XIX г. 60-70-жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілі және оны танытатын үлгілер

XIX ғасыр . қазақ көркем әдебиетінің (поэзиясының) қаулап дамыған кезеңі. Бұл күнде ақындар мектебі өмірден берік орын тебеді, әдеби жанр да бел алады. Ақындардың ішінде даңқтары қазақ даласының көп жеріне жайылғандары да, өз өлкесіне ғана танымал болғандары да бар, әлеуметтік.азаматтық тақырыптарды кеңінен жырлап, биікке көтерілгендері де, ауыл арасындағы, ру арасындағы, жеке адамдар арасындағы қарым.қатынастарды жырлаудан аса алмағандары да болды. Қысқасы, қазақ қауымы XIX ғасырдың өз бойында жасап өткен (Абай мен Ыбырайды былай қойғанда) едәуір көп сөз зергерлерін біледі. Бұлардың идеологиялық бағыттары мен дүниеге көзқарастары әрқилы болғаны түсінікті. Дегенмен көпшілігіне тең ортақ белгі .өмірге қоян.қолтық араласу, адам мен қоғам тіршілігін жырлау, айналаны сөз ету болды.
Жалпы өсиет сөз айтатын дидактикалық толғаулар ығысып, орнын кең көлемдегі әлеумет өмірінен бастап, тар аумақтағы күнделікті тұрмыс жайттарына дейінгі тақырыптарды жырлаған өлеңдер басады. Соған лайық көркем әдебиет тілі де жаңа белгілерге ие болады, дамудың келесі сатысына көтеріледі.
XIX ғасырдың өз бойындағы қазақ әдеби тілінің, қоғамның тілді пайдалану әрекетінің даму барысын екі кезеңге, екі топқа бөліп қарастырған жөн сияқты. Бірі . осы ғасырдын, басынан 60.70.жылдарына дейінгі, екіншісі — соңғы үш.төрт онжылдықтар ішіндегі кезендер. Бұлайша бөліп зерттеудің себебі мынадай: ең алдымен, өткен ғасырдың 70.жылдары . қазақ тілінің түбірлі жаңа сапаға — ұлттық жазба әдеби тілдің негізі қаланып, әрі қарай дамуға көшкен тұсы. Ал бұған дейінгі кезең қазақтың ауызша дамыған төл әдеби тілінің жалғасы ретінде танылуға тиіс. Әрине, қазақ тілінің өткен ғасырдың 70.жылдарынан бастап жаңа сатыға көтерілуі тұтқиылдан болған құбылыс емес, ол алдыңғы кезендерде іргесі қаланып, бірте.бірте дайындалған болатын. Бұл процесте әсіресе XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың 60.70.жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілінің күй.қалпы мен дамуы елеулі рөл атқарды. Өткен ғасырдың I жартысында Қазақстанның көптеген жері Россия империясының құрамына еніп болды. Ел басқару билігін патша үкіметі өз қолына алды, 20.жылдарда қазақ хандықтарын жойды да, әкімшілік пен сот.билік жүргізудің жаңа тәртіптерін енгізді. Олар: Орта жүз бен Сібірді мекендеген қазақтар үшін 1822 жылғы "Сібір қазақтары туралы устав" пен 1831 жылғы Кіші жүзде "Ел басқарудың дистанциялық системасы" деген тәртіптерді енгізу. Бұрынғы ата.баба ғұрпымен билік айтып жазалайтын қазақ билерінің үстіне ірі қылмыстар (кісі өлтіру, барымта т.б.) мен саяси қылмыстарды қарайтын Россия империялық сот жүйесі келді. Осыларға орай қазақ даласында ел билеу, әкімшілік.сот істеріне қатысты көптеген жаңа ұғымдар пайда болды, демек, ол ұғымдарды атайтын сөздер мен сөз тіркестері дүниеге келді.
Қазақ елінің экономикалық жай.күйінде елеулі өзгерістер болды. Сауда.саттық күшейді, Россия саудасы бел алды. Жәрмеңкелер ашылды. Қоғамның
        
        ТАРАУ XIX ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ӘДЕБИ ТІЛІ
XIX г. 60-70-ЖЫЛДАРЫНА ДЕЙІНГІ ҚАЗАҚ ӘДЕБИ ТІЛІ ЖӘНЕ ОНЫ ... ... - ... ... ... (поэзиясының) қаулап дамыған
кезеңі. Бұл күнде ақындар мектебі өмірден берік орын тебеді, әдеби жанр ... ... ... ... ... қазақ даласының көп жеріне
жайылғандары да, өз ... ғана ... ... да бар, әлеуметтік-
азаматтық ... ... ... биікке көтерілгендері де, ауыл
арасындағы, ру арасындағы, жеке ... ... ... аса ... да ... ... ... қауымы XIX ғасырдың өз
бойында жасап өткен (Абай мен Ыбырайды былай ... ... көп ... ... ... ... ... мен дүниеге
көзқарастары әрқилы болғаны түсінікті. Дегенмен көпшілігіне тең ортақ белгі
-өмірге қоян-қолтық араласу, адам мен ... ... ... айналаны сөз
ету болды.
Жалпы өсиет сөз айтатын дидактикалық толғаулар ығысып, ... ... ... өмірінен бастап, тар аумақтағы күнделікті ... ... ... ... ... басады. Соған лайық көркем
әдебиет тілі де жаңа белгілерге ие болады, ... ... ... ғасырдың өз бойындағы қазақ әдеби тілінің, қоғамның тілді пайдалану
әрекетінің даму барысын екі кезеңге, екі топқа ... ... ... Бірі - осы ғасырдын, басынан 60-70-жылдарына дейінгі, ... ... ... онжылдықтар ішіндегі кезендер. Бұлайша бөліп зерттеудің
себебі мынадай: ең алдымен, ... ... ... - қазақ тілінің
түбірлі жаңа сапаға — ұлттық жазба әдеби тілдің негізі қаланып, әрі ... ... ... Ал ... ... ... ... ауызша дамыған төл
әдеби тілінің жалғасы ретінде танылуға тиіс. Әрине, ... ... ... ... ... жаңа ... көтерілуі тұтқиылдан болған
құбылыс емес, ол алдыңғы кезендерде іргесі қаланып, ... ... Бұл ... ... XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың 60-70-
жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілінің ... мен ... ... рөл
атқарды. Өткен ғасырдың I жартысында Қазақстанның көптеген жері ... ... еніп ... Ел ... ... патша үкіметі өз
қолына алды, 20-жылдарда қазақ хандықтарын жойды да, әкімшілік пен сот-
билік ... жаңа ... ... ... Орта жүз бен ... ... үшін 1822 жылғы "Сібір қазақтары туралы устав" пен ... Кіші ... "Ел ... ... ... ... ... Бұрынғы ата-баба ғұрпымен билік айтып жазалайтын қазақ билерінің
үстіне ірі қылмыстар ... ... ... т.б.) мен ... ... Россия империялық сот жүйесі келді. Осыларға орай қазақ даласында
ел билеу, ... ... ... ... жаңа ... пайда болды,
демек, ол ұғымдарды атайтын сөздер мен сөз тіркестері дүниеге келді.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... күшейді, Россия саудасы бел алды. Жәрмеңкелер ашылды. ... ... де ... ... ... Әлеуметтік
топтардың ескілері ыдырап, жаңа түрлері өмірге келді: сауданың ... ... ... ... ... алыпсатарлар мен
өсімқорлар шықты. Қазақ жерінде құлдардың әлеуметтік тобы жойылды. XIX ғ.
орта ... ... мен ... ... ... ... ... Батырлар
мен билердің әлеуметтік мазмұны өзгерді. ... ... ... ... ... Бұл ... ... де орын алды.
XIX ғ. I жартысында қазақ ... ... ісі әлі де өте ... 1822 ... ... бойынша қазақ балаларына орыс ... ... ... Бұл оқу ... ... ... ... және оларда негізінен байлар мен шонжарлардың балалары оқыды.
Мұсылманша оқу-ағарту көздері де аз ... Ана ... ... ... ... ... жоқ. ... тілінде кітап шығару ісі де, баспасөз де
жоқ болатын.
Патша үкіметі XIX ғасырдың ортасына ... ... ... ислам дінін
тарату саясатын ұстайды. II Екатеринаның 1783 жылғы жарлығы бойынша ... ... ... ... ... Қазан татарларының дін иелері
жіберілді. Олар бірте-бірте күш алып, азаматтық ... айту ... ... жергілікті жерлердегі мұсылманша оқу-ағарту солардың ... Ел ... ... "үкімет молдаларымен" қатар ортаазиялық
миссионерлер мен өзін-өзі молда атандырғандар да аз ... ... ... ... ... ... мен өзгеріс-
жаңалықтар тілге, оның қызмет ету қалпына әсерін тигізбей, із ... ... бір ... ... даму ... ... екіге бөлу
шартты екенін ескертеміз. Қазақтың төл әдеби ... бұл ... де ... оның ... ... танытты. Сол әдебиетті тудырушылардың өмір
сүріп, шығармашылық қызмет еткен тұсы ... дәл басы мен ... ... хронологиялық жағынан қатаң сақтамайды. Тілін осы тұсқа
жанастырып қарайтындардан ... ... ... ... ... ... Бабатайұлы (1802-1871), Сегіз сері Шакшақ (1818-
1854) сияқты ақындардың өмір кешкен жылдары ... I ... деп ... дәл келеді. Ал қалғандары жөнінде шарттылық бар. Туған-өлген
жылдарын есептесек, Шортанбай Қанайұлы (1818-1891), ... ... Шөже ... ... ... ... (1823-1896)
сияқты сөз иелерінің туындылары XIX ғасырдың II жартысына да ұласады.
Бірақ бұлар тудырған әдебиет ... ... ... ... туу, ... жолдары жағынан II кезеңге өтпей, алғашқы кезенде
қаралуға тиіс. Тіпті бұлар ғана емес, шығармашылық ... дені ... ... ... ІІ ... ауысатын Күдері, Жанкісі, Мұсабай,
Абыл, Нұрым, Жанұзақ, Бала ... ... ... ... ... ... Құлыншақ, Кете Жүсіп т.б. тәрізді ақын-жыршыларды да әдеби
мектебі жағынан ... ... I ... тобында қарастыру керек болады.
"Сарай ақындары" деп ... ... ... ... ... сияқты
ақындардың мұрасын тіл тарихы үшін қарастыра ... осы ... ... жоқ, ... ақын-жыршылардың әдебиет пен тілді дамытудағы
қызметтері мен орындары, қалың көпшілікке таралу шегі бір ... ... ... ... әлеуметтік үндерімен, жоғары поэтикалық дарынымен
танылып, мұралары молырақ сақталған Махамбет, ... ... ... тақырып аумағы әлдеқайда тар ... ... ... ... ... ... жатқандығымен халық жүрегінен орын алған
Алмажан, Шернияз, Сүйінбай, Шөже, Кемпірбай, ... т.б. ... ... де, ... ... ... ... сақтаушы, таратушы ретінде
қызмет еткен Жанақ, Нұрым, Абыл сияқты ақын-жыршылар да бар.
ХІХ ... I ... ... ... ... ... ... Соған орай біреуді немесе бір нәрсені суреттеуде қолданылатын
сездер мен тұрақты тіркестер қыран құс, қос ... ... ... "аспандаған" суреттерден гөрі (әрине, олар да бар), өмір шындығына
қатысты болып ... ... ... ... ... ... оны
кермиығым, кербезім, құландай ащы дауыстым, ақ кіреуке жағам, адырнасын ала
өгіздей мөңіреткен батыр деген сияқты дәстүрлі ... ... ... ... сол ... ... халқым сүйіп, ханым деген" адам
еді, "тарғыл ала ... ... бай" еді, ... ... ... ұстаушы
едім" деп өмірмен нақты байланыстырып суреттейді. Тіпті ... ... ... одан алып ... ... ат бас, ... жүз ... да жүреді.
Әрине, қай ақында болса да бұрынғы дағдылы образдарды пайдалану үзілді-
кесілді тоқталмайды. Сол ... ... ... ... бір ... ... самалым, саз қонысым, алтын сапты қылышым" деп те ... ... ... ақын ... ... күрестегі ерлікті суреттейтін "Еспембет"
атты көлемді жырында батырдың сауыт-сайманын, жекпе-жекке шыққан ... ... ... ... ... ... штамптарды
(буырқанды, бұрқанды, мұздай темір құрсанды тәрізді) келтірмейді, ұрыс
көрінісін шындыққа сай етіп ... ... тиді ... ... ... ... ... Жарқ етті де сарт етті. Бірінің жанды еңбегі,
Бірі күшін сарп етті. Дене қанға ... ... ... дайындалған
батыр "буырқанып, бұрсанбайды, мұздай темір құрсанбайды", ... ... ... ... ... Қаны ... ... поэзияда әрбір портрет пен сурет өмір шындығы арқылы жырлана
бастағанына байланысты, ... ... ... ауызекі сөйлеу тілінің мол
байлығы еркінірек қолданылуға бет алады.
XIX ғасырдың I ... ... дені ... ... ... ... сақталған түрде жетті. Бірақ XVIII ғасырға қарағанда, бір
жағынан, уақыттың бізге біртабан жақындығынан, екіншіден, авторлық даралық
сипатың бел ала ... бұл ... ... поэзия үлгілері
әлдеқайда дәлірек және ... ... атау ... ... тіл ... мәні ... бірге XIX ғ. I кезеңіне қатыстыра сөз еткелі ... ... осы ... 70-80-жылдарынан бастап жеке ... ... ... ... ... ... әр түрлі жинақ, журнал,
хрестоматияларда үлгі-үзінді болып баспа бетін көрді. Мұның да тіл ... ... ... зор: олар ... жүз жылдай бұрын хатқа түскен
сөз байлығы мен грамматикалық тұлға-тәсілдердің сыр-сипатын бұлжытпай
тануға ... ... ... ... кезеңде қазақ көркем әдебиеті қазақтың алдыңғы
дәуірлердегі төл әдеби тілін пайдаланды, соны әрі ... ... ... ... ... ... жазба әдеби тілді қалыптастыратын белгілерді
айқындай бастады. Мұны біз осы ... ірі екі өкіл ... пен ... ... ... көрсетеміз.
XIX ғ. I ЖАРТЫСЫ - АЛДЫҢҒЫ КЕЗЕҢДЕРДЕГІ -АУЫЗША ӘДЕБИ ТІЛДІ СИНТЕЗДЕУ
ДӘУІРІ
XIX ... ... ... ... ... әдебиеті
бұрынғысынша поэзия түрінде әрі қарай жалғасқаны жоғарыда айтылды. ... ... ... ... ... бел алды. Соған орай көркем сөз
шеберлері бұрынғы өсиет, ақыл-насихат, философиялық ... ... ... гөрі, нақты тақырыптарды сөз етуге жиірек бара ... бұл ... ... ... ... ... бірден,
шұғыл болмағаны байқалады. Жаңа сапаға көшу дәстүрлі ... ... ... қол ... ... ... отырып, жүзеге асырыла
бастайды. Сонымен қатар қазақ әдеби ... ... ... жаңа
элементтер пайда болады.
Махамбет өлеңдерінің тілі
Осы аралықта — ескіні жинақтап, түйіндеп, ... ...... ... ... із қалдырғаны сөз шеберлері тұрды. ... бірі ... ... Өтемісұлы болды. Махамбет тарихта жырау емес, ақын деген
атпен танылды, бірақ әдебиет пен әдеби тілдегі орны жыраулық пен ... ... Ол - ... ... нәрі мен барын алып, оны ақындық
дәстүрге қиюластырған қаламгер.
Ең алдымен, Махамбет — нақтылы тақырыпты сез ... ... ... Бұхарлардай акылгөй, кеңесші емес, бұрынғы жыраулардай ... ... ... ... ... бақылап, толғаушы да
емес. Сол өмірге өзі ... ... осы ... өз ... мен ... тікелей қатысушы. Сондықтан да Махамбет жырау
емес, ақын. Ақылшы емес, айтушы.
Тақырыбы көбіне-көп нақты болғандықтан, оның еншісіне сол ... жаңа ... мен жеке ... әдеби тілге қосу үлесі тиген. Бірақ
жаңа бағытты беркітіп, жеткізуде Махамбет ... ... ... ... ... жыраулар мектебінің ең жақсы, ең күшті құрал-тәсілдерін кәдеге
асырады. Ақын шығармаларының дені 7-8 ... жыр ... ... ... ол — осы ... ... ... бұл жалғастық тек өлең өлшемінде
ғана емес, сол ... ... ... ... тәсілінде анық көрінеді.
Махамбет шығармаларының көбінде нақты тақырыпты жырлау үстінде бұрынғы
Шалкиіз, Қазтуған, Доспамбеттерде ... ... ... Мысалы, -"Тайманның ұлы ... ... ... ... өзінің негізгі айтпақ ойы:
Тайманның ұлы Исатай
Ағайынның басы еді,
Алтын ердің қасы еді.
Исатайды ... та ... ... ел, ... ... ... ... алдындағы Исатай ... ... ... ... болса нанғысыз.
Қазанаттан туған қазмойын
Күніне көз керім жер шалғысыз.
Айырдан туған жанпоз бар,
Нарға жүгін салғысыз.
Аруанадан туған мая бар,
Асылын ... десе ... ... ... ... ... кездесетін параллельдер
болып келеді (мүмкін, бұл — Махамбет ... ... ... ... оған ... ... үлгілердің ел жадындағы мазмұндас, идеялас
келетіндерін Махамбет сияқты ... ... ... ... ... ... келмейді. Тіпті бұл жағдайда да ақын творчествосының
өзінен бұрышты поэзия дәстүрімен іліктестігі жоққа ... оны ... ... де дәледдей алады).
Ең нақты тақырыпқа жырланған "Баймағамбет сүлтанға айтқан сөзі" деген
шығармасының өзінде Махамбет өткендегі әдеби тіл ... ... ... те, жеке ... ... де енгізеді. Мысалы, біздің осы күнгі өлең
түріне келтіріп жазуымызға орай 12 ... ... бұл ... I ... ... ... ... алынған тармақтар, ал қалған
бөлімдерінде:
Бөліне көшкен елінді
Бөріккен қойдай ... ... ... ... ... ... ... деп едім.
Туырлығын тілгілеп,
Тоқым етсем деп едім, -
деген сияқты жолдар жыраулар толғауларымен ұштасып жатыр. Бұл — ... ... ... бірі болып табылады. Осы белгісі ... ... ... даму барысындағы орны да ерекше ... ... ... ... ... ... (синтездеуші) ақын ретінде
танытады. Махамбет - өзіне дейінгі қазақ ... ... ... ... елек ... ... табысын бір жерге түйіп тастап,
оны әрі қарай жаңа бағытта жалғастыруға бет ... ... бұл ... ... өн ... ... Өзіне дейінгі
әдеби тілдің, әсіресе жыраулар тілінің бар ... ... ... ... тек көркемдеу тәсілдерін қайталауына ғана емес, сөздік құрамына да,
фразеологиялық құрамына да ... ... ... ... ... ... әдеби үлгілермен әуендес: мұның да негізі қазақтың
төл сөздері. ... ... ... орай ... те ... ... ... қолданады. Олар қару-жарақ, сауыт-сайман аттары:
найза, қылыш, мылтық, білтелі, садақ, жай, ... ... ... ... қорамсақ, суңгі, семсер т.т. Бұлар негізінен Махамбеттің өзі
қатысқан ... ... ... ... ... ... келе ... әдеби штамптарды образ үшін пайдаланған тұстарында
көбірек жұмсалған. Мысалы, өзінің портретін ... бір ... ... ер ... ... ... асынған — десе, бұл ... ... ... ... үшін ... ... үшін алынған, өйткені беліне садақ
асыну бейнелі тіркесі ұрысқа сай ер-азаматтың символы ... ... ... ... образ үшін молынан қолданылғандығы олардың
тұрақты эпитеттермен ... ... ... анық ... ... де
найза сөзі жалаң түрінен гері, егеулі найза, жалаулы найза, алты қулаш ақ
найза, ... ... ... ... ... найза деген эпитетті
түрлерінде қолданылған. Сары жебе, сур ... ... ... ақ ... ... көк ... дегендер де осы қатардан табылады.
Жаугершілікке қатысты тек есім сөздер емес, етістіктер де ақын ... орын ... және ... ... бұрын қалыптасқан жеке сөздер мен
тіркестер ... ... ... жиып ... жауға тию, қамалды бұзу, оқ ату,
оқ тию, жау ... ... ... ... ... ... ... жутқызу,
жандасу, қырылу, кескілесу т.б.
Махамбет тіліндегі екінші бір ... ... ... — көне ... Ол ... ... ... тілінен келе жатқандар. Махамбеттің
өзіне ... ... ... тағы бір айғағы осы жерде.
XV—XVIII ғасырларда Қырым жері мен ... ... Дон, ... Жайық
бойларында жасап өткен Шалкиіз, Қазтуған, Доспамбеттерде кездесетін сой
(асыл тек), тарлан, ... ... ... ... ... ... ... көріп емсеген, Жайықты көріп жемсеген) сияқты сөздердің
Махамбетте сақталу себебі, бір ... оның ... ... тіл ... ... ... екінші жағынан, осы 3 жырауларға Махамбеттің мекен-
тұрағы жағынан жақындығы деуге болады. Өйткені бұл ... осы ... ... ... ... кездеспейді немесе ақындық мектебін әрі
қарай алып кеткен ... ... ... де бұл ... жоқ.
Махамбет сөздігінде бұлардан басқа қазірде мағыналары күңгірт немесе
өзгеше болып келетін бір топ сөздердің ... ... ... ... (құстың атауы), ереуіл (тың ат), толағай ... ... ... ... (аң?), ... (тізбектелу), зымыран (аң?), ала
(азбан), алаулау (соғысу, ұрысу), маңғыстау (ілгері басу, жүру, адымдау),
қары (туысқан), астана жұрт ... ел), ... ... т.б. ... ... кемде-кем жұмсалатын, сирек кездесетін элементтер.
Бұлардың Махамбет тіліндегі көрінісі ... сөз ... ... ... ... ... суреткер екенін танытады.
Махамбеттің сөз қолданысындағы және бір ... ... ... ... айтылды, ақынның көптеген эпитет, теңеу,
метафоралары ... ... бай ауыз ... мен ... ... ... қатар Махамбеттің өзі қосқан тың образдары қазақ
поэтикасына әкелген ... ... Бір ғана ел ... ... ... ... үшін
күрескен азаматтың образын білдіретін ... ... ... ұсынады. Мысалы, қызғыштай болған есіл ер, еркек қойдай бөлініп,
қырқарланып өткен ер, таудан ... ... ... кермиық, керіскендей
шандозым, қас бәйтерек, шамданса, шалқасынан түсер асау, шамырқанса,
шатынап ... ... ... ... ... ... ... қарт марал, шарға
ұстаған қара балта, ақсұңқар құстың сойы, екі тарлан бөрі, құстан туған
құмай, ... ... ... ... ... көк суңгі дегендердің
барлығы да Исатайдай батырдың, оның ... ... ... ... ... ... ... айрылған өзін түбін қазған
бәйтерекке теңеуі, кетеріліс жеңіліп, арманда қалған күрескер образын шарға
шауып ... ... ... таппай тот алған, суаруы қанық көк сүңгіге
теңеуі Махамбетке дейінгі ... ... ... ... Сол сияқты
қалықпандай қомданып жаумен айқасу, ағыны қатты Жайықты тіземен бұзып ... қиқу ... ... ... ... ... ... шабақтай қия бір
соғып ас ету, адырнаны ала ... ... ... қазық жастану, қу
толағай бастану сияқты образдар. да соны. Бұлар Махамбет жаңалықтары.
Сөйтіп, Махамбет - XIX ғасырдың I ... ... ... тілінің әрі
қарайғы дамуына үлес қосқан әрі өзіне дейінгі әдеби тіл дәстүрін жинақтап,
бар қазынасын кәдеге асырып, жаңа ... бет ... ... Ол бағыт
Абай негізін қалаған ұлттық ... ... ... апаратын принциптерді
ұстағанынан көрінеді.
ТІДДІҢ ДАМУ БАРЫСЫНДА ЖАҢА
САПАЛЫҚ ... ... ... төл ... әдеби тілі — бір жылдың (бір мерзімнің), бір-екі
адамның ... ... ... ... ... шыға ... ... пайда болған құбылыс емес. Қазақтың ұлттық жазба әдеби тілінің
бастауы Абай, ... ... ... ... ... ... ... уалаяты газеттерінің" шығуымен байланыстырыла сөз етіліп
жүргені мәлім. ... бұл — ... ... ... ... әдеби тіліміздің
алғашқы нышандары болмады деген таным емес. Ұлттық жазба әдеби тілге келу
үшін, ... ... ... мен дамудың жаңа белгілері болуы шарт.
Мұндай ... ... ... ... ғасырдың орта тұсынан бастап айқын
және молынан көріне бастады. Атап айтқанда, ... ... ... ... пайда болды.
Дулат ақынның тілі
Көркем әдебиет стилінде жаңа белгілерді анық ... ... ... ... ... ... Дулат та, Махамбет сияқты, алдыңғы
дәуірлердегі қазақ поэзиясының тілдік-стильдік құралдарын барынша пайдалана
отырып, оларды жаңаға ... жаңа ... ... қаламгер. Біз бұл
жерде стильдік-тілдік сипаты ... ... ... ... ... ... "Бұл ... адамның" деп басталатын екі ұзақ
толғауы мен "Асқар таудың сәні жоқ" ... ... ... ... ... ... деп ... бойымызды аулақ
салып отырмыз. Оған себеп — осы ... ... ... ... ... жылы ... басылған кітапты күні бүгінге дейін түгелімен Дулаттікі
деп келгеніміздің жаңсақтық екендігі. Зерттеуші Қ. Өмірәлиев бұл ... көбі ... ... Шал ... ... салыстырулар жүргізіп, бұлтартқызбай дәлелдеп берді[3].
Біз бұл пікірге мейлінше ден қоямыз.
Тегінде, Дулат — ... ... бас ... ... ... ... ... Оның жыраулар поэзиясына сырттай ұқсас түсетін жері
— 7—8 ... жыр ... өлең ... Ақын ... өз ... тек ... ... жазған. Ал құрылымдық-тақырыптық бітімі жағынан оның өлендері -
бұрынғы толғаулардан мүддем өзгеше түсетін ... ... ... ... ... бөлінуі және әр шоғырдың тілдік құралдар
арқылы бір-бірінен айқын бөлініп көрінуі ... ... ... ... абзац деп те атайды) - өлең ... тән ... Әр ... бір ... ... және әрқайсысы бір ... ... ... "Тырнақтай меңі болған соң" деп басталатын елеңі
9 шоғырға бөлінген:
1 - ш о ғ ы р :
Тырнақтай меңі ... ... ... ... ... кір қонған соң,
Мінсіз, меңсіз, кіршіксіз,
Шаңқан болмай, қылаң ба?
Мұның ұйқасы — болған соң, оңған соң, қонған соң.
2 - ш о ғ ы р ... ... ... жаратпай,
Алдынан топ таратпай,
Елді аузына қаратпай,
Жай отындай оқ атпай,
Анадан тудым дегенмен,
Бастамаса ел, улан ба?
Мұның ұйқасы өз алдына: олар да ... ... ... бір ... ... нәрсе - әр шоғырдың ең соңғы тармақтары
өзара ұйқасып (қылаң ба, улан ба, ... ... ... да, бұлан да,
құлан да, қыран да) өлең тұтастығын жасайды. Бұл — нағыз жазба ... ... ... ... өте ... көрінген тұсы - Абайдың өлендері.
Абай шоғырды тек ... ...... ... арқылы емес, мағыналық-
экспрессивтік, яғни модальдық реңкі жағынан ез ... ... ... ... да ... ... ... болдьш, мінекей" деген өлеңін
алыңыз).
Шумақсыз (астрофикалық) дүниелердің мұндай мазмұндық -композициялық
тұтастықтарға[5] ажыратылуы ... ... ... "Жау ... ... өлеңі 3 шоғыр, олар өз ішінен бір ұйқаспен шоғырланса, әр
шоғыр соңғы ұйқастары ... ... өлең ... ... ... ... ... шоғырларға бөлінгенмен, әр шоғырдың соңғы жолдары
ұйқаспайды, демек, бұл арқылы өлең тұтастығы берілмейді (ол, әрине, шарт ... ... ... бар да, ... жоқ" ... ... 4 ... "Күнәм жойқын, тәубем аз" деп басталатын жыры 6 жол бір ... ... ... та, ... та ... сақтаған. Ақынның "Қылығың
қылжақ туысқан" өлеңі де 9 шоғырдан тұрады, бұл ... ... ... ... ... ... шоғыр — кіріспе: онда, негізгі
идея айтылады, ол — өзін қоршаған ... ... ... ... қылығы
"қылжақ туысқан, қырт пен мылжың ағайынның" қайсысын тандап алайын деген
күңіреніс, ... ... ... ... топ-топтары: "шаруа десе
жирендеп, қымыз аңдып қыдырған" ұл, "андығаны мал болған" бай, ... ... кыз", ... соң ... ... ... ... -"қайран талай
жыл", "шарғы соққан із", "ұлғайып пәле қау басып, зая кеткен дәм мен түз",
"ер шөгіп, есер ер ... ... ... Бұл - ... ... ... поэзия үдесінен шыққан құрылып. Дулаттың көп өлеңі
осылайша жазба поэзия үлгісінде туған.
Керкем сөз ... ... бірі - ... ... Образ
тіл элементтері арқылы жасалады. Соны образ — ... ... ... ... мен ... ... ... бұл орайда да екі
қырынан көрінеді: бірі — бұрынғы қазақ поэзиясы ... ... ... ... ... ... еркін және орынды (шебер) пайдаланған
тұста, екіншісі - тың, жаңа ... ... ... ... ... Дулат қара қылды қақ жару, арғымақ аттай аңқылдау, қыран
құстай ... көл ... ... ... еш, тұзы сор, бел шешпей
жорту, айдын ала ту алып ... тию ... ту ... ... ... ... білеу сияқты кәнігі образдарды пайдаланады.
Тіпті кей тармақтарда:
Толғаулы найза қолға ... ... ... садақ асынып,
Егескен жауды қашырып...
Түйені жүтсаң түгімен ... ... ... ... Аққудайын ... ... ас ... ... деп, ... ауыз ... ... ... ... ... поэтикалық образдарды ұсынуда емес, жалпы тұрақты тіркестер мен
дәстүрлі эпитетпен келген тіркестерді пайдалануда да ... ең ... ... қазақ әдеби тілінің бай қазынасына иек артады. Оның өлеңдерінде
орнымен жұмсалған: тұғырдан тұсу, шепті бұзу, ... ... ... ... қара ... сары ... кең ... жалған дуние сияқты тұрақты
тіркестер ортақ қор ... ... ... ... ... келген
тіркестерді де молынан көреміз.
Дулат та езінің алдындағылар сияқты қару-жарақ, сауыт-сайман, жауға
мінер аттардың атауларын эпитетпен қолданады, тек ... - ... ... ... гөрі, мағыналары соларға жуық, солар типтес
өзге баламаларын беретіндігінде. Мысалы, ... ... ақ ... Қазтуғандарда: еңсесі биік боз орда, ... ... ... ... ... ... найза) т.б. Бұл — қазақ поэзиясының
ұзақ уақыт дәстүрлі болып келген көркемдеуіш амалдарының бірі.
Сонымен қатар Дулатта жаңа ... ... ... де ... ... әлемінде ақын екі түрлі жаңалықты енгізген: бірі ... ... ... ... ... — жаңа ... (немесе перифраза) дегеніміз - бір нәрсені немесе құбылысты
сол нәрсенің ... бір ... ... ... ... Бұл — ... ... да бар амал. Қазақ тілінде де (біз
ілгеріде талдаған өлең-толғауларда) дуние, әлем дегенді "сегіз қиыр, ... деп ... ... ... ... деп ... ... кездесіп
отыратын. Бірақ бұрынғы ақын-жыраулар бұл ... жаңа ... ... ... ... ... ... амалын едәуір жандандырған ақын. Ол өз
заманын "толқынды теңіз" деп суретгеп атайды: қазақ коғамының өз ... ... ... ... ... талап-
талғамда жел қайық сияқты жеңіл дүниелерді бетінде қалқытпайтын "толқынды
теңізге" балап атайды. Жекпе - ... ... екі ... біреуінің жеңіліп,
қаза табуын "тіршілік пен өлімнің ұзақ дауы шешілген" деп ... де ... адам ... өзі ... пен ... ... ұзақ ... өлім —
сол даудың шешілуі, дауласушы жақтардың ... ... ... арман-
аңсағанына жете алмай, тірлікте тапқан рухани олжасынан гөрі, өкініші басым
болып өткен өмірді "құмар ойнап ... ... ... деп ... да ... тың ... Заманындағы әр алуан қайшылыктарды шеше алмай
қиналған, ел басшысы — пысықтарға разы емес ... ... ... ... ... жүр, місе тұтып түлыпты" деген перифразды ұсынады. Міне, осы
типтес образдар Дулатта едәуір мол және ... рет бой ... ... дейінгі көркем әдебиетте көп кездеспейтін және бір тәсіл
басталады. Ол — ... ... ... жанаспайтын сөздерді
тіркестіру. Мысалы, "Әкеңнің айтқан аз сөзін, Құтысына ... ... ... қүй" ... ... ақын ... қутысы. сөзді қую деген
сияқты тіркестер жасайды. Мағыналары ... ... мен қуты ... ... ... ... дүниелер: көңілдің құтысы шындыққа сай
емес: құты — сауыт, ол нақты бір ... ғана ... ... ... ... ... ал көңіл деген қолға ұстап, көзбен көріп, құтыға
салуға болатын нақты зат емес, ... ... ... сөз деген де зат
емес, оны да құтыға суша, сүтше кұюға болмайды. Бірақ ... ... ... ... тіл ... ... ... қабыстырып, жаңа
ассоциация беретін (шендестіріп жаңаша қабылдайтын) образ жасай ... ... ... ... ... XIX ... орта ... бастап жиі көріне
бастады деуге болады.
Дулатгың жоғарғы тіркестерінен басқа: жырдан алқа ... ... ... ... жоқ, сұлулық сәулетінің сагымы, уйқы беріп, қайгы
алу, жырмен жуыну. ... беяі ... ... — сөздің экспрессиялық
бояуын қалындатқан тың поэтикалық ... ... Бұл ... ... ... ... басталғанымен, оның жүйелі түрдегі
поэтикалық құралға ... ... ... тиді.
Салыстыру, теңеу дегендер керкемдеуіш құралдардың ішінде өте әріден
келе жатқан, қазақ әдебиеті еркін және жиі ... ... ... әрі ... да бұдан іргесін аулақ салмайды. Айырмашылығы - соңғы
кезендерде көбінесе ... ... ... дүниелер салыстырылады,
теңестіріледі, сол арқылы ... ... соны ... ... ... да Дулат өз қолтаңбасын танытады. Оның Дуние -жемпік, мен — төбет,
Соны бақпай не бақтим дегені ... ... ... ... ... бір ... тұсы ... — табиғат, екіншісі — адам,
тіршілік, дүние, ал мағынасы, одан туатын ... тың: ... ... ... ... теңеп, ақындықты жемтік аңдыған иттің тіршілігіне
балау болмаған дүние.
Дулаттың: Ел тереңге ... ... ... тал ... де ... мен ... тұңғиығын, тереңін шендестіру - астарлап айтудың
шебер үлгісі, ол -экспрессивтік бояуы, беретін ассоциациясы жағынан ... ... ... ... ... ... отырған ақындар өз тұсында
туған жаңа ұғымдарды атауға, жаңа образдарды сол ... ... сай ... үмгылады. XIX ғасыр, әсіресе оның II ... ... ...... ... әлеуметтік-саяси жаңа қатынастардың, шаруашылықтың
жаңа түрлерінің айтарлықтай ене ... ... ... бұл ... әдеби тілінен осы жаңалықтарды атайтын тек соны сөздерді (кірмесі
болсын, мағынасы ауысып жасалған ... ... ғана ... ... ... жаңа тіркестерді де көреміз. Бұл ретте Дулатгың алты
батпан кір, ... ... ... жалаң бастанып ул кетті, параны көздеу
сияқты тіркестерін, Шортанбайдың бір қалаштық тиын, ... ... ... ... шана ... салдатқа айдау, абақтыда жату сияқты жай
тіркестері мен образды дүниелерін, ... ... ... аты, Меке
дузін көру, мұжықтың аты деген сөз ... ... ... Бұлардың
барлығы заман көрінісінен алынғандар.
Заманға ілесіп отыру - дәстүрлі шарттылықты бұзу деген сөз, ... ... пен ... ... жаңа атауларды, жаңа сөз
тіркестерін, жаңа поэтикалык, құралдарды туғызуға жол ашу ... сөз. ...... оның ... түріне сапалық белгі беретін әрекет. Осы процесс
XIX ғасырдың орта тұсында батылырақ жүре бастағаны байқалады.
Міне, ... ...... ... ... ... тілі ... жаңа кезеңін бастауға қажет алғашарттар ... Бұл жаңа ... ... ... құбылыстар ретінде жазба әдеби тілге тән
сипаттарды білдірді. Олар XIX ... 60-70 ... ... көрініп,
тарих сахнасына келген қазақтың ұлттық жазба әдеби тілінің іргетасын қалап,
оның заттық, тілдік-стильдік негіздерін жасады.
ЛЕКСИКА ҚҰРАМЫ ЖӘНЕ ... ... ... I ... ... ... ... төл
әдеби тілінің лексикалық құрамының негізі - алдыңғы дәуірлерден сұрыпталып,
нормаланып келген сөз байлығы ... Оның ...... өз сөздері,
екінші қабаты — араб-парсылық кірме сөздер. Әдетте, сөздік — заман айнасы.
Сондықтан бұл кезеңде өздері білдіретін зат, ... ... ... бара жатқанына қарай және сөз мағынасының ішкі семантикалық қозғалыс
заңына орай кейбір сөз топтарының тіл тәжірибесінен ... ... ... ... ... XIX ... келе бастаған жаңа әлеуметтік,
экономикалыкқ құбылыстарға айланысты ... соны ... ... ... ... жүріп жатты. Дегенмен бұл процесс әлі де күрт ... ... ... өзгеру сипатында болды. Бұған, біздіңше, екі фактор себеп
болды. Бірі - бұрынғы ұғым, зат, ... ... ... әлі де ... ... ... кәдеден қалып бара жатқан қару-жарақ атаулары
мен қазақ қоғамының ішкі саяси-әкімшілік құрылысына ... ... XIX ... I ... әлі де ... ... ... — Махамбет бастаған шаруалар көтерілісі ілгергі дәуірлердегі
жаугершілік мотивтегі әдебиет ... ... әрі ... ... туғызды. Демек, жаугершілікке қатысты бұрынғы образдар, ... ... ... ... ... Бұл әсіресе жауынгер
ақын Махамбетге күшті сезіледі. Оның тілінде бұрынғы найза, садақ, сүңгі,
жебе, қорамсақ, ... ... оқ, ... ... ... ... сауыт-
сайман атаулары да, щол, шерік (әскер), ер, жолдас, ... ... ... ... ... ... ... да өз
мағыналарында еркін жұмсалады. Олар бұрынғыша тұрақты эпитетгермен ... ... да ... ... алты ... ақ ... толғамалы найза,
қималы найза, қоңыраулы найза; садақ толган сай кез оқ, қызыл сырлы жебе,
қозы жаурын оқ, сур ... оқ т.б. Бұл ... тек ... ... ... ... тақырыпты да сөз еткен өзге ақындар да бұрынғы әскери
сөз қоймасына жүгінеді. Мысалы, "Еспембет" поэмасында Дулат та ... ... ... ... көз ... тор ... сары ... садақ, найза,
семсер, оқ, білтелі сездерін қолданады. Сонымен қатар, ... ... ... ... ол ... шерік, қол сөздерінін, тепе-тең баламасы
ретінде жиі жұмсалады. Бірақ осы ... ... ... азая ... "Мен едім ... ... деп ... Шернияз ақында соғысқа,
ұрысқа қатысты сөздер ... кем ... XIX ... I ... ... ... олар тіпті жоққа тән.
Тілдегі өзгерістердің қауырт болмауының екінші себебі әдеби ... ... ... ... орда, хандық, "жұрт"
мағынасындағы байтак,, "қазақ халқы" ... ... ... "рулас,
ағайын" мәніндегі қарындас, "алыс, шет аймақ" мағынасындағы қырым, "тұтқын"
мағынасындағы жетім, ... ... ... ... ... ... ... "ұл, бала" мағынасыңдағы көбеген, көбек. ұлан,
"ойрандалу, ... ... ... бүлу. "қол астындағы халық" мәніндегі
астана жұрт, аса жұрт, әлеуметтік топ ұғымындағы бұзық, оның ... ... ... ... ... мағынасындағы сызу (Шежіре туған
адамның көкірегі сызған хатпен тең - ... ... XIX ... ... ... ... әдеби тілінде орын алып келуі — әдеби тіл
дәстүрінің жемісі.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... әрдайым дерлік образ үшін қолданылады. Махамбет:
Алты сан аааш ат ... ... ... ... ... алты сан ... ел" дегеңді білдіріп, тұтас ... ... ерік ... еркім
болса" дегеннің образын жасайды. Шортанбай: Текті құс қарар ... ... ... ... отыр. Дулат: "Ту ұстап, тұлпар мініп,
елді ... ... адам ... пе" ... идеяны білдіру үшін бұрынғы
ұлан сөзін қодданады, осы көне түлға арқылы экспрессияны ... ... XIX ... I жартысындағы әдеби тілде бір алуан көнерген сөздер
сақталған деген пікір айтсақ, ол осы фактілерге қарап айтылады.
Сонымен қатар бұл ... ... ... оның ... ... ... ... көркем әдебиеттің басты тақырыбы
болғандықтан, ел ... ... ... ... қатысты
ұғымдарды атайтын сөздердің бұрынғылары (мысалы, хат, ... ... ... ... бек, би, ... қазы, бай, кедей, төлеңгіт, жатақ,
қарашы. қара, қара ... қара жұрт т.б.) ... ... (номинатив)
мағыналарында актив қолданылып, сездік қорына қосыла ... ... сөзі екі ... мағынада жұмсалады: бірі — жалпы билеушіні атайды, ол
образ үшін айтылады. Екіншісі — нақты бір ...... ... ... Сол ... ... сөзі екі ... мағынада жұмсала бастайды:
бірі және басгысы — оның "жұрт, көпшілік" ұғымында қолданылуы. Мысалы: Қол
астывда халқының Бәрін ... ... соң ... хапқымнан безіп барамын
(Алмажан); Сүйткен бір қайран хмқым-ай, Қасыма бір келмедің ... - осы ... ... ... XIX ғасырдың орта тұсынан бастап ене
бастаған жаңа сөздердің бірі — Шортанбай сияқты ақындардың таным тұрғысынан
бағаланған зар заман, ақыр ... ... ақыр ... ... ... діни ... ... бұрыннан бар болғанмен, енді ол зар заман
дегеннің синонимі ретінде де келеді (Осы ... ... ... ... ... "зар ... ақындары'' деген терминдік тіркес те
қодданылып кеткені мәлім).
Әсіресе бұл кезде тілде билеуші топ пен ... ... ... ... ... қарама-қарсы қойып, ажыратып атау тенденциясы күшті: хан/қара
халық, қара ... ... ... т.б. Бұл ... ... қазақ даласын ... ... 1822, 1868 ... ... ... аға ... ... майыр, старшын, онбасы.
елубасы, ұлық, тілмаш, қара шығын, алым-салық, ... ... ... ... малды қагаздату сияқты ... ... ... ... қазақ тілінің өзінде бұрыннан бар сөздер болғанмен,
олардың ... ... ... ... бір ... ... жаңа болып келеді.
Сауданың, оның ішінде орыс саудасының қазақ жерінде күшейе ... ... ... ... ... бар сауда, саудагер,
ақша, бұл, сату, батпан, таразы сияқтылар жиірек ұшыраса ... ... ... ... ... қарыз деген сөздер терминдік дәрежеге көтеріліп,
белгілі бір сауда-ақша ... ... ... болады. Сірә,
теңге, сом, тиын, кір сияқты сөздер осы кезенде ғана ... ... ... ... жаңа ... ... ылауға ат алу, ат жалдау, кіре
тарту, шаруа жию. шаруа істеу тәрізді нақтылы іс-әрекеттердің аналитикалық
атаулары пайда ... ... ... тіліне енеді. Бұлар бірте-бірте
атаулық (кейде тіпті ... ... ... қазақ тілінде сайлау, атқамінер, ел пысығы деген сөздер ... ... орта ... ... болғандар. Сайлау — әкімшілік жүйесіндегі
жаңа тәртіпке сай актінің атауы.
Қазақ қоғамының жаңа кезеңіндегі әлеуметтік топтардың ... 50-70 ... ... тілде жиі қолданылған сөздердің бірі — ұлық.
Бұл да ... ... орыс ... жаңа әкімшілік саясаты мен
құрылысына қатысты терминделе ... ... Бұл ... ... ... ... әкімдерін де, орыс әкімшілігініц билеушілерін де атайды:
Орыстың көрсе ... ... ... ... өз елін ... таламас (Барақ
сұлтан жайында - Дулат) немесе: Қазіргі қазақ ұлығы ... Оның ... ... ... ... ... ... институты жойылуымен
байланысты 50-60-жыддардағы әдеби тілде хан сөзі кебінесе образ үшін ғана
жұмсалады.
Әкімшілік жүйесіндегі адамдардың пара ... ірі ... мал ... ... ... айналдыруы қазақ әдеби тілінде парақор, ұры, ... ... де ... ... саласына шығарған. Бұл кездегі
әдеби тілде қолданылған ұры сөзі жай ұрының емес, қоғамдық мәні бар ... ... және ... ... жұмсаумен араласатын адамды біддіреді.
Сондықтан да Дулат: Ақтайлақ пен Аққожа, Құрық берді ұрыға ... ... ... ... және жиі ене ... ... ... тобы
— оқу-ағарту, мәдениетке қатыстылар. Біріншіден, біртабан ілгері жылжыған
қазақ қоғамында оқу, рухани дүниенің сөз бола ...... ... ... ... ... ақын болғандықтан, оқу-білімді,
өнерді сөз етпей немесе осы салаларға қатысты сөздерді не тура ... ... үшін ... ... алмағандары және түсінікті. Сондықтан өткен
ғасырдың I жартысында-ақ, әсіресе, 50-70-жылдарынан ... ... ... ... ... ... ... алу, сабақ оқу, хат ("жазба дүние"
мағынасында), сызу ("жазу" мағынасында), сызған хат, кітап, кітап ... ... ... ... ... ... ... ақын, шайыр,
ділмар, шешен, жыршы, жыр, жаршы (сіре, жыршы ... ... ... әріп (29 ... ... ... керек-дүр), ғалым, мәселе ... ... сөз ... ... ... ("ақыл"), қалам, сия сөздері
қолданылады.
Бұлардың ішінде хат, ... ... сызу ... ол кезде осы күнгі
мағынасынан өзгеше ... ... ... ... ... ... ... жеткен. Әсіресе өнер, өнерпаз, ақын, кітап, "оқуға"
байланысты мәндегі сабақ, сабақ оку, ... ... ... ... ... мағыналары XIX ғасырдың орта шендерінде пайда ... ... ... ... отырған кезеңдегі әдеби үлгілердің тілінде бұл күнде сол
мағынада актив жұмсалмайтын және бір алуан ... бар. ... ... көне, не жергілікті сөз ... де ... ... ... ... қалықпан, қу толағай бастану, мінген, қырқарлану,
керіскен (керіскендей шандозым), ... ... ... ер, ... зымыран, алаулау (соғысу), мараю (Астыма ... ... ... ... ма?) ... ... не сол дәуір үшін, не қазіргі кезең үшін
норма да, актив те емес. Олар Махамбеттен ... ақын ... ... ... ... білдірген ман-мағынасын біз сөздердің
қолданылу тарихына арналған бір еңбегімізде бұрынырақ көрсеткен болатынбыз:
ереуіл — монғол ... ... "тың, ... бұл контексте жорыққа алып
шығатын қосалқы (запастағы) атты ... ... - ... ірі ... аты, түбірі қалық — көне түркі тілдерінде "аспан" деген мағынаны
білдіретін сөз, ол ... ... ... айбарлылықтың символы
(Мен қара құстан туған қалықпан... Жалаулы найза қолға алып, Қалықпандай
қомданып); оқу толағай сөзі ... бас, ... бас" ... ... ... Шал ақында да бар: Тау толагай көрінер тасы ... ... та да ... түлікке толтырды, толағай тұлдыр қыратын); қырқарлану ... ... ... ... ... ... ... шөлдеу", жемсеу "жем жегісі келу"
дегендерді, алаулау "шабуылдау, соғысу" ... ... ... ... Шортанбайлардағы мәт, жолан, мұза (мініп шығар
мұзаға), топырыш, кегеже (кегеже туған, кер ... ... ... (ит ... көл-кесір), ылат (Алпыс келдің арсандап, Нөсер жауған ... ... көп ... ... ... ... ... емес. Оларды қаламгердің
өзі жасаған жаңа ... ... ... де болмайды. Сол сияқты
Шортанбай өлендеріндегі көксім, шернеу, селебе ... ол ... ... ... ... де ... ... емес.
Қазақтың ескі жазба әдеби тіліне тән кейбір сөздер мен тұлғалар бұл
кезең ... ... ... ... ... де ... ... Амалым нешік құдайға (Шортанбай). Мұндай сирек сөздердің
кездесу ... - XIX ... ... тіл ... ... пайдалана
білгендіктерінің белгісі. Әсіресе образ үшін толағай, қалықпан, жолан,
топырыш, ылат, мәт (мат) ... ... ... ... - ... ... әрекеттің куәсы.
Сөз болып отырған кезендегі лексика құрамында кездесетін жергілікті
ерекшеліктердің көрінісіне келсек, мыналарды айтуға болады. XIX ... ... ... ... ... аймақтарынан шыққан ақындар тілінде
қазірде әдеби нормаға жатпайтын біраз сөздер бар. ... ... ... Қазақстанның көптеген өлкелеріңде жиі қолданылып, ... ... ... ... "ел", ... ... байтақ сөзі
- көбінесе эпостық жырлар мен батыс аймақтарынан шыққан ... ... ... Бұл ... сой ... "ата тек, ... ... говорларына тән диалекгілік сөз деп ... ... ... ақындарында да жиірек қолданылған: Мен ақ ... ... ... Мен ... ... ... ... Асыл сойдың баласы.
Шығаруға сой керек (Шернияз). Сонымен ... бұл ... ... ... ... ... ... бар өмірі осы өлкеде өткен ... ... Адал сойы мен емес ... ... ... Мұны ... Ақылбай ақыннан да табамыз: Үлбіреген ақ тәнді, көзі көкшіл, Не
қылса да ол ... адам ... ... поэмасынан). Соған қарағанда бұл сөз
өткенде жалпы халықтық тілге тән, бірақ сирек қолданылатын ортақ ... ... ... ... ... ... кездесетін шандоз,
зәуде (кездейсоқ), жігі-жапар болу (ынтасымен кірісу), сыңайы (реті,
шамасы), ... ... ... ... жұрт сүрау (ел билеу) сөздері
қазірде қазақ ... ... ... тән ... қатарында
қаралады. Сондай-ақ XIX ғасыр әдеби үлгілерінің мәтіндерінен ... ... тән ... ... ... ... шата сөзі ... белгісіз бала), Дулатга тантық ... ... ... (бос, ... ... т.б. сөздер кездеседі.
Бұл көрсетілген сөздер казіргі қазақ лексикасының әдеби нормасы бойынша
диалектизмдер болып саналғанымен, олар ... ... ... ... жатады. Өйткені ұлттық жазба тіл қалыптасқанға дейінгі әдеби
тіл нормасын жасауға сол ... ... ... ... ... ТІЛІ ... ... ЕНЕ БАСТАУЫ
XIX ғасырдың басынан бастап, 60—70-жылдарына ... ... ... ... бір ... - оның ... құрамына орыс
сөздерінің ене ... ... кей ... Ресейге бағынып
болуына байланысты халықтың күнделікті өмір ... ... ... т.б. ... ... жаңа зат, ұғым ... орыс тілінен алына
бастады. Ғасырдың алғашқы 20 — ... ... ... ... ... әлі де өте аз. ... ... шай, ... ... ... ... сөз ғана бар. Бұл ... едәуір дамыған сауда-
саттыққа, орыс бекіністері мен қалалардың орнауына және қазақ жеріне ... тебе ... орыс ... ... ... қарым-
катынасына байланысты халықтың сөйлеу тіліне енген орыс ... ... болу ... Ғ. ... ... ... орыс тілінен сөз ауысу процесін
үш кезеңге бөліп, бірінші кезеңі — XVI ... ... ... оның өте
әлсіз болғанын, XVI ғасырдан XIX ... II ... ... ... ... ... ... атайды да, бұл кезеңде қазақтардың сөйлеу
тілінде шаруашылық пен тұрмысқа қатысты соха, борона, пикет, ... ... ... ... (ярмо) сөздері, әскери - әкімшілік саласынан
комендант, пристав, майор, солдат, ... ... сот, ... ... болды дегенді жазады[8]. Бірақ зерттеуші бұл сөздердің
қолданылған ... ... ... ... ... ... XVI — XIX ғасырдың I жартысында қазақтардың сейлеу тілінде
болған - ... ... ... ... ... ... тұлғада (орысша күйінше) халықтың сөйлеу тілінде қолданылғандығы
сенімсіздеу. Ал фактінің өзі, яғни орыс ... ... ... тобының халық тіліне, ене бастауы, әрине, дау туғызбасқа тиіс.
Бірақ азын-аулақ мөлшерде енген орыс ... ... ... ... әлі ... ала қоймаған. Оған, біздіңше, себеп болған жайт, бір жағынан, ... ... ... ... көп қатыспайтындығы болса, екінші жағынан,
Махамбет, Шернияз сияқты ақындар шығармашылығынын, негізгі тақырыбы ... да ... ... ... ... ... МОЛ ... -
АРАБ ЖӘНЕ ПАРСЫ СӨЗДЕРІ
Казақтың ауызекі сөйлеу тілінде де, ауызша әдеби тілінде де араб және
парсы тілдерінен ауысқан сөздер қай ... ... да ... орын ... Оған Орта Азия мен ... ... мекендеген халықтардың ислам
дініне енуі, там-тұмдап болса да ... ... ... ... ... ... ... қазақ қауымына да таныс болуы сияқты
факторлар себеп болды.
Біз әңгіме етіп ... ... ... ... ... тілінде араб-
парсы сөздері едәуір мөлшерде кездеседі. Олардың бір ... ... ... ... ... тіліне сінген сөздер құраса, келесі
тобып ислам дініне қатысты ұғымдар мен дін иелерінің аттары ... ... бұл ... ... дүниеге қатысы бар сөздер тұрады.
Араб-парсы сөздік қабаты барлық ақындарда бірдей емес, олар Махамбет,
Шернияз, Алмажан, ... ... ... т.б. ... өте аз, ... тілінде калыптасқандары. Бұл осы ақындардың ... ... ... көтерілісін немесе сол көтерілістің басшыларын, я болмаса
қара басының хал-жағдайын сөз еткен өлеңдерде араб-парсы сөздері ... ... ... ... атқа ер ... деген өлеңінде бірде-
бір кірме сөз жоқ.
Араб-парсы сөздерінің аз-көп қолданылуы авторлардың сауаттылығына да
байланысты болды. ... ... ... ... ... ... болған адамдар. Ал мұсылманша хат танығандардың ... ... ... ... ... ... ... қаламынан
шыққан дүниелерде шет тілдік элементтердің, оның ішінде жалпыхалықтық
сөйлеу тіліне ... өзге ... ... ... Мысалы, Дулат,
Шортанбайларда кәнігі халық тіліне ... ... ... ... ... ... фурқан, гаран, гафил, муһмин, раббы, хақ, қаһар, ... ... ... әдһәм сияқты сөздер бар. Оның үсгіне қазақ тіліне
бұрын еніп, ... ... ... кеткен сөздердің өзі Дулат,
Шортанбай мәтіндерінде түркі тілге жақындастырылып берілген. ... ... 'ақл ... 'адл ... ... (әдет), 'айб (айып), беһсмалла
(бісмілла), 'араб (араб), халал ... ... ... руза (ораза) т.б.
Бұған кейбір өлең-жырлардың XIX ғасырдың 70-80 ... араб ... ... ... де ... болған тәрізді. Қазақ жазба дүниесінде
XIX ғасырдың II жартысындағы, әсіресе соңғы ширегіндегі араб-парсы ... ... жазу ... ... болды.
Демек, көптеген араб-парсы сөздерінің, әсіресе ... ... ... ... ... ... қатар түзіп (өмір/ғумыр,
ғылым/ілім, әріп/харіп сияқты) қолданылуы XIX ... II ... ... ... ... ізі күні ... ... жалғасып келеду.
ХІХ ҒАСЫРДЫҢ I ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ӘДЕБИ ТІЛІНІҢ ГРАММАТИКАЛЫҚ СИПАІЫ
Алдыңғы дәуірлердегідей, мұнда да сол ... ... төл ... ... және ... құрылысын тұтасынан дәл сипаттау
қиын: хатқа түскен үлгілері кемде-кем. Дегенмен ... ... ... ... ... ... ... көп
өзгертілмей жететіңдігін ескертіп және алдыңғы дәуірлердегі үлгілер тілімен
салыстырып, бұл тұстағы ... ... ... ... суреттеуге
болады.
Сөз етіп отырған дәуір - бізге ең жақын кезең: ол бар болғаны бұдан 160-
170 жыл ... ... ... ... Бұл ... де ... ... көрінісі қазіргідей: сөзді септеу, жіктеу,
тәуелдеу, көпше тұлғада ... ... ... ... қиысу,
қабысу, жанасу, меңгеру тәсілдері; етістіктердің рай, етіс категорияларында
қолданылуы; сын есімнің шырай түрлері негізінен осы ... ... ... ... ... морфологиялық тұлғалардың қызметі мен сыртқы көрінісі
жағынан ерекшелігі жоқ емес. Ол ерекшеліктер, бір жағынан, ... ... ... ... ... ... ... бір функционалдық стиль
белгілерін танытады. Ең алдымен, грамматикада варианттылық (жарыспалылық)
құбылысы бар ... ... ... ... ... ... ... — морфологиялық тұлғалардың қызметінде, екіншісі - сыртқы формасында,
үшіншілері - қиысу, меңгеру т.б. амалдарыңда.
Белгілі бір грамматикалық категорияның ... екі ... ... фактісі бар. Мысалы, шаққа ... ... ... ... ... ... -ар (-ер, -р) ... түрімен және ауыспалы шақ
тұлғасымен (-ады) беру көзге түседі. Бұл — ... келе ... ... - ... ... -ар тұлғасымен білдіру жиірек
байқалса, XIX ғасырдан бастап сөз иелері ... ... да реті ... ... ... Екі кісі тең ... Оңды төре ... Акылы жетік
би адам (Махамбет). Алғаның жақсы жолықса, Қадірінді біледі (Шортанбай).
Жарыспалылық әсіресе -арга мен -уга ... ... - ... Осы ... -уга ... ... түрінде берілетін амал XIX
ғасырда әлі де -арга ... жиі ... Өлең ... ... ... ... Бармайды ауыз шіркін жамандарға (Шернияз).
Таяндық енді өлерге. Күн қанша дүр көрерге (Шортанбай).
Супиндік ... ... ... ...... қимыл
есімінін, орнына -ар жқрнақты есімше тқлғаны қолдану — өзге ... ... ... ... ... ... ... өзіне тән және бір
кезеңдер үшін норма болған тәсіл. XIX ғасырда -уга варианты да ... Жұрт ... ... Әділ төре хан ... ... ... ... (Алмажан). Олардың кегін алуға Кезек бізге жетті ... Бұл ... ... және бір ... -маққ/-маға варианты да
ішінара орын ... ... елге жар ... ... ... ... кеткен қалмақтан, Елдің кегін алмаққа (Дулат). ... ... Әлде ... ... (Шортанбай). Алмажан ақын -маққа ... ... ... ... және оны ... ... ... ұйқастырып
келтіреді: Шығып едік елімнен, Хан Жәңгірді көрмеге, Арызымды ... ... қана ... ... мойын өлмеге...
Бұл тұлға -мақ жұрнақты қимыл есіміне барыс ... ... - ... түрі, ол ортағасырлық түркі ескерткіштері ... ... ... ... ... өлең-жырларында да некен-саяқ кездесіп
отырады.
Қимыл есімінің өзі әлі де екі вариантта кездеседі: олар -мақ және ... ... ... ... ... алдыңғы кезеңдерде өнімдірек
болған -мақ жұрнақты түрін бірте-бірте -у ... ... ... байқалады. Дулат, Шортанбай, Шал ақындар көбінесе соңғы тұлғаны
қолданады: Өлгеніңше тою жоқ, ... ... қою жоқ ... ... ... бар" ... ... Шортанбай: Өлуі болмай қоймайды
Туғаннан соң пенденің - деп ... ... ... -мақ жұрнақты вариант
та ара-тұра қолданылып отырады: Құбылаға бас қоймақ Мұсылманның тарығы...
Жиырма тоғыз ... ... ... керек-дүр (Шортанбай).
Қимыл есімінің осы күнгі норматив -у жұрнақты түрінің актив қолданыла
бастаған түсы XIX ... ... ... ... ... ... ... райдағы –ма+й+мын және -ман
аффиксті тұлғалары түзеді. Біз сөз етіп отырған кезеңдегі көркем ... ... осы ... I ... ... ... аспектіде қолданылатын
-ма+й+мын қосымшалы түрінің орнына ... ... -ман ... ... ... Махамбет аталған категорияны білдіру үшін тек
қана осы тұлғаға жүгінеді: Мен кеткенмен, тек кетпен... Мен кескекті ердің
сойымын ... бір ... ... ... ... жетпей
шарт сынбан... Бас кесермін, жасырман. Бұламалды ақын ... ... ... Бесеуіміз жүргенде, Алашқа болман деуші едік.
Аталған тұлғаны ... ... ... оны ... ойға
қайсарлық, жігерлілік реңкін білдіретін ... деп ... ... ... ... ... мұндай стильдік қызметін жоқка
шығаруға да болмас (мысалы, осы тұлғамен ... ... ... дегенмен -ман аффиксті тұлғаны белгілі бір кезеңдердегі поэзия
тілі үшін ... ... деп ... дұрыс, өйткені мұның -маймын қосымшалы
қатары кемде-кем ұшырасады, тіпті жоққа тән.
Тұлғалық варианттар қатарына –туғын-тын; ... ... ... ... де ... Бұлар да біз тілін талдап
отырған ... үшін ... ... тәсілдер. Олардың варианттылығы
жоғарыдағыдай нормалану процесіне қатысты ... яғни екі түрі де ... ... ... ... Өлең ... ... бірде толық, бірде
ықшам варианттар еркін пайдаланылады: Қанатынан қайрылған ... соң ... ... өлең ... буын саны 7 ... үшін ... беретін -тей жұрнағы -тейін вариантында келсе, мына өлең жолында
тағы да жеті буын етіп ... үшін -дай ... ... түрі ... ... ... (Махамбет).
Дүр мен -ды/-ді/-ты/-ті, -ған соң мен -ғансын варианттары ... ... ... болып тұрған сөзге тіркесіп, кәмілдікті білдіретін -дүр
форманты қазақ тілінде ... -ды ... ... ауысқан. Ол ауысу, әрине, XIX ғасырдан бұрын басталғанымен, соңғы
вариантының өнімдірек қолданыла бастауы, яғни ... ... ... ... ... ... сай ... Жылқының құты - айғыр-ды; Жалған
дүние жарық-ты (Шортанбай). Қарындасым бар-ды деп (Махамбет). ... ... да ... ... Мағлүм-дүр хұдаға... Жайын білмек керек-дүр
(Шортанбай). Әсіресе Дулат тек қана -ды тұлғасын қолданады: Бір аллаға ... ... ... ... ғасырдың I жартысындағы үлгілерде -ған қосымшалы есімше мен соң
шылауының ... ... ... -ган соң ... ... оның -ғаннан соң
немесе -гасын вариантгары жоқ. Оның себебі, біздіңше, мынада тәрізді: сөз
етіп отырған ... бұл ... ... түрі ... (-нан ... қолданылмай), одан әрі ықшамдалуы әлі актив түрде қолданыс
таппаған, ... ... ... ... болады. Өлеңнің ұйқас ыңғайына
қарай келген -ғансын варианты бірер жерде ғана ... ... ... ... ... ... ұйқыс қалғансын, салғансын тұлғалары
келтірілген. (Ол тұлғалар ... ... ... тіпті қалгасын,
салғасын түрінде жазылған). Ең соңғы ықшам вариант, біздің байқауымызша,
қазіргі кездің жемісі, әрі нормаға еніп келе ... ... ... ... ... оның ... ... мен ғылыми әдебиетте ... ... ... түрлерін қолдану тенденциясы басым. Мысалы,
мектептің нормативті грамматикасында ауыспалы шақтағы есімше жұрнағы -тын,
көмектес септік жалғауы -мен/ -бен/ -пен, ... ... - да/ -де, ... ... ... - ... ... деп беріледі, олардың -тұғын,
-менен, -дағы, -дүр вариантгары норма ретінде ... Ал ... ... оның ... ... ... ... тілінде және ауызекі
сөйлеу тәжірибесінде соңғы қатарлар да еркін ... ... біз ... ... ... ... ... көзге түсетін сипатты бір ... ... ... ... орын ... ... бір ... нормалану
процесіне қатысты қарау керек. Дәлірек айтсақ, ... ... ... ... ... білдірілуі — әлі де біреуінің нормаға
айналмағандығын танытады. Екіншіден, ... ... ... ... ... орын алуын поэзия тіліне тән, өлең шарттарына қарай күні
бүгінге дейін қолданылатын құбылыс деп тану керек. XIX ... ... ... ... орын ... ... түсіп болмаған көріністің тағы
бірі — қиысуда байқалады. Ең ... осы ... ... ... етістікгің сыпайы түрде -ңыз -ңіз, -сыз -сіз ... ... ... ... Бұл ... тек сыпайылық емес,
көбінесе сьшайы көпшелік, не тіпті тек қана көпшелік ұғымды ... ... ... етістік пен есімдіктің формалық қиысуы әрдайым орын
алмайды. Мысалы, Шортанбай: Жалғанда досым сіз гдің, Аяй ... ... ... Мүвда есімдік сыпайы түрде келсе, соған қатысты етістік анайы (-ңыз
аффиксін жалғамай) түрде берілген: сіз едіңіз, ... ... ... ... ... ... да солай: Асықпай түр тоғыз би, Сізге де келер бір
кезек. ... сіз ... ... ғана ... үшін ... ... ... берсек, сіздер асықпай тұрыңыздар болар еді.
Жалғыз есімдік емес, контекст бойынша бір тұлғада қиысып келуге тиісті
өзге сөздер мен ... ... ... ... ... бары
байкалады. Мысалы, қартайған соң халқыңа Елеусіз болды сөзіңіз ... ... бен ... ... ... ... де не сыпайы (халқыңызга,
сөзіңіз), не анайы (сөзің, халқың) болса керек ... ... ... бұл кезеңцегі
барлык. үлгілерде кездеседі. Мысалы, Сіз біл деген бала жоқ (Сіз біліңіз
деудің орнына), ... ... ... ... бұл ... түрі: Аузыңызга харам са/таңыз немесе Лузыңа харам сата болуы
керек еді.
Осы кезеңнен бастап II ... ... ... көптік жалғауын
қосып коддану фактісі орын ала бастаған: Қызмет етіп ... ... ... саішаңдар (Шортанбай). Бірақ бұл өте сирек. Көпше мағына
көбінесе сыпайы ... ... ... ... берілген. Мысалы,
Шортанбай: Жақсы қылып күтіңіз дегенін бір ... ... ... қарата айтып
түр. Сол сияқты: Қызықпаңыз бес ... десе де, ... ... жекеше
сыпайы мәинен гөрі, көпше мәнде жүмсап тұрғаны сезіледі.
Келесі ерекшелік септік жалғауларын түсіріп қолдану саласында. Белгілі
бір сәттерде ... ... ... ... ... ... айту ... бар екендігі мәлім ... ... - ... хат жаздъш - хатты жаздым, базар бардық - базарга бардық). Ал
өлең мәтіндерінде түсіріп ... ... ... де ... ... септік
жалғауынсыз айту фактісі кездеседі. Бұл - әсіресе ХҮ-ХІІІ ғасырлар
поэзиясыңца ... ... Ол XIX ... I ... ... де кездеседі. Мысалы, Ханның ... ақ орда ... ... ... деген сөйлемді: ханның... ордасының бүзуын ойлап...
болуы керек еді. Сол ... ... ... қан Ат ... төгілтіп
(Махамбет) дегенде де аққан қанды төгілтіп... болуға тиісті. Бұл құбылысты,
бір жағынан, өлең тіліне тән стильдік тәсіл деуге де ... ... ... ... ... бөлігі ез алдына атаулы сөйлем тәрізді болып,
өзіне назар аудартады: Ханның кірген ақ ордасы. ... ... ... ... ... конструкцияны құруға болар еді. Толғамалы ақ
мылтық (сол мылтықты) толғап ұстар күн қайда! ... биік ақ ... ... ... ... деп едім. Әрине, проза тілінде болса, Еңсесі биік ақ
ордага еріксіз кірсем деп едім түрінде ... еді. ... бұл ... биік ақ ... ... ... ... алу мотиві болмаған болар еді.
Ал, Малың бер де, басың қос (Махамбет) деген сияқты өлең жолдарындағы
түсірілген жалғаулар ... ... ... ... еді) ... ... арқаламайды. Бұлар өлең өлшемі көтермегендіктен, ықшамдалған сәттер.
Өлең шарттарынан туатын және бір ерекшелікті атауға ... Ол - ... ... ... ... Мен ... ойнаған қарт марал...
Түбін қазған мен бәйтерек дегендерінде I ... ... пен ... ... яғни ... қарт ... деп айтылуға тиіс. Осы
зандылық сақталмаған. Бұл да таза өлең ... ... ... ... ... ... ... көрсеткішінің түсіріліп
ашылғаны сияқты).
Етістіктердін, белгілі бір септік жалғаулы сөздерді ... ... ... ... ... ... тән.
Сол кездегі де, қазіргі де қазақ ... ... ... ... -геш ... -қаш, -кеш) ... ... болады. Мысалы, бұл кездегі өлеңдердің бірінде: Бейішке кіргеш
мақтансын деген жол бар. ... ... ... — бұл өте ... ... ... кездеседі. Тегі, бұл "қыпшақтық" тұлға ертерекгегі қазақ тіліне де жат
болмағанға үқсайды, ол ноғайлы-қазақ цикліндегі батырлар жырларында ... да ... ... ... жырындағы:... қызғажақын жепгкеч...
деген жолдарға назар аударыңыз. Махамбет, Шортанбайларда кездесетін нешік
тұлғасын да осы ... ... ... ... ... де ... етермін
(Махамбет). Амалым нешік қудайга (Шортанбай). Бұл да кейін ... ... сөз ... ... ноғайлы - қазақтық тұлға. ... ... ... бұл кезең қаламгерлерінде де -ган
жұрнақты есімше тұлғалы ... ... ... ... ... ... ... ел қонбаған көл, соғып кеткен жел, қайғы ойлаған жамандар т.т.
СӨЗ ТУДЫРУ ... ... ... I ... ... төл әдеби тілінде сөз тудырудың ең
өнімді тәсілі - ... ... ... ... Одан ... ... ауыстыру (жаңғырту) амалы едәуір орын алады. Өткен дәуірлермен
салыстырғанда жұрнақ ... ... сөз ... жұрнақтардың көбейе түскені
және кейбір жұрнақтардың беретін мағыналарының түрлене және тұрақтала
түскені байқалады.
Бұл ... ең ... ... -лық. Оның ... ...... ... тудыру. Біз талдап отырған кезең үлгілерінде -лық ... ... дені ... бұрыннан барлар: жалғыздық, жақсылық, жамандық,
хандық, ұрлық, кәрілік, жастық, кедейлік, жарлылық ... ... ... ... екі ... ... аударуға болады:
бірі — онымен келген дерексіз есімдердің сан ... ... ... Бұрыннан тілде бар ... болу ... ... ептілік, даналық, әділдік, адалдық, арамдық, қайырымсыздық,
тыныштық, жетімдік, қорқақтық, шешендік, ... ... ... ... ... әдеби тілінде еркін және молырақ кездесе бастайды.
Бұл қатардағы сөздердің ... сол ... ... ... айту
қиын, дегенмен қажылық, "әкімшілік" мәніндегі ... ... ... ... ... ... ... сияқты
бес-он сөзді осы кезеңнің өзінде туған деп топшылауға ... ... ... ... - ... XIX ғасырда басталған болса керек.
Төрелік тұлғасы бұрыннан төре ... ... ... ... ... ... ұғымды білдіретін болса, енді төре сөзінің көбінесе ... ... ... "ел ... ... начальник" деген жаңа
мағынасына -лық жұрнағы қосылып, "әкімдік, начальниктік" ұғымын да ... ... ... ... ... ... ... бір шаңырақтың
астындағы әйелдерге қатысты "ошак басындық ... ... ... ... ... ... ... да - тек осы кезең
үлгілерінен табылады.
Бір қызығы - бұған дейін тек қана ... ... ... сөз ... ... де ... ... Тіршілік пен өлімнің ұзақ ... ... ... ... аз, ... не таптым (Дулат). Сірә
-шылық аффиксінің ... ... ... бастаған тұсы XIX ғасыр деуге
болады. Махамбетге ашаршылыщ сөзі (Ашаршылыщ жол ... ... ... ... ... Дегенмен осы күнгі - шылық аффиксімен
жүмсалатын біраз ... әлі де -лық ... ... ... ... ... варианты әлі де тіршіліктен гөрі жиірек қолданылған: ... ал ... ... тірлікте ердің бағын (Шернияз).
-Лық жұрнағымен келген деректі зат есімдер де жоқ емес. Олар: жаздық
(Жаздықтың ... көлі — ... ... ("әйелі", "жұбайы"
мағынасындағы сөз, түбірі кіші - көне түркі ... ... ... ... ... бейбақты Кішілікке алуға — Алмажан), мұңдық,
жемтік сияқты бірен-саран сөздер.
Сөз етіп отырған жұрнақтың қатыстық сын есім ... осы ... ... ... де осы ... басталады. Бұрын оның бұл қызметі тек сан
өлшеміне байланысты жерлерде ғана кездесетін: бес ... бір ... ... XIX ғасырдан бастап тілден тайлық ақша, ақындық қуат, өмірлік
жолдас, бір қалаштық тиын сияқты қатыстық сын ... ... ... ... ... ... де көбейе түскен: басшы, қосшы, жалғаншы,
өсекші, өтірікші, алдамшы, орманшы, ... ... ... Бұлардың көбірек
кездесуі әдебиетгің тақырыбьша да байланысты: XIX ғасырдағы қазақ әдебиеті
әлеумет тіршілігін, қоғам мүшелерін көбірек сөз ... ал -шы ... ... ... ... ... ... кәсібіне (орманшы,
егінші, биеші, бақыршы), мінез-құлық ... ... ... қарай
атайтын сөздерді жасайтыны мәлім. Осы мотивпен парсы тіліндік -қор, ... ... ... ... ... -шыл, -гіш ... түскен. Бұл кезеңдегі үлгілер тілінен жемқор, ... ... ел ... ел ... ... күйшіл, жетекшіл сөздерін
кездестіреміз.
Актив қолданылған жұрнақтардың қатарынан бұрынғыдай -сыз, -ды, - ... ... да ... ... ... ... Сонымен
қатар сиректеу түрде - ым (бағым, келім, кешірім), -ыс (жүгініс, күн батыс,
күн шығыс), -гы (бұл ... ... ... қолданылған. Бұлар да
негізінен бұрыннан келе жатқан сөздер.
Сөз тудырудың екінші ... — сөз ... ... ... қоғам өмірі
әкелген жаңалықтар жаңа атауларды қажет етті. Ол атаулар - ... ... ... ага ... төре, ақыр заман, зар заман, сайлау, шығын, малай,
қара шығын, алым. шаңырақ салығы, несие, ... жол ... ... ... ... елу ... он басы т.б. сияқты сөздер. Бұлар қазак.
тілінде бұрыннан бар ... ... жаңа ... ... атқамінер сөздері жаңа типтегі әлеумет топтарын атап, терминдік
мәнге ие бола ... ... ... аға ... ... онбасы, ұлық,
төре сөздері жаңа әкімшілік иелерінің атаулары, бүлардың да ... ... ... ... бір ғана ... ... ... сапаға ие
болған.
Етістік тудыратын жұрнақтар да тұлғасы мен қызметі жағынан бұрынғыдай
және қазіргідей. Азын-аулақ ... - бұл ... -ла ... ... жалғаған күнде өзгеше мағынада келетін бес-он тұлғанын,
кездесетіндігі. Мысалы, ... ... жүз ... ... едік дегенінде
жуктеу етістігін "жүк тиеу" деген тура мағынасында қолданып түр. Ал бұл
күнде ... ... ... ... ... ауыспалы мәнде жұмсалады. Ар
арлау, ер ерлеу (Айқайлап арын арлаган ... ... ерді ...
Дулат) сияқты тұлғалар да қазіргі норма үшін кәнігі емес. ... ... өте ... ... ... ... ... "Жапанға біткен бәйтерек",
"Айналайын, Ақ ... деп ... ... біз ақын ... Олар авторы белгісіздеу ортақ үлгілердің бірі.
Мұны Шалкиіздегі мына жолдармен салыстырыңыз:
Айырдан туған жанпоз бар
Жүгін нарға салғысыз.
Арғымақтан туған будан бар,
Күнінде ... ... ... ... ... бар, Адам ... ... жолдардың тіпті Шалкиіздікі болмауы да мүмкін, ол да авторы
беймағлұмданған ортақ үлгілер болуы әбден ықтимал.
ӨмірәлиевҚ. Қазақ поэзиясының ... мен ... ... 1983. 216-237-
66.
Біз қазақ өлеңінің синтаксисі мен композициялық ... ... ... ... тұңғыш рет сөз ету үстінде бірқатар терминдерді де
ұсынған едік. Солардың бірі - ... ... ... ... ... ... атадық (Сыздықова Р. Абай өлеңдерінің синтаксистік құрылысы. Алматы,
Ғылым, 1970, 99-6.).
Бұл да біз ... ... орыс ... ... ... ... тұтастық деп, ал жалпы поэзиядағы "целое" деген
терминмен аталатын категорияларды тұтастық ... жөн ... О.С. ... ... терминов. М., 1966, С. 312.
Бұлар жөніндегі толық талдауларды мына кітаптан қараңыз: Сыздықова Р.
Сөздер сейлейді. Алматы, ... ... ... ... ... 1959. Ч. I. С. ... М. Баспасөздің тіл мәдениеті туралы// - Кітапта: Тіл мәдениеті
және баспасөз. Алматы, 1972. 15-6.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Қазақ–ұйғыр мақал-мәтелдерінің паремиологиялық жүйесі26 бет
Жапон соғысы кезіндегі әдебиет69 бет
«Әдебиеттік оқу» пәнінің базалық мазмұны9 бет
Жасанды былғары7 бет
Макроэкономика теориясының негізгі мәселелері7 бет
Сараптама зерттеулерін қолдану мен жүзеге асыру50 бет
Сот сараптамасы12 бет
Сот химиялық сараптама9 бет
Қазақстан Республикасында медицина препараттарын сертификаттау ерекшеліктері5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь