Таулы аймақтардың зерттелу тарихы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1. ТАУЛЫ АЙМАҚТАРДЫҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ ... ... ... ... . 4
1.1 Әлемдегі таулардың зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1.2 Қазақстан тауларының зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.3 Іле Алатауының зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10

2. ІЛЕ АЛАТАУЫНЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ . ГЕОГРАФИЯЛЫҚ
СИПАТТАМАСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12
2.1 Іле Алатауының геологиясы мен геоморфологиясына сипаттама ... ... ... .12
2.2 Іле Алатауының климаттық жағдайлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17
2.3 Іле Алатауының гидрографиялық жағдайлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
2.4 Іле Алатауының топырақ жабындығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26
2.5 Іле Алатауының жануарлар әлемі мен өсімдіктер жамылғысы ... ... ... ... .28
2.6 Нысандарды зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31

3. БИІКТІК БЕЛДЕУЛІК АТАУЛАРЫНЫҢ ҒЫЛЫМИ НЕГІЗІ МЕН ХАЛЫҚТЫҚ АТАУЛАРДЫҢ СӘЙКЕСТІЛІГІ ... ... ... ... ..32
3.1 Биіктік белдеулер мен зоналар туралы ұғым және олардың атауларының ғылыми негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
3.2 Биіктік белдеулерді қазақ халқының атаулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37
3.3 Биіктік белдеулерді орыс халқының атаулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39
3.4 Биіктік белдеулердің ғылыми негізделген және орыс пен қазақ
халықтарының салыстырмалы атаулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..42
КІРІСПЕ

Таулардың табиғаты өте күрделі және алуан түрлі. Таулар бұл қалың нулы орман, ашық гүлді кілем, шексіз тасты шөл, күнмен шағылысқан қарлар мен жанартаулар, көптеген шақырымға созылған мұздықтар, кең көлемді шатқалдар мен тегіс үстірттер, шыжыған күн көзі мен жаз ортасындағы қақаған аяз, сарқырамалардың шуы, екпіні қатты ағындар мен үнсіз тұрған сатылы мұздықтар, мұзды бұлақтардың сылдырлаған үні мен дүрілдеген қар көшкіні. Таулар – жайылымдар мен сапалы тұщы сулардың сарқылмас көзі болып табылады. Таулы аймақ жер шарының шамамен 40 % алып жатыр. ТМД елінде 26% болса, соның 12 % - ның биіктігі 1500 м-ден асатын биік таулар, ал қалғандары орташа таулар. ТМД халқының 20 % таулы аудандарда қоныстанған. Бұл жерлерде әр түрлі табиғи қорлар, яғни минералдар, өсімдіктер, ормандар, аңшаруашылығы, демалыс орындары мен рекрационды орындар кездеседі. Жазықтар мен салыстырғанда таулы облыстар айтарлықтай алуан түрлі табиғи жағдайларымен ерекшеленеді.
“Тау” түсінігінің ішіне біз жер бетінің, мұхит деңгейінен жоғары және көршілес жазықтардан биік болып келетін бұрыс пішіндегі жер бедерлік өңірді айтады. Орыстың “Тау” сөзі немістің “gebirde” және ағылшынның “ mountains ” сөздерімен сәйкес келеді. Таулар, “тау” сөздерінің көптік жалғауы емес деген сөзіне тура келеді ( И.С. Щукин 1947 ). Бірақ, “тау” сөзінің мағынасында біз тек “биіктіктер” деп қана түсінбеуіміз қажет. Тіпті, “тау” сөзін барлық, дерлік, географиялық көтеріңкі нысандарға ( жота, қырат ) жалпы түрде қолдану қабылданып кеткен.
Осы ұсынылып отырған жұмысытың мақсаты - биіктік белдеулердің ғылыми атауларын - халықтық атаулармен салыстыра отырып, Іле Алатауы мысалында зерттеулер жүргізіп, келесі мәселелер шешілді:
- әлемдегі, Қазақстандағы және зерттеу нысаны ретінде тиянақталып отырған Іле Алатауының табиғатын зерттеген ғылыми жұмыстарға шолу жасау;
- Іле Алатауының табиғатының болмыстық сипатына талдау жасау;
- Биіктік белдеулерді жіктегендегі қазіргі замандағы ғылыми жүйелер мен орыс және қазақ халықтарындағы қалыптасқан атауларды салыстыра отырып, ақиқаттық ұғымдарды нақтылау;
- Зерттеу мәліметтерін жүйелей отырып тұжырымдық қорытынды жасау.
Бұл жұмыс физикалық-географиялық кафедрасында орындалды. Осы кафедраның меңгерушісі г.ғ.к., доцент Ж.Н. Мұқашеваға, ғылыми жетекшім г.ғ.к., доцент Г.Ш. Оразымбетоваға және басқа қол үшін беріп көмектескен профессорлар мен оқытушыларға шексіз алғысымды айтамын.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Гвоздецкий Н.А. Гвоздецкий О географическом понятии “Памиро- Алай
и расчленении гор Средней Азии на горные системы // Вопросы
физической географии СССР. М., 1959.
. 2. Воскресенский С.С. Динамическая геоморфология. М., 1971.
3. Резанов И.А. Образование гор.М., 1977.
4. Рубцов Н.И. Растительный покров Джунгарского Алатау. Алма-Ата, 1948.
5. Юдичев М.М. Джунгарский Алатау. М.-Л., 1940.
6. Петров Б.Ф. Почвы Алтайско-Саянской области // Тр. Почв. ин-та им. В.В. Докучаева 1952. Т.35.
7. Пржевальский Н.М. От Кульджи за Тянь-Шань и на Лоб-Нор.М., 1947.
8. Семенов – Тян-Шанский П.П. Путешествие в Тянь-Шань в 1856-1857 годах. М., 1946.
9. Шульц С.С. Анализ новейшей тектоники и рельеф Тянь-Шаня. М., 1948.
10. Пржевальский Н.М. Из Зайсана через Хами в Тибет и на верховья Желтой реки. М., 1948.
11. Чупахин В.М. Высотный пояс–низшая региональная единица физико-географического районирования Тянь-Шаня // Изв. Кирг. фил. Всес. геогр. об–ва.1959. В.1.
12. Попов М.Г. Высотные пояса Заилийского Алатау.-В.Сб. “Растительность
Казахстана. Труды Казфилиала АН КазССР”, вып. 20. М.-Л., 1941.
13. Жандаев М.Ж. Антропогенные формы рельфа предгорий Заилийского
Алатау.-“ Вопросы географии Казахстана”, вып. 10. Алма-Ата,1963.
14. Станюкович К.В. Растительность гор СССР. Душанбе, 1973.
15. Щукин И.С. Общая геоморфология. Т. П. М., 1964.
16. Калесник С.В. Геологические и геоморфологические наблюдения на
северном склоне Джунгарского Алатау // Изв. Русск. геогр. об-ва. Т. 49.
1933.В.3.
17. Жандаев М.Ж. Сели Заилийского Алатау и вопросы их прогнозирования.- “ Вестник АН КазССР”, 1966, №2.
18. Власова Т.В. Физическая география материков. Изд. 3-е. М.,1976,ч.1,2.
19. Марков К.К., Орлова А.И. и др. Общая физическая география. М., 1967.
20. Мильков Ф.Н. Физическая география. Учение о ландшафтах и
географическая зональность. Воронеж, 1986.
21. Аболин Р.Н. От пустынных степей Прибалхашья до снежных вершин
Хантенгрии.
22. Ассинг И.А О почвах пустынной части подгорных равнин Северного
Тянь-Шаня.- Труды Ин-та почвоведения, т. 7. Алма-Ата, Изд-во АН
КазССР, 1960.
23. Глазовская М.А. Почвы горных областей Казахстана.- Известия АН
КазССР, серия почвенная, 1949, Вып.4.
24. Лаврентьев П.Ф., Соседов И.С. О вертикальной зональности источников
питания рек высокогорных областей.- В.: Сборник работ по гидрологии,
№1., Л., Гидрометеоиздат,1959.
25. Сверцов Н.А.- Путешествия по Туркестанскому краю и исследование
горной страны Тянь-Шаня. СПб., 1873. Изд.2-е, сокр. М.,
Географтиз,1947.
26. Семенов Тянь-Шанский П.П. Путешествие в Тянь-Шань в 1856-1857 гг.-
мемуары, т.2. М., Географгиз, 1946.
27. Черкасов П.А. Основные черты современного оледенения Джунгарского
Алатау.- В кн.: Вопросы географии Казахстана. Вып. 7. Алма-Ата, изд-во
АН КазССР, 1960.
28. Чубуков Л.А., Шварева. Ю.Н. Динамика местной погоды на северных
склонах Терскей-Алатау и Заилийского Алатау.- Труды Ин-та географии,
вып. 81. М., Изд-во АН СССР, 1962.
29. Гвоздецкий Н.А., Голубчиков Ю.Н. Горы.-М.: Мысль.1987.- 389с., ил., карт., схем.- (Природа мира).
30. Докучаев В.В. к учению о зонах природы. Горизонтальные и вертикальные почвенные зоны. СПб.,1899.
31. Роборовский В.И. Путешествие в Восточный Тянь-Шань и в Нань- Шань.М.,1949.
32. Тихонова Т.С. Влияние экспозиции склонов на ландшафтную поясность
Джунгарского Алатау // Вестн. Моск. ун-та. Сер. География. 1967б. №4.
32. Тихонова Т.С. Особенности высотной поясности Джунгарского Алатау //
Вестн.Моск.ун-та.Сер.География.1967 б. №6.
33. Академия Наук СССР. Институт Географии, Казахстан. Издательство “
Наука” Москва.1969.
34. Физическая география материков и океанов: учеб.Ф51 для геогр. спец. ун-
тов // Ю.Г. Ермаков, Г.М. Игнатаев, Л.И. Куракова и др.: Под.общей ред.
А.Н. Рябчикова.-М.:Высш. шк.,1986.-592 с.: ил.
        
        Мазмұны
Кіріспе....................................................................
........................................... 3
1. Таулы аймақтардың ... ... ... Әлемдегі ... ... ... Қазақстан ... ... ... Іле ... ... ІЛЕ ... ... - ... Іле Алатауының геологиясы мен ... Іле ... ... Іле ... ... Іле ... ... Іле ... ... әлемі мен ... ... ... ... ... ... ... ғылыми негізі
мен халықтық
атауларДың сӘйкестілігі..................32
1. Биіктік белдеулер мен зоналар туралы ұғым және ... ... ... ... қазақ ... ... ... орыс ... атаулары
..........................................39
4. Биіктік белдеулердің ... ... және орыс пен ... ... ... өте ... және ... ... ... бұл қалың нулы
орман, ашық гүлді кілем, шексіз тасты шөл, күнмен шағылысқан қарлар мен
жанартаулар, көптеген ... ... ... кең ... ... ... ... шыжыған күн көзі мен жаз ортасындағы қақаған аяз,
сарқырамалардың шуы, екпіні ... ... мен ... ... ... ... бұлақтардың сылдырлаған үні мен дүрілдеген қар ...... мен ... тұщы ... ... көзі ... ... аймақ жер шарының шамамен 40 % алып жатыр. ТМД ... 26% ... 12 % - ның ... 1500 ... ... биік ... ал ... таулар. ТМД халқының 20 % таулы аудандарда қоныстанған. Бұл жерлерде
әр түрлі табиғи ... яғни ... ... ормандар,
аңшаруашылығы, демалыс орындары мен рекрационды орындар кездеседі. Жазықтар
мен салыстырғанда таулы облыстар ... ... ... табиғи
жағдайларымен ерекшеленеді.
“Тау” түсінігінің ішіне біз жер бетінің, мұхит ... ... ... ... биік ... ... ... пішіндегі жер бедерлік өңірді
айтады. Орыстың “Тау” сөзі немістің “gebirde” және ағылшынның “ mountains ”
сөздерімен ... ... ... ... ... көптік жалғауы емес
деген сөзіне тура ... ( И.С. ... 1947 ). ... ... ... біз тек ... деп қана түсінбеуіміз қажет. Тіпті, “тау”
сөзін барлық, дерлік, географиялық ... ... ( ... ... ... түрде қолдану қабылданып кеткен.
Осы ұсынылып отырған жұмысытың мақсаты - биіктік белдеулердің ... - ... ... салыстыра отырып, Іле Алатауы мысалында
зерттеулер жүргізіп, келесі мәселелер шешілді:
- әлемдегі, ... және ... ... ... ... Іле Алатауының табиғатын зерттеген ғылыми жұмыстарға шолу
жасау;
- Іле Алатауының табиғатының болмыстық сипатына талдау жасау;
- ... ... ... ... ... ... жүйелер
мен орыс және қазақ халықтарындағы қалыптасқан ... ... ... ұғымдарды нақтылау;
- Зерттеу мәліметтерін жүйелей отырып тұжырымдық қорытынды жасау.
Бұл ... ... ... ... ... меңгерушісі г.ғ.к., доцент Ж.Н. Мұқашеваға, ғылыми жетекшім
г.ғ.к., доцент Г.Ш. Оразымбетоваға және басқа қол үшін ... ... мен ... ... ... айтамын.
1. Таулы аймақтардың зерттелу тарихы
1.1 Әлемдегі таулардың зерттелу тарихы
Әлемдегі ... ... ... мен ... ... ... біріншіден географиялық обьектінің табылуы мен оны өз атымен картаға
енгізу қызықтырады. Онымен таулы аймақтарды ... ... ... ... ... ... ... географиялық
заңдылықтары ашу жайында сұрақ туындайды.
Өркениеттік әлемге асқар шыңдар мен ... ... ... ... ... еске ... ХIII ғасырда Венециялық Марко
Поло Қытайға жасаған саяхатында Бадахшан және Шығыс ... ... ... үш күн тек ... ... тек ... жүрсең, ең биік жеріне
көтерілесің. Сол биік жерде екі ... ... ... ұзындығы бірнеше
100-ген км созылған жазық жатыр. Сол жазықпен он екі күн жүресің ол, Памир
деп аталады: ... ... еш ... үй де, шөп те жоқ, ... өзіңмен
бірге алып жүруің керек. Бұл жер биік ... және ... ... ... кездеспейді, тіпті тамақта дұрыс піспейді ... С. 67-68). ... ... бойынша – жоғарғы абсолюттік биіктікте су
100º С төмен температурада қайнайды. ( Н.А. Гвоздецкий ) [1.]
ХIV араб ... ... Ибн ... ... және Азияның
көптеген елдеріне жасаған саяхатында Иран таулы қыратын, Гиндукуш, Ахаггар
және басқада таулы көтерілімдер мен Сахараға ... ... ... Анд ... ... ... ... отарлаушы – конкистадорлары жасаған. Мысалы, Д. Альмагро Перудегі
Куско тауынан Чилиге ... ... ... ж.ж) ... Анд таулы
қыратын кесіп өтіп, Оңтүстік Америкадағы аса ірі, әлемдегі ең биік ... ... ХIХ ... ... ... жұмыстары ғылыми жағынан біршама
мақсатты болды. Шыққан жері поляк геолог әрі минеролог И. ... ... соң, 1839 – 1840 ж.ж ... ... Анды мен Чили –
Аргентина тауларын зерттеді. Оңтүстік Американың ... ... ... Ф. ... ... ж.ж ., бұл ... екі ... өтіп, сонымен бірге Орталық Анд тауын қоса ... ... У. ... пен М. Льюис ХIХ ... ... ... ... екі рет ... ... ... таулардағы Миссури
салаларымен Мадисон және Дежфферсон өзендерін ашты.
Атақты орыс географтары, жаратылыстанушы және ... ... ... Н.А. Северцов, А.П. Федченко мен И.В. Мушкетов өткен
ғасырдың екінші жартысында Орталық ... ... ... ... биік ... табиғатымен, географиялық
жағдайларын зерттеді. А. П. Федченко Заалайский жотасын ашты, сонымен ... В. Ф. ... ... ең ... ... ... ... зерттеп,
оған Альпі тауында қайтыс болған Федченконың атын берді.
Атақты Н. М. Пржевальский және оның ... ... ... ... ... ... жағдайларын жасырған Орталық
Азияны, сонымен ... ... ... ... ... ... белгілі болғандықтан, Европалықтарға оның табиғат жағдайының
тек қана өте тапшы, үзбелі, тұманды ... ... Н.М. ... ... П.К. Козлов, М.В. Певцов, Г.Н. Потанин және ... ... ... ... ең ... ... ... ғалымдар.
(М.В. Певцов) [2]
Бұл аталып өткен цитатада Гималай, барлық ... ... ... сығысқан планетарлық белдеуге кіреді. Бұған
Циркуляциялық тынық ... ... де ... ... ... 1984). ... жер бетінде соңғы кезеңдерде ... ... ... ... ( ... ) ... айтылғандай барлық материктер мен аймақтардың таулы рельефі
– жер қабығының жаңарған көріністері, ол яғни неотектоника ... ... ... ... С.С. ... (1948) ... ... мен жаңа
тектоникасы туралы классикалық еңбегі ... ... ... осы ... басым болып келген тау түзілімде жоталардың жарлымдар ... ... ... ... түсініктің орнына кең “қатпарлы негіз”
жүрілуімен байланысты дөңесті көтерілімдердің жетекші рөлі туралы тұжырым
бірінші орынға ... ... ... ... ... және ... аймақтарды зерттеушілер әлі де сызықтық жарлымдарға көп ... ал бұл ... ... көтерілуі дөңесті-блокты ретінде
қарастырылады. Сонымен қатар жер ... ... ... кезеңдерінде
құрылған көптеген белгілердің жаңа кайназойлық ... ... ... сақталуына да зор мән беріледі.
Тау жүйелерінің көбіне еңістелу және ... ... әр ... биіктікке көтерілген ежелгі тегістелу беттері тән. Олар ... ... ... ... ... ... зор ... болып
табылады. Тегістелу беттерінің түзілуі- неотектоникалық көтерілімдердің
біркелкі ... ... ... беті көтерілудің тоқтауымен немесе оның салыстырмалы
бәсеңдеуімен ... ( И.А ... 1977) ... дамуының неотектоникалық кезеңінде тау құрылымдарының көтерілуі
уақыт бойынша да, кеңістік бойынша да әр түрлі дәрежеде ... Ең биік ... ... мен ... біршама жоғары неотектоникалық көтерілім
тән өлкелерге тура келеді.
Таулардың ... ... ... шыңы қар ... тау мұздықтарының дамуына әкеледі. Жалпы белгілі, ... қар ... ... орнынан айтарлықтай төмен болды. Бұл кезде
биіктік ландшафтық зоналардың төменде араласуы тән ... ... ... ... ... триангуляция” жетекшісі И.И. Ходзько
Арарат шыңының басына шығу үшін бүкіл экспедицияны басқарып барды. ... ең биік ... ... ... және оған ... ретінде болған
палаткада 6 тәулік бойы ... ... және ... Қазақстандағы таулардың зерттелу тарихы
Әлемдегі таулардың зерттелу тарихы
Қазақстан тауларының зерттелу тарихына келетін болсақ Алакөл ойпатынан ... ... ... ... Алатауы қатпарлы-жақпарлы таулы территория
болып келеді екен. Каледон және варисциялық қатпарлықтарда тектоникалық
процестерге ұшыраған және ... ... ... ... ... Ол ... ... және палеозойлық жыныстардан
құралған, көптеген шыңдары кең гранит интрузияларының жер ... ... ... Тау алды жоталары палеоген, неоген, төрттік
шөгінділерден ... (Н.И. ... 1948) [ ... ... Алатауына шөлейттік тау алды жоталары, таулы далалы
аласа ... ... ... орта ... және биік таулар-таулы-шалғынды
және мәңгі қар ... ... ... Жота ұзындығы 400 км, ені 100-250 км.
Ол екі параллель басты солтүстік 4464 метр және оңтүстік 4359 метр ... ... ... ... ... ... бедердің
ендік бағытта созылуымен ерекшеленеді. Батыс бөлігінде жұмсақ бедерлі ... ... ... ... Оңтүстік беткейлерде ... ... ... ... Солтүстік және оңтүстік жоталарында
қазіргі мұздықтар бар, ... ... ... солтүстік беткейлерде таралған.
Барлығы 996 км² ауданды алып жатқан 700 мұздық белгілі. Ең ірі ... ... ... ... ... ... ... Облыс
шегінде жалпы жеті мұздық тобы немесе ... ... ... Лепсі, Басқан, Сарқанд, Ақсу, Биен. (М.М. Юдичев 1940) [6.]
Батыс Жоңғар Алатауы Сібір және Тұран ауа ... ... ... Сібірліктен таулы Түркістандыққа дейін ауысатын климаты
мен ерекшеленеді. Ылғалы мол солтүстік-батыс беткейлеріне 600-800 мм, ... ... ... 300-400 мм ... түседі. Тау
етегіндегі жазықтарда және тау алды жоталарында ... және ... ... ... және ... дақылдар өсіріледі (бидай, жүгері,
қант қызылшасы, күнбағыс т.б.), сонымен қатар ... ... Орта және биік ... ... жаздық жайылымдары мал
шаруашылығына қолданылады.
Батыс Жоңғар таулары. Қазақстан шегіне бұл ... ... ... ... ... ... бірге кіреді. Жоталар ... ... олар ... және ... ... ... ... кезең басындағы жақпарлы неотектоникалық көтерілімдер нәтижесінде
жеткен. Олар қатты тілімденген шөгінді палеозой жыныстары: тақтатас, ... ... ... ... ... ... оңтүстік Алтай климатына
ұқсас, бірақ жауын-шашын аз континентальды климатымен сипатталады. Жоңғар
Алатауы сияқты ... ... ... ... сипатына қарай
оңтүстік Сібір мен Орта Азия тауларының ... алып ... ... ) [ ... таулы дала облысы Қазақстан территориясына тек батыс бөлігі
мен кіріп, Хабар асуынан Аягөз өзеніне дейін 180 ... ... ... ... Жота ... тегістелген, ал беткейлер шатқалдар мен қатты
тілімденген. Солтүстік беткей еңістелген және салыстырмалы аз ... ... ... ... шөгінділерінен тұрады, олар сазды,
кремнийлі құмтастар, әктас, кангломераттар түрінде көрініс береді. ... ... ... ... орта ... 2000 м, ең биік ... жалпы орта таулы сипат алады. Облыс климаты құрғақ континентальды
өзен жүйесі әлсіз дамыған және ... мұз басу ... жоқ. Тек ... ғана бар. Шөлді далалы Монғолияға тән түрлері мен аласа қараған
өскен дала өсімдік жамылғысы ... ... ... беткейінде дала альпі
шалғындарымен шектеседі. Оңтүстік беткейде ... ... ... ... алма ... ... өседі. Тарбағатайда марал тамыры мен су
жинау алабы бар биік ... ... өсуі ... ... ... алма ... Түркістан арпасы, жоңғарлық түлкіқұйрық өскен шалғындар
Тарбағатайды ... ... ... ... тау ... жусанды-дақылды, бұталы-жусанды ... ... ... ал ... ... ... 1га 4-6 ц ... жерлері ретінде
пайдалынады. (Н.М.Пржевальский 1948 ) [8.]
Тарбағатай тауалды жоталарында шаруа ... ... 80 ... ... ... Бұл ... богарлы дақылды егіншілік ал
жотаның батыс бөлігінде бау-бақша ... және ... ... ... беткейінің етегіндегі жазық, суармалы егіншілікке пайдаланылады.
Тау алды жоталарының тік беткейлері көктемгі - ... ... ... ... ... - ... субальпілік, альпілік шалғындар-
жаздық жайылымдар болып табылады.
Батыс Тянь-Шань Қырғыз және Талас Алатауынан ... ... ... - ... ... ... ... солтүстік - батыс және
оңтүстік-батысқа созылған жоталар жүйесі мен ... ... ... ... Бұл ... ... ... оңтүстік – батысқа
қарай төмендеп, варисс антиклинорийлерімен аяқталады. ... Тянь – ... ... бөліктері мен салыстырғанда Шығыс пен
Жерорта ... ... ... ... Бұл провинцияға солтүстік пен
солтүстік-шығыстан келетін әлсіз суық ауа ... ... тән. ... ... тән ... ... ... әсерін тигізеді.
Сондықтан, жауын-шашын ... ... ... ... ... ...... максиммумы айқын байқалады. Климаттың бұл
ерекшеліктері ... пен ... ... ... ... ... ... шөл мен шөлейт басым ( аласа шөптесін саванноид ), қалың
бидайықты ... ірі ... ... ... ... ... саванноидтар),
жемісті- жаңғақты ормандар, ағаш тәрізді аршалар. ... ... үш ... тұрады: Қаратау шөлейттік және далалық аласа таулар
Тянь - Шанның шеткі солтүстік батыс сілемі ... ... сұр және сұр ... топырақты Қаратау жотасынан тұрады. Оның солтүстік ... ... ... ... ... ... ... қатпарлығы мен
кейін төменгі ... ... ... мен ... варисс
қатпарлығы мен байланысты. (Семенов-Тян-Шанский 1856-1857) [9.] ... ... ... ... Жер бедерінің басым ... ... ... беткейін құрайтын үстірт тәрізді суайрық
үлескілері құрайды (420 км). Бұл беткейден жоғары тік, ... ... ... ... ... таулы бедері бар, жеке массивтер
көтерілген. ... ... ... бұл ... ... орта ... ... Ең биік жерлері орталық бөлігінде – Мыңжылқы (2176 м) мен ... м) ... ... өзен ... жотаға перпендикуляр орналасады.
Кейбір жерлерде аңғарлар тар және ... ... ... 1948) [10.] ... ... ... жерлерде су
эрозиясы орын алған. Ерте палеозой мен девон ... ... ... ... оңтүстік батыс экспозиция беткейлерінде денудация
басым. Суайрықтар мен тік беткейлерде тас үйінділері кең ... ... ... беткейде қалың емес және бөлшектеніп кездеседі. Климаты
әртүрлі провинциялар шекарасында орналасып, жота беткейлеріндегі әр түрлі
биіктік белдеу ... мен ... ... ... ... ... сораңды – жусанды шөлден жоғары ашық сұр – ... ...... ... ... сұр – ... ... бетегелі –
бозды дала, ал оңтүстік шығыс бөліктің үстірт тәрізді ... ... ) ... ...... дала ... Ал ... батыс
беткейінің етегінде ашық сұр топырақтарға эфемерлі шөл, ... ... ... ... - ... ... орналасқан. Осы Түркістан
аймағында сантонин өндірілетін бағалы емдік шикізат өседі. Боралдай ... ... ... ... ... топырақта алма ағашы, алша, шие
өседі. (Н.М.Пржевальский 1947) [11.]
Ұзын және биік тау ... бұл ... (Іле ... Қырғыз
Алатауы) тұйық, ірі тау аралық ойпаттармен ... ... т.б) ... ... пішіндері бар биік тау жоталарымен қатар, тармақталған
денудацияға қатты ұшыраған ... орта ... ... мен Шу – ... ... ... ... жатады. Солтүстік Тянь – Шань ... ... ... ...... ауа ... ... тигізеді. (В.М. Чупахин 1959) [12.] Сондықтан сыртқы
беткейлердің ылғалы мол. Климат ... ... және ... сипат
алады. Ылғалдану деңгейі батыстан шығысқа азаяды. Осы бағытта көктемгі –
қысқы жауын – шашын максимумы ...... ... ... ... өсімдік жамылғысының солтүстік типімен және орта таулы орманды –
шалғынды далалы, шалғынды – ... ... ... ... ... ... шығысқа ұзақ созылуы мен табиғи
жағдайлардың алуан түрлілігі төрт ... ... ... ... М.Г. ... 1941) ... таулы үстірті далалы облысы 3000 м биіктіктегі Кетпен жотасымен
қатар Кеген - Текес ойпаты мен ... ... ... ... Шарын
мен Текестің жоғарғы ағыстарының алаптары орналасқан. Орта ... ... ... ... ... ... ... тау бетінің тегістелу
беткейлері, жонды ... ... ... ... ... дамыған.
Тегістелу беткейі Кетпен жотасының толқынды үстірт тәрізді шыңды ... ... ... ... байқалады, ал Кетпен жотасын да ежелгі
мұзбасу іздері мен қар сызықтары бар. Климат ... тау ... мен ... ... әдіспен дәнді дақылдарды, картопты жүгері
және ... да ауыл ... ... ... ... ... ... алғанда егіншілік жүргізуді төмен
температуралар шектейді. ... ... мен ... ... ... алып ... Кең ... сұр – қоңыр топырақтар обылыстың егіс ... ... ... мен ... аңғарларында аллювиальды – пролювиальды
орта және ауыр құмайттарда өсімдік ... бай ... ... – сұр
қоңыр топырақтар дамыған. Текес өзені ... ... ... мен сорлар кең таралған. Кетпен жотасының солтүстік беткейінде
Баянкөл алабында ... ... ... шыршалы орманды белдеу жақсы
дамыған. Бұл жерде шыршалы ормандардың бұталы - шөптесін, қыналы үш ... ... ... ... ... және альпілік өсімдік
жамылғысы жеке белдеулерді құрайды. Шөптесін субальпілік және ... ... ... ... кең ... Облыстың табиғи жағдайлары етті –
сүтті мал шаруашылығы мен богарлы егіншілік дамуына қолайлы.
Шу-Іле шөлейтті және ... ... ... ... ... ... протерозойлық және төменгі палеозойлық тақтатастар мен
гнейстерден түзілген. Олар ... мен ... ... ... Тау ... ежелгі пенеплендену тегістеген. Массивтің ең биік
жері 1800 м (Сораң тауы). Климаттың шұғыл ... ... ... аналық жыныстар көп бұзылған. Негізгі ... ... ... ... ... ... жамылғысы
жалаңаш жартастар мен үзіледі. Жусанды – ... ...... ... сұр ... ... ... аз өнімді
қысқа жайылымдар ретінде пайдаланылады. 1200-1300 ... ... ... әсіресе үстіртті шыңдарды бетеге, боз, жусанды шөлдік бетеге
өскен сұр – қоңыр топырақтардағы дақылды – шөптесін ... ... ... ... ... ал ... сайлар түбінде шабындық ретінде
пайдаланылатын шалғынды ... бар. ... ... ... шаруашылығы мен богарлы егіншілік дамыған. Жеке өзендер бойында дәнді –
дақылдар мен ...... ... ... ... ... тек тік солтүстік беткейдің батыс бөлігі
кіреді. Батыс шетіндегі беткей әсіресе тік және қысқа (10 км). ... 3000 м – ... ... ... бөлігіндегі тау алды сызығымен
тау етегі климаты ылғалды. Жауын – шашын 200-300 мм, мөлшері ... ... ... ... бөлігінде шөлейттік және далалы ландшафтар басым.
800-1500 м-де сұр топырақтарға жусанды – ... ... жер ... ... ... топырақ жамылғысы тік ... ... ... ... – күзгі және қысқы жайылымдарға падаланылады.
Қырғыз жотасының орта тауларының төменгі бөліктерінде далалар ... ... биік ... шалғынды далаларға, бұталар арша
ормандарына ауысады. Табиғи жағдайлар кешеніне қарай жотаның ... ...... мал ... ... ... (К.В. Станюкович 1973)
[15.]
Тау етегінде богарлы дақылды егіншілік жүргізіледі. ... ... ... ... ... ... ғылыми негіздері мен халықтық
атауларының сәйкестілігін қарастыру үшін, Іле Алатауын ... ... ... ... осы ... жер ... климаттық
ерекшеліктері, топырақтары және өсімдіктері мен жануарлары, физикалық-
географиялық ... ... ... ... Іле ... ... беруді жөн көрдім.
1.3 Іле Алатауының зерттелу тарихы
Іле-Алатауы Тянь-Шань таулы ... ... ... ... табылады. Ең алғашқы зерттеушілер бұл кең аймақты “Іле өлкесі” деп
атаған. ... жота тау алды ... ал ... ... ... ... болып табылады. Батысында Қастек өзенімен,
Шығысында Шарын ... ... ... ең биік ... ... ... биіктігі 4978 м жетеді. Биік таулар негізінен ... ... ... ... Іле ... ... өте күрделі. Мұнда интрузивтік магмалық жыныстар ... ... ... тау ... ... Тау жотаның үлкен
бөлігі палеозойлық жыныстардан құралған “сөрелер” пайда болды.
XÍX Ғасырдың екінші жартысында ... ... ... тянь-шань
таулы елі мүлде белгісіз қалды. Батыс Европа ғалымдарының Тянь-Шань
табиғатымен танысуы өте ... ... ... ... неміс ғалымы Аленксандр
Гумбольдт Тянь-Шань тауы ... ... ... ... ... ... ғалымы Шоқан Уалиханов Европалықтардың аяғы жетпеген,
жұмбақ болып келген, Тянь-Шань таулы аймағын алғаш зертеген ол, 1956 жылды
Іле ... ... ... Ыстық көлге дейінгі аймақты зерттеуге арнады.
1856 жылы белгілі Семенов Тянь - ... екі рет ... ... ... ... ... бірінші саяхатында ол Верный бекінісінен Уалиханов
маршрутымен аттанды. Географ, әрі геолг, ботаник, әрі зоолог ... ... ... ... әр ... әсіресе Іле Алатауының геологиясын
ғылыми ... ... Ол ... ... ... және ... ауқымды сипаттама бере отырып Биктік ландшафтық белдеулікті
алғаш рет ұсынды. Оны бес зонаға: Далалық, ... және ... ... ... ... ... және мәңгілік қар зонасы деп бөлді.
1902-1903 ж В. В. ... ... ... ... мен ... ... жұмыстар жүргізді. 1903 ж одан ... ... ... Іле ... ... ... ... жылы Іле Алатауының
мұздықтарын В. Д. Городецкий ... Д. Н. ... ... ... Іле
Алатауының Сейсмикалық - тектоникасын зерттеді. Ол ... есеп беру ... ... картасын көрсетті. 1946-1948 жылдары Іле Алатауының тау
алды лесстық түрімен, Ломонович айналысты.
Іле Алатауын зерттеген көрнекті орыс ғалымы, географ Семенов ... ... ... ... ... атақты саяхатында, Европа
ғалымдары бірінші рет ... ... сол ... ... ... ... мәлімет алды. Ол Іле Алатауының солтүстік беткейінің
орталық бөлігіне, тік бағытта ландшафтық белдеу орналастырды. Ең ... ... ... жамылғысы, осы аймақта 1886 жылы геобатаникалық
зерттеу жүргізген атақты ботаник әрі географ А.Н. Красновтың ... ... ... ... ... ... таулар, субальпілік – орманды
орта таулар, шалғынды – ... және ... ... биік таулардан құралған.
Іле Алатауы оңтүстікке дөңестелген кең ... ... Жота ... ... ені 35-40 км. ... ... ... ( Қаскелең – Түрген өзен аралығы ... ... ... ... ... ... пішіндегі альпілік
бедерге ие. Биіктігі 4500-5000 м шыңдар мен қазіргі мұз басу ... ... ... тік, ... ... ... мен Шілік алаптары
өзендерімен аз ... ... ... ... 10 км ... ... қырқасы Іле Алатауын Күнгей Алатауымен байланыстыратын Шілік
– Кемен тау ... ... ... ... ... ... ... төмендейді. Жотаның батыс бөлігінде ауыспалы қырқалар ... ... ... ... және Кіндіктас таулары орналасқан.
Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі орта ... ... ... ... тау алды ... ... ... жоғарғы сатысы 1300-2000 м
биіктікте және 30-50 м тік кертпешпен төменгі сатыға түседі ... ... ... ... 20-30 м ... ...... шөгінді төсеніші болып табылатын лессты жыныстардан тұратын
тегіс шыңды жондарға тілімдейді. Төменгі тау алды ... ... ... ... дақылды егіншілікке қолайлы жағдай туғызады.
Төменгі тау алды жоталарын орта гумусты таудың қара топырағы ... дала алып ... ... ... ... ... қолданылады.
Жоғары беткейлерде биік шөптесін далалар, ал аңғар мен ... ... ... ... ... ... өрік, алма ағашы, көктерек
өседі. 1400-2600 м биіктікте ... ... ... шырша
ормандары өсетін орманды-шалғынды, белдеу орналасқан. Жеке шыршалар 280 м
биіктікке көтеріледі. Жоғары ... арша мен ... ... 3000 м көтеріледі, одан кейін аласа альпілік сарыкүйікті шөптесін
шалғындар басталады. 3300 м ... ... ... ... тундралы
полигонды топырақтардағы альпі өсімдіктерінің жұрнақтары ғана кездеседі.
Іле Алатауының солтүстік беткейінің тау ... ... ... ... ... темекі бау-бақша, көкөніс
– дақылдарын жүзім өсіруге қолайлы ... ... ие. ... алғанда
бұл белдеу суармалы, богарлы егіншілік пен етті – сүтті мал ... ... ... Орта және биік ... ... ... шабындық мақсатында пайдалануға болады.
2. Іле Алатауының физикалық географиялық
сипаттамасы
2.1 Іле Алатауының геологиясы мен геоморфологиясы
Геоморфология - жер ... ... оның әр ... ... және шығу ... ... ... ... ... ... зерттеу үшін рельеф формаларын белгілі бір
жүйеге келтіру керек, яғни ... ең ... ... ... ... ... ... рельефтің берілген ауданның геологиялық құрылымымен
генетикалық байланысын, жер бетінің даму ... ... ... ... ... ... белгілерін өңдеуде негізгі ... ... И.С. ... 1964) ... ... ... шығу тегі әр ... рельеф пішіндері және
типтерінің күрделі үйлесімімен сипатталады. Рельефтің қалыптасуына әсер
етуші факторлар да ... ... ... бәрін есепке ала отырып, біз Іле
Алатауын екі кешенге: эрозиялы-тектоникалық ... және ... ... ... біріккен рельефтің жеті типін бөліп
көрсетеміз. Бірінші жағдайда жер қыртысының тектоникалық ... ... ... ... ... ... ... рельефтің әр түрлі типтері
қалыптасады. Осы ... ... ... ... ... ... ... рельеф. Әдеттегідей жотаның ең жоғарғы ... м-ге ... ... ... Бұл максимальды тау көтерілу
зонасы. Берілген ... типі ... ... 160 ... көп ... Іле ... орталық бөлігін алып жатыр. Ол ... ең ... ... (5017), Қопа (4600), ... (4551) және тағы ... ... ... барлығы тауларда перамидалы жарлы шыңдар түрінде
жақсы ерекшеленеді. Мұнда асулар 3600 метрден жоғары биікте орналасқан және
шығуға ... биік тау ... ... мұз басу ... ... ... ... көрінісі тік, құламалы, баурайлы (40-50º) дейін
және үшкір шыңды ... ... Су ... ... саласы қыртысты
профилмен ерекшеленеді.Қырқаның баурайларын бойлай аумағы ... ... ... ... көп мұздықтардан құралған орасан ... ... ... шұңқырлар карлардың тізбегі байқалады. Олар көп
камералы болады және мұздықтардан ... ... олар ... мол ... ... ... ... оранады. Жиі, қарама-қарсы беткейлердің
карлары артқы қабырғаларының жақындауынан суайрық қырқасында ... ... 3-4 ... ... үйлескенде ортасында құзды шың-карлинг
қалады, бұл типке жотаның көптеген шыңдары ... (С.В. ... ... осы ... ... жазған мына сөздері
сипаттайды: “Күнмен, көгілдір көлеңкелермен, мәңгі ұйқыдағы қарлармен
шағылысқан ... ... ... ... ... ... ... шыңдары,
қатты пирамидаллар, орасан зор күмбездер, бұзылған және ... ... ... ... көтерілген тұтас қабырға тәрізді көрінеді.
Мұз зонасында барлық жерде мәңгі тоң таралған, ... ... ... ... сел ... ... ... малтатастардың
жаппай қозғалысы, қар опырылымдары: сондай-ақ таулардың ... ... ... ... Сел ... ... ... табылатын ежелгі және қазіргі заманғы мореналардың көптеген жиналуы
жүреді. Мұздықтардың соңынан алынған тік беткейлі және ... ... ... аңғарлары басталады.
Жотаның шеткі сілемдерінің сондай-ақ тік жартасты пішіндері бар.3000-
3500 метр биіктікте жотаның ... және ... ... ... ... ... бар. Олар Асы, Түрген өзендерінің басталар
жерінде, Үлкен Алматы, Ұзынағаш, Қарақастек және тағы ... ... ... ... ... трогтардың төменгі шетінде сондай-ақ
едәуір биіктікте тік кертпештер түзетін мореналардың үйіліп жатуы ... ... ... ... ... ... ... Алматы
аңғарында 500 метрге дейін жетеді. (М.Ж. Жандаев 1966) [18.]
Орташа тау.Ол Іле Алатауында ең көп ... және ... ... шекарасында орын алады. Жотаның орталық бөлігінде ол тікелей биік
таулы рельефке жалғасады, ал ... ... ... ... тау
сілемдерінен тұрады: Бақай, Сөгеті, Торайғыр, ... және т.б. ... ... ... ... ... (контурлар) тән, бірақ сондай-ақ
ол тереңдігі 800-1000 м-ге және тіпті одан да көп ... ... ... зор ... жүйесімен күшті тілімденген. Бұл осы зонадағы жауатын,
және мұздықтармен қатар шұғыл төмендейтін және тек қана бірыңғай энергиямен
терең ... ... суы мол ... ... ... жауын-
шашынның максимальды мөлшерінің басымдылығымен түсіндіріледі. ... ... ... ... ... таулар шекарасында, өте құламалы бірте-бірте ... ... ... ... ... ... сулармен толығатын ежелгі
сөнген карлар көп.
Осы типке жататын ... ... ... ... ... айқын
көрсетілген опырылмалармен қоршалған. Таулардың беткейлері сонау ... ... ... ... ... ... ... бөлігіндегі
солтүстік экспозиция беткейлері орманмен көмкерілген.
Сатылы аласа таулар. Іле Алатауының ... ... ... ... солтүстік беткейінің сатылы құрылымы, яғни екі
айқын сатыланған прилавкалардың бар болуы. ... ... ... ... сатылы бетті және бірқалыпты кескінді жотаның негізгі
сілемінен солтүстік бағытта шегінген кішкене таулар немесе тізбектер ... ... ... ... 1200-1700 м. Олар шатқал ... 300-400 м-ге ... өзен ... ... беткейлері тік 25-30º, шымға айналып қыртыстанған және
қалың таулы-шалғынды өсімдіктермен жамылған ... ... ... ... ... ... ... қатыстырылған және едәуір
биіктікке көтерілген осы тау ... ... ... ... ... ... тау алды сатысының биіктігі 900-1200 м. Рельефтің оң
пішіндеріне тегіс немесе солтүстікке жалпы еңістелген, әлісіз ... ... ... ... Олар ... және ... ... ағын сулар
сайларымен тілімделген сатылы тау алды шекарасында табиғи және рельефтің
жасанды ... ... даму ... ... ... сатыланған
беткейлер, жолдар, платиналар, дамбалар және тағы ... ... ... өзен аңғарлары кең, ысырынды конустарға ауысатын, ... ... ... келеді.
Тізбектелген - ұсақ шоқылы аласа таулар. Ол жотаның батыс және ... ... ... ... Торайғыр массивінің
шекарасында, Жіңішке ойпатында, Қозыбасы тауларында, жотаның оңтүстік батыс
бөлігінде және ... ... Оның ... ... ... 100-ге ... ... 200 м-ге дейінгі ассиметриялы аласа таулар
болып табылады. Олар құрғақ аңғарлармен немесе ... 50-70 м ... ... ... ... ... тік және биіктігі 200 м
жоғары тектоникалық кертпеш, ... ... ... болып келеді. Сөгеті
массивінің сілемі солтүстігінде ... ... ... және
алмаспайтын өтпелі құрғақ ... ... ... ассиметриялы
тізбектер дамыған. Торайғыр жотасының шығыс бөлігінде симетриялы ... ... ... ... ... аса ... ... желілері
айқын көрініп тұрады. Торайғырдың оңтүстік беткейінде тегіс қырқалы немесе
салыстырмалы биіктігі 100 м-ге дейінгі қысқа ... ... ... ... Ол екі ... таралған. Біріншісі-Қызылқырқа ұсақ шоқысы
орналасқан Сөгеті тауларының ... ... оның ... ... жекеленген шоқылар немесе оң конустәрізді шыңды ... ... ... салыстырмалы биіктіктері 15-30 м. Өзінің оңтүстік
бөлігінде ... ... 50 м-ге ... тектоникалық кертпешпен
шектелген. Мұнда ұсақ шоқы аса қарқынды тілімденген және ... тау ... ... ... ... орналасқан шөладыр ұсақ шоқысының
дамуы біршама өзгеше. Мұндағы оң элементтер ... 10-15, ... 30 ... ... аласа және жайпақ төбелер болып ... ... ... аса ... аймағы болып табылады. Өзінің дамуында ол
барлық тау аралық ойпаттармен ... ... ... елеулі артта
қалады және бірте-бірте соңғыларының қалдықтарының асиына көміледі.
Екіншісі эрозиялық - ... ... ... Іле ... ... және ... ойпаттарының рельеф типтерін біріктіреді, онда
теріс тектоникалық қозғалыстар ... ... ... ... ... аймақтарда, орта антропогеннен ... ... ... өткізеді. Әр түрлі ... ... ... және ... қалдықты материалдардың жиналуы,
сондай-ақ тау өзендерінің ... ... ... ... әр ... ... ... ала анықтайды.
Ғалымдар Іле Алатауы жоталарында тау жондарының қалыптасу процесі әлі
де ... ... деп ... Таудың жотасы жыл сайын орташа есеппен 5 ... ... ... өзі жер ... ... ... ... өзгеруіне себепкер болады.
Іле Алтауының орнында көне замандарда әжептәуір ... жер ... ... ... ... ... ... нәтижесінде құралған
ежелгі тау жүйелерінің барлығы пенипелнденген, яғни тегістелген жерлерге
айналған.
Іле ... ... ... осы полиоценде басталған. 13-14
миллион жыл ішінде таудың биіктігі ... 2500 м-ге ... ... бір мезгілде тау етегіндегі бөктерлер шөгіп, жотаның ... ... ... да ... төмендеген. Тектоникалық әсер
ету кезеңінің біршама тынышталған уақытынан кейін орта антропоген дәуірінде
(осыдан 600 мың жыл бұрын ) ... ... ... ... осы ... ... – 4700 метрге жеткен.
Іле Алатау бедерінің қалыптасуына едәуір ... ... ... әсер ... сол әсердің салдарынан тау жыныстары етекке ... ... ... ... ... ... болған, жоғары белдікте
тау жыныстары сынықтарының үйілген шөгінділері қалыптасқан.
В.М.Чупахиннің (1964) ... ... ... дәуірі екі рет
болған. Алғашқысы үшінші кезеңнің ( полезой эрасы ) соңына тура ... ... ... ... орта ... ... ... кезеңге
(мезозой эрасы ) тұспа – тұс келеді. Бұл уақытта Евразияның жалпы климаты
өзгереді. Алғашқысында жер беті ... ... ... ... мен тау ... жайылған. Осы мұздықтанулардың нәтижесінде Іле
Алатауы биік таулы альпілік бедерге ие ... Тау ... ... ... ... мен қуыстар ( мұздақ ... ... ... ... ... ... ) ... жақтағы алқаптар трог түрінде, яғни түбі жалпақ та дөңгелектеу астау
тәрізді шұңқыр, ең төменгі ... тік ... ... келеді.
Тау жоталарының бөктерлерінде эрозиялық жүлгелер сансыз көп, қар
көшкіндері, ... ... ... екпінді су тасқындары осы жүлгелермен
сарқырай ағады,- осының бәрі сансыз көп ... ... бар аса ... ... ... ... себептерінің бірі – бұл су және
мұзарт эрозиясы екенін дәлелдейді және Іле ... осы ... ... ... ... ... Алатуының геологиялық құрылымы аса күрделі. ... ... ... ( ... ... ... диорит ) кездеседі, бұлар-
балқыған, содан кейін тереңде ... ... ... ... және ... ... саз балшық, сары топыраққа ұқсас қыртыс, ... ... ... денелер. Шөгінді жыныстар қабат-қабат болып
жатады және ... ... ... ... ... шөгінділерінен сондай-ақ жануарлардың сүйектері мен өсімдіктердің
шіруі нәтижесінде құралып, қалыптасады. Сонымен қатар ... ...... гнейс, гипарит сияқтылар кездеседі. Метаморфизм
дегеніміз – жер қабығының қозғалысы нәтижесінде, жоғары қысым, ... ... ... мен газдардың әсер ету салдарынан ... ... ... ... ... ... ... белдікті бөлігін бойлай жеке учаскелер түрінде неғұрлым
көне, ежелгі жыныстар кездеседі, бұлар протерозой ... ... ... ... жыл ... қалыптасқан кристалды сланец, кварцит, гнейс,
тағы сол ... Тау ... ... ... ... ... ... гранодиорит, сиенит сияқтылардан құралған.
Тау жотасының орталық бөлігінде, әсірісе кіші ... ... ... сұр ... кездеседі. Іле Алатауы жотасында қызыл және қызғылт гранит
мейлінше мол. Талғар шыңы және жотаның ... ... шың – ... тау ... ... ... осы жыныстардан құралған. Граниттің
қирап ұсақталу салдарынан кедір-бұдыр ұсақ – кесек, ... ... ... ... ... тау ... ... шашырап жатыр. 2800-3000
метр биікте көне мұздақ кезеңіне тән бедерлері бар толқын ... ... Сырт деп ... ... ... ... ... бұл жазық
Сыртта, осы күнгі жайлау, мал жайлымдарында көне ... ... ... ... сай – ... бар ... ... жылтыр, тегіс
шың – шоқылы танаптар кездеседі. Кайнозой ... ... ... жас тау
жыныстары балшықтан, ұсақ малтатастардан құралған.
Қызыл балшық Іле Алатауында бұғыты жотасында кездеседі, мұнда гипс
кен орны ... ... Бұл көне ... ... ... ... Іле
Алатауының орнында жалпақ жазық көсіліп жатқан кездерде құралған. Бұларда
қойтас – малтатас шөгінділері ... жоқ. Тау ... ... ... ... ... ... мен Жалаңаш қазан шұңқырында сары балшық
пен ұсақ ... ... ... ... плиоцен шөгінді жыныстары
қалыптасқан. Бұл шөгінділер қызыл балшық ... ... ... ... аккумулятивті жазықтар. Бұл типке Жалаңаш және Сөгеті
ойпаттарының рельефі жатқызылады. ... ... ... ... және оң ... ... ... жоталарының аралығында орналасқан
және ... ... ... 22 км, ал ... ... – 20 км,
абсолюттік биіктіктері 1300 – 1500 м ... ... ... ... Оның
беті солтүстік - батысқа қарай еңістелген және ... ... ... ғана кішкене тегіс сайлармен біршама біршама ... ... ... ... ... ... ... уақытша
ағын суларының ысырынды конустары жақсы ерекшеленеді. Оның шығыс бөлігін
солтүстік - шығыс бағытында тереңдігі 300 м-ге ... ... ... ... ... ... Сөгеті және Торайғыр тауларының аралығында ... ... ... мен шығу тегі ... Оның ... ұзындығы - 35 км,
меридиандық – 15, абсолюттік биіктігі 1000-1200 метр.
Сонымен, Іле Алатауының геоморфологиялық құрылымы өте ... ... және әр ... ... факторлардың: климат, өзен, мұздық және т.б.
әсерлері ... ... ... ... ... типтері Іле Алатауының
қалыптасуының бүкіл кезеңінде бірте-бірте қалыптасты, яғни олар жердің ... ... ... ... ... ... жота ... табиғи
жүрісін қамтып көрсетеді.
2.2 Іле Алатауының климаттық жағдайлары
Бұл ... ... ... ... континентальдылығымен
ерекшеленеді. Тау етегі зонасында жаз өте ... ал қысы жиі ... жылы ... ... ... ... ... ауаның температурасы да
төмендейді, қар мөлшері де көбейеді, ал биік ... ... ... ... ... және ... қарлар мен мұздықтарды құрайды. Ауа
температурасының көп тербелуі, нивальді ... ... ... ... себеп болады. Сонымен қатар, солифлюкциялық құбылыстар және тау
беткейлерімен ... ... ... ... тән. Тау ... жазығында да,
үгілу процестері белсенді байқалады: шаңды дауылдары, топырақ құрғақшылығы,
құмдардың үрленуі мезгілімен тұрады, ... ... ... Геоморфологиялық жағынан алсақта, қысы теріс мағыналы сипатына ие
болады: қаланың солтүстік ... 420 мм ... ... – 843 мм,
Жоғарғы Горельникте – 881 мм. Одан ... ... ... ... ... ... жауын-шашын мөлшері ... ... –734 мм. ... ... ... 1500-2300 м. Айлық
жауын-шашынның ішкі ... ... екі ... –жазда және қыста,
сонымен қатар, екі максимум: негізгісі көктемде және ... ... ... ... ... ... 1000 метр биіктен жоғары орналасқан ... ... ... ... барлық станцияларда, сонымен
қатар Алматы маңында, жылдық жауын-шашынның шамамен жарты мөлшері түседі.
Іле ... су ... қар ... да ... ... ... климаттық және орографиялық жағдайлардың әртүрлілігі ... шөгу және ... ... ... Қар ... ... ... 20-30 см, ал тауларда 90 см ... ... ... ... жаз ... және ... ал қысы ... жылы, қары аз және
айқын бейнеленген континентальдылығымен ерекшеленеді. Орта ... ... ... ... ... ... мөлшері осы белдеуде түседі, ал
қысы жұмсақ және жылы ... ... ... ... ... ... түсу ... мамыр - шілде айына келеді.
В.Ф. Литвиновтың “Климатические особенности ... ... и ... ... ... ... в горы” атты кітаптарында және
көптеген арнайы ғылыми еңбектерінде егжей - тегжейлі баяндалған.
Барлық таулы аудандардағы сияқты Іле ... ... да ... ... жердің ендігі мен бойлығына, мұхиттардан
қашықтығына байланысты. Еуразия ... қақ ... ... ... ... ... ... мөлшерінің молаюына, ылғалдығының
кемуіне, климаттың шұғыл континентальдық болуына септігін ... ... ... ... қарай тау етегінде ылғалдылық арта түседі, ... ... ... қыс жұмсақ, жазы жайлы болады. Тау ... ... ... (Іле ... ... ... ) шырқау шыңға дейін 100 км
шамасындай жердің өн бойында ... ... өте ... ... ... ылғалды, өте суық райға дейін өзгереді.
Іле өзені мен Қапшағай суқоймасының алқабындағы шөлді өңірде климат - өте
қуаң, ыстық және ... ... ... ... ... ауаның айлық
температурасы 6,4-8,7 градус. Орташа есеппен ауаның айлық температурасы
шілдеде 23-25 градус, ең ыстық кезінде 44º ... ... ... ... ... айының (қаңтар) температурасы 9,4-14,1 градус суық. кей күндері ауаның
суықтығы 45º градусқа дейін жетеді. Жыл ... ... ... ... 98 градусқа ... бұл – ... ... климат. Жылылық мол болуы арқасында ыстықта өсетін ... ... де ... ... ... тау ... жазықтарда,
Қапшағай су қоймасы ауданында орта есеппен 250 миллиметр ғана жауын жауады.
Жауын-шашын қосындысын ауаның 10 ... ... он есе ... ... ... ... шығатын бөліндісі түрінде
есептелетін гидротермиялық ... бұл ... не бары ... ... ... далалық белдеудің климат жағдайлары Алматы
(обсерватория, 848 м). ... (1015 м), ... ... (1350 м)
метеорология станцияларының деректері бойынша сипатталады. Бұл ... онша ... ... ... ... ... орташа температура 7,7-
7,4 градус суық. Шілде айының орташа ... ... ... ... суық. Жазғы айларда орташа температура 20 градустан аспайды. Жауын-
шашынның жылдық ... ... 560 мм. ... кезеңнің ұзақтығы 174-181
күн.
Жауын көбінесе көктемгі-жазғы кезеңде жауады, жаңбыр ең көп ... ... ... Күз ... ... әрі жылы ... келеді. Тамыз, қыркүйек, қазан
айларында жауын-шашынның айлық орташа нормасы 10-30 мм.Ауаның салыстырмалы
ылғалдылығы бұл ... ең ... ... ... есеп ... ... болды. Тіпті нағыз ыстық айларда да мұнда ауаның ылғалдылығы ... көп ... ... ... қыс ... 101-104 ... созылады,
қардың қалыңдығы 25-30 см. 15º төмен ... ... суық ... 20 күннен аспайды. Жекелеген жылдарда аяз 40º жетеді. Кейде тіпті
керсінше ең суық ... ... ... 15º ... жылы ... бар. Мысалы, 1979 жылғы қаңтардың бас кезінде термометр ... ... ... ... ... ... м) климаты қоңыр салқын,
жылы, ылғалдануы да ... ... ... орташа температурасы 3,96º
Жауын-шашынның жылдық орташа қосындысы 843 мм. Тау ... ... ... аяз 40-43º ... ... ... бөліктерінде температура
33º төмен түскен емес.
Аязсыз ... ... 154 күн. Қар ... қалың, орта есеппен 40-60
см. Бұл белдеуде, әсіресе ... ... ... ... ... өсе ... Қысы ... үнемі қар жататындықтан тау
шаңғы тебу спорты үшін, қоңырсалқын жазы – ыстықта ... ... ... ... ... м) ... біршама суық әрі
ылғалды.Ауаның жылдық орташа температурасы 3,12 градус температура ... ... ... 7-10º ... Мұнда жауын-шашын көп жауады – жылына орта
есеппен 881 мм. Аязсыз кезеңнің ұзақтығы 129 күн. Қары ... ... см. Бұл ... ... ... бөктерлерде шыршалы ормандардың,
жайбарлау бөктерлерде тау шалғындарының өсуіне неғұрлым қолайлы.
Әр белдеудің өз ... де ... ... ... тік ... болуының амплитудасы аса алшақ болып келетініне
байланысты климат та ... ... Тік ... ... ... жалпы заңдылықтары мен өзгерістерін білетін болғандықтан, әрбір
жоғары климаттық белдеудің ... орта ... және ... климаттық өзгешеліктерін дәлелдеп айқындауға болады. Дүние
жүзіндегі таулы ... ... де жер ... ... ... ... сайын ауаның температурасы салқындай ... ... ... Іле ... ... әр жүз метр биіктеген ... ... ... ... ... ... маусымда таулардың
төменгі бөліктерінде қыстыгүні ауа температурасы әрбір жүз метр биіктікке
көтерілген сайын 0,36 ... ... ... өзі ауыр суық ... ... ... қарай ауысуына байланысты болады.
Атмосфералық жауын-шашынның мөлшері де жер-жердің ... ... ... ... беру үшін ... ғана ... ... қатар ауаның температурасына байланысты ылғалдың буға айналуы
сияқты табиғи құбылыстар да есепке ... ... ... климаттың белдеулерге байланыстылығының
бұл жалпы ... ... ... ... ... ... 1800 метр биікте шілде де ауаның айлық ... ... ... 15º, ... ... 19º шығыс бөктерде
16,8º, батыс бөктерде –17,2 градусқа тең. Жазықтар мен ... ... ... ... ... табиғи жағдайлармен ерекшеленеді. Бұл
зоналы биіктік ... мен, ... ... мен ... ... анықталады.
“Тау” түсінігінің ішіне біз жер бетінің, мұхит деңгейінен жоғары және
көршілес жазықтардан биік болып келетін ... ... ... ... ... және ... “mountains” сөздерімен ... ... ... ... ... жалғауы емес деген
сөзіне келісуге тура.Бірақ, “тау” сөзінің мағынасында біз тек биіктіктер
деп қана ... ... ... ... ... ... ... географиялық
көтеріңкі нысандарға (жота, қырат) жалпы түрде қолдану қабылданып кеткен.
Бұл аймақтың климаты айқын көрсетілген континентальдығымен ... ... жаз өте ... ал қысы жиі ... қоңыржай жылы болып
келеді.Тауға жоғарылаған сайын ауаның температурасы да ... ... де ... ал биік ... ... ... ... түрде түседі және
тұрақты қарлар мен мұздықтарды құрайды.Ауа температурасының күрт ... ... ... үгілудің пайда болуына себеп болады.
Іле Алатауының ... ... ... деңгейде рельеф
қалыптасуының экзогенді процестерін ... ... ... таулар да,
климатқа әсер етеді: орографияның әсерінен ауа массаларының циркуляциясы
өзгереді, ... ... ... көбейеді, жергілікті желдер, температураның
өзгеруі қалыптасады. Аймақтың климатына жергілікті ендіктен басқа, ... ... ... әсер етеді. Аймақтың климатының негізгі ерекшелігіне,
таулардағы нақты биіктік ... ... Тау ... ... жаз
құрғақ және ыстық, ал қысы қоңыржай ... қары аз және ... ... ... Орта таулы белдеуде онша ... ... ... – шашын мөлшері осы белдеуде түседі, ал қысы жұмсақ және
жылы болып келеді.
Биік таулы белдеудің жазы ... ... көп ... ... тау ... ... ... болады (Алматы аэропорт – ... ... – 8,1º ). Биік ... ... ... ... жауын-шашын тек қатты түрде болады, соған байланысты ... және ... ... ... тоң ... ... ... Жылдың орташа
температурасы 2500 м биіктікке дейін оң шамалы, ал одан жоғары ... ... ... ... күн ... өте ... ... сәулелер 2 -
4 есе көп.
Жер беті рельефін қалыптастыруда жауын – шашынның ролі өте ... ... ... екі түрлі шығу тегі бар. Ең алдымен, ... ... ... ауа ... ... жауын – шашын, яғни
адвективті жауын – шашын. Олар ... ... ...... ауа ... алып ... және ... балансындағы негізгі
массаны құрайды. Оларға таулар механикалық тосқауыл ... ...... ... қарсы беткейге ылғалы аз ауа жетеді. ... ...... жылы жыл ... жер ... ... нәтижесінде пайда
болып, жергілікті циркуляциясы нәтижесінде біртекті ауа ... ... ... ауа тауға көтеріле отырып, жауын – шашын бөлетін ... ... ... Бұл ... ... қоры өзен және су ... ... отырған территорияның әр аймағындағы жауын – шашын
мөлшері екінші рет көрсетілген. Көріп отырғандай, минимальды орта ...... ... ... тау ... ... шығыс бөлігінде
орналасқан, Шелек (198 мм) және Малыбай станциясында белгіленген. Батысқа
қарай жауын – шашын ... ... ... – 506 ... ...
557 милиметр.
Әр станциялар араларындағы айлық жауын-шашын мөлшері
1-Мыңжылқы, 2-Жоғарғы Горельник, 3-Алма-Ата
мм, ... 2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 ... ... жауын – шашын мөлшері солтүстіктен ... ... өсу ... су ... ... ... процестердің,
өзендер арқылы тасымалдануын бәсеңдете отырып, грунттың және ... қар ... ... ... алып келеді.
Тау жыныстарының үгілу процесіне өте үлкен ... ... ... элементінің бірі – ауа температурасы. Ауа температурасына
аймақтың ендігі мен биіктігі, күн радияциясының қарқындылығы, ... және тағы ... ... факторлар әсер етеді. Іле Алатауының
материкік режимі, тәуліктік және жылдық температурасының үлкен амплитудасы,
жылдың жылы мезгілінің суық мезгілден басым ... ... ... ... ... 1950 метр биіктікке дейінгі тауларда шілде айы болып
табылады, оның температурасы ... ... ... ... ... ... –Горельник ) 23,1º- ке дейін (Шелек). Аталған биіктікте жоғары
орналасқан станцияларда тамыз айы ең жылы ай ... ...... ... ... ... – Кіші Алматы өзенінің жоғарғы
ағысы ) және ... ... 13º ... ... Ең ... орта
айлық температура барлық станцияларда қаңтар айында белгіленген –3,7º
бастап (Каменка үстүрті ) – 12,7 ... ... ... ... ... ауаның температурасы жазыққа қарағанда төмен болып ... ... қыс ... ... ... жиі ... тұрады. Мұндай күндері
ауаның орта тәуліктік температурасы 2500 м биіктіктің өзінде 2- ден ... ... ... бұл ... де, ... ... өте ... аяздар
болып тұрады. Сонымен қатар, тауларда ... ... ... ... дейін қамтамасыз ететін ... ... ... ... мен тау ... ... жерлерге қарағанда
жылырақ болады. Мұндай өзгерістер жиі байқалады, ... ... ... ... тез еруі ... өзендердің деңгейі күрт көтеріледі
және тасқындар су бұзылуларына айналады. Мысалы, Н.Н.Пальгованың (1947 ж. ... ... 1921 жылы 8 ... Кіші ... аңғарында болған нөсерлі
жаңбыр орасан зор бұзылуларды туғызған.
2.3 Іле Алатуының ...... ... ... ... бөлігінің ең негізгі
өзені. Оның бастауы 3800 м ... Іле ... ... ... ... ... ... – батыс беткейінде орналасқан. Өзен ... суы мол, ... ... ... Алатауы ағыны есебінен
құралады.Іле Алатауының оңтүстік беткейінен бастауын алатын өзендер ... суы аз ... ... ... ... Шонкемен өзені оңтүстікке қарай
ауытқиды және зерттелген аймақтың шегінен асып Шу ... ... ... 110 км., су ... ... 2100 км² ... жылдық шығыны 22,1
м³/сек, максимальды шығыны шілде – тамызда, ал минимальды наурызда болады.
Шарын өзені орта ... ... ... шығыс бөлігін кесіп
өтеді, ал төменде Торайғыр тауларында орасан зор каньонды ... ... ...... ... ауытқи отырып, Іле өзеніне құяды. Жалпы
ұзындығы 255 км., су ... ... 8000 км², орта ... ... 36,6 м³/сек.
Бұл суы мол өзен атмосфералық ...... ... Сондықтан, оның
режимі мұздықтық өзендер режимінен біршама айрықша болады. ... ... ... – шашынның максимальды түсу кезеңіне – мамыр – ... ... ... атмосфералық жауын – шашын және ... ... Іле ... ... ... ... жатады. Көп
жағдайда олар бастауын ... ... яғни 3000 ... ... ... ... ... Қараш және Бақай тауларынан ағатын
өзендер, яғни ... ... ... ... ... ... ... –Рахат, Қайназар, Қотырбұлақ, Қырғауылды; батыс бөлігінде
Майбұлақ Шатайбұлақ, Қастек, Қыртобылғы және т.б. ... бұл ... және ... ... аса ... емес ... ... Олардың ұзындығы
15-20 км., тасқындары қысқы қарлардың еруімен көктемде болады, өте екпінді,
бірақ қысқа ... ... ... суы аз өзендер тау етегі жазығында
тұйықталған сағамен бітеді. Сонымен қатар, жотаның ... ... ғана су ... ал ... құрғап кететін мерзімдік және уақытша
өзендер бар.
Таулы өзендердің суы мол, ірі және ... су ... ... ... ... 3000 ... астам биіктікте жатыр. Қоректенуі
негізінен мұздықтық, бірақ олардың режимінде атмосфералық жауын – ... ... ... өте ... ... ие. Бұл ... ... ең ірі өзендері
жатады: Шелек, Түрген, Есік, Талғар, Үлкен және Кіші Алматы, Қаскелең ... Ең ірі өзен - ... ... Ол ... бастауын жотаның оңтүстік
беткейінде, 3750 м. биіктікте орналасқан Жаңғырық мұздығынан алады. 20 км –
ден ... ол ... ... ... қосыла отырып, Тоғызтарау деп
аталатын өте кең жайылманы құрайды.Төменде өзен Таушелек кең ... ... ... ... ... ... 40 км - де терең, өткелсіз
шатқалға енеді.Жалаңаш ойысына шыға отырып, ол Шелек ... ие ... ... ... күрт бұрылып, Суықтоғай мекеніне енеді. Екі таулы
массивті ( Торайғыр және Сөгеті ) кесе отырып, тау ... ... ... ... ... ... ... кең аңғар бойымен ағады, суы аз ... ... ... 45 км – де екі ... Іле ... ... ... оған 45
сала құяды, оның біршама бөлігі мұздықтық ... ... ал ... ... ... ... ... оң жақ салалары ағыстың ... ... және ... ... ... ... ... ағады. Оған
Сүтбұлақ, Күрметі, Саты және тағы басқа жатады. Осы бөліктерінде солтүстік
жағында ... ... ... ... ... ... ... бөліктерінде Шелек өзенінің оң жағында салалары жоқ, ал сол
жағында үш саласы бар, яғни ... ... Асы. ... өзенінің су
жинау алабының ауданы – 5300 км², жалпы ұзындығы – 281км.
Шелек өзені екпінді ағысты, тік құламалы, ... ... ... ... ... 3-4 м, орта ... 10-15 км, ал ... жерлерінде
100м-ге дейін жетеді, максимальды тереңдігі 1,5-2 метр. Бұл өзен мұздықтық
типпен қоректенеді, орта жылдық ағыны 32,7м³/сек . ... – Іле ... ... ... ... ... ... шығар жеріндегі орта жылдық лайлылығы
571 г/м³.
Іле Алатауының солтүстік беткейінің барлық ірі ... ( ... ... ... және Кіші ... Шамалған, Қаскелең және т.б.) бір
типті және ... м ... ... ... саламен басталады.
Төменде олар жеке өзендер арналарына құяды, ал олар ... ... ... кең ... ... мен ... Орта ... белдеуде барлық өзендердің
ағысы екпінді, аңғарлары тереңдігі 800-1000 м –ге жететін шатқалдарға
айналады. Тау ... ... ... көп ... ... булануға
және суғаруға жіберіледі, сондықтан кейбір өзендер (Түрген, Талғар ) Іле
өзеніне тек ерекше ... ... ғана ... ... су ... ... ал қысы ... және суық. Бұл тұрақты аяз, қар және мұз
зонасы болып табылады.
Жотаның климаттық жағдайлары тау ... ... ... ... ... жауын-шашын мөлшерінің көптігі, жиі болатын жауын-
шашын, ... ... тез еруі ... ... алып ... ... қатар
жауын-шашынның біркелкі түспеуі эрозиялық процестерді тудырады.
Іле Алатауының гидрографиялық торы көбінесе Балхаш көліне құятын
Іле өзені алабына және жартылай ... Шу ... ... ... ...... ... және белсенді түрдегі
тереңдік эрозиямен ... ... ... ... жас ... ... жатады. Жазық бөлігінде олар аз сулылығымен және ... ... Іле ... ... ... бар ... ... деп есептелінеді, егер мерзімдік су ағындарын қоса алатын болсақ,
онда бұл өлшем біршама жоғарлайды. Олардың ішіндегі ... ... ең ... 18-ге ... ... ... ... және су режиміне
байланысты, қарастырылып отырған ... ... ... үш ... ... тау алды және ... типке тауалды жазығында 700-800 м биіктікте ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Іле Алатауының таулы өзендері ылғалды үлкен ... Суы ... ... ... ... геоморфологиялық және
ландшафтық белдеулерді кесіп өтеді. Таулы бөлікте ... ... ... – 1 км ... 50-100 м тау ... жазығында – орташа 5-8 м /км.
Мұздықтық өзендердің сулы режимі тұрақсыз. Су тасу екі ... ... және ... ... Ол ... биіктік белдеулердегі қарлардың
біркелкі емес еруінен, сонымен ... ... ... де ... ... ... ... таудан шығар кезінде 0,5-1,2 м /сек
ал су тасқыны кезеңінде 3-4 м/сек. ... ... 0,3 ... төмендейді.
Сонымен қатар, таулы өзендер сулылығы жотаның жоғарғы белдеуінен төменгі
бағытқа қарай ұлғаюы тән. ... ... өсу ... салалар есебінен
орта таулы белдеуде байқалады. ... ... тау ... ... ... ие ... ... жазыққа шыққан кезде салаларға
айырылады. Өзен торының аймақтың таулы бөлігіндегі орташа ... ... ал ... 0,3 ... Іле Алатауының топырақ жабындығы
Іле Алатауының топырағын И.А.Соколов, И.А. ... А.Б. ... ... ... Бұл ... таулардағы топырақ
белдеулерінің кезектесуі кейбір дәрежеде жазықтардың топырақ ... ... ... ... ... ауа райы мен ... туатын елеулі айырмашылықтар да бар. Төменгі альпілік және
альпілік - шалғын топырақтары тек қана биік таулы жерлерде қалыптасады. ... ... ... ... да, топырақ горизонттарының өз
ішінде ертінділерінің жанама қимыл - қозғалыстары да әсер етеді. Түбегейлі
жыныстардың жақын ... тау ... ... ... және тым ... әкеп ... Іле Алатауының жоталарындағы
топырақтың Іле өзенінен бастап тау шыңдарына дейінгі ... ... ... ... етегіндегі шөл далалық белдеу. Мұның өзі тау етегіндегі нақты 450-
650 метр ... ... ... кәдімгі сұр топырақ. Жауын-шашын мөлшері
орта есеппен 150-350 мм. Осының арқасында мұнда тек ... ғана ... ... ... ... эфемерлі (раң тәріздестер) өсімдіктер өседі. Тау
етегіндегі сұр топырақта 1,4 - 1,6 % қара шірік, 0,11 - 0,30 % азот ... ... мол өнім ... өзені бойындағы белдеу тау етегінен бастап Қапшағай су ... ... ... және ... ... арналған. Су қоймасының
оңтүстік жағалауының өн бойындағы 10 км алқап қана мал ... ... ... ... ... астында судың жақын жатуы
және ... ... ... ... ... ... бірсыпыра
реттерде шамадан тыс суарылғанда топырақтың қайыра сортаңдануына әкеп
соқтырды. ... бұл ... ... ... суды бетондалған
астаумен ағызу, не артылған сортаңданған суды ... ... ... ету ... - әр ... ... дала белдеуі .Қазір бұл мәдени немесе бау-
бақшалық белдеу (теңіз деңгейінен 650-1300 м биіктікте ) деп ... ... м ... ... ... сары - топырақ тәрізді шаңдақтау-құмдауыт
балшық топырақпен ... ... ... ... қызылқоңыр және қою қызылқоңыр топырақ кездеседі. Құрамында қарашірік
2 - 3,3%-ке дейін, жалпы азот – 0,24 % ... 900-1300 м тау ... ... және тау «сөрелерінде»
қуаттылығы 60-100 см-лік орташа және шағын мөлшері қарашірікті таудың қара
топырағы кездеседі. Құрамында қарашірік - 9,5 %, азот – 0,61 % , ... ... ... ... ... ... ... деп
танылады.
Жапырақты ормандар белдеуі. (1300-1600 метр) алма-долана ормандарының
орнында пайда ... ... қара ... және ... ... ... қоңырқай-сұрғылт орман топырақтарына орналасқан.
Құлдырама қара топырақтың қуаттылығы 100 сантиметрге ... ... ... қара ... 0,72 % азот ... Осы ... қарай мұның өзі аса
құнарлы қаратопырақ деп аталады. Бұл жерде жауын-шашын жиі ... 600-700 мм) ... ... ... ... қоңыр сұрғылт, асты күлденген топырақ ... ... ... ... ормандары өскен жерде пайда болады
және құрылымы түйіршікті жаңғақты болып келетін ... - ... 55 ... ... балшық түріндегі делювиальды
қырқалардың шаңдарында пайда болады. Бұл әжептәуір ... ... ... ... ... ... мен ... екпелері өседі.
Шыршалы ормандық немесе альпілік белдеу. ... Іле ... өте ... ... ... ... 1600-2800 метр биіктеу
орналасқан, мұнда солтүстік экспозициялар беткейінде ... ... ... ... ... ... ... Солтүстік экспозициялардың
жарқабақты бөктерлерінде шырша ормандары өскен жерде қоңыр түсті ... ... ... ... жайпақ беткейлердегі шалғындықтарда
таулық шалғындық қара-қошқылдау топырақ басым. ... ... ... ... ... және
шығыстағы) шалғындық-далалық өсімдіктер өседі, бұлардың астында қызылқоңыр
шалғындық далалық топырақ қалыптасқан.
Сонымен, Іле Алатауының ... ... ... ормандық
белдеуде топырақ пен өсімдіктің қалыптасуына тіке ... ... ... әсер ... белдеу шыршалы ормандарда жоғарырақта, 2700 - 3500 метрге дейінгі
орналасқан , мұнда аласа бойлы астық ... ... ... ... ... төселмелі жатаған арша бұталары ... ... ... ... ... Бұл өсімдіктер астында таулық-
шалғындық альпілік ... ... ... ... ... ... қарашірігі аса көп. Бұл жайылымдар тек жазда ғана мал ... ... ... ... ... белдеу мұзарт белдеуге – мәңгі
мызғымайтын қар, мұз, шың, ... ... ... ... осы ... әлемінде де мұзарттар еритін шекара маңында тау жыныстарының жел
мүжіген қарапайым ... ... де ... 1950 жылы
М.А.Глазовский басқарған Топырақтану Институты Іле Алатауының тауалды
топырақ жамылғысына ... ... ... Іле ... ... ... мен өсімдіктер жамылғысы
Іле Алатауының жануарлар әлемінде ... ... ... ... ... ... түрі бар деп ... Олардың ішінде
омыртқалы жануарлар және Қазақстанның 23%-ін фаунасы бар, оларға балықтың
екі түрі, ... 11 ... ... және 18-19% ... ... ... сүтқоректілер. Жалғыз тұяқтылар Қазақстанның қызыл кітабына енетін
арқар және Тянь-Шань ... қойы (ovis ammon). Іле ... ... ... ... ... Шу-Іле, Жоңғар Алатауында (Жетісу)
кездеседі. Қазіргі ... олар ... ... ... ... ... ... өте сирек кездеседі, олар Асы өзенінің ... ... ... ... ... ... ... Іле Алатауында тіршілік
ететін ең үлкен ... ... ... Қар ... ... ... ... Негізінен алғанда әр түрлі аңдар мен ... ... ... ... ... пайда келтіретін не зиянды түрлері жайлы
сөз ... ... ... ... ... ... жер
бетінде 1600 жылдан бері құстардың 94 ... ... 63 ... ... ... ... ... жыртқыштар отрядына, мысық тұқымдастар
семьясына жатады.Саны қауырт ... ... ... ... түр, ... ТМД қызыл кітабына жазылған. Әжептәуір ірі ... ... 112-125 ... құйрығы өте ұзын (92-105 см), салмағы онша ауыр
емес (33-39 кг). Барыс биік таулы жерлердің типтік ... Қар ... жемі ... оқта-текте қабан, елік, марал, арқар, суыр, саршұнақ,
қоян, ... ... ... ... ... ол Тянь-Шань,
Жоңғар Алатауы мен Алтай тауларында жиі кездесетін әдеттегі аң болатын.
1958 жылы бұл ... ... ... және Кіші ... өзендерінің бас
жағында, Оң, Сол, Орта Талғар мен Шелек ... ... ... ... ... Іле Алатауында барыс мүлдем ... ... ... ... бүкіл Қазақстанда 22-30 жұп барыс бар. Барыс 15 жасқа дейін
өмір ... 3-4 ... ... кейін күшіктей бастайды, бірден
екі немесе үш, ... бес ... ... ... ... кетті де
қар барысының тамақтануына негіз болып келген таутеке, арқар, жабайы қабан,
марал, суырларда азайды.Тянь-Шань ... аюы. ... ... ... ... ... ... аюының Іле Алатауында мекендейтін негізгі ... ... ... ... ... метр ... белдеуге енеді. Қазақстанның шөлдерін оңтүстіктен шектейтін немесе
кесіп ... биік ... ... ... ... ... ... түрлігіне өз
үлесін қосады. Таудағы экологиялық жағдайдың ... ... ... ... ... ... ... мекендердің үлкен жиынтығын
территорияның аз аумағынан таба ... ... ... ... мен күрделілігін есепке ала отырып, бұл
жерде тек қана қысқа және ... емес ... ғана ... ... ... ... ... Алтайдың таулы жоталары аяқтайды. Олар Қазақстан
табиғатына оңтүстік Сібір тауларына тән белгілерді еңгізеді.
Далалы тау етегі ... кең ... ... шығыс
бөлігінің далалы, орманды далалы жазықтарына тән жануарлар ... ... тән емес ... де – ... ... ... ... сұр
(Алтай, тянь-шандық) суырлар европалық соқыртышқандар мен ... ... ... мен суырлардың орнын басады. Дауыр шілі
европалық сұр шілге қарағанда кең тараған. ... және ... ... ... ... ... тышқан, ақ қоян, аю
кездеседі. Ылғалды ... ... ... ... кезеңде өзен
маңы ормандарында құндыздар болған. Бұл белдеуде құрлар көп кездеседі.
Қазақстан Алтайының таулы ... ... ... ... тән
жануарлар әлеміне ие. Бұл жерде дәнді дақылдармен ... ... ... тышқан, қызыл тоқалтіс, тиындар, ... ... ... т.б.). ... жәндікпен қоректенетін жер тесерлермен ұсақ орман
құстары кездеседі (саңырауқұр, сұрқұр, тоқылдақ, көктекеқұс, ... ... ... құс т.б ). ... тән ... аңшы ... ... аз, бірақ ұсақ орман жануарларын аулайтын жапалақтар көп ( жүнбалақ
байғыз, қыранды жапалақ ). Аңдардан – аю, сарыкүзен, ... ... ... мен ... кең таралған. Тайганың жартасты жерлерінде
құдырлар, ал ... ... ... мен ... ... тау ... ... қасқыр, құну, Алтайдағы сирек барыс пен қызыл
қасқыр аулайды.
Қазақстандық Алтайдың ... және ... ... ... қарағанда кедей, бірақ алуан түрлі. Аласа ... ақ шіл, ал ... ... – тундра шілі кездеседі. Тундра
таулы маңқықұс, таулы жадырақ торғай және ірі ... ... – ұлар ... Биік ... ... ... тобы көп ... Сұр суыр мен
ұзын құйрық сарышұнақ мекендері ұшырасады.
Алтайдан батысқа ... ... ... ... рольі қысқарады. Тянь-Шань жүйесінің солтүстік бөлігінде
жануарлар әлемі ... ... ... ... ... ... тау етегіндегі жусанды-сазды және қиыршық тасты шөлейттер төменгі
белдеуге кіреді. Жоталарда шөлді даладан альпі шалғындарына ... ... ... тапқан. Фауна құрамы аралас болып келеді. Құрғақ шөптесін
далалардың тау етегі ... ... ... мен жеміс бақшалары
ауыспалы келеді және дала, бұталы ормандар мен мәдени ландшафтар ... ... мен ... аз. ... бұталар кездесетін таудың
далалы, шөлді далалы беткейлерінде тау шілі – ... көп ... ... ... ... ... бай және алуан түрлі, бірақ
осы ормандарға ғана тән түрлер өте аз (орман қарақас, тяньшандық таутышқан,
Тянь-шандық ақ ... ... т.б). ... ... бұталы ормандар мен
орманды далалы мекендерге тән жануарлар басым. Шыршалы
ормандарды керісінше өзіне тән ... ғана ... Бұл ... ... мен ... көп ( Тянь-Шандық тоқалтіс, тянь-шандық
таутышқан т.б) шыршада қоректенетін жәндіктер ... ... мен ... көп. Алтай тайгасына Тянь-Шань шыршалы ... ... ... кедей.
Субальпілік және альпілік шалғындар белдеуінде жеміспен қоректенетін
жәндіктер өсімдікпен қоректенетін тұяқты ... ( ... ... орын ... ... тауларында кең тараған сұр суырмен қатар
қызыл суыр ( Қырғыз Алатауы мен ... ... ) ... ( ... ... ... ... жотасында ) мекендейді. Биік таулы
аймақтарға құстардан жартас пен ... ... ...... күркетауығы – ұлар, альпілік ұзақ, қызылбауыр, атқұйрық торғай т.б
кездеседі. Осы жерде алып ... мен қар ... ... тау ... ... ... Сирек қызыл қасқыр да кездеседі. Батыс Тянь-
Шань жоталарында қылқанды ормандар өте аз ... ... жоқ . Осы ... Орта Азия шөлдерінің жақын орналасуы жануарлар әлеміне ықпалын
тигізеді.
Өсімдік жамылғысы ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік бөлігі, Сауыр, Тарбағатай, Жоңғар Алатауы
мен солтүстік Тянь - Шань жоталары, Сырдария Қаратауы мен ... ... - шөл ... ... ... олардың көтеріңкі бедері ерекше
болады. Олардың ... ... ... ... ... ... жамылғысы ең ылғалды, және орналасқан белдеулеріне қарай
алуан түрлі болып келеді.
Оңтүстік-батыста, Батыс Тянь – Шань ... ...... ауысуы Орта Азия оңтүстігінің жұмсақ ... ... ... мен Ішкі ... ... ... жағдайларына
көшуін көрсетеді. Сондықтан оңтүстік – батыстың шөлдік – ... ...... ) және ерте ... ... (биік шөптесін –
саванналық ) өсімдік жамылғысы солтүстік – шығыста жусанды ... ... ... ... ауысады. Осыған ұқсас ...... ... ... ... мен аңғарларда саябақтар тәрізді сирек
өсімдік жамылғысы ... және ... ... құба ... ... ... – шығыста олар күлгін топырақтардағы тайгалық типтес
қалың ормандарға ауысады. Қазақстанда айқын ... ... ... ... ... ... жүйелеуде әртүрлі белгілерді
қолданған бірқатар ... ... ... ... М.Я ... ) мен В.М Фридланд ( 1951 ) басым топырақ типтеріндегі ... ... ... ал Р.А ... (1940 ) ... ... типтеріне көңіл бөледі.
Қазақстан таулы аймақтарының белдеулерінің ... ... ... ... ... шаруашылықта пайдаланылуы жөнінде
келесі қорытындыларды жасауға ... ... тау ... ... ... ... ... дәнді
дақылдарды таңдау кезінде жаздағы мол жауын – ... ... ... ... ... ... ... қажет. Кейбір жерлерде бау –
бақша өсіріледі. Табиғи шабындықтар жоғары өнім береді. ... ... ... бірақ ол тиімді пайдалануды қажет етеді. Оларды қорғауға
ерекше көңіл бөлінуі қажет.
Солтүстік Тянь – Шань мен оған ... ... ... және ... биік ... ... тарауына мүмкіндік бар. Табиғи шабындықтарда
да кеңейтілуі мүмкін. Табиғи жайылымдар аудандары мол және малға ... ... ... бере алады.
Алтай, Солтүстік және Батыс Тянь – Шань ... ... ... ... ( ) ... келтірілген.
2.6 Нысандарды зерттеу әдістері
Нысандарды зерттеу әдістерін, осыларға арналып, жарық көрген ғылыми
әдебиеттерді ... ... ... ... ... ... жалпы Қазақстандық және Іле Алатауына қатысы барларын ... ... ... ... ... осы нысандардың зерттелу
тарихтарына ерекше көңіл аудардық. Себебі, биіктік белдеулерді анықтауда,
олардың ... ... ... ... ... ... ғалымдар, бұл белдеулердің атауларын ... ... ... ... ... ... ... бұл халықтық
атауларының дерлік барлығы орыс ұлтының тілінде жаттыққандар ... ... ... ... ... ... осы ... жетік білетін сауатты
зиялылар (професорлар – М.К. Асанбаев, Е.Ү. Жамалбеков, Ж.Ү. Мамытов т.б )
мен тау ... ... ... облысының Еңбекшіқазақ ауданындағы,
жергілікті “көзі ашық” қариялардан ( Ж. Сейсенбаев, Қ. Сұлтанов, М. ... ) ... ... ... ... ... Ал ... халық атауларын
профессорлар А.А. Соколов, Е.Н. Вилесов, доцент А.А. ... ... ... ... ... ... сипаттау үшін, осы ... ... ... ... ... ... арқылы зерттелетін
нысанның геологиялық, геоморфологиялық, климаттық ерекшеліктеріне, топырақ
жабындығы мен өсімдік жамылғысын, гидрографиясы мен ... және ... ... ... ... ... ... туындаттық.
Жұмысымыздағы осы бөлімдерді жазуда, Іле Алатауының өсімдіктеріне,
топырақтарына арналған әртүрлі масштабтағы карталар пайдаланып, ... ... ... мен ... ... жүгіндік.
Ғылыми әдебиеттер мен карталардың және басқа мәліметтердің ... ... орыс ... ... ... мәліметтер мен мағлұматтарда “
“Қазақ Совет Энциклопедиясына ”, кейінгі жылдары ... ... ...... ... пайдаландық.
3. Биіктік белдеулік атауларының ғылыми негізі мен халықтық ... ... тірі ... ... тек горизонтальдық
бағытта емес вертикальдық бағытта да алуан түрлі. Мұндай ... ... ... ... даму ... ал ең ... қабықшаға әсер ететін екі фактордың: күн энергиясы мен жердің
ішкі энергиясының әсеріне ... ( ... ... ... кеңістік пен уақыт аралығында әрқалай бола отырып, екі
географиялық заңдылықты - зоналық пен азональдықты анықтайды. ... ... ... ... ... ... топырақ пен өсімдік топтарының таралуы ендік бойынша ауытқып
отырады. Осыған байланысты ... ... ... әсер ... екі ... әсерінен: күн энергиясы мен жердің
ішкі энергиясы әрекеттерінен пайда ... ... ... даму ... ... ілімі түсінігі
де толықтырылып отырады. Зоналық пен табиғи белдеулер ұғымы біздің эрамызға
дейінгі v ғасырда Геродоттың (485-425 ж.ж) және ... (400-347 ... ... ... ... топырақ жағынан айырмашылығы бар
табиғи белдеулерді жете ... зона ... өте зор үлес ... неміс ғалымы А.Гумбольдт.
А.Гумбольдттың география ғылымына қосқан аса маңызды тұжырымы – ... ... ... біртұтас бірлік ретінде, оларды бір-бірімен
себеп-салдарлы байланыс арқылы ... ... бірі ... өзі
зерттеу жүргізген елді-мекенде салыстырмалы әдісті қолданған ғалым. Осының
нәтижесінде Гумбольдт ... ... ... және ... ... климаттық және өсімдік зоналарын ажыратты.
Табиғи зоналар ілімінің ... ... ... пен ... ... ... ... қалыптастыратын факторлар
мен себептерді толық зерттеп оның дамуында жылдық радиациялық баланс пен
жауын-шашын мөлшерінің, олардың ... ... роль ... ... деп ... ... компоненттердің,
кешендердің экватордан полюске қарай заңдылықты ауысуын айтамыз. Зоналық
өзгерудің ... ... жер шар ... ... ... қысқа
радиациясының және күн ... әр ... ... ... ... ... ... жер бетінің белгілі көлеміне түсетін күн жылуы әр
қалай.
Географиялық қабықшаның ең ірі зоналық ...... ... ... ... ... сәйкес, бірақ
шекаралары әрқашан дәл ... ... ... ... ... Тропиктік белдеу, Экваторлық белдеу. Белдеулер шекарасының бір –
бірімен ... ... ... ... ... және ... пен ... жамылғысының өзара әрекетінен
тұратын географиялық белдеулердің құрлымының ... ... мен ... тек қана ... ғана ... биік ... ... болады.
Мысалы: Іле Алатауының табиғи ландшафтық белдеулері классикалық болып
табылады және мұндай биіктік белдеулер ... ... ... ... Ол ... ... ... ең биік бөлігінде
анық көрсетілген. Оның төменгі бөлігінде климат құрғақтана түседі ... ... ... ... Осы ... тау алды ... сипаттама берейік.
3.1 Биіктік белдеулер мен зоналар туралы ұғым және ... ... ... ... ... Солтүстік және оңтүстік жарты шарларда заңды
түрде қайталанатын ... ... ... ... ... көрсететіні заңды құбылыс. Бірақ, бұл тұжырымдар тек ... және ... ... ғана ... ... Жер ... табиғи
зоналарға бөлінісін алғаш рет орыс ... және ... (1898) ... ... су, ... ... өсімдік және
топырақ жамылғысы, яғни ортаның негізгі бөліктері біртұтас және ландшафтық
құрам бөлігі ... ... ... ... ... В.В.Докучаев жазықтағы
табиғи кешендердің горизонтальды зоналығын, ал тауларда тік ... ... ... ...... қиыр солтүстігінде орналасқан және
Арктиканың басым ... алып ... ... ... ... ең ... 5ºс изотермасы бойынша жүргізеді. Радияциялық баланыстың теріс мәнді
немесе аз оң мәнді шамаларымен, артикалық ауа массаларының ... және ... ... суының төмен температураларымен
сипатталады. Құрлықта арктикалық тундраның мұзды, тасты беткейлері, ... ... ... ... Мұхиттың басым бөлігін мұз жауып жатыр.
Қоңыржай белдеу солтүстік жарты ... ... және ... белдеулер аралығында (65-40ºс.е), ал оңтүстік ... ... және ... ... ... географикалық белдеулер. Жер шарының ¼ бөлігін алып жатыр.
Солтүстік жарты шарда құрлық (55% ... ... ... шарда теңіз басым
( 98% ). Термиялық режимнің анық маусымдылығы тән. Қысы ... ... ... ... ... ... ... маусымдық
болуына себепші. Құрлық шегінде ылғал кеңістік бойынша ... және ... ... ... ... ... мұхит маңы және аралық секторлар
ерекшеленеді. Құрлық ландшафтары алуан түрлі: ... ... ... ... ... ... шөл зоналары, ал тауларда биіктік белдеулік
дамыған. Орасан зор кеңістікте көп ... тоң ... алып ... оларды
күлгін топырақтардағы қылқан жапырақты ор мандар жауып жатыр.
Көптеген территория егіншілікке қолданылады. Мұхиттарға ... су ... ... ауытқулары, органикалық өмірдің алуан түрлілігі
тән.
Тропиктік белдеулер – субтропиктік және субэкваторлық белдеулер
аралығындағы ... ... ... ... ... бөлігі 20-
30º солтүстік және оңтүстік ендік аралығында орналасқан. Ыстық және құрғақ
тропиктік климаттың түзілуіне ... ... ... ... тән.
Тропиктік белдеуде жер шарындағы ең жоғарғы ... ... ... материктердің батыс және орталық бөліктерін алып жатқан шөл
және шөлейт ландшафтары басым.
Көптеген территорияларда жер беті ... жоқ ... ... транзиттік
және басым бөлігі құрғап қалады. Топырақ жамылғысы болмайды, ал өсімдік
жамылғысы сирек. Материктердің шығыс шеттері ... ... ... ... ... және ... ... Жауын-шашын мөлшері 1000-
2000 мм, өзендердің суы мол, шөлейттер мен шөлдер саванналарға, жапырақты
және ... ... ... ... Материктің батыс және орталық
бөліктерінде негізінен жайылымдық мал шаруашылығы, ... ...... ... ... ... шаруашылық дамыған.
Мұхит температурасының және тұздылығының жоғары болуымен ерекшеленеді.
Жалпы алғанда, ... ... ... ... және ... ... ... – субэкваторлық белдеулер аралығында экватордың
бойында ... ... ... Оған ... ... және ылғал
климат тән. Климаттық маусымдар жоқ немесе әлсіз байқалады. Жазықтар ... ... ... айлардың орташа температуралары 24-28ºС, ал тауларда
салқындау, жауын-шашын бірқалыпты ... және ... ... тән. ... ... ... бай және ... түрлі, экваторлық ормандарда зоналық
ландшафтары басым. Мұхиттардың беткі суларының температурасы ... аз, ... өте ... ... ... арктикалық белдеу мен оңтүстікте
қоңыржай белдеу 60-65º пен 67-73º ... ... ... жарты
шардың географиялық белдеуі. Климаты салқын, материктер мен ... ... ... 5º- 40ºс, ... ... ... 5-
12ºс. Жауын-шашын мөлшері 300-500 мм. Атмосфералық жауын-шашын ... ... 7-8 ай ... ... тоң және оған байланысты бедер пішіндеріне қатты
батпақтану тән. Вегетациялық кезең 2-3 айға ... ... ... және ... тундрадан тұрады. Құрлық ландшафтары сыртқы әсерге
тұрақсыз және шаруашылықта пайдалану үшін көп көңіл бөлу қажет.
Субтропиктік ... ... және ... ... мен 30-40º
о.е аралығында солтүстік және оңтүстік жарты шарлардың географиялық табиғи
белдеулері тек ... ғана ... ... ... ... сипатталады. Субтропиктік климат басым ауанаң орташа айлық
температуралары оң мәнінде және ... ... ... ... ... үш негізгі секторды бөліп көрсетуге болады: батысы құрғақ,
ылғалды қысы ... ... ... ... ылғалы аз болатын континент
ішіндегі және жазы ылғалды болатын шығыстық мұхитмаңы ... ... ... ... алуан түрлі: сары топырақтағы ылғалды ... ... ... ... сұр-құба, сұр топырақтағы шөлейт, шөлдер,
ксерофитті ... ... ... және ... ... муссонды,
қылқан жапырақты ормандарға ауысады.
Табиғи және климаттық жағдайдың алуан түрлілігі ландшафтық зоналардың
күрделі жүйесінің, ал ...... ... ... ... ... жасайды. ТМД-да субтропиктер Қырымның ... ... және Қара ... ... Шығыс Кавказ сыртының
оңтүстігін және Орта Азия территорияларын алып жатыр.
Субэкваторлық белдеу экваторлық және тропиктік ... ... ... пен ... ... шарлардың табиғи географиялық
белдеулері. Жазда ылғалды экваторлық ауа массалары, қыста құрғақ тропиктік
пассаттар ықпалында ... ... ... 2000-2500 мм, ал ауа
температуралары әрқашан жоғары. Құрғақ маусым ұзақтығы ... ... 2-3, 8-10 ай ... ... ... ... маусымдық ылғалды
ормандарға, саванналар мен ... ... ... ... үгілу
процестері дамыған. Топырақтар латеритті, ... ... ... мұхиттың жылы суында оттегі аз ... ... ... ... Тарихи дамуы мен кеңістікте ... ... ... сәйкес келетін, тау бедерінің классификациялық ең ірі
геоморфологиялық және ... ... ... ... ... ... ... Нивальді-гляциалды белдеу таулардағы қар сызығынан
жоғары, поляр облыстарындағы ең ... ... ... Ең биік ... метр болатын Орта Азияның және Оңтүстік Американың биік тауларында
кездеседі. Ал, Антарктида мен Гренландияда ... ... ... ... ... ... мен қар жамылғысы, бедердің мұздық пішіндері,
жартастар мен ... тән. ... мен ... ... ... ... Өсімдік жамылғысы өте кедей.
Альпілік белдеу ландшафтары ... және ... ... ... тән ... белдеу. Субальпілік белдеуден жоғары
орналасқан, жоғарылаған сайын нивальді белдеуге ... ... ... ... ... ... континентальды климат
деңгейіне байланысты. Биік таулы ... ... ... орташа жылдық
температуралары төмен, жылдық жауын-шашын мөлшері 1000 мм, ал қар ... және ұзақ ... күн ... қарқынды әсер етеді.
Таулы-шалғынды жалаңаш топырақтардағы аласа шөптесін альпілік өсімдік
жамылғысы тән. Ерекшелігі – ормандардың ... ... ... ... алғанда альпілік белдеу – орман шекарасынан жоғары орналасқан таудың
жоғары бөлігі.
Субальпілік белдеу ... және ... ... ... ... ... ... биіктік белдеу. Альпілік белдеуден
төмен және таулы-далалы немесе ... ... ... ... ... ... ендікке, беткейлер экспозициясына,
континентальды климат ... ... ... ... ... ... 6-8 ай бір метр ... қар жамылғысы жатады. Субальпілік
белдеу шегінде жалаңаш жартастар, ... ... ... ... ... кездеседі. Таулы шалғынды топырақтағы бұталы
қауымдастықтармен ... ... ... ... субальпілік шалғындар
орналасқан. Бұл белдеуде жаздық жайылымдар таралған. Байкал сыртында, Орта
және ... ... ... ... ... бұталар шоғырлары, самырсын
ормандары кездеседі.
Таулы – орманды белдеу Орман өсімдігі басым ... ... ... ... ... ... және ... өсімдік таралған құрғақ
облысты тауларда да кездеседі. Әдетте таулы дала немесе ... ... ... ... ... ... ... жүргізіледі.
Жоғарғы беткейлерде субальпілік, альпілік, орманды – ... ... ... ауысады. Жоғарғы шекарасы орман өсуіне қажет ... ... ... ... оның ... өсімдік жамылғысына
байланысты биіктік белдеулерді бөліп көрсетеді ... ... ... ... ... биіктік белдеулер сол жайғасқан таулардың климаттық жағдайларына қарай
орналасады, яғни ендік белдеулер сияқты өтпелі немесе ауыспалы бола отырып,
әр ... әр ... ... сол ... ... белдеулердің тізімі келесідей болады: ( Мысалға Гималай тауы)
- мұздық белдеу ( Нивальный пояс )
- ... шөл ... ... шалғынды белдеуі
- қисық орманды белдеуі
- қылқанды жапырақты белдеуі
- жапырағы түскен муссондық ормандар
- мәңгі жасыл бұталар
Биіктік белдеулер ( Іле ... ... ... ... ... ( Нивальный пояс)
- альпілік белдеуі
- субальпілік белдеуі
- орманды шалғынды белдеуі
- дәнді-әртүрлі шөптесінді шалғынды дала белдеуі
- шөлдік дала белдеуі
Менің мұндағы көрсетіп, ... ... ... осы ... және ендік
зоналарға тән биіктік белдеулер мен ендік зоналықтар.
3.Биіктік белдеулерді ... ... ... ... Қазақстандағы таулардың ішіндегі биіктік белдеулер саны
жағынан басым тау. Ол тек қана ... ... ... емес
сонымен қатар тау жотасындағы белдеулердің айқын ... ... ... Биіктік белдеулер тек Іле Алатауында ғана емес,
Қазақстанның биік тауларымен, орташа биік ... ... ... ... ... ... ... жердің географиялық жағдайын жақсы
білген, сондықтан олар тау белдеулерін климаттық жағдайларына ... ... ... ... ... ... таудың басы, шыңы немесе
сеңгірі
Бас - ол адамның ең жоғарыда тұрған мүшесінің бірі, ... ... ... мұз ... ...... белден жоғарғы мүшесі, оны таудың ... ... ... ... аз да ... мал ... ... және осы атаумен климаттық жағдайы сай келетіндіктен, мен
бұл белдеуді халықтық-атау мен төскей-белдеуі деп атар едім.
Бауыр- адамның белден ... ... ... ... ... мүшесі,
сондықтан оны таудың ортаңғы бөлігіндегі белдеумен салыстыруға болады (бұл
белдеулер бір- біріне енетіндіктен оларды ... осы ... деп ... ...... ... жатқан тізе мен етектен жоғары тұрған
мүше.Сондықтан бұл белдеуді таудың бөктерін адамның ... ... ... ... Тау ...... ... төбелі немесе аласа таулы
пішінді келетін, төмендеу шеткі ... тау ... ... ... жасырақ жыныстардан түзіледі. Кейде тау алды адыр деп те аталады
оны таудың орманды-шалғынды ... ... ... ...... ... ... жатқандықтан, оны қазақ халқының
шапанының ... ... ... қарауға болады.
Табан – таудың табаны немесе адамның табаны. Табан-адамның ең ... ... ... ... ... яғни ... төмен таудың шамамен
(600 - 900 м ) болатын төменгі шөл-далалық белдеуін ... ... ... белдеу. Таудың ең биік шыңы, 3200 метр абсолюттік
белгіден асатын жотаның биік жерін қамтитын бөлігі. Бұл аймақта ... ... және ... ... ... климаты қатаң, жауын-шашын
тек қана қатты күйде түседі, органикалық тіршілікке өте ... ... ... ... ... тік ... жиналған тастар үйіндісі, қарлар
мен мұздықтар, терең шатқалдар, ... ... ... ... ... ... ... 2600-3200 метр биіктікте орналаса
отырып кең көлемді аймақты алып жатыр, әсіресе жотаның батыс және ... Тау ... ... кей-кейде жалаңаштанған жартастармен
және үшкір тастар кездеседі. Мұнда ... және суық ... ... ... ... ... мен саздақты шақпа тастар қалыптасады.
Альпілік шалғын Іле Алатауында өте кең ... және де ... ... ... өнімді жайылым болып табылады.
Субальпілік белдеу. Субальпілік белдеу орманды зонамен альпілік
шалғынының ... ... ... ... 2400-3200 метр.
Ұсақталған деревялдық саздақтарда, тегіс беткейлерде және ... ... ... ... ... ... ... көп
болуынан олар өте маңызды ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар бұталардың көп
түрлерін және түркістен аршасын кездестіруге болады. Таудың ... ... ... ... ... ... Аршалар субальпілік белдеудің
фармациялық өсімдіктерінің типтері болып саналады. Олармен ... ... ... түрі ... ... ... ... биік таудың жалпақ
аңғарында, субальпілік белдеуде солтүстік батыс аймағында әртүрлі ... және ... ... ... ... топырақтарда қарашірік
мол түрінде кездеседі.
Орманды шалғынды белдеу. Іле Алатауының орталық бөлігінде ормандар
1200-1300 метр ... ... ... шығысы мен батысында шыршалы
ормандардың төменгі шекарасы қуаңшылық климаттың әсерінен 600 ... ... ал ... ... ... тау ... ... Орманды белдеудің жоғарғы шекарасы 2600-3000 метр. ... ... ... мен меридиан бағыттағы Асы өзенінің шығысында
орманды дала ... ... ... ... ... жұқа және ... сирек кездеседі, көбіне олар жекелеген жалпы алқаптарда солтүстік
беткейде жайғасады. Оңтүстік және ... ... көп ... ... өсімдік жамылғысы мен көмкерілген. Шыршалы ормандар көп
жағдайда қарақоңыр орманды топырақтың тегістелген тік ... ... ... ... ... ... көп ... сондықтан ол
белдеу өсімдік жамылғысына өте бай. Басым көпшілігі – биік, ... ... ... ... алып ... ... ... бөлігінде терең шатқалдарда жалпақ жапырақты
сирек тоғайлы ... ... ... ... қайыңдар, көктеректер,
доланалар, бұталы тоғайларда: барбарис, итмұрын, қарақат және т.б. өседі.
Жалпақ жапырақты ... Іле ... ... ... таулы орманның
қара сұр ... ... ... ... ... мен өзен
аңғаларында, дәнді әртүрлі шөптесін шалғындар көбінесе орманның кесілген
жерлері мен таулы шалғынды ... ... ... ... 13-15 ... (гумус) құрайды. Жотаның оңтүстік беткейі өте құрғақ, тасты,
таудың шалғынды ... ұсақ тау ... ... ... ... ... аршасы мен бұталар араласқан.
Әртүрлі дәнді - шөптесін шалғынды дала Осы ... ... ... әр ... ... шалғынды дала, ал төменгі бөлігін дәнді
аралас шөптесін дала алып жатыр. Олардың биіктігі ... 900-1700 м. ... ... ... шалғынды дала, орманды шалғынды белдеуінен төмен
орналасқан және жоғарғы ... Асы, ... ... ... ... кең таралған. Бұл шалғынның топырағы таудың қара
топырағымен стипатталады және ... ... 50-60 ... ... және жер асты ... ... бұл ... тұйық биік
шөпті шалғындық өсімдік жамылғысы ... ... ... ... (вейник, костер безостый, пырей ползучий, ежа ... ... ... ... ... орманның ішіне кіре отырып, кең аумақты өсімдік
жамылғысын құрайды.
Дәнді әр ... ... дала ... төменгі прилавкамен қоса аласа
таулы қыраттардың ... ... ... ... алып ... Бұл далалы
белдеуде, таудың қарақоңыр топырағы және лестық жынысты, қарашірік құнары
аз қара ... ... ... ... ... ең ... овец т.б ). ... аралас шөптесін дала жоғары өнімді
жайылым және бір ... ... ... ... ... ... және лесты жыныстар пайда болған аймақтарда эрозияға ... ... ... - тау алды ... ... 600-800 м құрай
отырып, сонымен қатар батыс шет жағы және ... ... ... ... жазық белгіленген белгіден биіктігі 1200-1300 м. Ең басты топырақ
жамылғысы сұр және орманды саздақ ... ... ... агрохимиялық
құрамына қарай, олар суармалы егіншілікке өте қолайлы.
Шөл далалық белдеудің өсімдік ... өте ... ... ... 40 %-50 % ... ... құрайды. Шалғындық құрамында ең басты,
кәдімгі әр түрлі жусан және аралас шөптесін ... ақ ... ... солардың қатарында жартылай бұталы изен, теріскен т.б ал ... ... ... ... ... ... қызғалдақтар кездеседі.
Шөл далалық белдеу табиғи жағдайда көктемгі және ... аз ... ... ... ... ... ... бұл аймақ кең
таралған яғни барлығы адам әрекетімен қалыптасып, мәдени ландшафты ... ... ... орыс ... ... биіктік белдеулерді тек қана қазақ халқының атаулары ғана емес
сонымен бірге, орыс халқының атауларын жете зерттедік. Бұл ... ... ... ... ... үшін, алдымен біз тау жүйесін өте жетік
біліп, оны терең зерттеген топырақтану институтының профессоры А.А ... ... ... ... ... Олардың пікірінше, орыс халқының
көбі жазық ... ... және де жер ... ... көптеген
жерлерді жазықтық алып жатқандықтан, таулы аймақта қоныс тепекен халық аз,
сондықтан орыс ... ... дәл ... айту ... дегенмен қазіргі
уақытта биіктіктік белдеулерді орыс ... ... ... ... ... уақытта қолданылып келе жатқан үш атау бар. Олар:
1. Вершина гор
2. Альпийские луга
3. Прилавка
а) вершина гор – ... ... ... луга – ... ... түб ... ... шыққан.
А.А. Науменко, Е.Н. Вилесов, К.М. Джаналиева және В.Н Уваровтар
бойынша, прилавканың өзі екіге ... ... ( ... ) ... қара-қоңыр (темно -
каштановая)
топырақты және бұталы дәнді өсімдігі.
г) нижняя ( төменгі ) ... ... ... ... ... әр ... ... шөптесінді және құрғақ далалы ландшафт.
3.4 Биіктік белдеулердің ғылыми негізделген және орыс пен ... ... ... биіктік белдеулер мен ендік зоналар және халықтық ... ... ... ... ... жасадық.
Сонымен ғылыми негізделген жазықтық белдеулердің реттік тізімі
келесідей:
- ... ... ... ... белдеу
- Қоңыржай белдеу
- Тропиктік белдеу
- Экваторлық белдеу
- Ауыспалы немесе өтпелі климаттық белдеулер
- Субарктикалық белдеу
- ... ... ... ... ... ... белдеулерді атауы келесідей:
- таудың басы (Бас) Жартасты мұздық белдеу
- төскей (Төс) Альпілік белдеу
- таудың баурайы ... ... ... ... ... ... ... шалғынды белдеу
- таудың етегі (киімнің етегі, шапан) Әртүрлі дәнді – шөптесін
шалғынды дала белдеу
- ... ... ... Шөл ... ... ... биіктік белдеулерді атауы келесідей:
- Вершина гор (таудың басы)
- ... луга ... ... ... ... ... мен ғылыми атауларды жинақтай келе ... ... ... ... ... ... әлемдегі,
Қазақстандағы және зертеу нысаны ретінде алынған Іле Алатауына арналып,
жарық көрген ... ... ... ... ... ... ... биіктік белдеулерге бөлудің ортақ заңдылықтары
анықталды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... төмендеп, ылғалдықтарының артуына байланысты, яғни
физикалық-географиялық жағдайларының әр белдеулерге сәйкес қалыптасуынан,
топырақтардың типтік – ... ... ... қатысы болатыны,
процестік заңды құбылыс екендігі айқындалған.
Ерекше атап ... ... Іле ... ... ... биік нүктесі орналасқан өңір, табиғи – ... ... ... ... ... ... ... Себебі мұндай
реттік қалыптасулар Қазақстанның басқа ... ... ... төменгі бөлігінде климаттық жағдай құрғақтанып, жоғарлаған сайын
белдеулер бірінен ... бірі ... ... ...... ( 600-
800м); әртүрлі шөптесінді шалғандық – далалы ... ... ... ... ... ... ... (2600-3200м);
жартастық – мұзды (3200 м жоғары) ... Осы ... ... мұзды мұхиттан экваторға қарай беттеген ... ... ... ... ... Іле ... ... табиғи
белдеулердің әр қайсысының физикалық – географиялық сипаттамасы қамтылды.
Сол сияқты Қазақстан территориясындағы басқа да ... ( ... ... ... ... Қаратау т.б ), осындай сипаттама беріліп, олардың
әрқайсысының белдеулік ерекшеліктері анықталады. Мысалы, Алтай ... ... ... бар екендігі айқындалды.
Биіктік белдеулердің қазақ халқында қалыптасқан реттік жайғасуларын
келесідей сұлбалық ... ... ... ... ... шыңы ... төскей; баурайы; бөктері; етегі; табаны. Біздің ойымызша, бұл
атаулар, адам ... ... ... ... ... ... Мысалы, таудың ең жоғарғы бөлігі адамның басымен
баламаланып, одан ...... ... ... ...... - бөксемен, ал одан төмен орналасқан белдеуі, ... ...... ... етегімен аталып, ал таудың табанын кәдімгі
табанмен салыстырады.
Биіктік белдеулердің орыс халқында қалыптасқан атауларын анықтау ... А.А. ... Е.Н. ... және ... А.А. Науменконың
көмегіне ... ... ... ... ... ... үш ... айқындалды. Олар: вершина гор, ... ... Олай ... таулардың биіктігін жіктеуде орыс халқының атаулары
өте жүдеу болып шықты. Бұған қарағанда, қазақ халқының ... ... ... ие ... ... Біздің ойымызша, бұл жағдай орыс
халқының ежелгі ... ... аса биік ... ... бұл халықтық төл атаулары “вершина гор” мен “прилавка гор” ... ... ... белгілі. Ал, “альпийские луга” деген атау А.В.
Суворов әскерінің түрік жеріне шабуыл жасап, ... ... Әлпі ... ... ... орыс халқына кең таралып, содан
кейінгі ... ... деп ... ... Әлпі тауы ... ... болып саналатын “әліп” немесе “ә” және ... ... ... сәйкес келетін түріктердің “Альпі” тауының ... ... ... ... ... белдеулердің және қазақ пен орыс
халқының осы ұғымдарын салыстыра қарасақ, біріншісіне қазақтардың атаулары
мейлінше ... ... ... де, орыс ... ... жеткіліксіз
мәліметтік ұғымды көрсетеді. Бұл жөнінде ... ... ... ... ... салыстырмалы талдауы жасалды.
Пайдаланған Әдебиеттер
1. Гвоздецкий Н.А. ... О ... ... ... ... ... гор Средней Азии на горные системы // Вопросы
физической географии СССР. М., 1959.
. 2. ... С.С. ... ... М., ... ... И.А. ... ... 1977.
4. Рубцов Н.И. Растительный покров ... ... ... ... М.М. Джунгарский Алатау. М.-Л., 1940.
6. Петров Б.Ф. Почвы Алтайско-Саянской области // Тр. ... ... ... ... 1952. ... ... Н.М. От Кульджи за Тянь-Шань и на Лоб-Нор.М., 1947.
8. Семенов – Тян-Шанский П.П. ... в ... в ... ... ... ... С.С. ... новейшей тектоники и рельеф Тянь-Шаня. М., 1948.
10. Пржевальский Н.М. Из Зайсана через Хами в Тибет и на ... ... М., ... ... В.М. ... ... региональная единица физико-
географического районирования Тянь-Шаня // Изв. ... фил. ... ... ... ... М.Г. ... ... Заилийского Алатау.-В.Сб.
“Растительность
Казахстана. Труды Казфилиала АН КазССР”, вып. 20. М.-Л., 1941.
13. Жандаев М.Ж. Антропогенные ... ... ... ... Вопросы географии Казахстана”, вып. 10. Алма-Ата,1963.
14. Станюкович К.В. Растительность гор ... ... ... Щукин И.С. Общая геоморфология. Т. П. М., 1964.
16. Калесник С.В. Геологические и геоморфологические наблюдения на
северном ... ... ... // Изв. ... ... ... 49.
1933.В.3.
17. Жандаев М.Ж. Сели Заилийского Алатау и ... их ... ... АН ... 1966, ... Власова Т.В. Физическая география материков. Изд. ... ... К.К., ... А.И. и др. ... ... ... М.,
1967.
20. Мильков Ф.Н. Физическая география. Учение о ландшафтах ... ... ... ... Аболин Р.Н. От пустынных степей Прибалхашья до ... ... ... И.А О ... ... ... подгорных равнин Северного
Тянь-Шаня.- Труды ... ... т. 7. ... Изд-во АН
КазССР, 1960.
23. Глазовская М.А. Почвы горных областей Казахстана.- Известия АН
КазССР, серия почвенная, 1949, ... ... П.Ф., ... И.С. О ... ... рек ... областей.- В.: Сборник работ по
гидрологии,
№1., Л., Гидрометеоиздат,1959.
25. Сверцов Н.А.- Путешествия по ... краю и ... ... ... СПб., 1873. Изд.2-е, сокр. ... ... ... П.П. Путешествие в Тянь-Шань в 1856-1857 гг.-
мемуары, т.2. М., Географгиз, 1946.
27. Черкасов П.А. Основные черты современного оледенения Джунгарского
Алатау.- В кн.: ... ... ... Вып. 7. ... изд-
во
АН КазССР, 1960.
28. Чубуков Л.А., Шварева. Ю.Н. Динамика местной погоды на северных
склонах Терскей-Алатау и Заилийского Алатау.- ... ... ... 81. М., ... АН СССР, 1962.
29. Гвоздецкий Н.А., Голубчиков Ю.Н. Горы.-М.: Мысль.1987.- 389с., ил.,
карт., схем.- (Природа мира).
30. ... В.В. к ... о ... ... ... ... почвенные зоны. СПб.,1899.
31. Роборовский В.И. Путешествие в Восточный Тянь-Шань и в ... ... Т.С. ... ... склонов на ... ... // ... ... ... Сер. География. 1967б.
№4.
32. Тихонова Т.С. Особенности высотной поясности Джунгарского Алатау ... б. ... ... Наук ... ... ... ... Издательство “
Наука” Москва.1969.
34. Физическая география материков и океанов: учеб.Ф51 для геогр. спец. ун-
тов // Ю.Г. ... Г.М. ... Л.И. ... и др.: ... ... ... с.: ил.

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алтай таулы аймағы27 бет
Алтай таулы аймағына сипаттама11 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының таулы аймақтарының географиясы мен оның рекрациялық маңызы85 бет
Таулы аймақтардағы туристік маршруттар мен турлар ұйымдастыру жолдары69 бет
Қазақстанның биік таулы аймақтары23 бет
Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік шығыс бөлігіндегі таулы аймақтарына физика географиялық сипаттама15 бет
Дене жүктемесі, оның футболдағы реттелуі және бақылануы52 бет
ЖАҢА ТЕКТОНИКАЛЫҚ ҚОЗҒАЛЫСТАР19 бет
Жер заңнамасы5 бет
Катон - Қарағай мемлекеттік ұлттык табиғи бағы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь