«Билер мектебі – билік үлгісі» (қазақ халқының сот тарихынан)

Жоспар

I. Кіріспе

II. Негізгі бөлім
А) Майқы би
Ә) Асанқайғы
Б) Төле, Қаз дауысты Қазыбек және Әйтеке билер жайлы

III Қорытынды
Ұлылардың ұлағатын ұмытпау – ел боламыз деген халықтың тарих алдындағы парызы.
Қазақ ұлты басқа қай ұлтпен салыстырғанда да мемлекетікке лайық екеніне сенімдімін. Мұны ол өзінің бүкіл тарихымен дәлелдеп отыр.

Ежелден ен даланы еркін мекендеген қазақтардың арғы тегінен арналанып келген этно-мәдени, әлеуметтік құқықтық заңдылықтары бар. Осы заңдылықтар ғасырлар тезінен тегістеліп, дәуірелеуішінен екшеніп, буын-ұрпақ сұранысынан сұрыпталып, осылайша айтқанда әбден иі қанып, илеуі жеткен жағдайда ғана кәдеге асырылып отырды. Күнделікті отбасы, ошақ қасындағы жол-жоралғы, ырым-жырымнан бастап, әлеуметтік ортаға қарай ойысатын салт-сана, әдет-ғұрып, дәстүрлі заңдылықтарға дейінгі дала ережелері ешқандай қағазға түспесе де қатаң қағидаларды ұстанып,соған негізделіп келген. Осының барлығы дерлік көшпелі өмір кешкен қазақтардың «аттың жалында, түйенің қомында» жүріп, өзге ұлт-ұлыстармен тарихи-саяси қарым-қатынаста өзіндік бет-бедерін сақтап қалудың, жұтылып кетпеудің бірден-бір жолы.
Сондықтан да ата-баба дәстүріне адалдық емілердің ең негізгі ғұмырлық ұстанымы болды. Соны ұрпақтан ұрпаққа аманаттап отырды. Табиғатынан жаны жомарт, құшағы ашық, қолтығы кең, мұраты асыл, арманы биік, мақсаты алыс қазақтардың қанына біткен ерекше бір қасиеті – оның шешендік өнердегі шексіз ділмарлығы еді. Оны кезінде әлемнің ірі саясатшылары мен ғалымдары мойындаған. Арғысын ақтармай-ақ, XIX ғасырдың ортасында қазақ даласында ұзақ мерзімді айдауда болған поляк революционері Адольф Янушкевичтің «Қазақ даласына сапары туралы жазбаларында» ағынан жарылып, былай айтылады: «Қазақтардың ойлау қабілетінің кереметтілігіне менің барған сайын көзім жетті. Олар сөзге дегенде ағып тұр. Әрбіреуі өз шаруасын жерін жеткізе түсіндіреді. Ал қарсы жақтың сылтауын бет қаратпай, табан астында жоққа шығарады. Қазақтың қиыннан қиыстырып, табан астынан тауып, сұғынған жерінен суырып алып, төтесінен төге, төбесінен төне, биіктен шүйліге, жақыннан жанай сөйлесетін қасиетінің арқасында артында ақылды да нақылды, аталы да баталы, бейнелі де бедерлі өздері мен ойларын қалдырды. Сөзге сөз келіп, атап бермекте тауып кетіп таң қалдыратын, жалт бермекте қауып кетіп жарақ аттайтың, ап-шап етпей алыстан ырғасып, астарлап «үй» деп басып, «бүй» деп аңдысқанның ау-жайын байқау, салған жерден салақтап бос сөйлемей, санап-санап отырып, сақпандай сарт еткізу, түзуден шыққаның бәрін есті сөзге баламай, емеурінінен-ақ екі етпей еркін сезетін естілік, ікесінен тік отырмай-ақ жамбастап жатып-ақ жалғыз ауыз сөзбен жайратып салу секілді шешендіктің шырқау биігі әріден қалыптасқан ежелгі дәстүр, құнды дүние, тәлімдік мектеп.
Бұл бұрынғы қазақ қоғамында тамырын тереңге жайды, бұлжымас дәстүр болып қалыптасты. Көшпелі өмірдің өзі ұсынған қатаң талаптары мен әлеуметтік-тұрмыстық бөліктері болды. Әйелге бала тауып, үй бағып, ерін күтуге міндеттелсе, ер жігітке һәм батырға елін, жерін қорғау жүктелсе, билері мен шендеріне әділ билік, келісті келісім айту тапсырылған. Ал жақындарына ақиқатты жырлауға парыздалған. «жол – мұраты жету, дау мұраты – біту» дегенді нақыл еткен ата-бабаларымыз ел арасындағы даулы мәселені ушықтырмай түйінді төрт ауыз сөзбен шешуді мақсат еткен. Ол үшін әділ билік жасайтын әйгілі би-шешендер қажет болды. Әсіресе қазақ үшін «жер дауы мен жесір дауы» деген бітпес даудың дауасын табу қай-қашан да оңай болмаған.
Сол себепті жаны да, қарашасы да от ауызды, орақ тілді, қара қылды қақ жарып, әділ билік айтатын би-шешендерге мүдделі болды және оларды ерекше қастерледі. Би-шешендер билік айтып, кесім кескенде барынша ақ пен қарасын айырып, істің әділідгіне жүгінген. «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» деген қанатты сөз содан болар. Билердің кесім, бітімі ашық аспан астында, көпшіліктің көзінше айдан анық жария етіліп отырған. Жерлестікке салыну, жең ұшымен жалғасу, пара алып пайда көздеу, ырық бермей ымырасулар атымен болмаған сыңайлы. Әділдікті түп қазық етіп алған билік айтудың бұйдасын екінің бірінің қолына ұстата алмаған. Саналарымен салмақтап, саралап, байқап, бағдарлап барып, сөз жүйесіне, ой арнасын аңдап, өзін топ алдында толығымен көрсете алған адамды ғана алқап алдына ұстаған. Ол туралы ұлы Шоқан Уәлиханов «Сот реформасы» деген еңбегінде былай дейді: «Қазақтарда құрметті би атағы халық тарапынан қандай да сайлау жолымен немесе халықты билеп отырған өкіметтің бекітуімен емес, тек сот рәсімін терең білетін, одан қала шешендік өнерін меңгерген қазаққа ғана берілген. Би атану үшін қазақ халық алдында әлденеше шешендік сайысқа түсіп, өзінің заң жораны білетіндігін, шешендігін танытатын болған». Мұнан әрі ұлы ғалым қақзақтың билік айтудағы кейбір ерекшеліктеріне тоқталады. Оның–билік–мұрагерлік дейді де, оған Қаракесектегі Қазыбек, Бекболат, Тіленші, Алшынбайларды атайды. Бұл жаппай көрініс алған нәрсе емес дейді. Айталық, Шорман би Қаржас руынан шыққан атақты, әрі бай қазақтың баласы, бидің баласы емес. Ата-бабасында би болмаған Шорман 13 жасында жиын топта топ жарып, дау шешеді, өле-өлгенше «бала би» атанып кетеді. Қазақтың рулық әдет-ғұрыптың бір ерекшелігі – дейді Шоқан, – қазақ даласындағы би атаулының іске қатысы жағынан қайсысын қалаймын десе, толық құқы бар.
Ол кездері көшпелі тіршілікке байланысты қазақтар басын дау-шарға салып алғанда, жиі қатынасатын, арадағы кикілжіңі, артық ауысы көрші биінен гөрі, бейтаныс биге жүгінуді жөн көрген. Шоқан келтірген ендігі бір қызық ерекшелік мынау: билер сотында егер айыпты адамға тікелей, айғақ табылмай, бірақ соның кінәлі екеніне күдік басым болса, онда билер айыпты адамның адал туыстарын төрелікке тартып, яғни оларға айыпкерді ант беріп ақтап алуға немесе айыптауына мүмкіндік берген. 1854 жылғы жаңа заңға қатысты ойларын айта келе былай дейді «Сонымен қазақ даласында ежелгі билердің соты баяғы қалпында жүргізіліп келеді». Расында Шоқан нақтап айтқандайын XIX ғасырдың екінші жартысына дейін қазақ даласында билер соты үстемдік құрып келген. Патшалық Ресей тарапынан әлденеше рет (1824, 1844, 1854) ережелер бекітілсе де билер соты халықтың күнделікті өміріндегі шым-шытырық тартыстарды қалпына келтіретін ең тура да әділ, ыңғайлы заң ретінде өз орнын сақтап қалды. Белгілі орыс зерттеушісі Л.А.Словоохотовтың өзі былайша мойындаған: «Қырғыздарда (қазақ) негізгі заңдар жүйесінің барлық түбірі тек шариғатқа тірелген жоқ». 1844 жылғы ереженің 59-шы тарауы бойынша егер сотқа берілген қылмыстық құны 50 сомға жетпесе, онда әртүрлі мазмұны бар шағымдар билер сотында қаралу айқындалған. Сол уақыттың өзінде патшалық сот реформасы ежелден келе жатқан жергілікті халықтың құқық дәстүріндегі «Жеті жарғы» және басқадай заң жүйелерімен санасуға тура келген. «Бұл құқықтық ережелер,-деп жазады зерттеуші П.Е.Маковецкий, – қағазға түспесе де көшпенділер бұл заңдарға ерекше ілтипатпен қарады». Шынтуайтыны келгенде осы құқықтық ережелерді халықтың мұң-мұқтажымен санасу арқылы дана-билер қалыптасты.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:

1. «Арқа ажары» газеті 17 ақпан 2005 жылы.
2. «Ғасырлар тоғысында» Н.Ә. Назарбаев
3. Ш. Уәлиханов 5 томдық шығармалар жинағы. 4 том, Алматы, 1985, 87 бет.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ... ... ... құқық кафедрасы
БАЯНДАМА
Тақырып: «Билер мектебі – билік үлгісі»
(Қазақ халқының сот тарихынан)
Орындаған:Наубаева Гүлшат Ққ-23
Тексерген:Ашимова Э.А. Аға оқытушы
Астана-2010
Жоспар
I. Кіріспе
II. Негізгі бөлім
А) ... ... ... ... Қаз ... ... және ... билер жайлы
III Қорытынды
Билер мектебі – билік үлгісі
Нұрсұлтан ... ... ... – ел ... ... халықтың тарих алдындағы
парызы.
Қазақ ұлты басқа қай ұлтпен салыстырғанда да мемлекетікке лайық екеніне
сенімдімін. Мұны ол өзінің ... ... ... отыр.
Ежелден ен даланы еркін мекендеген қазақтардың арғы тегінен арналанып
келген ... ... ... заңдылықтары бар. Осы заңдылықтар
ғасырлар тезінен тегістеліп, ... ... ... ... ... ... ... иі қанып, илеуі жеткен
жағдайда ғана кәдеге асырылып отырды. Күнделікті отбасы, ошақ қасындағы жол-
жоралғы, ырым-жырымнан бастап, ... ... ... ... салт-сана,
әдет-ғұрып, дәстүрлі заңдылықтарға дейінгі дала ережелері ... ... де ... ... ұстанып,соған негізделіп келген. ... ... ... өмір ... ... ... ... түйенің
қомында» жүріп, өзге ұлт-ұлыстармен тарихи-саяси қарым-қатынаста өзіндік
бет-бедерін сақтап қалудың, ... ... ... ... да ата-баба дәстүріне адалдық емілердің ең негізгі ... ... Соны ... ... ... ... ... жаны
жомарт, құшағы ашық, қолтығы кең, мұраты асыл, арманы ... ... ... қанына біткен ерекше бір қасиеті – оның ... ... ... еді. Оны ... ... ірі ... мен ... Арғысын ақтармай-ақ, XIX ғасырдың ортасында қазақ даласында
ұзақ мерзімді айдауда болған поляк революционері Адольф ... ... ... туралы жазбаларында» ағынан ... ... ... ... қабілетінің кереметтілігіне менің барған сайын көзім
жетті. Олар сөзге дегенде ағып тұр. ... өз ... ... ... Ал ... жақтың сылтауын бет қаратпай, табан астында жоққа
шығарады. Қазақтың қиыннан ... ... ... тауып, сұғынған жерінен
суырып алып, төтесінен төге, төбесінен төне, ... ... ... ... ... ... ... ақылды да нақылды, аталы да
баталы, бейнелі де бедерлі ... мен ... ... ... сөз ... ... ... кетіп таң қалдыратын, жалт бермекте қауып кетіп жарақ
аттайтың, ап-шап етпей алыстан ырғасып, астарлап «үй» деп ... ... ... ... ... ... ... салақтап бос сөйлемей, ... ... ... сарт ... ... ... бәрін есті сөзге
баламай, емеурінінен-ақ екі етпей ... ... ... ... тік
отырмай-ақ жамбастап жатып-ақ жалғыз ауыз сөзбен жайратып салу секілді
шешендіктің шырқау биігі ... ... ... ... құнды дүние,
тәлімдік мектеп.
Бұл бұрынғы қазақ қоғамында тамырын тереңге жайды, бұлжымас дәстүр
болып қалыптасты. ... ... өзі ... ... ... мен
әлеуметтік-тұрмыстық бөліктері болды. Әйелге бала ... үй ... ... міндеттелсе, ер жігітке һәм батырға елін, жерін ... ... мен ... әділ ... ... ... айту тапсырылған. Ал
жақындарына ақиқатты жырлауға парыздалған. «жол – ... ... дау ... ... ... ... еткен ата-бабаларымыз ел арасындағы даулы ... ... төрт ауыз ... ... ... ... Ол үшін әділ билік
жасайтын әйгілі би-шешендер қажет болды. ... ... үшін «жер дауы ... ... деген бітпес даудың дауасын табу қай-қашан да оңай болмаған.
Сол себепті жаны да, қарашасы да от ауызды, орақ ... қара ... ... әділ ... ... ... ... болды және оларды
ерекше қастерледі. ... ... ... ... ... ... ақ ... айырып, істің әділідгіне жүгінген. «Тура биде туған жоқ, туғанды
биде иман жоқ» ... ... сөз ... ... Билердің кесім, бітімі ашық
аспан астында, көпшіліктің көзінше айдан анық жария ... ... ... жең ... ... пара алып пайда көздеу, ырық бермей
ымырасулар атымен болмаған ... ... түп ... етіп ... ... ... ... бірінің қолына ұстата алмаған. ... ... ... ... ... сөз жүйесіне, ой арнасын
аңдап, өзін топ алдында толығымен көрсете алған ... ғана ... ... Ол ... ұлы ... ... «Сот ... деген еңбегінде
былай дейді: «Қазақтарда құрметті би ... ... ... ... да ... ... халықты билеп отырған өкіметтің бекітуімен емес, тек сот
рәсімін терең білетін, одан қала ... ... ... қазаққа ғана
берілген. Би атану үшін қазақ халық алдында әлденеше ... ... ... заң ... ... шешендігін танытатын болған». Мұнан
әрі ұлы ғалым қақзақтың билік айтудағы кейбір ерекшеліктеріне тоқталады.
Оның–билік–мұрагерлік ... де, оған ... ... Бекболат,
Тіленші, Алшынбайларды атайды. Бұл жаппай көрініс алған нәрсе емес дейді.
Айталық, Шорман би Қаржас руынан шыққан ... әрі бай ... ... ... ... ... би ... Шорман 13 жасында жиын топта
топ жарып, дау ... ... ... би» атанып кетеді. Қазақтың рулық
әдет-ғұрыптың бір ерекшелігі – ... ...... даласындағы би
атаулының іске қатысы ... ... ... ... толық құқы бар.
Ол кездері көшпелі тіршілікке байланысты қазақтар басын дау-шарға
салып алғанда, жиі қатынасатын, арадағы кикілжіңі, ... ... ... биінен
гөрі, бейтаныс биге жүгінуді жөн көрген. Шоқан келтірген ендігі бір қызық
ерекшелік ... ... ... егер ... ... ... ... табылмай,
бірақ соның кінәлі екеніне күдік басым болса, онда билер айыпты ... ... ... ... яғни ... ... ант беріп ақтап
алуға немесе айыптауына мүмкіндік берген. 1854 жылғы жаңа заңға ... айта келе ... ... ... ... ... ежелгі билердің соты
баяғы қалпында жүргізіліп келеді». ... ... ... айтқандайын XIX
ғасырдың екінші жартысына дейін қазақ даласында билер соты үстемдік құрып
келген. Патшалық Ресей ... ... рет (1824, 1844, 1854) ... де билер соты халықтың күнделікті ... ... ... ... ең тура да ... ... заң ретінде өз
орнын сақтап қалды. Белгілі орыс зерттеушісі Л.А.Словоохотовтың өзі былайша
мойындаған: «Қырғыздарда ... ... ... ... ... ... ... тірелген жоқ». 1844 жылғы ереженің 59-шы тарауы бойынша ... ... ... құны 50 сомға жетпесе, онда әртүрлі мазмұны бар
шағымдар билер сотында қаралу айқындалған. Сол уақыттың ... ... ... ... келе ... жергілікті халықтың құқық дәстүріндегі «Жеті
жарғы» және басқадай заң ... ... тура ... «Бұл ... ... зерттеуші П.Е.Маковецкий, – қағазға түспесе де
көшпенділер бұл заңдарға ерекше ілтипатпен ... ... ... ... ... ... ... санасу арқылы дана-билер
қалыптасты.
Біздің бүгінгі тілмен ... ... ... ... ... ... осы. Оның өзі адамдардың теңдік, ... ... ... ... ... Адам санасының біртіндеп дамып
жетілуі табиғи заңды құбылыс болса, соған сай ел басқару, билік ... де ... сай ... ... ... Әу басында биологиялық
заңдылықтан туындайтын қара күшпен бағындыру болды. Ол ... ... ... бар: ... ... ...... Адам санасының өсуіне
қатысты қоғамдық қарым-қатынастардың күрделенуіне сай мәселені ақылмен шешу
жүйесі қалыптаса бастады.
Мұның өзі діни наным-сенімдер арқылы ... және ... ... ... өткерді. «Келісіп пішкен тон келте болмайды»-деген қазақ
кеңес арқылы мәселені шешуге ықтиярлы болған. Мұны ... ... деп ... ... ең әділ де ... адамдардың теңдігін шынайы мойындаған
билік жүйесі қазақ ... ... ... ... Ұлы ... ұлан-
ғайыр сапырылыс өмірінде үлкен орын алған билер институтының ... ... ... ... ... ... ... орын
алғандығын көруге болады. Оны ел ... ... ... ... ... ... бірегейі болған Майқы би есімінен ... ... ... түбі бар, түп ... ... би» – деген қанатты сөз ... ... ... би ... ... даналы сөздің де, би біткеннің де
алғашқысы болса керек. «Қазақтың ең алғашқы ... ... ... ... Бұл жойқын күші бар сойқанды ... еді. ... ... рет боданға айналдырған бұл толқын оның тарихи тұлғасын
мылжалап, рухын бұзып, ... ... ... табиғи дамуына көп-көп
кедергі келтірді. Бұл кезеңнің басында атақты Майқы би ... ... ... аңыз ... ол ... ... билер институтының түп атасы
болды. Барлық ... ... бір ... ... ... би
әйгілі қазақ шежіренамасының негізін қалаушы болды, онда ... және ... ... ... табиғи бірігіп-кірігіп
кетті» – деп жазады Қазақстан ... ... ... өзінің «Тарих толқынында» атты кітабында («Атамұра» баспасы,
Алматы, 1999 жыл, 279-280 ... ... ... ... ... ... тек қазақтың ғана емес, ... ... ... ... биі ... ... Атақты тарихшы Рашид-ад-Диннің
«Жамағ-ат-Тауарих» деген кітабында Майқы би Шыңғысханның ақылшысы, оң қолы
болғандығы ... ... би ... ... зерттеулер жоқтың қасы себепті
алып-қашпа, ... ... ... ... ... екі ... би ... дейді. Бірі – Ғайса
пайғамбардың бұрын үйсін ... ... ... ... ...... би Майқы. Ал үшінші аңыздағы Майқы Ноғайлы елі бүлінгенде ... ... ... тарихи қайраткер ретінде айтылады. Қалай болған да ... ... сөз ... ... ... ой ... лақтырған дана, ел
бірлігіне ұйытқы болған көсем адамдар болғанына шүбә жоқ. Ол ... ... ... әңгімелер бар. Майқы би айтыпты ... ... ... ... ... би ... асқанда дүние салған екен дейді. Майқының ... ... ... ... оның айтып кеткен билік, кесім, шешім,
жарғыларын тарата ... ... ... ... ... ... ала болса – ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса – төбедегі келеді»,
«Естіге айтқан тура сөз ... ... ... тең, ... ... тура ... сіңген сумен тең», «Би екеу болса, дау төртеу ... ... ... сөз айтқанша, жүрекке жылуы бар сөз айт», «Хан қасында би
ақылды болса, қара ... кеме ... ... биге ісің ... үйге кісің түспесін», «Хан қарашасыз болмас, дау ... ... ... ... өз ... ... ал». Бұл нақыл сөздерді қай
замандарда қай шешен-би, ақын-жырау өлең сөзіне, терме-толғауына, билігіне
өзек ... ... ... би ... ... бізге өзгермей жетті. «Түгел
сөздің түбі бір – түп ... ... би» ... бабалардан бүгінгі ұрпаққа
жеткен сөзге тоқтай отырып, ... би ... ... ... ... Зерттеуші ғалым, филология ғылымының докторы Нысанбек Төрекқұлдың
құрастыруымен ... ... ... үйінен 2001 жылы жарық көрген
«Даланың дара ділмарлары» атты кітабында Майқы би ... ... ... бар ... Осының барлығы әділеттілікті, ақиқаттылықты, кісілікті
ой өзегіне арқау етуімен ел ... ... ... ... ... мәні ... ... оң ісін жақтау, адами
асқақ құндылықтарды іздеу, соны паш ету және сақтап қалу. Адамның ... ... ... мектебінің тәжірибесі ғасырлар бойы ... ... тән ... базасы да болған. Соның бірі VIIIғ өмір ... ... Оның адам ... ... ... экзистенцалистік
ұстанымы, яғни өлімнен қашу арқылы немесе онымен күресу арқылы өмірдің мән-
мазмұнын ашу пәл ... ... ... ... қалды. Өмірдің мәнін,
адамның мақсат-мұратын белгілеуді іздеген Қорқыт баба «би» болған адам.
Кемеңгер ойшылдықтың иегері. Салыстырып қарар болсақ, адам ... ... ... өткен ғасырдың бастапқы кезеңдерінде қарастырыла
бастағанына көз ... ... дала ... ... ... ... бастау алғандығына еріксіз иланар едіңіз. Қазақ даласындағы билер
институтының кемелденіп, дамуы, ... ... ... ... ... ... тұс келеді. Қазтуған, Шалкиіз, Доспанбет, Жиембет жыраулар ... ... ... найза ұстаған батыр, сөз ұстаған би-шешендер болды. Оған
олардың ... ... ... ... дәлел бола алады. Мұнан кейін
Асанқайғының толғау сөздерімен, ... ... ... ... ... беки ... Бұрынғы би-шешендердің қызметі ауыл арасында
сөз қуып, дау аңдып отыру ... ... ... ... алу ... ... ... алдын алу билерге міндеттелген. Олардың ең басты
қызметі – елді ... ... ... ... ... ... Хан мен
Қарашаның арасына дәнекер болу да солардың қолынан келген. Атақты ... ... ... ... ... ... билерге жат. Ол елі үшін отқа да, суға ... ... Асан ... ... елі үшін Жерұйықты іздеп, сахараны кезеді.
Әр ... ... ... өз ... ... ... танымпаздық, зор
көрегенділік, айқын анықтағыштық, саралай сараптаушылық танытады. Әділ баға
беру – нағыз бидің ғана ... ... ... Асан да, ... де Әз ... ... билері болған. «Ой түбінде жатқан сөз шер толқытса шығады, ... ... тас жел ... шығады», – деген Асанның аталы ... ... ... жоқ.
Сол кездің өзінде Асан бабамыздың ой мен сөздің логикалық ... дөп ... ... оны адам ... қилы ... ... ... сезім иірімдерімен ұштастыра білгендігіне қайран қалмасқа
болмас. Сөз – ойдың ... ... ... ... өзі ... емес пе. «Сөз – ол ... шықпайды. Оны қозғаушы сыртқы факторлар
болады. Соның бірі адам өмірінде аз кездеспейтін қайғы-мұң, запа-шер. Ол ой
теңізін ... ... жаңа ... ... ... ... Оның аты
– сөз». Біз ше айтқанда Асан ата осылай ой тербетіп, үн ... ... ... ... тиіс ... ... ұқсас: ұлы Абай «Ет жүрексіз еріннің айтпа
сөзін» дейді. Хандық дәуірде билердің хан үшін де, ... үшін де ... ... Ханнан қысым көрген қараша билерден әділ билік іздеді, пана
сұрады. Әлсіз елге ... ... ... би ... ... одан өткен
қайғы-қасірет болмаған. Ханы қытыгез болса да, биі әділетті болуын қараша
халықтың өзі сұрады.
Сондықтан да би ... гөрі ... ... ... Биді ... алмайтыны содан. Оны көпшілік қауым өзі ұсынады, өзі шығарады.
Нағыз әділеттік пе, әділеттілік. Шынайы ... ... осы! ... көп ... ... ... ... үрдісіне сай ру тайпалардың
арақатынасында да күтпеген қайшылықтар мен қиыншылықтар бола бастады. ... ... ... жер ... ... ... ... жетіп, ел
басқаруда жаңа тартыстар туындады, ... ... тек ... бастады. Оны сақтаудың түрлі жолдары іздестірілді. Әлеуметтік
әділетсіздік ... ... ... ... ... ... ... күрделеніп,
заң шығару, күш қолдану қажет болады.
Тек басқару ісімен айналысатын әкімгерлік жиі ... ... ... – пара ... ... заңдастыру, әлеуметтік топтарды
шағыстыру, белгілі ру бастарын жеке тұлғаларды қатаң ... іске ... Өзін өзі ... ете ... көшпенділердің материалдық-
эконмикалық дербестігін сақтай отырп, ортақ мақсатқа жұмылдыру оңайға
түспеген. Мемлекеттік ... ... ... үшін ... ... ... Сол себепті де аузына ел қараған аузы алты ... ... рөлі ... ... ... заңдық нормалар өз шеңберінен
шықпай, әркімге бірдей қалпында сақталған жағдайда ғана ... ... ... ... ... ... ... толық келісу ешбір дау-шаршыз
бітіп отырған.
Мұндайда әкімгерлік тұрақты басқару жүйесі өзі қажетсіз болып қалған.
Теңдік пен келісім дәстүрі ... ... ... ... ... ... ... әділеттілікті орнату қашан да оңай болмаған.
Сондықтан да көшпенділер өзддерінің ... ... ... мен ... сай ... ... ... үнемі
жетілдіріп, жаңалап отырды. Соның нақты көрінісі Әз Тәукенің тұсындағы
атақты «Жеті жарғы» әдеп заңы еді. Мұны «Әз ... ... деп ... ... ... ақылдаса отырып жасаған «Жеті жарғы» ... ... ... әлеуметтік тұрмыс-тіршілігіне, қарым-қатынастарына,
моралдық ұстанымдарына қатысты жазылғаны белгілі. Онда елдің бүтіндігін,
түркі халықтарының бірлігін, шаңырақтын ... ... адам ... ... ... тұлғасын асқақтату көзделген.
Осыған байланысты жасалған қылмысқа сай жаза түрлері белгіленген. Осы
«Жеті жарғы» заңымен бірге қазақ ... ... де ... ... ... ... абыройы атты. Соның бірі және ... – Әнет ... Әнет ... ... жж ... өмір ... атақты биі, Алты
алаштын абызы атанған адам. ... тегі ... оның ... ... Әнет
бидің кесімі «Қалқаман-Мамыр» оқиғасына қатысты болса, оның шөбересі болып
келетін Кеңгірбай ... ... ... ... жырында айтылады. Әнет
бабаның бейнесі ұлы ... М. ... ... драмасында тұспалдап
бейнеленген Әнет бабадан кейінгі ұрпаққа ... ... ... ... ... аз ... ... бірі: «Құйрығы жоқ, жалы жоқ құлан қайтып ... аяғы жоқ, қолы жоқ ... ... күн ... Бәрінің де нәрін жоқ,
елім қайтып күн көрер?» деген сөзі. ... ... етіп Алты ... ... Төлебиді бас би еткен заманда әлдекімдер: – Уа, Төле би, біз
сізден ақыл сұраймыз, сіз ... ... ақыл ... – деп ... керек-
ті. Сонда Төле би: – Әнет бабаң бар емес пе? – ... ... Сол ... ... ... ... ... Әнет баба: – Би, сен бұл дүниеде кімге
қарыздарсың? – деп сұрапты.
... ... ... анама қарыздармын, – деп жауап беріпті
Қазыбек би.
– Сосын кімге ... ... Ол мені ... ... оқытты.
– Тағы кімдерге қарыздарсың? – дегенге – ... ... Ол ... жетіп көтере білді. Сосын Әнет баба сіздерге қарыздармын. Сіз мені
көп нәрсеге көзімді ... ... Әнет баба мен ... ... ... де ... ... Әнет Әйтеке бауырына тұспалдап былай депті, ... он лақ, ... ... отыз ... қырық түлкі, елу ноқта, алпыс
ақта, жетпіс желкілдек, сексен селкілдек, тоқсан домалақ көрдім. Жұмбақ
сөздің мәнісін тап ... ... ... – әй ... ... Әнет
баба-ай, бәрі дұрыс қой, бірақ алпыс ақта емес, арқа еді ғой, ... ... ... еді ғой, ... көркем, тоқсан торқан еді ғой, –
депті. Әнет баба шын разы ... ... ... бұл ... ... ... Әнет бабаның жасаған жасының ерекшелігі екен. Қысқасы Әнет би Төленің ... де, ... де ... ... ... ... ... болып, Абылайдың кезінде аттыға жол,
ауыздағы сөз бермеген атақты үш би ... ... Олар – Төле би, ... ... би, Әйтеке би! Бұл үш ... ... ... ... Н.Ә.Назарбаев былай деп жазады: – XYII ғасырдың бірінші үш жүздің
үш ұлы биі – Төле би, ... би және ... би – ... ... бірге «Жеті
жарғы» атты тарихи құжатты қабылдайды. Бұл киелі «жеті» санын нысан ... ... ... ... ... ... ... құқығының кодексі
еді. Осы кезеңнің аяғына таман Қазақ хандығы іс ... ... ... ... ... ... Тағы да сол үш би – ... Қазыбек және
Әйтекелердің күш салуымен халық Бұланты өзенінің бойында ... ... ... ... 1729 жылы Аңырақай даласында қазақ халқының өмірі тәуекелге
тігіліп, бұдан әрі ... екі ... ... ... ... ... биігінде бар қазақтың басын ... тірі қалу үшін ірі ... ... ... ... ... үш ұлы ... – Төле би, Қаз
дауысты Қазыбек би , Әйтеке би де ... ... бар ... ... ... ... Абылай ханның ерліктері сонау қатал заманда қазақ
рухын қайта түлетудің бір алтын діңгегіне айналды. ... гөрі ... бар ... ... та ... ... жатты. Оның ұйытқысы ... ... ... ... ... ... болды. Олар сыртқы және ... ... ... ханмен бірлесіп, ұлтты ... ... ... ... ... елінің бүгінгі тәуелсіздігінің көкбайрағын ... ... ... ұлы ... – осы ұлы ... берген бағасында қазақ халқының бірлігіндей іргелі ел, дүние ... ... ... ... ... ... ... рөлін айқын да әділ
көрсетіп беріп отыр.
Қазақ халқының осы үш биінің қай қайсысы ... өз ... ... болашақ ғасырлардың еншісіне тиесілі болып қала ... ... сөз ... ... Бұларды ел ерекше қадірлеп «Тура
би» деп ... ... ... ... құнды мұраларды зерделеп қарасаңыз
олардың ойлау тәсілінің кереметтілігіне таң ... Олар ... ... ... ... Оны ... адам ... Қазақ ең
әуелі адамның адамдығын сөзге байланысты бағалаған. Сөз ұғар, сөз төркінін
түсінер, оған тоқтар ... ... ... да «Аталы сөзге арсыз
ғана таласады» деген. Ол заманда кісіліктің өлшемі би ... ... ... ... ...... түсінікпен айтар болсақ әрі тергеуші, әрі адвокат, әрі
прокурор, әрі сот болған. ... ... ... ... заңдылығынан
бұрын аталы сөзге сүйенген. «Аз сөз – алтын, көп сөз – көмір» деп ... ... ... ... ... Билер творчествосымен бірге
шешендік өнер де дамыды. Қазақи ойлау ... өмір ... ... ... ... ... шешендікке құрылған. Құрғақ сөз
жарысы емес, ... ой ... Сол ... де ... ... көркемдіктен
гөрі прагматизм басым болды. Би-шешендер ежелден келе ... ... ... ... ... арқа сүйеді. Сол арқылы ел мүддесіне ... ... би ... ... ... сай, оның әлеуметтік-
қоғамдық сұранысына ... ... ... Оны ... ... да. ... ... даласын отарлаудан бастап жаңа қоғамдық қарым-қатынастар
орныға ... ... ... ... жаңа формалары көрініс
беруге байланысты билер қызметіне жаңа өлшем қажет болды. Елді ... ... ... ... ... ... ... өзінің жалпылық
демократиясынан шарасыз айырыла бастады. Рулық, таптық деңгейге құлдырап,
соның жоқшысына айналды. Осылайша жаңа мизам ... ... ... ... ығыстырады. Сөйтіп билер ендігі жерде шешуші күштен айрылды.
Қысқасы, билер белгілі хандық ... ... ... ... заңдылық тұтқасы болды. Сөйтіп XIX ғасырдың екінші ... ... ... ... ... ... жетті. Билік айтудың жаңа
принциптері, тың ... ... ... Абайша айтқанда «Ескі бише отырмын
бос мақалдап». Бұл Абайдың тек сыны емес, өткенге ... ... ... ... ... еді. Абай ... қоғамдық әлеуметтік
қайшылықтардың тереңдеуіне ... ... сай ... ... ... ... жаңа сапалық ерекшеліктерімен көрінді. Қысқасы қазақтың
бұрынғы мемлекет билеу тәртібінен Абайдың қабылдайтыны да, ... бар. Ол ... ... «Әрбір елде старшин басы бір би сайладық. Бұл көп
халыққа ... ... ... ... ... Бұл билік деген
біздің қазақтың ішінде әрбір сайланған кісінің қолынан келе бермейді. Бұған
бұрынғы Қасым ханның қасқа ... Есім ... ескі ... Әз ... ... ... басында күнде кеңес болғанда» жеті жарғысын білмек керек...
Ондай кісі ... ... жаңа ... ... көзқарасы өзі би болғанда
нақты өмірлік практикада ұштасып, әділ ... ... ... ... би ... сайланбағанның өзінде қарапайым халық шындық,
әділдік іздеп, Абайдың ... ... Оған ... ... ... ... ... керек.
Бабалар дәстүрінен бастау алған ақиқат, әділет жолы бізді сол аталар
армандаған ел тәуелсіздігіне жеткізді. Егемен ел ... ... ... ... ... ... жанды. Ұлттық тарихи болмысы
оянды. 1993 жылы 28 ... ... ... ұлы ... еске ... ... ... Н.Ә.Назарбаев: «Қазақ қоғамында осындай біртұтастық
дарытып, ынытымақ орнықтырған ежелгі ереже қағидалардың үлгі-нұсқасы атақты
«Жеті жарғы», дана ... ... ... ... ... «Есім ханның
ескі жолы» деп аталатын жан-жақты байыпталған заңгерліктің ұлы мұрасы ... ... ... ... ... жетістігінің ең кереметтерінің бірі –
билер институты екені даусыз. Билер институты дегеніміз – демократияның
ірге ... ... соны ... ... ... көшпелі өмірдің өзіндік
болмысының, теңдік пен еркіндікті, ... ... ... ... ... ... ... нәтижесі. Бұл – қоғамды басқару
мәдениетінің ең озық үлгісі еді. ... пен ... ... ... негізделіп, ар, иманды ту еткен бабалар дәстүрі жалғасты һәм
жұғысты болғай!
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... 17 ақпан 2005 жылы.
2. «Ғасырлар тоғысында» Н.Ә. Назарбаев
3. Ш. Уәлиханов 5 томдық шығармалар ... 4 том, ... 1985, 87 бет.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Журналистика «Хабаршысының» ғылыми кадрларды даярлаудағы рөлі54 бет
Мұхтар Әуезовтың әдеби-сын еңбектерi7 бет
Қажығұмар Шабданұлы «Қылмыс» романы10 бет
Қазақ елінің қоғамдық ой-санасының даму сипаты17 бет
Қазақстан Республикасының сот билігі статусы4 бет
1.Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері. 2.Түркітанушы қазақ ғалымдарының еңбектері11 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
«АD-AS» үлгісі4 бет
Ақпараттық жүйелер үлгілері жайлы3 бет
Дж.М. Кейнстің экономикалық ілімінің негізгі зерттеу мәселелері туралы мәлімет3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь