Үнді философиясы


Жоспар

І. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
II. Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
2.1 Ежелгі үнді мәдениетінің ескерткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
2.2 Көне Үнді философиясының негізгі мектептері. Жайнизм ... ... ... ... ... ... ..5
2.3 Буддизм ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
2.4 Нирвана теориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
2.5 Чарвака.локаята материалистік бағыты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
2.6 Көне Үнді философиясының негізгі ұғымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
2.7 Көне Үндінің философиялық туындыларынан үзінділер ... ... ... ... ... ... ... 11
III. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге




Мазмұны

І. Кіріспе ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
II. Негізгі
бөлім ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... .4
2.1 Ежелгі үнді мәдениетінің
ескерткіштері ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
2.2 Көне Үнді философиясының негізгі мектептері.
Жайнизм ... ... ... ... ... ... ..5
2.3
Буддизм ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
2.4 Нирвана теориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
2.5 Чарвака-локаята материалистік
бағыты ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... .8
2.6 Көне Үнді философиясының негізгі
ұғымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
2.7 Көне Үндінің философиялық туындыларынан
үзінділер ... ... ... ... ... ... .. ..11
III. Қорытынды ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13
Қолданылған
әдебиеттер ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... 15

Кіріспе

Біздің жыл санауымыздан үш мындай жыл бұрын Ежелгі Үнді жерінде
кауымдық қоғам ыдырап, оның орнына кұлдық қоғам калыптаса бастады. Үнді
философиясы б.з.д. II және I мыңжылдықтың бас кезінде, арийлердің (малшы
тайпалардың) солтүстік-батыстан енуі, олардың елді басып алуы, алғашқы
қауымдық құрылыстың құлдырауы ежелгі Үндістанда таптық қоғам мен
мемлекеттің пайда болуымен дүниеге келді. Мемлекеттік биліктің басында
раджа тұрды, оның билігі егін шаруашылығымен айналысушы ақсүйектердің
билігіне және рулық абыздық билікке тірелді. 
Осыған орай ежелгі үнді қоғамы 4 варнаға (каста) бөлінді. Олар:
брахмандар (абыздар),кшатриилер (әскербасылары), вайшьилер (ауқатты
шаруалар) және шудралар (құлдар). Әр варна тұйықталған әлеуметтік топ болды
да, әрқайсысы қоғамда өзіне тиесілі орын алды және өздеріне ғана тән
дәстүрлі" мамандықтары болды. Мысалы, брахмандардын үлесіне —ой еңбегі,
кшатрииларға — әскери қызмет, вайшьилерге — егін шаруашылығы, қоленер
кәсібі, саудагерлік тисе, шудраларға — қара жұмыс қана тиді. Осы кезде
қоғамдык өмірге, әлеуметтік қатынастарға сай келетін мифологиялык,
философиялық көзқарастар да қалыптасты.
Варна сөзі түс, қабық, бояу дегенді білдіреді және әрбір варнаның
өз түсі болды. Варна – тұйық жүйе, адамның варнадағы орны және әрбір
варнаның қоғамдағы орны қатаң сақталынды. Мысалы, некелік қатынастар тек
бір варнаның шеңберінде ғана жүзеге асырылуы тиіс, бір варнадан екінші
варнаға өтуге болмайды және әрбір варнаның өкілдері кәсіптің белгілі бір
түрімен ғана айналыса алады.
Брахмандар – ой еңбегімен, кшатрийлер – әскери істермен, вайшьялар –
жер өңдеумен, қолөнермен және саудамен, ал шудралар – қара жұмыспен
шұғылданды. Атап өтетін бір ерекшелік – варналарға қатаң бөліну қазіргі
заманғы Үнді мемлекетінде осы күнге дейін қатаң сақталып отыр. Біздің
ойымызша, қазіргі заманғы Үнді мемлекетінің дамуын тежеуші факторлардың
бірі осы болуы да мүмкін.
Көне Үнді қоғамының осындай әлеуметтік жіктелуі, осы қоғамда өмір сүріп
отырған адамдардың тұрмысының қиындығы оның философиясының негізгі
тақырыбын да анықтады: ежелгі Үндінің философиялық пайымдау объектісі –
жеке адамның өмірі, оның ішкі дүниесі, басқа адамдармен қарым-қатынасы
мәселелері болды.
Көне Үнді философиясының басты ерекшеліктері:
1) ғылыми оймен байланысының аздығы;
2) жеке тұлғалық сипатының нашарлығы;
3) діни-мифологиялық оймен тығыз байланыстылығы;
4) философиялық ой ескерткіштерінің хронологиялық жағынан жүйесіздігі
және белгісіздігі;
5) негізгі философиялық ұғымдардың мән-мағынасының күрделілігі және
сантүрлілігі.

2.1 Көне Үндінің негізгі философиялық ескерткіштері

Ежелгі Үнді философиясының бастауы – біздің дәуірімізге дейінгі ІІ және
І мыңжылдықтарда қалыптасқан. Ведалар, олар тек Үнді елінің ғана емес,
бүкіл адамзаттың көне әдеби ескерткіштері болып саналады. Кейінірек Көне
үнді тілі санскритте жазылып алынған Ведалар Үнді қоғамының рухани
мәдениетінің, философиялық ойларының қалыптасып-дамуында айқындаушы роль
атқарды.
"Веда" сөзі "білім" дегенді білдіреді, бірақ бұл ерекше білім:
гимндер, дұғалар, құрбандық шалу, садақа беру формулалары. Оларда дүние,
адам, адамгершілік туралы алғашқы философиялық түсініктер бейнеленді.
Ведалар төрт бөліктен түрады:
• Самхиттер - құдайларға арналған гимндер жинағы; олардың ең көнесі
Ригведалар құдайларға арналған 1028 гимннен түрады;
• Брахмандар - діни салт өлендер жинағы, философиялық маңызы аса зор
болмаса да, Самхиттер мен Упанишадалардың арасын байланыстырып тұр.
• Араньяктар ~ "Орман кітаптары" - қоғамнан бөлектенушілерге немесе
орман кеңістігінде ақиқат пен табиғат туралы ойға берілушілерге
арналған ережелер жинағы.
Қоғамнан бөлектенудің өзі "іс-әрекет жолынан" "білім жолына", тереңірек
пайымдау жолына көшу дегенді білдіреді, яғни Араньяктарда дүниетанымдық
мазмұн басымырақ бола бастайды.
Упанишадалар - философиялық мазмұны терең, рационалистік сипаты басым
негізгі бөлім, Ведаларды аяқтаушы болғандықтан кейде веданта ("Ведалардың
соңы") деп аталады. Алғашқы упанишадалар шамамен алғанда біздің дәуірімізге
дейінгі \ІІ-\І ғасырларда қалыптасып, бұл дәстүр ХІІ-ХІІ ғасырларға дейін
жалғасты. ирапі-засі ( "қасында отыру"), яғни ұстаздың аяғының жанында
отырып, уағыз тыңдау, "жұмбақ білім" дегенді білдіреді. Упанишадалар -
ұстаздың шәкіртпен диалог-әңгімесі, оның тақырыбы -болмыстың алғашқы
бастауы, сол арқылы табиғат пен адамның бойындағы құбылыстар түсіндіріледі.
Махабхарата көне Үндінің философиялық ескерткіштерінің бірі болып
табылады. Махабхарата - "Бхараттардың ұлы шайқасы туралы аңыз", діни,
мифологиялық, философиялық ойлар жинақталған көне Үнді эпосы, буддизмнің
қасиетті түпнұсқаларының бірі.

2.2 Көне Үнді философиясының негізгі мектептері.

Көне Үнді философиясының негізгі мектептері Жайнизм - көне Үнді
философиясының маңызды бағыттарының бірі, аттары аңызға айналған 24 тақуа-
тиртханкар дамытқан. Олардың соңғысы -біздің дәуірімізге дейінгі УІ-У
ғасырларда өмір сүрген, Джина (Жын), немесе, Жеңімпаз деген атқа ие болған
ойшыл Махавира болды. Жайндардың көзқарастарында олардың өмір сүрген
кезеңдеріне байланысты ерекшеліктер болғанымен, мынадай төрт тиым салуды
олар бұлжытпай сақтады: ахимса -тірі мақұлықтәрдың ешқайсынының өміріне
зиян келтірмеу; астейя - ұрлық жасамау; сатья - шыншылдық; апариграха -
үйірсектікке (М.Әуезов өзінің "Будда" еңбегінде осы ұғымды "жабыспау" деп
аударған) тиым салу. Махавира бұл тиымдарға бесіншісін - брахмачарья -
некеден бас тартуды қосты. Жайн монахтары ұстанулары тиіс осы тиым салулар
екі мың жарым жыл бойы қатаң сақталып отырғанын ескерте кеткен дұрыс.
Уақыт өте Махавираның жолын қуушылар екі бағытқа бөлінді: дигам-баралар
("ауа киіндіргендер") және шветамбаралар ("ақ кигендер").
Жайндардың онтологиясы туралы айтсақ, олар заттарды санадан тыс және
одан тәуелсіз өмір сүреді деп түсінді және бес немесе алты субстанцияны
бөліп көрсетті:
1)джива - тірі, жан, рухани субстанция; дживалардың саны шексіз көп; 2)
зәг, 3) кеңістік, 4- және 5) қозғалыс пен тыныштықты бейнелейтін дхарма мен
адхармаг, 6) уақыт.
Жайндардың пікірінше, субстанциялар мәңгі және өзгермейді, өзгеретін
олардың көріністері ғана, заттан басқа субстанциялар бөлінбейді және
формалары жоқ, яғни, олар сезім мүшелері арқылы қабылданбайды, сезілмейді
және денесіз. Тірі" болып есептелетін дживадан басқа субстанциялар "тірі
емеске" жатады.
Бұл субстанцияларды қысқаша сипаттасақ, барлық субстанциялар оларды
өзіне сиғызатын кеңістікте өмір сүреді. Кеңістік үздіксіз, бірақ адам оны
көз алдына елестете алуы үшін жайндар оны сансыз көп идеалдық бірліктерге
-прадешаларға бөлінеді деп түсіндіреді. Жайндар шексіз кеңістікті екіге
бөледі: көрінетін әлем кеңістігі - "дүние" (лока) және "дүние-емес" (а-
лока), соңғысына көрінетін кеңістік пен прадешалардың шексіз саны кіреді.
Зат, жайндардыңтүсінігінде, ұсақ және бөлінбейтін бөліктер - атомдардан
тұратын, бірігетін және ыдырайтын, сезілетін, формасы бар, белсенді,
әртүрлі қасиеттерге ие, қозғалыста болып отыратын субстанция. Оның алты
күйі бар:
✓ стхула-стхула - "өте дөрекі", яғни қатты заттар.
✓ стхула - "дөрекі", мысалы, сұйықтар;
✓ стхула - сукшма - "дөрекі-нәзік", мысалы, көлеңкелер және айнадағы
бейнелер;
✓ сукшмә-стхупа - "нәзік-дөрекі", көзге көрінбейтін газдар, иістер;
✓ сукшма -"нәзік", ешқандай сезім мүшелері қабылдамайтын карма,
энергия;
✓ сукшма-сукшма - атом секілді "өте нәзік" зат.
Субстанция деп тек қана дигәмбаралар мойындайды, ол барлық
субстанциялардың барлық көріністерінің әлемдік кеңістікте пайда болуының,
өмір сүруінің және жойылуының негізі ретінде қарастырылады.
Адам және оның өмірі мәселесін шешуде жайнизм "өмір дегеніміз -азап"
ұғымын ұстанады. Азап-карма заңының нәтижесі. Карма заңының мәні мынада:
жеке өмір ағынын құрайтын элементтерге бұрынғы элементтер мен адамгершілік
сипаты бар істер әсер етеді, адамның жақсы немесе жаман қылығы бүкіл ағында
ерте ме, кеш пе, бір салдар туғызады. Жайнизм бұл заңды жеңуге болатынына
сенімді, оны жеңетін -джина (жын). Өткен өмірдегі жаман істерді адам үш
нәрсені орындау - дұрыс сенім, дұрыс таным және дұрыс мінез-құлық арқылы
жеңе алады, бірақ адам азаптан толық құтылу үшін жан денеден тәуелсіз,
жоғары тұруы керек. Дене құрсауынан шыға алмаған жан құмарлыққа, нәпсіге
икем келеді де, бейнет шегеді, тері арқылы жанның ішіне лас заттар ағыны
өтіп, адам моральдық азғындауға ұшырайды.
Моральдық ластанудан, азап-қасірет шегуден азат болу - жайнизм түсінігі
бойынша, адам өмірінің мақсаты. Оған жету үшін аталған уш шартты бұлжытпай
орындап, өз құмарлықтарын жеңген рухани ұстаздардың басшылығымен таным
процесін үнемі жүргізіп отыруға міндетті. Жайндар өмірді аса қатты
қадірлегенін айта кету керек, олар тек адам өмірі емес, жалпы өмір
атаулының бәрі құнды деп есептеді, жан-жануарлар мен жәндіктердің өміріне
де зиян келтірмеуге тырысты. Адал, шыдамды, өзіне талабы қатты, қоршаған
дүниеден тәуелсіз, кешірімді, тірі мақұлықтарға мейірімді аскет адам ғана
өмірдің мәніне жетеді деп тұжырымдады.

2.3 Буддизм ағымы

Буддизм - көне Үнді философиясының басты ағымы, буддизм дінінің
негізінде дүниеге келген. Негізін қалаушы - біздің дәуірімізге дейінгі 560-
480 жылдары Гималайдың бауырындағы Капилавасту мемлекетінде өмір сүрген
Сидхартха Готама (философиялық әдебиеттердің көбінде Сидхарта Гаутама деп
жазылып жүр). Жас шағында бақытты, төрт құбыласы тең болып өмір сүрген
Гаутама өмірдің кәрілік, ауру, өлім секілді жағымсыз құбылыстарымен
кездескен соң адамды азап-қасіретке толы мұндай өмірден құтқару керек деп
шешті.
Сидхартханың бұл шешімі туралы белгілі қазақ жазушысы Мұхтар Әуезов
өзінің "Будда" еңбегінде жақсы баяндады: "Адам біткен ауырады, қартаяды,
өледі. Ендеше несіне бұл адам өмір сүріп жүр? Бір сағатта ауырып қалатын
болса, сағат сайын әлі азайып, сиқы бұзылып, қартаятын болса, болжаусыз бір
сағатта өліп қалатынын біліп отырғанда не қуаныш, не жұбаныш бола алады.
Бұны біле тұра қызық көріп қуануға бола ма? Бұл жөн емес, бұдан құтылу
керек" ("Абай" журналы. 1918 ж., №3).
Азапты өмірден құтылудың екі жолы бар: сыртқы дүниені өзгерту арқылы
адамдардың бәріне ортақ утопия құру және өзіндік "Менді" өзгерту,
өзгеріске, яғни, ішкі болмыстың қасіретіне ұшырамайтын "ішкі утопияны"
құру. Будда екінші, экзистенциалдық жолды таңдап, тақуалық өмір кешуге,
адамзаттың рухани ұстазына айналуға бел байлайды. Әкесінің үйінен кетіп,
Урувилланың маңындағы Бодхи ағашының астындағы оңаша жерге орналасқан
Сидхартха ханзада жеті күннен соң қасіретті өмірден тазару жолдарын тауып,
нұрланады.
Азап шегу мен қасіретке толы өмірден құтылудың жолын ол төрт ақиқат
арқылы белгілейді:
✓ өмір - тынымсыз күрес, азап, бейнет;
✓ азап, бейнет нәпсіден, құмарлық-құштарлықтан (өмір сүруге құмарлық,
рахатқа құмарлық, өлуге құмарлық) туады;
✓ азаптың себебі бар. Оны танып-білуге болады;
✓ азап пен бейнеттен құтылу жолы сегіз қағидадан тұрады.
Буддизм өмірге құмарлықты жеңу оңай емес деп түсіндіреді. Ол үшін дұрыс
жол таңдап алу қажет, ал оған дұрыс көре білу, дұрыс ой, дұрыс сөз, дұрыс
іс-әрекет, дұрыс өмір салты, дұрыс күш-жігер, дұрыс назар, дұрыс көңіл бөлу
секілді адамгершілік принциптерден тұратын сегіздік жол кіреді. Осы
қасиеттерді сақтай отырып өмір сүру арқылы нирванаға, тыныштыққа жетуге
болады.

2.4 Нирвана теориясы

Үнді философиясының басқа бағыттары сияқты буддизм де өлі материяның,
органикалық дүниенің және жанды дүние элементтерінің арасында себептілік
бар екендігін мойындайды және соңғы себептілікті ерекше бөліп көрсетеді
(карма теориясы). Буддистер карманы адамның өмірін ең басты бақылаушы деп
есептемегенімен, адамдарды карманың бар екендігін ұмытпауға шақырады, сол
арқылы ізгілікке жетелейді. Адамгершіліктік ластану ағынның барлық
элементтерін кірлетеді, сондықтан оны бірте-бірте жойып, мүлдем тазару
жолымен нирванаға жетуге болады. Нирвана адамдардың көпшілігі үстіртін
түсініп жүргендей жәй ғана рахатқа бөлену емес, зұлымдық пен нәпсіні тыю
жолымен жансыз, сезімсіз абсолютке айналу, сананы өшіру, бір сөзбен
айтқанда, абсолюттік тыныш күйге жету.
Буддизм нирванаға жетуге көмектесетін белсенді әрекет жасау емес, көп
ойлап, пайымдауға негізделген медитация - йога деп көрсетеді. Тұлға
элементтер мен сана ағынынан тұрады, ал элементтердің арасында адамның өз
ойларын бір нүктеге жинақтау қабілеті - йога аса құнды. Буддизм бұл қабілет
әр адамның бойында бар, мәселе оны дамыта білуде деп есептейді, яғни, көп
нәрсе адамның өзіне байланысты. Осы факторды ерекше атап көрсету керек,
себебі буддизм адамныңжетілуі оның өз қолында, адам бейнет-қасіреттен өз
күшімен, сыртқы күштердің, қоғамның әсерінсіз, өзіндік моральдық және
интеллектуалдық жетілудің негізінде құтылуға қабілетті деп пайымдайды.
Нирвана теориясы адам рухының еркіндігінің, оның материалдық дүниеден,
қоғамдағы касталарға бөлінуден тәуелсіздігінің жақсы дәлелі. Осы себепті
Будда философиясы өзінен кейінгі көптеген философиялық ағымдарға, әсіресе
Батыс философиясына қатты әсер етті, ал буддизм діні әлемде қазіргі кезде
де кең тәрап отыр.
2.5 Чарвака-локаята материалистік бағыты

Чарвака-локаята - философиялық әдебиетте Көне Үнді философиясындағы
материалистік деп қабылданған бағыт (локаятиктер). "Чарвака-локаята"
сөзінің мағынасы белгісіз. Зерттеушілердің бір тобы тарихта Чарвака деген
ойшыл болған деп болжамдайды, басқа бір ғалымдар бұл ағымның негізін салушы
Брихаспәти деп есептейді, ал кейбір ғалымдар чарвака-локаятаның болған-
болмағандығы белгісіз деген пікір білдіреді. Бірақ Көне Үнді
ескерткіштерінде бұл ағым туралы мәліметтер кездеседі, сондықтан да соңғы
болжам негізсіз.
Чарвака-локаятаның материалистік сипаты оның таным теориясында айқын
көрінеді. Таным-праманың негізі - прамана ретінде локаятиктер логикалық
түйін-тұжырымдарды емес, ақиқат екендігі күмән туғызбайтын қабылдауды ғана
мойындайды, оның негізі - түйсіктер. Олардың пікірінше, адамдар көбіне ой
түйіндеулерге сенеді де, қателеседі, ал оларда ақиқат сирек кездеседі,
басқа сенімді адамның пікірі де біз үшін таным негізі бола алмайды. Чарвака-
локаяталар о дүниеге сенбейді, бұ дүние ғана бар және бұ дүниедегі болмыс
пен онда өмір сүруші заттар мәңгі және өзгермейтін төрт элементтен: жер,
от, су және ауадан тұрады ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Үнді философиясы. Көне үнді философиясы
Ежелгі үнді философиясы
Үнді философиясы мәдениеті
Ежелгі үнді философиясы жайлы
Ежелгі үнді философиясы туралы
Үнді философиясы туралы
Ежелгі Үнді және Қытай философиясы
Ежелгi Үндi философиясы туралы ақпарат
Ежелгi Үндi және Ежелгi Қытай философиясы
Ежелгі үнді философиясы. Жайнизм және буддизм
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь