Одағай туралы түсінік

Мазмұны

1. Одағай туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
2. Одағайдың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
3.Одағайдың жазылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
4.Одағайдың тыныс белгілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
5. Одағайдың қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Одағай туралы түсінік
Одағай сөздердің мағыналық жағынан да, морфологиялық жағынан да, синтаксистік қызметі жағынан да өзіне тән ерекшеліктері бар. Осымен байланысты одағайлардың жалпы сөз таптарының ішінде алатын орны ерекше.
Одағай сөздер мағына жағынан да заттың (субстанцияның) өзі туралы да, сыны, саны, қимылы туралы да, қимылдың жай-күйі туралы да ұғым бермейді. Олай болса, одағайлар мағына жағынан зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, етістік, үстеу сияқтанған негізгі сөз таптарына тән сөздердің бірде-біреуіне ұқсамайды. Осындай ерекшеліктерімен байланысты, одағай сөздер сөйлемде не тұрлаулы мүше, не тұрлаусыз мүше қызметін атқармайды, сөйлемдегі басқа сөздермен синтаксистік қарым-қатынасқа түспейді.
Сонымен қатар, одағай сөздер түрлі шылау сөздерге де ұқсамайды, өйткені шылау сөздердің лексикалық мағыналары болмағанымен, сөйлемдегі басқа мағыналы сөздермен селбесіп, оларды өзара байланыстыратын грамматикалық дәнекер болып қызмет атқарса, одағайларда бұл қасиет жоқ.
Одағайлар - өз алдына ерекшеліктері бар сөздер. Ал ол ерекшеліктері мыналар:
Біріншіден, одағай сөздердің мағыналары адамның әр түрлі сезімімен байланысты шығатын дыбыстық ишараттарды білдіреді. Мысалы: Мұны бастап жүрген кім екен ә? Япырмау, жастық деген қандай қызық? дегендердегі ә, япырмау деген сөздер одағайлар. Алғашқы сөйлемдегі ә күдіктенгендікті білдірсе, соңғы сөйлемдегі япырмау деген сүйсіну, шаттану жайын байқатады.
Екіншіден, адамның көңіл күйі құбылмалы болатындықтан, одағай сөздердің көпшілігінің мағыналары да құбылмалы, ауыспалы демек, көп мағыналы болып келеді. Одағай сөздің дәл мағынасы сөйлемде айтылатын
Пайдаланылған әдебиеттер.

1.Р.Сыздықова. Қазақ орфографиясы мен пунктуациясы жайында анықтағыш. Алматы; 1996 ж.

2. Б.Омар. Қазақ тілі. Шымкент; 2002 ж

3. А.Ысқақов. Қазіргі қазақ тілі. «Морфология» Алматы; 1991ж
        
        Мазмұны
1. Одағай туралы
түсінік........................................................3
2. Одағайдың
түрлері..............................................................4
3.Одағайдың
жазылуы............................................................6
4.Одағайдың тыныс
белгілері.................................................6
5. Одағайдың
қызметі............................................................7
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Одағай ... ... ... ... ... да, морфологиялық жағынан
да, синтаксистік қызметі жағынан да өзіне тән ерекшеліктері бар. ... ... ... сөз ... ... ... орны ерекше.
Одағай сөздер мағына жағынан да заттың (субстанцияның) өзі ... ... ... ... ... да, ... ... туралы да ұғым
бермейді. Олай болса, одағайлар мағына жағынан зат есім, сын есім, ... ... ... үстеу сияқтанған негізгі сөз таптарына ... ... ... ... ... ... сөздер сөйлемде не тұрлаулы мүше, не тұрлаусыз мүше ... ... ... ... синтаксистік қарым-қатынасқа
түспейді.
Сонымен қатар, одағай сөздер түрлі ... ... де ... ... ... лексикалық мағыналары болмағанымен, сөйлемдегі
басқа ... ... ... ... ... байланыстыратын
грамматикалық дәнекер болып қызмет атқарса, одағайларда бұл ... ... - өз ... ... бар ... Ал ... ... одағай сөздердің мағыналары адамның әр түрлі сезімімен
байланысты шығатын дыбыстық ишараттарды білдіреді. Мысалы: Мұны ... кім екен ә? ... ... ... ... ... дегендердегі ә,
япырмау деген сөздер одағайлар. ... ... ә ... ... ... ... ... сүйсіну, шаттану жайын байқатады.
Екіншіден, адамның көңіл күйі құбылмалы болатындықтан, одағай
сөздердің көпшілігінің ... да ... ... ... көп
мағыналы болып келеді. Одағай сөздің дәл мағынасы сөйлемде айтылатын ойдың
жалпы сарынына байланысты ... ... ... ... ... айтылатын
оймен жарыса, қабаттаса айтылатын сезімді білдіреді. Ендеше, сөйлемде
айтылатын ... ... ... қарай, демек, бірде сүйсіну, бірде ... ... ... ... ... алуан түрлі сезім құбылыстарына қарай,
одағай сөздердің айтылу ырғақтары да ... ... ... ... мен бір ақыл ... ба ? Әй кім ... ... ... ... ... аңғар – сарындарына қарай, одағай сөздер де,
дауыс ырғағы арқылы, сөйлеуші адамның көңіл-күйін жарыстыра, ... ... ... ... ... ... ... жағынан байланыспайды, олай болса, өзі жарыса айтылған
сөйлемнің мүшесі ... ... - ... ... ... айтылатын
сөйлемнен дауыс ырғағы арқылы оқшауланып, бөлініп тұратын ... ... ... еңбектері далаға кетті-ау. Бәсе, соны айтсаңызшы. Осы
сөйлемдердегі қап, бәсе ... ... ... ... олардағы
негізгі мағыналарды үстей, толықтыра түсіп тұр. Бірақ бұл ... жеке ... ... деп ... ... Одағайдың түрлері
Одағай сөздер көбінесе адам сезімінің алуан түрлі күйін білдіретін дыбыстар
сияқты болып келеді. Бірақ, олар жай ғана ... ... ... ... ... ... дағды бойынша сөз ретінде пайдаланылатын дыбыстар.
Олар жұртшылыққа әбден ... ... ... , жай ғана
дыбыстардың қатарынан шығып, белгілі сөзге айналған. Мысалы: Уау, жігіттер
– ау, бұл ... Па, ... мал ... !; Түу, ... ... ... ... жатып, жай тұрдыңыз ба? дегендердегі уау, па, түу, е деген
одағайлар ... ... ... ... ... түсінікті болып
кеткен.
Одағайлар негізгі және туынды болып бөлінеді.
Негізгі одағайларға: ау, па, ей, әй, е, уа, уау, уай, я, пай, ә, о, ... ие, аһа, ау, беу т.б ... ... Бұл ... ... та
қолданылады.
Туынды одағайларға: мәссаған, бәрекелді, әттегенай, масқарай, о тоба,
астапыралла,япырмай, ... т.б ... әуел ... ... ... я сөз тіркестерінен бірігіп одағай
сөздерге айналған. Мысалы, мәссаған ... ... түп ...... ... дегеннің түп-төркіні – барақа аллаһу ... ... ... ; япырай, ойпырай, апырай дегендердің түбірлері – я, пірім- ай, ой,
пірім-ай ... ... Ал ... ... одағай әйт деген-ай (айт
дегенің -ой) ... ... ... бұл ... өздерінің бастапқы ақиқаттық
мағыналарынан тіпті алыстап, таң ... ... ... ... ... ... күйлерін білдіретін одағайларға айналып кеткен.
Сол тәрізді, е, тәйір; тәйір-ай; уа , ... ... ... ... ... ... деген сияқты ескі ұғымдарды білдіретін сөздер көбінесе
одағай ретінде әуелі ауызекі тілде қолданылып, ... ... ... ... ... ... қарай мынадай түрлерге бөлінеді:
1. Көңіл күй одағайлары: шаттану, таңырқау, ... ... ... ... ... ... мәнді білдіреді: әттеген-ай, бәрекелді, пәлі,
ойпырмай, түу, уһ, еһе, оһо, әй, ой, беу, уа, ... т.б ... ... оныңыз жақсы ақыл. (М.Әуезов)
Көңіл күй одағайының кейбіреуі көп мағыналы болып келеді. Мысалы, ... таң ... ... ... ... де ... Сол ... ойпырмай,
түу, одағайлары көп мағыналы.
2. Жекіру одағайлары: жекіру, тыйым салу, ... ... ... ... : ... тек, жә, т.б - ... ... ие болсаңдаршы!
3. Шақыру одағайлары: мал, ит-құсты шақыру, қуумен байланысты мәнді
білдіреді: ... ... ... айт,қош-қош, моһ-моһ, құр-құр
т.б . Моһ-моһ деп кешкі тымық даланы басына көтерді.
Сонымен одағайлар ... ... ... ... үш ... адамның түрлі көңіл күйін білдіреді. ... ... ... да ... ... жазылуы.
1. Одағайлар көбінесе естілуінше жазылады. Сондықтан бір одағай 2-3
түрліболып ... ... ... ... ойпыра – ай, ойпырмай,
ойпырмау, ... уа, уаһ, уай, ... Бір ... екі, үш ... ... рет қайталанып айтылуы одағайларда жиі
кездеседі, ондайда араларына ... ... ... ... жә-жә, беу-беу,
ха-ха-ха, ай-ай-ай.
Түбір сөз тұтасымен қайталанбай, жеке дыбыстары ... ... ... айту) одағайларға тән құбылыс, мұнда да ... ... ... ... қа- а- п, ... ... ә-ә-ә.
4.Одағайдың тыныс белгілері.
1.Одағайлар көбінесе сөйлем басында келеді де, үтірмен бөлінеді.
а) Е, Ойке ... ... ме ... Ой, ... ... ... осы кім? ... одағай сөйлем ортасында келсе, екі жағынан үтір қойылады:
Жүрегім, ойбай ,соқпа енді.(Абай)
3.Одағай сөйлем ... ... үтір одан ... ... дос- ертең жау,
Мен не қылдым, япырмау?
4. Одағай сөйлемнің басында келіп, көтеріңкі дауыспен айтылса, одан ... ... ... ... сөз бас ... жазылады:
Пәләй! Мақұл – ақ! Ал ендеше мен нені айттым!! (М.Әуезов)
Ескерту. Сөйлем басында (кейде ортасында) оқшауланып келетін жоқ ... бен осы ... ... ... ... келетін түрін шатастырмау керек.
Әдетте жоқ деген сөз ... ... ... ... ... ... тұрады.
(Бұл үйде балалар жоқ.) Сөйлем мүшесі ретінде жоқ сөзі ... ... ... ... ... да келуі мүмкін, бірақ ол үтірмен не
леп белгісімен бөлінбейді.
Көбінесе ... ... ... ... ... мен ... сөз ... үтір қойылады:
Ей, аққу, сәлем деші жолыққанда (С.Сейфуллин).
Одағайлар қатар келгенде әрқайсысы үтірмен бөлінеді:
Уа, шіркін, ән деп ... ... ... ... ойды ... ырғақпен айтылатын сөйлем емес, бірақ
сөйлемге балама ретінде ... ... ... олар – ... синтаксистік жағынан басқа грамматикалық категориялардан
оқшау тұратын, әлеуметтік қызметі мен мәні ... ... ... ... Осы ... ... , ... адамның көңіл
күйлерімен байланысты алуан ... ... ... ... ... ретінде қолданылады. Мысалы: қане! деген одағай келіңдер!іске
кірістік я іске кірісіңдер! ... ... ... ... ... ... ме, айтқаным осы еді деген мағына береді.
Одағайлар екі түрлі жағдайда ғана сөйлем мүшесі бола ... ... ... ... тіркесіп күрделі мүшенің құрамына
кіреді. Мұндайда көмекші ... ... ... ... ... түсіретін дәнекер болып қызмет атқарады. Мысалы: Ә т-те-ге-не-ай
– деді ол таңдайын қағып.(С.Мұқанов) Моһ! Моһ! – деп ... ... ... ... ... ... одағайлар де ... ... не ... ... не деп? ... ... жауап
болып , сөйлемнің мүшесі бола алады.
2. Одағай сөздер субстантивтеніп, түрлі қосымшалар қабыладап, сөйлемнің
қалыпты ... ... ... ойбайым тыныш. Қойдың көл жағынан
шәй-шәйлеп бір түрегелді.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1.Р.Сыздықова. Қазақ орфографиясы мен пунктуациясы ... ... 1996 ... ... ... ... ... 2002 ж
3. А.Ысқақов. Қазіргі қазақ тілі. «Морфология» Алматы; 1991ж

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
«Қазақстан Республикасының Судьялар одағы» Республикалық қоғамдық бірлестігінің жарғысы7 бет
Ауыстраля одағы9 бет
Біріңғай кеден одағы6 бет
Кеден одағы – ықпалдастықтың жаңа жолы4 бет
Кеден одағының тарихы6 бет
Кеден Одағының Қазақстан үшін оң және кері тұстары7 бет
Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы және тарихы10 бет
Кеңес Одағы ыдырағаннан кейінгі Орталық Азия мемлекеттерінің мәдени үрдістері14 бет
Кеңестік одағындағы Қазақстандағы21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь