің негізі.
Бірақ алғашқы заң туралы түсініктер мен ... ... ... және ... гөрі ... ... ұстанған қатал тәртіптерден
туындайды. Заң – мәннің белгілі бір ... Ол ... ... таза ... ... Заң мәңді құбылыс. Заң - құбылыстарда кқрінетін
құбылыстық түрде іске асатын мән. ... мән ... ... ... белгілі бір қатынастары болып көрінеді. Сол себептен мән
заңдық деңгейде құбылыстардың белгілері, айқындықтары.
Заңдылықты заңмен ... ... ... ... ... әрекетінің нәтижесі деп түсіну қажет. Өзінің әрекет ету ... ... ... ... ... және жеке ... болып бөлінеді. Жеке
заңдар – тіл заңдары, ... ... ... ... ... Жалпы заңдар - физика, биология, кибернетика т.б. ғылымдардың
заңдары. Ал философияның заңдары – ең ... өте ... ... Олар ... ... ... табиғат, қоғам және ой заңдары болып бөлінеді. Обьективті
заңдарды жоюға немесе өзгертуге болмйды, ... ол ... ... ... ... көп пайда алады. Мәселен, Ньютон ашқан бүкіләлемдік тартылыс
заңының ... ... – оның ... ... ие ... ... еркінен, санасынан тәуелді емес, құбылыстардың өздеріне ғана ... ... ... сипаттап көрсетеді. Әрине заңдар қамту ауқымы
жағынан әрқилы. Бүкіл әлемдік тартылыс заңы тек ... ... ... көрсетеді. Бұл заң қоғамдық құбылыстарға ... ... ... Ал диалектиканың заңдары болса ең жалпы сипатқа
ие, олар обьективті ... де, ... ... де ... ... ортақ.
Диалектиканың негізгі заңдары мен негізгі емес заңдарын ажыратамыз. Дамудың
диалектикалық тұжырымасының мәнін ашатын үш заңға ... ... ... ... мен күресі, мөлшер және сапа өзгерістерінің ... ... ... ... емес деп ... ... дамудың және өзіндік
дамудың жеке жақтарын ашып көрсетеді. Оларға мән мен ... жеке ... ... мен түр, ... пен ... ... пен шындық, қажеттілік
пен кездейсоқтық арасындағы ... ... ... ... ... үш заңы да ... бір ... арқылы
тұжырымдалады, олар арқылы өзінің бай ... ... ... ... сапа ... ... ауысу заңында мөлшер, сапа, өлшем, секіріс
сияқты категориялар әрекет ...... ... сатылары мен формалары. Категория деген әр
ғылымдардың негізгі ұғымдары. Философияның негізгі ... – ең ... ... ... Олар ... және ... ... Философияның категориялары көп: материя, сана, ... ... ... ... ... ... айырмашылық,
қайшылық, өлшем, сапа. Философиялық категориялар болмыстың қасиетімен
байланысын ең ... ... ... ... бұл ... ... тыс, ... тәуелсіз өмірдің ең
жалпы, ең универсалдық ... ... ... ... және ... ... ең жалпы жақтарын немесе айқындықтарын қырларын ... ... ... ... деп ... Категориялар ойлаудағы
ұғымдар емес. Олар ... ең ... ... ... ол ... екінің бірінде ұғымдық дәрежеге жете ... ... ... ... да ... Сол дәреженің өзінде де олар сыртқы және ішкі
дүние туралы тәжірибенің ... әрі ... ... Соның
арқасында олар адамның дүниемен қатынасында ненеің ... ... ... ... ал ... ... ... кездейсоқ және тұрақсыз екендігін
ажыратып, оның ойлауына, іс-әрекетіне ... ... ... көрсеткіштер.
Олардың мазмұнының тереңдігі мен ақиқаттығы тарихи өзгермелі нәрсе.
Енді диалектиканың өзара қатынастағы жұпталған ... ... ... ... ... ... процестің өзіне ғана тән
қайталанбайтын ерекшеліктері жекеше деген ұғымды білдіреді. Көпше дегеніміз-
белгілі бір құбылыстар ... ... ... ұқсас белгілер жиынтығы.
Көпшенің ауқымы мен қарымы әр деңгейде болып келеді. Қамту ... өте ... ... ... деп атайды. Сонда бөлек дегеніміз тұтас зат, құбылыс,
процесс ... ... мен ... бірлігі, оған жекеше және өзгелермен
ортақ, ... ... ... де тән. ... ... ... жекеше мен
көпшенің арасындағы ... ... ... ... ... дәнекерлік қызметті атқарады. «Жылқыбаев – студент, ол
Қазақстан Республикасының азаматы» дейтін болсақ, мұнда Жылқыбаев – жекеше,
студент - ... ал ... ... ... – жалпы болып
табылады.
Философия тарихында ... мен ... ... ... ... ... ... орын алған еді. Мәселен, реализм ... ... ... жалпы жекешеден тәуелсіз, дербес өмір сүреді деп
есептейді. Бұлардың тобы ... ... ... тек ... ... ... өмір сүреді десе, екнішібір топтағылар (мысалы, Зенон) жалпы, көпше
қашанда ... ... ие ... ... ... жекеше деген өмірде, тіршілікте жоқ нәрсе, егер бар болса ол
көпшенің, жалпының арқасында ... ... және де ... өткінші, уақытша,
ал жалпы тұрақты әрі мәңгі (Гегель).
Реализмге ... ... ... ... ... жататын
философтардың ойынша, дүниеде тек жекешеғана реалды, ... өмір ... ... адам ... жоқ, ... бір ... нақты бір адам ғана бар. Жалпы
деген ұғым ... ... ... ... ... ... Егер ... өмір сүрмейтін болса, тек атау, белгілеу ғана болса, онда материя
деген де жоқ, оны ... ... ... нақты қабылдаған жоқ ... ... бір ... ... ... оны ... белгілейтін философиялық категория. Салдар дегеніміз-себепьтің
әсер ету нәтижесі, ... ... ... ... ... ... білу – ... болжамның негізі.
Себеп-салдарлық байланыстың негізгі сипаттары:
1. Себеп әрқашан уақытқа ... ... ... ... кейіннен
көрінеді. Салдарсебептің соңғы нәтижесі. Мысалы, организге микроб түссе, ол
сонан соң ауырады. Аурудыңсебебі микроб болады.
2. ... үшін ... ... ... ... ғана емес, оның
себептен туылуы керек. Себеп салдарды өмірге келтіреді.
3. Себеп пен сылтауды ... ... ... салдарды туғызбайды, олардың
байланысы уақытша ғана. Мысалы, «8 ... ... ... «8 ... тек ... ... емес.
Детерминизм және индетерминизм. Детерминизм бұл дүниедегі танымдық және
методологиялық принцип, оған салсақ дүниедегі бәрі ... ... ... ... ... ... ... бар оқиғаларды тануға,
түсінуге және алдын-ала ... ... ... ... ... ... себептілікті терістейді.
Қажеттілік пен кездейсоқтық. Қажеттілік дегеніміз - ... ... ішкі ... ... шарттасқан, өзінің өмір
сүру себебі бар қасиеттер мен байланыстар. ... ішкі ... ... ... шарасыз шығатынын білдіреді. Кездейсоқтық
дегеніміз - өзінің өмір сүру себебі ішкі жағдайлармен шарттасқан қасиеттер
мен ... ... ... ... олар болуы не болмауы мүмкін. ХУІІІ
ғасырдағы француз материалистер қажеттілігі ... ... ... ... ... ... ... өздеріне тән келеді,
адамның санасынан тыс және оған ... ... ... өмір ... өзі ... ... пен қоғам құбылыстарында болатын қажеттілікті өз
дегенінше ... да, жоя да ... ... сөз.
Мән мен құбылыс. Мән дегеніміз- құбылыстар тобының біртұтас, ішкі, жетекші
байланысын көрсетуге арналған ... ... ... ... ... ... көрінісі. Мән әрқашан да құбылыстардың ішкі бірлігі
ретінде ... ... ... ... ішкі ... мен ... шығады, ал олар логикалық ойда бейнеленіп, теориялық танымның басты
обьектісі болады. Мәнді ашпайынша, құбылысты дұрыс ... ... ... ... құбылыс – сезім мүшелері арқылы қабылдауға лайық. Мән
сезім мүшелері берген мәліметтерге ... ... ... ... мен ... ... ... мазмұны мен формасы болады. Белгілі
бір затты, құбылысты, ... ... ... ... қатынастардың жиынтығы мазмұн деп түсінеді. Мазмұн мен түр
бір тұтас болып, ажырамастай болады. Түр – ... ... ... ... ... бөлшектер. Мәселен, атомның мазмұны – оң зарядталған
ядро мен оның төңірегінде белгілі энергетикалық деңгейде қозғалатын ... ... Ал түр ... осы ... өзара орналасуы,
құрылымдық тәртібі. Тірі организмнің ... оның ... зат ... оны құрайтын түрлі органдар, ал түрі-зат алмасу процесінің іске
асу ... ... ... байланысы.
Түрлер ішкі және сыртқы формалар болып бөлінеді. Мәселен, ... ... ... ... ішкі формасымен қатар сыртқы формасы да, жасалу
формасы болады. Түр мазмұн үшін жалпы ... ... Тек ... бір ... ғана қалай болса, солай бола алады. Мысалы, мебельдің, ... ... ... ... бір ... ... кеткенде бұл
заттар тұтынуға жарамсыз болып қалады.
Мазмұнның басымдылық рөлі мынандан байқалады: форманың сипатын және ... ... ... Форманың қандай болуы-ол мазмұнға байланысты
мазмұнның өзгеруі оның формасын да өзгертеді.
Мүмкіндік пен ... және ... ... - әлі ... ... бірақ
жүзеге асуы ықтамал құбылыс. Шындық дегеніміз - ... ... ... ... ... ... ... нақты бар құбылыс. Мүмкіндік
пен шындықтың өзара байланысы ... ... ... ... -
барлық жағынан алғанда іске асқан мүмкіндік, ол даму процесі арқылы ғана
жетіледі. Мүмкіндіктер сансыз көп ... ... ... ... ... ... ... күрес те жүріп жатады.
Мүмкіндіктер нақтылы, формалды және абстрактілі болып бөлінеді. Нақтылы
мүмкіндік жеңіске ... ... ... ... мен ... өмір шындығынан алшақ жатады. Кейбір абстрактілі, формалды
мүмкіндіктер кейін келе ... ... ... ... деген арманы
абстрактілі мүмкіндіктен, қазіргі уақытта нақтылы мүмкіндік болған. Сонымен
мүмкіндіктердің де жағдайы өзгеріліп, бір ... ... ... және сапалық өзгерістердің өзара ауысу заңы. Сапа, мөлшер,
өлшем, секіріс категориялары. Терістеуді ... ... ... ... ... ... заттың, құбылыстың, процестің
тұтастығын, ... ... ... ... ... және ... ... болатын сан алуан заттар мен құбылыстар
өмір сүреді. Әрбір зат немесе ... ... тән ... Мысалы, ағаш темірден, от судан түбірінен өзгеше. Мұндай
ерекшеліктер сапа ерекшеліктері деп ... ... ... адам зінің
практикалық қызметінде ғана анықтай алады. Ол басқа заттармен ... ... ... және ... ... Сондықтан оның осы
қатынаста көптеген сапасы бар. Сапа ... ... ... ... ... ... ... артық. Қасиет-өзгермелі, ... ... алма ... қызыл сары. Сапасы сол күйінде қалады. Кейбір
қасиеттер өзгеріп отырады. Затты жою үшін ... жою ... Сан ... ... ... ... Н О (су) – 2 атом -сутегінен, 1
атом- ... ... Суық ... ұқсас меншікті салмағы бар, t-,
қайнау t . Сан сапамен байланысты. Өз алдына сан болмайды.
Сондай-ақ ... мен ... ... ... қатынаста бола отырып,
бірінен-бірі мөлшер ... ... ... бір ... ... ... жасы, шамасы, ұзындығы жағынан ажыратылады.
Сондықтан үниеде сапа мен мөлшерлік ... бар ... мен ... Мөлшер – заттардың, құбылыстардың ... ... ... даму ... ... Сапа мен ...... обьективті сипаттамасы. Олар адам ойлауының ... ... ... мен ... өзгерудің сатылары, адамның практикалық қызметінің
түбегейлі принциптері болып ... ... мен ... ... ... болады. Затты тану оның
сапасын танудан басталады, содан ... ... тану ... ... заттың маңызды және маңызды емес қасиеттерін ұғынуы –
сапаны танудағы қажетті саты. Қасиет дегеніміз – заттар арасындағы ... зат ... ... ... болатыны және байланысты екені белгілі.
Осы қатынас пен байланыста ғана оның қасиеті көрінеді. Белгіл бір зат ... ... ... ... ... өзгерте отырып, басқа затқа
айналады. Әртүрлі заттың әртүрлі сапасы бар.
Заттың сапасы туралы ... ... оның ... ... ... ... туралы адам ұғымы оның практикалық-өзгертушілік қызметі
барысында өмірге келді. Адамзат мәдениетінің даму ... ... ... ... ... ұғымдар ғасырлар бойы қалыптасқан.
Философия тарихында сапа мен мөлшерге тұңғыш рет Аристотель көңіл бөлді.
«Мен сапа деп ... ... ... ... бола ... ... дегеніміз –құрамдас бөліктерге бөлініп, оның әрқайсысы екі ... да көп бола ма, ... ... ... бір және ... нәрсе. Кез
келген мөлшер есептелетін болса және өлшенетін болса, шама делінеді», ... ... сапа мен ... ... ... рет ... беріп, «Категориялар»
және «Метафизика» атты еңбектерінде зерттеді. Ол категориялардың алғашқы
жүйесін құрды. ... ол сапа мен ... ... ... ... ... ... алмады.
Мөлшер категориясы қалыптасып келе ... жаңа ... ... жаратылыстанудың, логикалық көзқарастың негізі бола бастады.
Осының арқасында Р. Декарт талғампаздық аналитикалық ... ... мен ... ... Д. Локк ... және соңғы сапалар туралы
ілімді ашып, сапа категориясын ... ... ... ... ал, ... категорияларға – түс, жарық, иіс, дәм жатады.
Алғашқы сапалар обьективті, себебі, олар - ... ... тыс өмір ... ... ... ... ... бейнелері, денеден
ажырамайтын сапалар. Сыртқы дүние заттарына Локктың пікірі ... ... ... ... ... ... ... олар сыртқы дүниенің заттарына
тән емес, яғни ... ... ... ғана ... Сапаларды
алғашқы және соңғы сапаларға бөліп, оларды бірінен-бірін бөліп қарау
Локктың сапа туралы ... ... ... ... алғашқы сапалар
сияқты обьективті, өйткені дүниеде ... ... ... ... – сапа мен ... ... бірлігі. Гегель философия
тарихында ... рет ... және ... ... өзара
диалектикалық ауысу заңын идеалистік тұрғыдан тұжырымдап ... ...... ... ... анықтылық. Осы анықтылық
жойылса, болмыс та жойылады. Мөлшер ... ... ... ... ... ... және сапалық өзгерістердің өзара ауысуы арқылы даму
процесі жүреді. Сапа,мөлшер және ... ... ... ... ... ... өзгертудің сатылары. Яғни, олар ... ... ... ... ... және ... категориялары табиғаттың, қоғамның және ойлаудың,
яғни болмыс пен ойлаудың ... ... ... сипаттамалары болып
табылады.
Сапалық және мөлшерлік өзгерістердің ауысуы. Диалектиканың басқа ... бұл ... ... пен ойлаудың тепе-теңдік негізінде Гегельдің ашқаны
белгілі. Мөлшерлік және ... ... ... ... заңы ... ... ішкі ... ашады. Өзіндік өлшемнің ауқымында сапа
тұрақты өзін-өзі сақтауға бейім болады. ... ... ... шегіне келгенде, өлшемнің шегінен шыққан сәтте күрт өзгереді, жаңа
сапаға ауысу басталады. Мысалы суды ... О С-та 100 С-ға ... ... ... О С-та да, 60 С-та да су ... сақтайды. Ал
өлшемнің шегіне жеткенде, яғни өлшем ... ... ... өзгеріс
сапаға ауысады. 100 с-та су буға ... ... келе ... ... ... оқу орнына түскен талапкер студент. Одан кейінгі уақытта ол білім
алумен, болашақ ... ... ... ... ... ... қала
береді. Диплом қорғаған сәттен бастап жас маман аттанады. Бес жыл ... ... ... ... ... ... сапа ... жоқ. Диплом
қорғаған күні сапа (студент) жаңа сапаға (маман)ауысты. Бұл мысалдағы
өлшем – ... ... ... күн мен ... ... ... арасы.
Секіріс – ескі сападан жаңа сапаға өтудің жалпы ... ішкі ... ... ... өтудің диалектикалық емес өтуден негізгі
ерекшелігі секірісте, қайшылықта, бірте-біртеліктің үзілісінде, болмыс пен
болымсыздықтың ... ... ... ... ... адам
дамуында, оның ойлауында да ескі сападан түбірлі жаңа ... көшу ... ... ... ... ... заттың табиғатына және оның дамуының ... ... ... ... мүмкін. Біріншіден, секірістің жасалу
мерзімі жағынан алғанда, ол өте ... ... ... өлі табиғаттан
тірі табиғатқа көшу.
Екіншіден, секірістің жасалу жылдамдығы жағынан ... оның ... ... ... бір ... өте баяу ... ... шағын сапалық
өзгерістерді қамтиды. Секірістің түрлері көп.
Сапалық және ... ... ... ... заңы үлкен методологиялық
және практикалық рөл атқарады. Мөлшерлік өзгерістер ... бір ... ... ... ... ... өз дамуының белгілі бір
сатысында екінші бір затқа айналады, яғни мөлшерлік өзгерістер ... ... ... Ал ескі ... жаңа ... көшу ... түрінде жүзеге асады. Секіріс нәтижесінде пайда болған жаңа ... ... ... туғызады. Сөйтіп бұл заң даму ... ... ... ... ... ... ... сұрақтарға жауап
береді.
Терістеуді терістеу ... Даму ... ... ... ... жаңа өзара қалай байланысқан, даму тенденциялары мен ... ... ... ... ... жауап бермей тұрып даму туралы түсінікті
терең әрі жан-жақты деп айтуға болмайды. Бұған ... ... заңы ... ... заңы жауап береді. Бұл заң ... ... ... мен ... анықтайды. Дамудың метафизикалық және диалектикалық
тұжырымдамалары белгілі. Осыған сәйкес терістеудің де метафизмклық ... ... ... ... ... ... ... терістеу дамудың шарты емес. Ал ... ... ... ... және адам ... ... ... және ... ... Кез келген зат ... ... ... ... ... ... дами алмайды.
Диалектикалық ... ... ... зат ... ... ... ... негізгі категориясы- терістеу. Философия тарихында осы терістеу
категориясының ішкі және сыртқы ... оның мәні ... ... екі ... орын ... Егер бір зат, ... екінші бір
затты, құбылысты құртып, жойып жіберсе, жоқ қылса, бұл да ... ... ... көктеп өсіп келе жатқан шөпті тамырымен ... ... ... ... даму ... ... ... шығаруды «жалаң
теріске шығару» деп бағалау әбден орынды.
Диалектикалық терістеу – дамудың ... ... ... сонда-ақ ескі мен
жаңаның арасындағы ... ... дәні ... егіс ... ... жылы ... ... кейін көк өсіп шығады да ол қатайып, сабаққа айналады. Бұл ... ... ... ... зат пен ... ... ... диалектикалық
процесс. Сондықтан бұл терістеу диалектикалық, әрі өзін-өзі терістеу, әрі
ішкі қайшылықтар дамуының заңды нәтижесі.
Заттардың өз қарама-қарсылығына өтуі – оның ... ... ... ... Бұл заң дамудың мәнін, жалпы үрдісі мен бағытын анықтайды. Кез ... ... ... өмір сүру ... теріске шығармайынша, ешуақытта
дами алмайды. Терістеу обьективті қайшылықтың көрініс сәті. Терістеудің
метафизикалық және ... ... ... ... ... «жоқ ... «тастау», деген сөздер сияқты.
Бұл заңның ең бірінші ... ... ... ... ... ... деп атайды. Метафизикалық теріс деген
ескі сапа толық құриды.
Терістеуді терістеу заңы ... ... мен ... ... ... Табиғат, қоғам мен адам санасы үздіксіз дамып, жетіліп үнемі
ілгерілеп отырады. Бұл – ... ... ... өндірістік қызметі
нәтижесінде көптеген қайшылықтар өз шешімін тауып, жаңа сапаның ... ... ... даму ... екі ... кезеңдері бар екені
көрінеді. Бір ... ... ескі ... ... ... жол ашса,
екіншіден, осы ескінің ішінен ... ... ... ... ... бұл екі процесс дамудың ішінде орын ала ... ... ... ескінің қирап, күйреуінде ғана емес (ол ... ... ... ... ... өсіп ... ... тенденциясында жатыр. Яғни, терістеу әрі ескідегі қажеттіні сақтай
білу, әрі ондағы жарамсызды ... алып ... ... ... дың ... заңды процесс. Әрине, пайда болған жаңа ескінің ... ... ... ... ... ... болып тұрады.
Әрине мұнда қайталану процесі болады, бірақ ол ескідегі қажетті, мәнді,
құнды ... ... ... ... ... орын ... өз мәнін
тапқандығы болып табылады. Олай болса, терістеуді ... ... бірі – ... ... ... ескінің ішіндегі мәдениетті, мәнді әдет-ғұрыпты, өміршең
дәстүрлерді, тағы басқаларын өркендетеді. Ескі мен ... ... ... ... жолымен дамытылады. Адам баласының
дүниежүзілік мәдениеті мұндай сабақтастық болмайынша өмір сүре ... ... ... мен ... ... мен ... ұлт пен
ұлтттың арасында ешқандай байланыс орын ... еді. ... ... ... ... ... тарайтын заңды прцесс,
Қарама - қарсылықтардың бірлігі мен күресі. ... ... ... Қарама-қарсылықтың бірлігі мен күрес заңы диалектиканың
негізгі өзегі болып табылады. Ол – табиғаттың, ... адам ... ... ... ... үш заңының бірі, айқындаушы. Қарам-
қарсылықтың бірлік және ... заңы даму ... ішкі ... ... ... ... жаңаның пайда болу себептерін көрсетеді. Дүниеде
қарама-қарсылықсыз ештеңе жоқ, оны адам баласы ерте заманнан ... ... ... ... ... грек диалектигі Гераклит
те мойындай келе: «Бәрі де ағысты, бәрі де ... ... суы әрі ... лас» - деп айтқан. Қарама-қарсылықтың бірлігі мен күрес заңын жан-
жақты толық зерттеген Гегель ... ... оның ... ... ... ... дамымай, тек адам санасы, абсолюттік идея ғана солайша дамиды. Бұл
идеалистік пікір еді. Ал енді кейбір ... ... ... ... ол тек адам санасында болады дейді. Ал материалистік ... ... ... өмір ... бейнесі екенін дәлелдейді. Бірақ
адам бір нәрсе жөнінде ойлағанда оның ойлау жүйесінде ... ... ... адам өз ойын анық ... керек. Егер адам баласы барамын ба,
бармаймын ба, келемін бе, келмеймін бе, ... ақпа деп ... ... ой анық ... Ал адам ... ... ... логикалық
қайшылық емес, өмір қайшылығын бейнелеуді айтамыз.
Қарама-қарсылық пен ... заңы – ... ... үш ... ... Бұл заң қозғалыс пен дамудың себебі қайда, қозғалыс пен даму
неге байланысты деген сұрақтарға ... ... ... ...... мәні, ядросы, өйткені ол қозғалыс пен дамудың қозғаушы
күшін, шығар көзін ашып береді. Дамудың негізінде ішкі ... ... ... ... Ол заттарды өздігінен қозғалады депкөрсетеді.
Оның категориялары: сәйкестік, ... ... ... ... ... - дегеніміз әрбір заттың өзіне-өзі сәйкес келуі.
Метафизикалық заттың сәйкестігін абсолюттендіріп, ол қатарынан әрі өзі ... бола ... деп ... ... ... ... жүреді. Біртұрғыдан алып қарағанда, ғана ... ... ... алып ... ол ... ... болады. Сонымен сәйкестік
пен айырмашылық бір-бірімен байланысты. Математика тілінде олар ... А =?, А= А. ... ... машиналар өзі жасалып шыққанан кейін
теңбе-тең ... қана ... ... ... ... ... ... отырады.
Қарама-қарсылық. Заттардың айырмашылықтарының тереңдігі, дәрежесі бірдей
болмайды. Осыған сай ... және ... ... ... ... ... дейін ұлғайып дами алады. Қарама-қарсылық ... ... ... ... ... ... Күрес- дегеніміз жақтардың бірін-бірі жоққа шығаратын және бірін-
бірі теріс деп табатын күйдегі қатынастар.
Қарама-қарсылық ол табиғаттағы, ... адам ... ... ... және ... ... ... өмір сүре аламайтын
заттар, құбылыстар, тенденциялар арасындағы қатынастар. Қандай да бір ... ... ол ... ... ... әрекет пен
қарсылық, тартым мен тепкі күштер, плюс пен ... ... пен ... пен ... өлім мен өмір, үзіктілік пен үздіксіздік, жалпылық
пен жекелік. Тіршіліктің өзі-ассимиляция мен диссимиляцияның арақатынасы.
Қоғамдағы ... тап ... ... ... ... ... сан мен сапа ... да қарама-қарсылық бар. Сан
көп, сапа біреу, сан бай, сапа терең. Сапа саннан ... ... ... түсіну де қиын. Мәселен, үш торғай ма, не үш қарбыз ба? Оны ажыратып,
анықтайтын сапа. ... бір ... ... ... өзі де қарама-
қарсылықтан тұрады. Өйткені сол анықтама бере ... ... ... ... ... қатар ол анықтама ... ... үшін ... үзбейтін болуы қажет. Міне бұл қарама-қарсылық, анықтаманың екі
жағы.
Қарама-қарсылықтың бірлігі. Қарама-қарсы жақтар ... ... Жеке адам ... ... өз ... ... тек ... өмір сүреді. ... ... ... ал ... күресі абсолютті дәл сол сияқты тұрақты салыстырмалы
да, ал құбылмалық пен қозғалыс абсолютті. Қарама-қарсылықтардың ... ... ... + ... « - ... және ... - әсер және қарсы әсер;
Физикада – оң және теріс заряд;
Химияда – атомдардың қосылуы мен ыдырауы;
Әлеуметтік ғылымда таптар күресі».
Қайшылықтар. ... ... ... ... ... ... Қарама-қарсы жақтар, бір жағынан, бірін-бірі ... ... ... ... қайшылықтары нәтижесінде күрес жүріп
жатады. Егер қарама-қарсы жақтардың күші бірдей болса, ... ... да ... ... болмай, қозғалмайтын болар еді. Онда дамуда
тоқтареді. Қайшылық күресі кезінде ... ... бірі ... ... ... ... сол қозғалыс нәтижесінде әлгі процесс
қайтадан басталады, қарама-қарсылықтар бірлігі қалыптасады.
Өмірде әрқашанда ескі мен жаңа бар. Жаңа енді ғана туа ... ... ... ... ... ескі ... ең негізгі басым жағы.
Мұның өзі өшіп бара жатқан ескіні өсіп келе жатқан жаңа жеңген кезге ... бола ... ... жаңа ең ... күшке айналады., ал ескі күресте
жаңаға жол беріп, ... ... ... де, ... ... ...... баспалдақтар. Қайшылық арқасында өмір өзгереді.
Қайшылық түрлері. Ішкі қайшылық дегеніміз-бұл ... бір ... ... ... ... адам денсаулығы – алдымен адам
организмдегі құбылыстар – жүрек, ... ... ... ... ... ... ... мен олардың жұмысына кедергі болатын құбылыстардың күресі.
Осы күресте қайсысы жеңеді, адамның хал жағдайы соған байланысты.
Сыртқы қайшылықтар дегеніміз ... ... ... тән ... ... ... өзара әрекетестік. Ішкі қайшылықтар шешуші рөл
атқарады. Олар ғана заттардың өзіндік ... ... ... ... ... ішкі қайшылықтар арқылы білінеді. Әр ... ... мен ... қатынастар арасындағы қайшылықтар ішкі
қайшылықтар. Мысалы, капиталистік елдің ішкі қайшылығы-өзіндегі тап күресі,
ал ол елдің ... ... ... ... сыртқы қайшылық. Ал
адамзат қоғамы процесі тұрғысынан алып қарағанда ол ішкі қайшылық болып
табылады.
Антагонистік және ... емес ... ... ... ... мен шешілуін ескере отырып қоғамдық өмірге байланысты
қайшылықтардың бәрін антагонистік және антагонистік емес деп ... ... ... деп ... ... ... қарама-қарсы
мүдделердің арасындағы өзара әрекеттестікті айтамыз. Қоғамда олар ... ... ... және ... ... ұласады не
қарулы күрестің басқа түрімен кейде бейбітшілік жолымен де шешеді. Қанаушы
тап пен ... тап ... ... ... ... ... Ал антагонистік емес қайшылықтар дегеніміз – түпкі мақсаты бір
бірақ уақытша айырмашылықтары бар ... ... ... ... Олар әлеуметтік шаралар арқылы шешіледі. Бірақ
оларды дер ... ... ... ... шиеленістіріліп жіберілсе,
олардың антагонистік қайшылықтарға айналуы мүмкін болады.
Қарама-қарсылықтың бірлігі мен күрес заңы ... ... ... ... Бұл заң даму ... ішкі қайнар көзін ашады, ескінің
жойылып, жаңаның пайда болуының себептерін ... В.И. ... ... ... ... деген. Сонымен қорытындылай келе:
1. табиғат, қоғам және ... ... ... ... ... не ... яғни ... болатын қарамақарсы жақтарды,
қасиеттерді, сипаттарды, элементтерді ұстайды.
2. бірлікте қалатын қарама-қарсылықтар арасында диалектикалық қайшылықтар
өмір сүреді.
3. әрбір ... және ... ... көзі ... ішкі қайшылықтардың
шығуы, қарқынды болуы және ... ... ... ... ... ... басты себебі, түйінді сәті.
Сонымен, қарама-қарсылықтардың бірлігі мен күресі заңы қозғалыстың ... ... күш ... ... сұрақтарға жауап береді. Әрине, қозғаушы
күш ... ... ... туындайды. Оны туындадатын қарама-
қарсылықтардың бірлігі мен күресі.сы
Последнее изменение: Вторник 21 Сентябрь 2010, 11:24

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғылыми таным3 бет
Кредит формалары6 бет
Delphi тілінде электрондық оқулық64 бет
Біліктерді дайындаудың технологиясы5 бет
Германияның банк жүйесі9 бет
Жеке тұлғалардың халықаралық қылмыстар үшін жауапкершілігі47 бет
Машинаның кинематикалық сұлбасын құрастыру8 бет
Мультимедиалық файлдармен жұмыс істеу9 бет
Токарлы станоктардың құрылымының ерекшелігі3 бет
Халықаралық құқықтық нормалар ұғымы және оның белгілері9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь