Түрік және қазақ тілдеріндегі шылаулар

ЖОСПАР
КІРІСПЕ
I. ТАРАУ 1.1. Түрік және қазақ тіліндеріндегі шылаулар және олардың ерекшеліктері
1.2. Шылаулардың түрлері

II. ТАРАУ 2.1. Түрік тілі мен қазақ тіліндегі септеулік шылаулар, олардың жасалуы жағынан түрлері және қолданылуы
2.1.1 Қазақ тіліндегі демеуліктер
2.2. Түрік тілі мен қазақ тіліндегі жалғаулық шылаулар, олардың жасалуы жағынан түрлері және қолданылуы
2.3. Түрік және қазақ тілдеріндегі шылаулар арасындағы ұқсастықтары мен айырмашылықтары

ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        Тақырыбы: “Түрік және қазақ тілдеріндегі шылаулар”
ЖОСПАР
КІРІСПЕ
I. ТАРАУ
1. Түрік және ... ... ... және ... ... ... ТАРАУ
2.1. Түрік тілі мен қазақ тіліндегі септеулік шылаулар, олардың
жасалуы ... ... және ... Қазақ тіліндегі демеуліктер
2.2. Түрік тілі мен қазақ тіліндегі жалғаулық шылаулар, олардың
жасалуы жағынан түрлері және қолданылуы
2.3. Түрік және ... ... ... ... мен ... ... ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Қазақ тілінің грамматикасындағы ең күрделі мәселелерінің бірі –
көмекші сөздер. ... ... ... ... бар сөз ... мағынасы жағынан да, сөйлем мүшесі болу, сөз тіркесі сыңары болу
жағынан да үлкен айырмашылығы бар ... ... Олар ... ... тек ... мағынасы бар сөз таптарымен түйдекті тіркес құрау
ыңғайында қаралатыны белгілі. А. ... Қ. ... М. ... ... Т. ... Р. Әміров, В. А. Исенғалиева, Ф. Кенжебекова, Қ.
Қадашева, т.б. ... ... ... ... ... шығу ... ... құрауы, кейде олардың синтаксисіне аздап болса да назар
аудара ... ... ... ... ... бірі – ... ... мазмұндары жағынан да, ішкі формалары жағынан да, ... ... да ... ... ... төркіндерінен біржола кол
үзіп, әрі осы аталған үш белгі жөнінен де ... ... ... ... ... ... және жалпы көмекші сөздер тобына
негізгі ұйытқы ... ... ... Шылау сөздер есімдерге де, етістерге
де жақындаспай, өз алдына оқшауланып, жеке топ ... ... ... де ... ... ... солғындап,
өздеріне тән әуелгі дербестіктерінен айрылып көмекші ... ... ... ... оларды практикалық тілде аса жиі қолданылуы
арқасында туған ... ... ... әсер ... ... ... ... А. К. Федоров: “Выражение предикативных
атрибутивных и обстоятельственных синтаксических ... ... ... деп, ... тек ... ... сөз тіркесінде де, сөйлем мүшесінде де қатысын ... ... – сөз бен ... ... ... мен ... араларын
байланыстыру, құрастыру үшін қолданылатын, өздері тіркескен сөздерінің
ұғымдарына әр қилы реңктер ... ... ... тұлға жағынан
тиянақталған, лексика-грамматикалық мағынасы бар сөздер. Шылауларда аз ... ... ... нышанасы болады, ал шылаулардың бойындағы
қалыптасқан негізгі қасиеті – грамматикалық ... ... ... ... лексикалық мағыналарына қарағанда әлдеқайда басым
болады. Сол мағыналары олардың өзі үшін ... ... тән ... ... грамматикалық мағыналарын толық қамти алмайтын ... ... ... ... ... ... да шылаулар өз алдына жеке-
дара қолданылмай, тиісті сөз тіркестерінің белгілі бір ... ... ... жетегінде қолданылады.
Шылаулар туралы зерттеулерді қорытындылау барысында мынаны
аңғаруға болады. ... ... жеке сөз табы ... ... ... ... барабар деп білетін ғалымдар бар екені
белгілі. Шынында қосымша және шылау екеуін ішкі ... ... ... қолданылуы жағынан да бір деп айтуға келмесе керек. [36.10]
Түрік тілінде шылаулардың қалыптасуы, ... ... ... жеке қарастырылуды талап ететін мәселелердің бірі. Осы себептен түрік
тілінде қолданылып отырған ... ... үшін ... ... зерттеу жұмысында түрік тіліндегі шылауларды ғана емес, сонымен
бірге қазақ тіліндегі шылауларды ды да қарастырамыз.
Зерттеу өзектілігі: ... және ... ... арасындағы шылаулардың
ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтау бұл зерттеу жұмысының өзекті
мәселесі болып ... ... және ... ... ... ... ұсынған
тұжырымдар мен қорытындылады мектептер мен лицейлерде өтілетін ... ... ... ... пайдалануға болады.
Зерттеу жасаудың басты мақсаты: қазақ және түрік тілдеріндегі
шылаулар, ... ... мен ... екі ... ... және ... ... салыстыра келіп дұрыс бір пікір беру.
Зерттеу жұмысында қолданылатын әдістер:
1. салыстырмалы әдісі, себебі екі тіл ... ... ... ... ... анықтаймыз.
2. анықтама беру
3. түсінік беру
4. жүйелеу әдісі
5. мысалдар беру
Шылау сөздер өздері тіркескен негізгі ... ... я ... я ... оларға әр қилы реңктер жамап, айқындай
түсіп отырады. Ал шылау сөздердің тиісті тіркестерде айкындалатын ... ... ... ... лексика-грамматикалық мағыналары болып
есептеледі.
Диплом жұмысының құрылымы: Диплом кіріспе, бірінші тарау, екінші
тарау және ... ... ... ... ... және ... ... және олардың ерекшеліктері, ... ... ... жатады. Ал екінші тарауға “түрік тілі мен қазақ тіліндегі
септеулік ... ... ... ... түрлері және қолданылуы”,
“қазақ тіліндегі демеуліктер”, ... тілі мен ... ... ... ... ... жағынан түрлері және қолданылуы”, “түрік және
қазақ тілдеріндегі шылаулар арасындағы ұқсастықтары мен ... ... ... ... және ... ... шылаулар және олардың
ерекшеліктеріне тоқталайық.
I. ТАРАУ
1.1. Түрік және қазақ тіліндегі шылаулар және олардың ерекшеліктері
Сөз ... ... ... ... белгілері, сатылы
байланыстары мен даму жүйесі бар. Тілдегі осындай сөз таптарының бірі –
шылаулыр. ... сөз табы ... ... ... ... деген
пікірдің бары шындық. Бірақ бұл жалпы тілдерге ортақ пікір ме, ол жағы ... ... ... және ... тіл ... ... ... зерттеулерін ашық
қарастырған болсақ, әрбір тіл маманы ... және ... ... ... пікірлер берген. Түрік тілінің шылаулары туралы Tahsim Bangıoğlu
“yardımcı kavramlara karşılık oldukları ve ancak sözün ... ... kurmaya ... için katma ... ve ... ”,
Muharrem Ergin “anlamları olmayan, sadece gramer görevleri ... А. Н. ... ... ... ... ... ... сөз бөлшектері”, Oya Adalı “görevsel, özgür, öncül biçim birimleridir”,
деген ... ... ... және ... ... ... үшін бірдей анықтама
бере аламыз. Себебі екі тіл де бір тектен шыққан болатын. ... екі ... жеке ... мағынасын анықтай алмай, сөйлем ішінде ... ... ... ... бір лексика-грамматикалық сипатын
байқаймыз. Шылаулар ... ... ... ... ... атқарады. Ал
шылауларды сөйлемнен алып тастайтын ... ... ... ... ... ... ... тым бұзылып кететінін көреміз.
Түрік тіліндегі шылаулардың ерекшеліктері:
1. Tek başlarına alamları yoktur (Бөлек ... ... ... anlam ilgileri ... cümleye değişir (Тіркесіп
жасалатын мағыналары сөйлемге байланысты өзгеріп ... Аnlam ilgisi ... ... ve öbekler ... ... ... gibi ... Кazandıkları anlam açıkça görülmeyen ama sezilen bir anlamdır.
5. Edatların anlamlarını değil, görevlerini ... ... ... ... ... аламыз)
/Sabahtan akşama kadar, para kazanmak için ayı gibi calıstı./
6. Edatlar genelde öbek kurarlar ... ... ... ... kadar işim var./ /araba ile ... ... ... Kimi edatlar cümle sonunda yer alibilir (Кейбір шылаулар сөйлем
аяғында кездесе алады):
/Yarın kar yağacak gibi/.
Қазақ тіліндегі шылауларға тоқтасақ, төмендегі ... ... ... ... ... ... ... болмайды.
2. Шылаулар толық мағыналы сөздердің жетегінде қолданылып, ... әр ... ... ... ... ... сөз бен ... сөйлем мен сөйлемді сабақтастыра ... ... ... ішінді синтаксистік қызметіне қарай жеке сөйлем мүшесі
бола алмайды.
5. Шылау сөздер түрленбейді, басқа сөз таптарынан ... ... Олар ... ... ... кету негізінде қалыптасқан
көмекші сөздер.
1.2. Шылаулардың түрлері
Шынында да ... ... тілі ... ең маңызды
тақырыптарының бірі. Себебі осы бөлімде (тақырыпта) түрлі классификацяларға
бөлінуін көреміз.
Әрине көптеген тіл ... ... ... бар. ... әр ... ... ... жатыр. Бірақ түрік грамматика
кітіптарында зерттеушілер тарапынан нақты бір көзқарас жоқ.
Енді ... осы ... ... көрсетейік. түрік
тілінің грамматика кітаптарында шылаулар топтарға бөліну жағынан екі ... ... ... бар ... зат ... сын ... етістік
сияқты. Екіншісі – көмекші сөздер. Muharrem Ergin шылауларды көмекші сөздер
табына жатқызады. Шылауларды зат есімнің түрлендіруші жалғауларына ... ... ... және ... деп ... грамматика кітаптарына сүйенсек, edat бөлек, unlem ... ... bag ... ... бөлек берілген.
Шылау түрлеріне келетін болсақ, Muharrem Ergin ... ... 1. ünlem ... ... ... 2. bağlama ... 3. son çekim edatları (септеуліктер). Vefa ... Öztürk ... тіл ... ... ... жағынан :
1. sözlük edatlar (cөздік қалыпта кездесетін ... ile, ... sanki, diye, üzere, ... Kapıyı ... ... gibi sesiyle bizi ... ek edatlar ... түрінде кездесетін шылаулар): -ce, -e,
-den, -si, -imsi.
Мысалы: Arabayı deli-ce kullanıyor.
Utancım-dan kıpkırmizı ... ... ... eklerle ... edatlar ... ... ... келетін
шылаулар): -e kadar (dek, değin, karşi, doğru, göre); -den ... başka, beri, öte, sonra, önce, yara, içeri, ... Sen-den başka herkes ... ... үшке ... ... Vefa ... мен Melahat Öztürk шылаулардың ... ek edatlar ... ... ... ... деп ... ... да, шылаулар да бөлек тұрғанда мағына бере алмайды. ... ... ... ... [Vefa ... Melahat ... ... Ankara, 1997]
Mehmet Hengirmen шылаулар туралы: ilgeçler, bağlaç, ünlemler’ді
бөлек бөлек алып, сөз ... ... Ал Tahsim ... ... takı атын ... және ... Tahsim ... Muharrem
Ergin, Mehmet Hengirmen өзінше бөледі.
Tahsim Bangıoğlu ... ... ... сөздерді
қолданылғаны үшін шылауды takı’мен белгілеген. Осы жерде ... ... ... Takılar төрт ... ... ... Табыс септігін қажет ететін Takılar: eve kadar, kum gibi, çocuk
gibi;
2. Барыс септігін қажет ететін ... eve dogru, havaya ... ... ... ... ... ететін Takılar: namazdan önce, tatilden
sonra, dünden beri;
4. Adı Katkı olan Takılar;
Ал Bağlamlar болса:
1. Turkçe asıllı ... de, ile, kim, ancak, yalnız, ... ... ... yine, ya da, bunun gibi,bir yandan;
3. Yabancı asıllı bağlamlar: ve, fakat, ama, çünkü, hatta, eğer
деп үш түрге ... ... қоса Tahsim ... ... 12 ... ... ... Ulama bağlamları: ile, ve, de, hem…hem, ne…ne;
2. Ayırtlama bağlamları: ya, yahut, yada, veya, ... ... ... ama, fakat, yalnız, ancak, bununla;
4. Anlaşma bağlamları: bir…bir, bazen… bazen, kimi… kimi;
5. Üsteleme bağlamları: hatta, bile, ... hem, ... ... ... yani, demek ki, oyle ... Salt ... ki, kim, ... Yer verme bağlamları: gerçekten, halbuki, oysa;
9. Sebep bağlamları: çünki, zira, ki;
10. Sonuç bağlamları: buna göre, bundan dolayı, bunun üzerine;
11. Amaç ... diye, ki, kim, ... Şart ... eğer, yoksa [Tahsim ... ... 2000, s. 391-393 ... Hengirmen қөзқарасына сүйенсек, шылауларды ... ... ал ... ... топ деп көрсетеді. “Yani ilgeçler, ilgi
kurdukları sözcüklerden önce gelir. Bu durumda ilgeçler kendilerinden ... ... belirli ad durum ekleri ... ... Bu ... dörde ... деп Tahsim ... айтқандандай ilgeçler былай
бөлінеді:
1. yalın durum isteyen ... gibi, için, kadar, ile ... ... ... ... ... yönelme durumu isteyen ilgeçler: göre, kadar, karşı ... ... ... ... çıkma durumu isteyen ... önce, sonra, dolayı ... сөзбен тіркесетін септеуліктер);
4. tamlayan durumu isteyen ilgeçler: için, kadar, gibi, ... ... ... тіркесетін септеуліктер). [10. 97]
Жалғаулықтар болса, қалпы жағынан ерекшеліктеріне қарай мынандай
топтарға ... Yalın ... ve, ile, ... ... ... üstelik, yalnız
3. Birleşık bağlaçlar: öyleyse, oysa
4. Öbekleşmiş bağlaçlar: halbuki, bundan dolayı [10. 98]
Бір жағынан Muharrem Ergin шылаулырды үш ... ... 1. ... 2. bağlama ... 3. son çekim ... ... ... ünlem
edatların беске бөліп көрсетеді:
a) seslenme edatları
ә) sorma edatları
б) gösterme edatları
в) cevap edatları
г) ünlemler
Жалғаулықтардың да бес түрін ... ... ... ve, ... ... ... veya, yahut;
б) Karşılaştırma edatları: hem…hem, ne…ne, da…da;
в) Cümle başı edatları: eğer, ancak, çünkü, yoksa;
г) Sona gelen edatlar (küvvetlendirme): daki, ise, ki, bile ... де ... ... ... топтарға бөледі.
Біріншіден, септеуліктерді қолданылуына қарай бөледі:
1. Isimlerin yalin, zamirlerin genitive hali ile birleşenler: ... benim il ... Yalın hali ile ... baş üzere, onü sıra, taş diye gibi;
3. Datif hali ile birleşenler: eve kadar, bana göre gibi:
4. Ablatif hali ile ... bundan dolayı, benden önce ... ... ... ... ... Vasıta ve beraberlik edatları: ile, birle.
2. Sebep edatları: için, üzere, dolayı.
3. Benzerlik edatları: gibi, bigi, ... ... ... başka, özge, ... Miktar edatı: ... Diğer hal ... göre, ... Zaman edatları: beri, önce, evvel, böyle,sonra.
8. Yer ve yön edatları: kadar, karşı, doğru [9. 344]
Түрік тідінің ... ... ... классификацияларға
бөледі. Түрік тіл білімінде тіл маманы Мұхаррем Ергин ... бір ... ... Бұл ... ... ... Себебі одағайлар –
қуану, қорқу, жындану, таңғалу сияқты сезімдерді білдіретін, ... тым ... ... ... ... шылау түрлері үшін мына үш түрді
көрсетіп (çekim, bağlaç, ünlem), unlem’ді шылаудың бір түріне қосады. Бірақ
тілші Mustafa Hakki Kurt ... бұл ... ... ... шылауларға тек
септеуліктерді (çekim edatları) жатқызады. Bağlaç ve ünlemi ... ... ... ... деп ... [8. 35]. Түрік тілінде ... ... ... бір ... жатқызады. Бірақ қазақ тілінде
одағайлар бөлек сөз ... ... Біз ... ... деп ... тіліндегі шылаулар туралы сөз қозғасақ, қазақ тіл
мамандары Ахмеди Ысқақов, ... және ... ... Е. Жанпейісов,
К. Хұсаин, А. Жүнісбек, С. Исаев, А. Айғабылұлы, М. ... Р. ... ... Ш. Бектуров, С. Кенесбаев, А. Аханов сияқты тілшілер ... ... ... Осы ... бәрі ... ... ... атқаратын қызметі жағынан үшке бөлінетінін айтады: 1. ... ... ... ... ... 3. ... karşılığı yoktur). Бірақ кейбір тілшілер кітаптарында осы ... ... ... ... тіліндегі септеуліктер бірнешеге бөлінеді:
1. Түбір не негіз тұлғалы сөзбен тіркесетін септеуліктер немесе
атау септікті ... ... (yalın durum isteyen ... сияқты, сайын.
2. Барыс септігіндегі сөзбен тіркесетін септеуліктер (yönelme
durumu isteyen ilgeçler): дейін, шейін, қарай, таман, ... ... ... ... ... ... (çıkma ... ilgeçler): гөрі, бері, кейін, соң.
4. Көмектес септікті ... ... ... (tamlayan
durumu isteyen ilgeçler): қатар, бірге.
Осымен бірге Қазақ тілінде М. Балақаев, Т. ... А. ... тіл ... септеуліктерді мағынасына қарай (Түрік тіліндегі
Muharrem Ergin ... ... ... бөледі:
1. Мезгіл-мекен мағынасындағы септеуліктер: дейін, ... ... ... Амал ... септеуліктер: бірге, қабат, қатар;
3. Мақсат мағыналы септеуліктер: үшін, деп;
4. Қатыстық мағыналы септеуліктер: туралы, жөнінде;
5. Теңеу, толғау мағыналы ... ... ... ... ... ... грамматика кітаптарында былай
бөлінеді:
1. Ыңғайластық жалғаулықтар
2. Талғаулықты жалғаулықтар
3. Қарсылықты жалғаулықтар
4. Себептік жалғаулықтар
5. Салдарлық жалғаулықтар
6. ... ... ... М. ... А. ... осы ... ... да кітаптарында шылауларды тура осылай бөледі. Бірақ С. Кеңесбаев
жалғаулықтарды төрке, Ш. ... М. ... ... А. ... А. ... жалғаулықтарды бірінші үлкен екі топқа
бөледі:
a) Салаластырғыш ... Олар ... жеке ... мен ... және ... ... ... да, солардың өзара
байланысу жолдары мен қатынастарын көрсетеді.
ә) ... ... Олар тек ... ... жай сөйлемдерді бір-бірімен жалғастырып байланыстырып, солардың
арақатынасын анықтап көрсету үшін жұмсалады.
Содан кейін осы екеуін ... ... ... ... ... ... бөлінеді:
1. Ыңғайластық жалғаулықтар: мен, бен, пен, және, тағы, әрі, да,
де, та, те, әм;
2. Талғаулықты жалғаулықтар: әлде, ... я, ... әки, ... ... не болмаса, мейлі;
Cабақтастырғыштарды алтыға бөліп көрсетеді:
1. Қарсылықты жалғаулықтар: бірақ, алайда, әйтсе де, әйткенмен,
сүйтсе де, ... да, ... ... ... ... Себептік жалғаулықтар: себебі, өйткені;
3. Салдарлық жалғаулықтар: сондықтан, сол себепті;
4. Шарттық жалғаулықтар: егер, егер де, ... ... ... ... ... ... жалғаулықтар: ал, ендеше, ал ендеше, олай болса;
А. Серғалиев, А. Айғабылов, О. ... Н. ... ... ... ... да оған ... Бірақ А. Серғалиев шылаудың
айқындағыш түрі, Н. Оралбаева мен Ш. Бектұров шылаудың ұштастырғыш түрі ... ... ... ... ... ... тіліндегі ең соңғы
зерттеулерге сүйенсек жалғаулықтарды алтыға бөлеміз:
1. Ыңғайластық жалғаулықтар
2. Талғаулықты жалғаулықтар
3. Қарсылықты жалғаулықтар
4. Себептік жалғаулықтар
5. ... ... ... ... тіліндегі демеуліктер бойынша тура осы ... бар ... ... ... ... Ш. Бектұров демеуліктерді:
1. Сұраулық: ма, ме;
2. Шектік: ақ, ғана;
3. Лептік: -ақ, -ау;
4. Күдіктік: мыс, ғой, ... төрт ... ... А. ... ... Сұраулық: ма, ме;
2. Күшейткіш: -ақ, -ау, -ай;
3. Нақтылық: қой/ғой;
4. Шектік: қана/ғана;
5. Болжалдық: -мыс, ... ... ... тұрмақ;
деп алты түрін көрсетсе [2. 26], А. Серғалиев, А. Айғабылов демеуліктерді:
1. Сұраулық
2. Күшейткіш
3. Нақтылық
4. Шектік
5. Көңіл-күйге ... ... ... ... демеуліктер деп бөледі. [7. 69]
Н. Оралбаева мен А. Әбілқаев болса сұраулық, мағыналық демеуліктер
тілек мағынасындағы демеуліктер, тежеу ... ... ... ... ... ... демеуліктер, сенімсіздік,
кекесін мағыналы демеуліктер деп алтыға бөледі.[6. ... ... ... ... ... Сұраулық демеуліктері;
2. Күшейткіш демеуліктері;
3. Шектеу демеуліктер;
4. Болжалдық демеуліктері;
5. Болымсыздық ... ... ... ... ... ... ... (екеш).
Қазақ тіліндегі демеулік шылауладың түрік тілінде аудармасы жоқ.
Бірақ профессор, доктор Necmettin ... “Turk dilinde ... ... ... және қызметіне қарай осылай бөледі:
1. Çekim edatları
2. Bağlama edatları
3. Kuvvetlendirme edatları
4. Karsılaştırma-Denkleştirme edatları
5. Soru edatları
6. Çağırma-Hitap edatları
7. Cevap edatları
8. Ünleme ... ... ... Tekkerrür (tekrarlanmak, yinelenme) edatlar [5. 56].
Шылаулардың осы түрлерінен біз ... ... ... шылауларын (soru edatları) қазақ тіліндегі демеуліктерге жатқыза
аламыз.
Профессор, доктор Necmettin Hacieminoğlu шылаудың ... бір ... ... күшейткіш (kuvvetlendirme) және ... ... ... ... ... ... болып саналыды. Ол үшін түрік тілінде
демеуліктер тым жоқ деп айтуға болмайды. Бөлек бір тобы ... ... ... ... Мысалы: da/de күшейткіш шылаулары – Mal da yalan,
mulk de yalan. ... ... ... ... ...... да, жұбататын
сөз (Момышұлы). Арманын да, азабын да, қуаныш, қайғысын да әнге ... ... ... (М. ... ... ... ... шылаулыры қазақ тілінде ма/ме,
ба/бе, па/пе деп беріледі. ... ... ... ... ба? ... unutmadin mi? Тағы да бір мысал, Vefa Gökçen мен Melahat Öztürk
кітабындағы sözcük ... ... ancak және yalnız ... қазақ
тілінің демеуліктеріне жатады.
Мысалы: Bu kapı ancak bu anahtarla ... есік тек қана мына ... ... yalnız sen ... сен ғана ... ... тіл мамандарының арасында да шылауларды ... ... ... ... ... ... Әрине әр зерттеушінің
өзіндік ойы бар. Түрік тілінде демеуліктер сияқты ... топ ... тек қана ... тіліндегі демеулік шылаулырды қарап өтейік.
II. ТАРАУ
2.1. Түрік және қазақ тілдеріндегі септеулік шылаулар, олардың
жасалуы жағынан қолданылуы және түрлері
Екі ... ... ... үшін ... ... бере ... өздеріне тиісті септік формаларындағы атауыш сөздермен
тіркесіп, ... ... ... бағыныңқылық, мекендік, мезгілдік,
ортақтық қатынасты білдіреді де, ... ... ... ... ... ... Кононов септеулік шылауларлар септеулік шылаулар сөйлемде есім
мен етістік арасындағы синтаксистік қатынасты білдіреді. Сондықтан ... ... ... ... Яғни ... ... толықтырады,
нақтылайды, сонымен бірге синтаксистік қатынаста септік жалғаулары ... ... ... ... ... [4. ... септеуліктер: gibi, için, kadar, ile, göre, üzere, önce,
evvel, sonra, doğru, karşı, rağmen, beri, gayrı, dolayı, ... ... sanki, dek, denli, ... Marat bizi evimize kadar uğurlaıi.
Марат бізді үйімізге дейін шығарып салды.
Çoktan beri seni gormedim.
Көптен бері сені көрмедім.
Септеуліктерге жіктік, ... және ... ... ... Жалғанған жағдайда септеуліктер есім ... ... ... ... ... ... кейін тұрады. Бұл жағдайда
септеуліктің алдында тұрған сөз септік жалғауын қажет етіп ... ... олар ... бөлінеді:
1. Түбір тұлғалы сөзбен тіркесетін септеуліктер (Yalın ... çekim ... ... ... ... ... ... тәрізді, түгіл,
құрылым, үшін, сайын, салсақ, сынды, бойы, ... ... ... gibi, için, kadar, ... ... ... сөзбен тіркесетін септеуліктер (Yönelme Durumu isteyen
çekim edatları);
Қазақ тілінде: дейін (шейін), таман, тарта, жуық, қарсы.
Түрік тілінде: göre, kadar, karşı, doğru, değin, ... ... ... ... ... септеуліктер (Çıkma Durumu
isteyen çekim edatları).
Қазақ тілінде: бері, бұрын, әрі, басқа, соңб ... ... ... шет, ... аса, ... ... былай, батыр.
Түрік тілінде: önce, sonra, dolaıi, dısarı, başka, beri, ötürü.
3. Көмекші септігіндегі сөзбен тіркесетін ... ... isteyen çekim ... ... бірге, қатар.
Түрік тілінде: için, kadar, gibi, ile.
Қазақ және түрік тілдерінде септеуліктер қызметіне және мағынасына
қарай жетіге бөлінеді:
1. Амал ... ... ve ... çekim ... ile, birle.
2. Мақсат мағыналы септеуліктер.
Sebep çekim edatları: için, dolayı, ötürü, diye.
3. Теңеу-талғау мағыналы септеуліктер.
Benzerlik çekim edatları: gibi, tek.
4. Başlık çekim ... ... ... Miktar çekim edatı: ... Zaman çekim ... beri, önce, evvel, böyle, ... Yer ve yön çekim edatları: kadar, değin, dek, karşi, ... sıra, içeri, ara v. b. Бұл ... үш топ ... ... ... ... септеуліктеріне жатады. Осы жерден екі тілде септеуліктерді
бірдей топтарға бөле ... ... және ... ... септеуліктердің сөйлем ішінде
қолданылуына мысалдар келтіріп, ... бір ... ... ... ...... ... СЕКІЛДІ).
Бұл септеулік атау септігінде тұрған сөздермен ... ... ... сөздерге ұқсату, теңеу мағынасын үстейді.
Мысалы: Jazira, tilki gibi kurnaz kiz.
Жазира – түлкі сияқты қу қыз.
Saçları kar gibi ... қар ... ... ... Gibi ... ... әртүрлі қызметтер атқаратын тіркестер
құрайды:
a) Gibi шылауының құрған ... ... ... сын ... ... gibi sesiyle bizi ... gibi bir hali vardi.
ә) Тіркес етістіктің мағынасына әсер етіп тұрса үстеу ... gibi gelen sel gibi ... gibi üstüme ... Зат ... ... ... жағдайда септеуліктер зат есім
қызметін атқарады:
Onun gibisine rastlamadım.
Onun gibisinden başka ne ... millet ne ... sizin ... çekiyor.
2. Gibi шылауы баяндауыштан кейін келсе ... ... ... içecek gibi yaptı.
Duşecek gibi oldu.
4. Gibi шылауы тіркестің ортасында болған ... ... ... ... ... әртүрлі сөйлем мүшелері (бастауыш,
толықтауыш) қалыптасады.
Gül gibi yüzü ... ... ... sanki сөзі gibi ... шылауының орнына қолданыла
алады. Бірақ бұл жағдайда gibi ... ... ... ... susuz kalmış ... ... susuz kalmış çicek gibiydi. (yalnış)
• -ca, -cesine,- si, ... -cileyin сын есім ... ... ... ... ... garip ... (benim gibi).
Arabayı delicesine sürüyordu (deli gibi).
• Kadar шылауы gibi ... ... ... теңеуде алмастыра
алады:
Pamuk kadar beyaz elleri vardı.
Ateş kadar ... ... gibi ... ... ... ... ... секілді
деп беріледі. Екі тілде де бұл шылаулар бірдей мағынаға ие.
Бірақ gibi шылауы түрік тілінде атау септігіндегі ... ... ... ... зат ... ... ... тіркесе келіп ұқсату,
теңеу мағынасында қолданылады.
Қазақ тілінде сияқты шылауы кейде ... ... ... ... ... ... Қазіргі шешілмей тұрған түйін сияқты үлкен кесірлі ... ... ... қауымшыл шалдар сияқтанбай, қазіргі қасында
отырған бірен-саран ... ... ... ұзақ ... ... екі ... gibi – ... шылаулардың қолданылуында біраз
өзгешеліктер бар.
IÇIN – ҮШІН
Біз бұл шылаудың қазақ тілінде де, ... ... де ... ... аламыз. Бұл шылау зат есімдермен атау ... ... ілік ... ... ... Için ... әдетте себеп,
мақсатты білдіреді.
Мысалы: Derslere katılmadıgı için sınavdan geçemedi.
Сабаққа қатыспағаны үшін эмтиханнан өте алмады.
Amacina ... için elinden geleni ... жету үшін ... келгенін жасады.
Қазақ тілінде үшін шылауы себепті білдіргенде тәуелдік формадағы
зат ... және ... ... ... ... ... ... үшін, адамгершілігі үшін, айтқаны үшін.
Түрік тілінде üzere сөзі мақсатты білдіріп için шылауының ... gitmek üzere yola cıktım (için). –e ... ... ... kitabı kardeşim-e aldım (için).
“-e göre” шылауы да кей-кезде için ... ... ... göre iyi bir tatildi ... ulacı да ... ... için ... орнын алады және
“ne?” сұрау есімдігімен тіркесе келіп сұраулық үстеуді білдіреді:
Sana ne diye ... ki? (ne ... edatı ... soru zarfına yanıt olur; ama zarf tümleci
kurmaz.
a) Öbeğin ortasındayken özne, nesne, dolayı ... ... ... için ... kitabı getirdin ... ... Öbeğin sonunda olduğu zaman “edat tümleci” kurar:
Bu kitabı okuman için verdim.
(edat tümleci)
c) Kurduğu öbek, cümlenin yüklemi olabilir:
Tum bu çabalar sizin ...... ... бұл шылау зат есімдермен атау септігінің, үстеулермен
ілік септігінің жұрнақтарымен тіркеседі: dağlar ile, yaşlar ile, kitap ... ... ... ... бас ... (і) ... көп ... тіркесетін сөзбен
бірге жазылады.
Мысалы: çocuk ile > çocukla, kale mile > kalemle
Дауысты дыбысқа аяқталған сөздерге жалғанғанда ile’нің ... ... ... ... (у) ... ... arkadaş ile > ... ile > nineyle
Ile edati, beraberlik, birliktelik, araç, alet,durum ve ... (Ile ... ... ... ... жағдай және себепті
білдіреді).
1. Sözcükler arasında araç ilgi kurar (Сөз бен ... ... ... ... ... uçakla gittik.
Алматыға ұшақпен бардық.
Kağiti makasla kesti.
Қағазды қайшымен кесті.
Іс-қимыл атқарушыны да білдіреді:
Мысалы: Hediyeyi Muratla ... ... ... Öznenin eylemi kiminle yaptığını bildirerek birliktelik ilgisi
kurar (Іс-қимылдың кім арқылы іске асырылғанын көрсетеді):
Мысалы: Saule, kardeşiyle gelmis.
Сауле бауырымен ... ... ilgisi kurar ... ... қорытындысын
білдіреді):
Мысалы: Haberin gelmesi-y-le köyde huzursuzluk arttı.
Хабар келісімен ауылда алаңдаушылық артты.
4. Genellikle soyut kavramlara birleşerek eylemin durumunu ... ... kurar ... ... ... бірігіп
келіп, етістіктің жай-күйін білдіретін үстеу жасайды):
Мысалы: Çocuğun üzüne özlem ile baktı (özlemle).
Баланың бетіне ... ... ... ile” шылау тіркесі үстеу қызметін атқарып тұр.
Түрік тілінде ile шылауына қызметі жағынан “ve” сөзі ... ... ... ... ... қызметін атқарады.
Мысалы: Hande Hanım ile Ali Bey, ... en ... ... ... түрі ... жұрнағы арқылы жасалады.
Мысалы: Ankara’ya parasiz gitti.
Бірақ ile шылауы жалғаулықтардың қызметін ... ... ... түрі ... ... ... және ... тілдерінде ile шылауының
қолданылуы әр түрлі.
Қазақ тілінде түрік тіліндегі ... ile ... ... ... ile ... ... ... “арқылы” деген сөзбен беріледі. Бұл
шылау ешқандай жағдайда сөзге ... ... Kapıyı ... ... кілт ... ... ... шылауы сөйлем ішінде бөлек жазылады. Бірақ қазақ
тілінде бұл сөйлемді:
“Есікті кілтпен ашты”, деп ... осы ... “ кілт ... ... деп бірге жазуға болатынын көріп тұрмыз. Бірақ бұл жерде
бірге жазылған –пен шылау емес, септік ... ... ... ... ... ... “арқылы” шылауының орнына септік
жалғаулары келіп, шылау қызметін атқарады.
Мысалы: Мадина ауылға демалу үшін кетті.
Мадина ауылға демалуға кетті.
Бұл сөйлемде ... ... ... ... ... ... де
қолдана аламыз. “үшін” сөзі және “-ға” жалғауы бірдей мағына беріп ... ... ... олар ... келмейді.
Мысалы: Ол ағасы арқылы оқуға түсті.
О ağabeyinin yardımıyla okulu ...... ... ... ... ... жалғауымен ауыстыра алмаймыз. Осы
жерде “ағасы арқылы” тіркесі “ағасының көмегімен” деген мағына беріп ... ... ile ... әрі септеулік, әрі жалғаулық болып
қолданылса, қазақ тілінде “арқылы” шылауы тек септеулік болып ... ... ... тілінде септеулік септеулік қызметін ... ... ... ... “мен, бен, пен, және” шылауларымен
беріледі.
ÜZERE – ҮШІН
Бұл шылау кейбір етістіктермен тіркес құрып, için шылауының ... ... ... ... шарт ... ... Yarın getirmek üzere bu kaseti ... (шарт).
Pikniğe gitmek üzere akşamdan hazırlanmıştık (мақсат).
Çalışmalar tamamlanmak üzere ... ... ... ... үшін ... ... болып келеді. Бірақ
түрік тілінде оның сөйлемде қолданылуы ... ...... ШЕЙІН
Түрік және қазақ тілдерінде ұқсату, салыстыру, болжау, өлшеу
мағынасын ... ... ... шылаулар. Атау немесе – е
септігіндегі сөздерден кейін келеді.
Мысалы: İşimiz deveye hendek atlatmak kadar ... on bin kadar seyirci ... hiç bu kadar hızlı ... kadar yağmur yağdı.
Kadar шылауы сөздермен тіркесіп сын есім, үстеу, кейде зат есім
қызметтерін атқарады.
Мысалы: Öğretmenden dinlemiş kadar anladım ... kadar zei idi (сын ... ... biz ... değiliz (зат ... шылауы кейде gibi шылауымен бірдей мағынада қолданылады:
Melek gibi güzel kız → melek kadar güzel ... gibi beyaz taşlar → kar kadar beyaz ... gibi kurnaz adam → tilki kadar kurnaz ... ... “bu, şu, o, ne” ... байланысып мөлшер үстеулі
тіркестер құрайды:
Мысалы: Ne kadar hızlı ... kadar” ... ... ... уақытын немесе орнын
білдіретін шылаудың басқа бір түрі:
Мысалы: Sabaha kadar yağmur yağdı.
Gün kararıncaya kadar tarlada ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі
шылаулыр сияқты бірнеше мағынада қолданылады.
Мысалы: Кешке шейін киімдерімен ... ... ... барып келдік.
Түрік тіліндегі melek kadar, kardeşi kadar, görmüş kadar сияқты
тіркестерді қазақ тілінде ... ... ... періште сияқты, бауыры
сияқты, көрген сияқты.
GÖRE – ҚАРАЙ, ҚАРАҒАНДА
Бұл шылау жағынан, қарағанда деген ... ... ... ... ... ... göre uzat.
O, her zaman günün modasına göre giyinir.
Tam size göre bir iş ... ... ... ... –ca (-ce) ... қолданылады:
Bana göre sen de haklısın → Bence sen de haklısın.
Bu yıl gönlüme gore tatil yaptım → Bu yıl gönlümce tatil ... – ЖУЫҚ ... ... ... сөздермен тіркесіп келеді.
Мысалы: İhtiyarlar güneşe karşı oturmuşlardır.
Bu davranışına karsı ne yapabilirdik?
Şeref Eroğlu Rus’a karşı müthiş bir güreş ... yine ...... ... ... ... бір уақытты болжау мағынасында барыс септігіндегі
сөздермен тіркесіп келеді:
Мысалы: Bize doğru ... kadar sinemaya ... ... doğru сөзі зат ... сын ... ... қызметін де
атқарады:
Мысалы: İki noktayı bir doğru ile birleştirdi (зат ... ... ... ... cevabı bulmak için ... okumalısınız (сын
есім).
Doğru шылауы қазақ тіліндегі қарай, таман шылаулырына сәйкес келіп
тұр. Мысал берсек:
Кешке таман қонаққа барамыз.
Достық даңғылына ... ... ... ... ... ... akşama doğru – кешке таман, caddeye doğru – көшеге
қарай, aşağıya dogru – ... ... ... аударылады.
Түрік тілінде doğru сөзі зат есім, сын ... ... ... ... ... ... тек қана шылау болып қолданылады. Бірақ
оның орнына қазақ тілінде дұрыс сөзін ... – ҒАНА ... ТЕК, ... ... әр ... ... ... алады. Yalnız сөзі әрі
шылау болып, әрі зат есім, сын есім, үстеу, әрі bağlaç ... ... Bu ... ancak bu kitapta ... ... karşıdaki yalnız ağacın altına oturalım (сын
есім).
Bu kitaplardan ... yalnız ... ... ömür boyu yalnız yaşadı (зат ... ... yalnız сөзі ... түрлі мағыналар береді.
Бұл шылау септеулік болып қолданылған кезде sadece ... yalnız сөзі ... ... демеуліктердің ғана (қана) шектеулік
демеуліктер түріне жатады:
Мысалы: Akşam yemeğinde yalnız çorba var.
Кешкі аста тек қана ... ... herkes geldi, yalnız o ... бәрі ... тек қана ол ... gittim, yalnız meyve aldım.
Базарға барып, тек қана жеміс алдым.
Қазақ тіліндегі тек шылауы кейбір ... ... ... беріледі.
Түрік тілінде yalnız сөзі әрі септеулік, әрі bağlaç ... Bağlaç ... ... yalnız ... ... ... мағынасы
“бірақ” болып там өзгеріп кетеді. Қазақ ... ... ... ... ... Sana borç ... yalnız en kısa zamanda bana ... Саған қарыз бере аламын, бірақ аз уақытта маған кері ... ... yalnız ... тағы жалғыз деген мағынада қолданамыз.
Қазақ тілінде қалай болса, түрік тілінде де дәл солай қолданылады.
Мысалы: Toplantıya yalnız Ayşe gelmedi.
Жиналысқа ... Айша ...... ... шылаулырына ... ... ... Sanki gece olmuş ... ... sanki, eli ... ... Güler)
Sanki kabahat benimmiş?
Кейбір жағдайларда gibi шылауының орнына қолданылады. Қазақ тілінде
sanki ... ... ... ... көп жағдайда сөйлемнің аяғында
кездеседі. Бұл шылаудың орнына кейде ... ... ... шылауы түрік тілінде gibi және sanki болып қолданылады.
BAŞKA – ... ... екі ... ... ... ... және ... өте ұқсас болып келеді.
Мысалы: Senden başka beni anlayan kimse yok.
Сеннен басқа мені түсінетін ешкім жоқ.
Жоғарыда көрсетілгендей, бұл септеуліктер ... ... ... ... ...... ... екі тілде де бірдей анықтама бере аламыз. Beri шылауы
бір істің ... ... де, ... ... сөздерден кейін
келеді.
Мысалы: Yıllardan beri bu küçük köyde ... ... Осы ... көп ... бері ... жұмыс істеп жүрген
еді. Kar dünden beri yağıyordu. Қар ... бері ... ... тілінде beri сөзі зат есім, сын есім, үстеу қызметтерін ... ... Biraz beriye geliniz (зат ... Biz suyun beri yakasında
oturuyoruz (сын есім). Beri gel barışalım (үстеу).
ANCAK – ТЕК, ҚАНА ... ... yalnız, sadece ... ... ... ... Senden ancak ... beklenir.
Bu tür yiyecekleri ancak ... ... işten ancak Ali usta ... ... ancak ... yalnız ... ... мағынада қолданылып
тұр. Бірақ ancak шылауы жалғаулықтардың қызметін де ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Мысалы: Çok çalışıyor, ancak bir türlü başarılı olmuyor.
Қазақ тілінде ancak сөзі жалғаулық қызметін атқарған кезде ... ... ... ... Көп ... ... бірақ жетістіктерге жете алмайды.
Түрік тілінде ancak шылауы әрі ... әрі ... ... ... бір ... ... yalnız шылауының орнына, бірде
fakat, ama ... ... ... әр ... ... ... ancak шылауының жалғаулық қызметін де, ... ... ... ... ... бұл шылаудың қолданылуын мысалмен көрсетейік:
Бұл істі тек қана Али ұста түсінеді.
Bu işten ancak Ali usta ... ... ancak ... ... қазақ тіліндегі тек деген шектеу
демеулігіне сәйкес келеді. Тағы бір ... ... бұл ... берейін, бірақ ертең қайтар.
Ben sana bu kitabı vereyim, ancak yarın getir.
Осы жерден ancak шылауының бірақ ... ... ... ... тілінде ancak шылауы түрік тілінде сияқты ... тек, ... ... ... бірақ қарсылықты жалғаулық болып ... ... ... ... ... ... кезде осындай ерекшеліктер
байқалады. Түрік тілінде шылаулар мынандай ... ... Sabah ... akşama ancak ... бұл ... ... ... Азанда шықса, кешке таман
келеді. Осы жерде “ancak” ... ... ... септеулік қызметін атқарады
да, мағынасы ... ... ... Қазақ тілінде осындай әр түрлі мағыналар
бермейді.
Септеуліктерді осылай салыстырып түрік және қазақ тілдеріндегі ортақ
ерекшеліктерін көрдік. Екі тілдегі айырмашылықтарына қарағанда ... ... ... ... болып келеді.
2.1.1.Қазақ тіліндегі демеулік шылаулар
Қазақ тіл білімінде демеулік шылаулырға қатысты ғылыми еңбектер мен
зерттеу жұмыстары біршама бар. ... ... ... ... ... ... қатысты даулы мәселелер жоқ емес. Мәселен Қ. Жұбанов “Қазақ
тілі ... ... атты ... ... ... ... деп ... қосалқылардың өзін іштей дәйек және аяқ қосалқы деп
бөлген. Соның ішінде ... тым, өте, ең т. б. ... ... ... ... ... қарастыру керектігін сөз еткен. [ 26. 362]
Бүгін де бұл көзқарас кейбір ... ... ... ... С. ... “күшейтпелі асырмалы шырай тұлғасын жасайтын
күшейткіш үстеу деп ... өте, тым, аса, ... т. б. ... ... ... ... тіркесуі де сөздің аналитикалық формасына
жатады. өйткені бұл жерде күшейткіш ... да ... ... ... ... ... сөздер де (өте үлкен, тым тамаша т. б.) біріншіден
форма тудыратын қосымшалар сияқтыөзі тіркескен ... ... ... ... бірақ лексикалық мағынасына нұқсан келтірмейді, не ... ... деп ... [27. 52]
Қазіргі қазақ тіліндегі демеуліктерді зерттеген Ы. Шалқаманова Қ.
Жұбанов, Н. Оралбаева, С. ... С. ... М. ... ... ... өз ойын ... түйіндейді: “Қазіргі күшейткіш үстеу деп
танылып жүрген ... ... ... ның ... тағы да ... мағынасына, тіркесетін сөздеріне орай күшейткіш демеулік
немесе ... ... деп ... жөн ... [28. ... тілінде демеуліктер өздерінің о бастағы мағынасынан алшақтап,
тек қана негізгі сөздерге қосылып, ... ... ... ... ... дербес мағыналы сөз болған. Бірақ көп
уақыттың өтуімен қазіргі тілдерге көмекші сөз ... ... ... ... ... көпшілігі тұлғасы мен, қызметтеріне қарай бір-біріне
ұқсас, ортақ болып келеді.
Демеуліктер деп өздері тіркесетін сөздерге әр қилы ... ... ... ... ... ... ... :
1. Сұраулық демеуліктер: ма, ме, ба, бе, па, пе, ше
Бұл демеуліктер ... ... ... ... әр ... формадағы әр түрлі сөздермен тіркесе береді.
a) Ма (ме, ба, бе, па, пе) ... зат ... ... ... етістіктің бұйрық, ашық, шартты райлары және қимыл
атауы, есімше, көсемше формаларымен тіркесіп ... ... ... негізгі сөздер жіктік жалғаулырында, оларға тән басқа әр түрлі
формаларда тұра ... ... ма ... ... ... өздеріне тән
категориялық формаларының қай-қайсысында болса да қолданыла береді. Мысалы:
Ерте ме, кеш пе, ... ма, ... ма, сен де, ... ... ... ше ... әр қилы ... тіркесіп, оларға сұраулық мән
беріп отырады және үнемі көтеріңкі екпінмен ерекше бөлініп ... ... ... мәні де әлдеқайда күшті болып келеді. Мысалы: Егер ... деп ... ... ... ... -ау, -ай, -ақ, да, де, та, ... сөйлемде берілетін ойға, не ондағы жеке сөздермен ... ... ... ... мән ... үшін жұмсалады.
Мысалы: Өлең мен ән ырысын тапты-ау (М. Әуезов).
3. Шектік демеуліктер: қана, ғана, ... ... ... бір нәрсеге, іс-әрекетке, амалға, сын-
сипатқа, мезгілге т. б. шек қоя ... айту үшін ... ... ... ас жемесем де, қуанышпен-ақ тоқпын (Қазақ ертегілері).
4. ... ... қой, ғой, -ды, -ді, -ты, ... ... жеке сөздер мен сөз тіркестерінің мағыналарын,
сөйлемде айтылатын ойды нақтыландыра, ... түсу үшін ... ... ... киын ғой (Б. ... ... демеуліктер: -мыс, -міс, -ау
Жеке сөздер арқылы, сөз ... ... және ... ... ойға күмандану, болжалдау, сенімсіздік білдіру, кекеу мәнін жамау
үшін жұмсалады. Мысалы: Зәрі қатты ... ... Абай ... кінәләпты-мыс
(М. Әуезов).
6. Болымсыздық демеуліктер: түгіл, тұрсын, тұрмақ
Мысалы: Жазғы ауыл түгіл, қысқы қыстауды да ... ... ... ... демеуліктері: екеш
Екеш шылауы тіркесетін сөзге қомсыну, кемсіну, тіпті мұқату сияқты
мағыналық реңктер үстейді. Мысалы: Құс екеш құста ... ... ... ... (З. ... [2. 125] Енді екі ... септеулік шылауларын
салыстырып, мысалдар берейік.
2.2. Түрік және ... ... ... ... олардың
жасалуы жағынан қолданылуы және түрлері
Түрік және қазақ тілдеріндегі жалғаулық шылауарға бірдей анықтама
бере ... ... екі тіл де бір ... ... Әр ғалым әр түрлі
анықтыма берген, ... ... ...... ... дерексізденген, бірақ өздеріне тән ... ... мен ... ... ... бар шылау сөздер.
Жалғаулықтардың ... мен ... де ... байланысты алуан түрлі
заттар мен құбылыстардың аралықтарындағы неше қилы ... ... ... да, сол ... сөйлеу тілінде жарыққа шығып, үнемі
көрініп тұрады. ... ... тең ... ... бірыңғай сөз
тіркестерінің және бірыңғай сөйлемдердің араларындағы әр қилы қатынастарды
білдіреді”[2. 363], Tuncer ... ... kelime ... ... bir birine ... onlar ... irtibat kuran ... edatı denır”[34. 149], Ғ. Әбуханов ... ... ... немесе құрмалас сөйлемге енген жай сөйлемдердің ... үшін ... ... ... ... ... ... 171]
Бір түбірден шыққан үшін екі тілдің ұқсастықтары көп, ... да аз ... ... ... тізіп өтейік:
ne...ne, ve, de, ki, öyle, ile, yine, yoksa, nitekim, üstelik, hem, ... yalnız, ancak, lakin, ne varki, oysa, halbuki, madem ki, yeter ... ya da, demekki, hem de, ... olsun ... ... ... ... ... төрт топқа бөлінеді:
1) Yalın bağlaçlar: ve, ile, daki, ama, bile, eğer, lakin,yani;
2) Türemiş ... ... ... ... ... ... Birleşik bağlaçlar: öyleyse, oysa, neyse;
4) Öbekleşmiş bağlaçlar: oysaki, halbuki [5. ... ... ... ... келіп жаңа жаңа ... ... ... –ki ... ... ... ... Бұл шылаулар тіркестерін біз екіге бөлеміз:
1) –ki жалғаулығымен құралған шылаулар: oysaki, halbuki, madem ... şöyle ki, yeterki, tut ki, şu var ki, nerde kaldı ki, ne var ... mi ... сөз ... ... ... жалғаулық шылаулар: bunun için,
bundan dolayı, bu yüzden, bu bakımdan, buna göre, görünüşe göre, o ... halde, bundan başka, senin ... sözün ... bununla ... ... жалғаулықтар: ne... ne, hem... hem, gerek... gerek
(se), ya... ya, olsun... olsun, ister... ister (se).
Кейбір жалғаулықтар белгілі бір ... ... ... ... қилы қосымшалармен үнемі жұмсала-жұмсала келіп, сол ... ... ... ... әрі ... ... ... етіп, әрі
мағынасы солғындап делексикаланып, бірте бірте ... ... sebebi ... birde ... жалғаулықтардың кейбіреулері түрік тіліне шет тілдерден енген.
Содан ... осы ... ... сөздерінен пайда болған жалғаулықтар
туындайды. Осылайша түрік және шет ... ... ... ... ... ... бірдей қызмет атқарады.
Анықтамалардан байқағанымыздай жалғаулық шылаулар және ... ... өте ... ... ... Екі тіл ... ең басты
айымашылық септеуліктер сөз бен ... ... ... ... сөз ... және сөйлемдерді байланыстырады. Кейбір сөздер
әрі септеулік, әрі жалғаулық болып қолданылады. Көптеген тіл мамандары бұл
екі ... ... ... осы ... нақы ... ... мен ... арасындағы айырмашылығын түсінікті көрсету
үшін ... ... ... kaplan ve tilki etle beslenen ... сөйлемде аslan, kaplan ve tilki сөйлемнің бірыңғай мүшелері.
Бұл сөздер ve жалғаулық шылауымен байланысып тұр.
Atatürk tam bir halk ... ve asıl küvvet ... halk ... (F. Rıfkı ... ... ve ... ... сөйлемдерді бір ... тұр. ... ... ... алып ... сөйлемнің
мағынасы бұзылып кетеді. Кейбір ... ... ... ... ... ... өзгеріс немесе кемділік байқалмайды.
Жалғаулықтардың орнына үтір немесе нүктелі үтір қолдануға болады.
Мысалы: Hasan ... araba ile ... ... araba … gitti (септеулік).
Murat ve Esra misafirliğe gittiler.
Murat ... Esra misafirliğe gittiler (жалғаулық).
Қазақ тіліне ... ... ... тілі ... ... көрсете аламыз. Әрине қазақ ... ... ... алып ... ... мағынасы
өзгермейді. Бірақ ондай шылаулар өте аз. Қазақ тілінде көп ... ... ... ... сөйлеммен бірге қолданылады.
Мысал: Қыс пенен жаз,
Күн менен түн,
Тақ пенен жұп,
Жақсылық пен жаманжық
– болды ... ... ... әрі септеулік, әрі жалғаулық болып қолданылатын
шылаулар да бар, бірақ ... саны көп ... ... ... ... ... яғни ... қызметіне қарай мына сияқты алты
топқа бөлінеді:
1) Ыңғайластық ... әрі, да (де, та, те), ... мен ...... ... hem, da, ... ... жалғаулықтар: бірақ, алайда, әйтсе де, сүйтсе де,
әйтпегенде, дегенмен, әйтпесе, сонда да, әйткенмен – ... ... fakat, ... Талғаулықты жалғаулықтар: әлде, біресе, ... ... ... я, яки, ... болмаса – Anlaşma bağlaçları: bazen ... bazen, ... ... ... жалғаулықтар: себебі, өйткені, неге десең – ... ... ... ... ... ... сол ... себебі –
Sonuç bağlamları: bunun için, bundan dolayı, buna göre.
6) Шарттық жалғаулықтар: егер, егерде, ... ...... eğer, ... [17. 557]
Түрік тілінің тіл білімі кітаптарында жалғаулық ... ... ... ... тіл мамандары тарапынан берілген ... бар. Сол ... ... тілі ... ... нақты
бере алмаймыз. Бірақ менің ойымша, түрік тілінің шылауларын қазақ ... ... ... бөлу ... ... еді. Tahsim ... тура осы сияқты жоғарыда көрсетіліп кеткен ... ... біз осы ... ... бір бірден қарастырайық.
VE – ЖӘНЕ, МЕН, БЕН, ПЕН;
Ең жиі қолданылатын жалғаулық. Түрік тілінде бұл ... ... ... ... атқарады.
Кейбір жағдайларда ve шылауы қазақ тілінде мен, бен, пен болып
келеді. Мен, бен, пен ... ... ... ile ... ... біз ... ... қарастырайық.
ve шылауы бар сөйлемдерді қазақ тіліне аударып салыстырғанда түрік
тіліндегі бұл шылау қазақ тілінде бірде және ... мен, бен, пен ... осы ... ... келтіре отырап, қызметтерін
анықтайық.
• Ve ... бір ... ... (ad, ... sıfat) және
сөйлемдерді бір бірімен байланыстырады:
Мысалы: İnsanları, kuşları ve çiçekleri çok seviyorum.
Адамдарды, құстарды және гүлдерді өте жақсы көремін.
Ali Bey ... namuslu ve iyi bir ... Бей ... намысшыл және жақсы бір адам еді.
• Сөйлемдері байланыстырады:
Мысалы: ... bu akşam yazın ve ... ... ... кешке жазындар және маған ертең
әкеліңдер.
Lüzum gördü adli tabip ve Halil ... ... ... Зат есім, сын есім тіркестерінде қолданылады:
Мысалы: Çocuğun el ve ayakları buz gibi ... қолы мен ... мұз ... қалыпты.
Akıllı ve saygılı çocuklar daha başarılı olurlar.
Ақыллы және сыйлы балалар әлдеқайда озық болады.
Мысалдардан ...... ... ve ... ... ... ... болып беріледі.
• Түрік тілліндеі ve шылауы қайталанып келетін ... ... ... ve ... hep mutlu anı ... Günlerce ve
günlerce hep o sevdiği insanı bekledi. Bu yağmursuz günler, aylarca
sürdü. [21. 101 ].
Түрік ... ve, ile ... ... ... ... мағынада
қолданылады:
Мысалы: Sibel ve Mehmet sinemadan hala gelmedi.
Sibel ile Mehmet sinemadan hala ... ...HEM, HEM DE – ӘРІ ... ... шылаулар екі тілде де мағынасы ұқсас сөздерді, синонимдерді,
сөз тіркестерді, сөйлемдерді ... Kazak dili hem zengin, hem güzel bir ... тілі әрі бай, әрі ... тіл.
Кейбір жағдайларда hem …hem шылауы de жалғаулығымен ... Murat hem ... hem rusça, hem de kazakça ... әрі ... әрі ... және де ... de шылауын қазақ тілінде әрі де немесе сөйлем ішінде және де
деп қолданады. ... және ... ... hem …hem de ... ... ... аламыз:
Түрік тілінде hem …hem de шылауының басқа да қолданылу жолы бар
екен. Мысалы:
Bana hem para vermiyorsun, hem de çok ... ... “buna rağmen, bunun ... ... ... ... ... аударып қарасақ: Маған не ақша бермейсіздер, ... ... ... ... ... ... hem шылауының орнына не, hem de шылауының орнына соған
қарамастан (buna rağmen) шылаулары қолданылып тұр. Егер не, ... ... ... әрі ... ... ... ... ұшырайды. Сол себептен шылауларды сөйлемнің ... ... ... – ДА, ДЕ, ТА, ... ... бұл жалғаулық күтпеген бір ... ... үшін ... Henüz dört ... piyano çalıyor, şarkı söylüyor, yazı
bile yazıyor. Әлі төрт жаста: пианино ойнайды, ән ... жазу да ... Bey trafik ... sonra ... ... kendi
kızını bile tanımıyor. Хайдар Бей жол апатынан кейін есінен айрылыпты, өз
қызын да ... ... бір ... ... сыймайтынын білдіру үшін
қолданылады. Мысалы: O kadar ... bir resim ki, һocası bile onun ... resim ... Ол сондай қабілетті суретші, тіпті ұстазы да ол
сияқты сурет сала ... ... кей ... бұл ... ... ... қойған
әрекеттерді білдіреді.
Мысалы: Okulu bitirdi, evlendi bile.
Кейде шарт қою ... ... ... Özür dilese bile onunla ...... ... да ... Okusam bile anlayamam – оқысам да түсінбеймін.
Кейбір жағдайларда bile шылауы de жалғаулығының ... ... Bu sınavı kazansa da işe giremez → Bu sınavı kazansa ... ... көрсетілгген мысалдарда түрік тілінде da, de, dahi, bile
шылаулары бірдей мағынада қолданылатынын ... Олар ... ... ... Бұл ... ... ... тек қана да (де,
та, те) ... ... AKSİ HALDE, AKSİ ... – ӘЙТПЕСЕ, ЖОҚ ӘЛДЕ, БОЛМАСА
Бұл шылаулар бұрынғы сөйлемде айтылған ойға соңғы сөйлемдегі ойдың
мағына жағынан қарама-қарсы ... ... ... болады. Көбінесе
бұрыңғы сөйлемдегі іс-әрекеткетке қосымша бір амалдарды жасау ... етіп ... ... ... ол ... ... күшейте түсу
мәнін де аңғарда алады. Қазақ тілінде бұл шылаулар әрі ... ... ... ... ... есептеледі. Кейде қауір-қатер ... ... Bana borcunu ... öde: yoksa seni ... ... ... уақытында төле, әйтпесе сотқа беремін.
Yoksa шылауы қазақ тілінде сөйлемнің мағынасына қарай ... ... ... ... ... шылауымен беріледі.
RAĞMEN, KARŞI – ҚАРАМАСТАН
Түрік тілінде бұл шылау сөздер мен сөз ... ... ... ... Мысалы:
Bahar gelmesine rağmen havalar bir türlü usunmadı.
Көктем келгеніне қарамастан ауа райы жылынбады.
Yolun kötü olmasına karşın manzara büyüleyiciydi.
Жолдың жаман болуына ... ... ... еді.
ÜSTELİK – СОНЫМЕН ҚАТАР
Түрік тілінде üstelik шылауы нығайту жолымен байланыстырады. Қазақ
тілінде сонымен қатар (қоса, ... ... ... ... бұлақ
қазақ грамматикасы кітаптарында шылау болып берілмейді. Мысалы:
Dün akşam yemekler çok güzel, üstelik güzel bir müzek ... ... ас өте ... еді, ... ... ... бір әуен ... тілінде оның үстіне, сонымен бірге, сондықтан шылауларының
мағынасына сай келетін түрік тілінде тағы бір шылау nitekim ... ... adam dürüst biri değil, nitekim daha önce ... ... Бұл адам ... ... ... оның үстіне бұрын ұрлық жасағаны
үшін ұсталыпты. Babam bütün yaşamı boyunca sağlığına dikkat etti, ... doksan iki yıl ... Әкем өмір бойы ... ... ... екі жыл өмір ... DEMEK – ЯҒНИ, ДЕМЕК
Қазақ тілінде яғни, демек шылаулары айқындағыш жалғаулық болып
беріледі. Олар я жеке ... я сөз ... я жеке ... ... ... да, алдыңғы сөз немесе сөйлем арқылы айтылатын ойды
кейінгі сөз немесе сөйлем арқылы не ... не ... не ... тәптіштеп қадағалай түсуге дәнекер сөздер есебінде қызмет етеді. Мысалы:
Elimizde yeterince para yok, yani biz bu evi satın ... ... ақша жоқ, яғни біз бұл үйді ... ... бұл сөйлемді қазақ тілінде yani ... ... için) ... мағынасындағы шылауын қолдана аламыз. Мысалы:
Қолымызда жеткілікті ақша жоқ, сондықтан біз бұл үйді ... ... Elimizde yeterli para yok, onun için bu evi satın ... ... де yani ... ... onun için ... қолданып тұрмыз. Оған
қарамастан сөйлемнің мағынасы өзгеріп тұрған жоқ.
Демек шылауына мысалдар келтірейік:
Sen geldin, demek hepsi yerinde ... ... ... бәрі ... ... жерде бұл шылаудың қазақ және түрік тілдерінде жазылуы, айтылуы
және сөйлемде қолданылуы бірдей.
2.3. Түрік және қазақ тілдеріндегі ... ... ... ... және ... ... шылауларына жоғарыда көрсетілген
пікірлердің, ұқсастықтардың бар ... ... біз екі ... ... ... ерекшеліктер, әр түрлі ... ... ... ... және ... тілдері бір түбірден шыққан болса да,
қалыптасуы бірдей ... ... ... ... ... ... және ... тілдерінің бір тектен шыққанын көрсетеді.
Мысалы:
için – үшін
boyunca – ...... de – да, ......... – демек
dek – тек
diye – деп
yani – яғни
hiç olmazsa – ең болмаса
Бұл шылаулардың айтылуы, қолданылуы, жазылуы да бір ... ... ... ... ... дыбыс үндестігіне ұшыраған. Жоғарыда шылаулар
арасында мынандай дыбыстық өзгерістер байқалады: ç – ш, с – ш, u – ы, n ... d – ... және ... тілдеріндегі шылаулардың көбінің жазылуы ... әр ... ... ... мағыналары бірдей. Мысал келтірейік:
Gibi – сияқты, секілді
Kadar – қарай, дейін
Ile – ......... da – ... fakat – ...... – тіпті
Karşın – қарамастан
Yoksa – әйтпесе
Bari – сондықтан
Hem – әрі
Түрік ... ... ... әрі ... әрі ... болып
қолданылады. Мысалы: Ile шылауын алайық.
Elindeki balta ile durmadan kesiyordu ağaçları.
Alandakileri ... ... ... ile шалуы септеулік болып келіп, сөздердің арасында
байланыс құрайды.
Ile шылауы ve ... ... ... жалғаулық қызметін
атқарады. Мысалы: Gönüi ile Cem bankaya gittiler. Түрік тілінде ile шылауы
өзінен бұрын ... ... ... ... ... bu kart ...... bu kartla gireceksiniz. Бірақ қазақ тілінде арқылы
шылауы ешбір жағдайда өзінен бұрын келетін сөзбен бірге жазылмайды. ... ... ... ... сөз. Мысалы: Мен онымен телефон ... – Ben onunla telefon ile ... ... бұл ... ... ... кейін –мен (бен, пен)
көмектес септігінің жалғауын жалғап қолдана аламыз. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... тек қана септік жалғауы болып
келеді. Мысалы: Мен онымен телефонмен сөйлестім – Ben onunla ... ... ... ile ... сөзге бірігіп жазылады да,
қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... Бұл екі тіл ... үлкен бір айымашылық.
Қазақ және түрік тілдеріндегі шылауларды салыстыруда тағы ... – бұл ... тілі ... мағынасы жағынан өзгешеліктері.
Яғни, бір шылаудың мағынасына екінші шылау мағынасын қолайлы етіп келтіре
алу.
Түрік тілінде bile ... ... ... de ... орнына
қолданылады: Okusam da anlayamam → Okusam bile anlayamam.
Partiye dedem de geldi → Partiye dedem bile ... ... ... gerek ...gerek ... ... ... бірдей мағынада қолданылады:
Akşam gerek radiyo dinler, gerek gazete okur.
Akşam hem radiyo dinler, hem gazete okur.
Hem de, üstelik ... hatta ... ... ... ... hem de okuyor → ... hatta okuyor. Güzelce ... üstelik ... de yaptık → Güzelce gezdik, ... ... de yaptık.
Осындай ерекшелік қазақ тілі шылауларында түрік тілінде сияқты ... ... ... ... қоса ... ... тіпті біреуді кінәлайсың → ... ... қоса ... ... соң ... да ... өте ... Бір бірінің орнына
қолданса да болады: Жұмыстан кейін үйге ...... соң ... және ... ... ... ... (шылаулырдың мағыналары,
жазылуы, айтылуы, қолданылуы, қызметтері) көп. Осымен бірге ... ... де аз ... Екі тіл бір ... шыққан болса да, тілдердің
қалыптасуымен шылаулар көптеген өзгерістерге ұшыраған. Сол себепті екі ... ... ... ... жөн. Түрік тіліндегі
қайталанып келетін ne…ne шылаулары мен қазақ тіліндегі не ...не ... ... ... бар. Айтылуы мен жазылуы бірдей болғанымен екі
тілдегі бұл ... әр ... ... ... ne…ne ... сөйлемде болымсыздық мағынасын
білдіреді. Бірақ бұл жалғаулық шылауы қолданылған сөйлемдерде ... ... Яғни ne …ne ... қолданған сөйлемдер жасалу жолынан
болымды болған жағдайда, мағынасы жағынан болымсыз болып ... ... ... ne kahve içti. Ne konuştular, ne de azıcık durup soluk aldılar.(Yaşar
Kemal)
Қазақ тілінде бұл сияқты ... ... жоқ. ... ... та, мағынасы ешқашан болымсыз болмайды. Ne ... ... ... ... әрі ... әрі ... ... Не қонаққа барайық, не үйде ... Не ... ... ... тілінде ki жалғаулық шылауы ерекше бір екпінмен әр түрлі
қолданылады.
Жоғарыда көрсетілгендей көптеген шылаулардың ... және ... ... жақтары көп. Екі тіл бір тектен ... ... ... ... ... Сол себепті қазақ және түрік тілдерінің шылаулары
көптеген өзгерістерге ұшырап, шылаулар ... ... ... ... ... бар ... шылаулар түрік тілінде және түрік тілінде
бар кейбір шылаулар қазақ тілінде жоқ. Қазақ тілінде жоқ шылаулар:
Бетер – ... бір ... ... ... ... ... болатынын білдіру үшін жұмсалатын септеулік шылау. Гүлжан
бойын одан бетер жиды (Х. Ергалиев).
Сайын – зат есімдермен, ... ... ... және ... ... -қан, -кен) ... есімшелермен тіркенскенде, ол сөздерге даралау,
саралау мағынасын үстейді немесе ... бір ... ... ... я үдей ... ... қосымша мағына
жамайды. Мал ... ... ... ... ... көбі салған түтінге
ықтасындап тұр ( Б. Майлин).
Гөрі – зат есіммен, есімдікмен, ... ... ... -ған, ... есімшелермен тіркесе қолданылып, бір затты я құбылысты екінші бір
затқа ... ... ... үшін ... септеулік. Күзге салым
туған ауылды ойлады (С. Сейфуллин).
Түгіл, тұрсын, ... – зат ... сын ... сан есім, есімдер,
қимыл атауларына тіркесіп, болымсыздық мағына жамайтып демеулік. Жазғы ауыл
түгіл, қысқы қыстауды да ... ... (Ғ. ... ... ... ауа
райын, Қарт тұрсын шекті жылап бала ... (С. ... ... – жеке ... ... және ... ... берілген ойға
күмандану, болжалдау, көмескілендіру, ... ... ... ... жамау үшін жұмсалатын болжалдық демеулік. Зәрі ... ... Абай ... кінәлапты-мыс (М. Әуезов).
Ендеше – бұл жалғаулық біріне бірі орайластырыла айтылған жай жай
сөйлемдерді ... да, ... ... ойды ... ... ой
тұжырымдап қорытынды ретінде жинақтауға дәнекер болумен қатар, екінші
сөйлемдегі ойға бастама сөз ... де ... Мал ... шын иесі ... ... ... де ... төрелігіне тоқтайық (М. Әуезов). [2. 370-
377]
Жоғарыда екі тілге ортақ қолданыстарды, мағыналарды, ... бір ... ... ... ... және ... ... отырып
араларындағы ұқсастықтар мен ерекшеліктерін көрсетуге ынта ... ... ... ... ... ... тағы бір ерекшеліктерінің
бірі – бұл түрік ... ... тіл ... ... ... ... ... жұмысында қазақ және түрік тілдерінің шылауларын салыстырыа
отырып, олардың мағынасы жағынан, қазметтері жағынан ұқсастықтарын, ... ... ... ынта салдық және де бұл жұмыста шылаулар,
олардың ... ... ... ... екі ... ... жақтары мен айырмашылықтары сияқты көптеген мәселелер айтылып кетті.
Салыстырылған қазақ және түрік ... ... ... қызметі жағынан бір біріне өте ұқсас, яғни айырмашылықтарына қарағанда
ұқсастықтары анағұрлым көп ... ... ... шылаулардың ортақ жақтарын
салыстырсақ: da, de – да, де, beri – ... yalnız – ... için – ...... ... – сөз бен ... ... сөйлем мен сөйлемнің араларын
байланыстыру, құрастыру үшін қолданылатын, өздері тіркескен сөздерінің
ұғымдарына әр қилы реңктер үстеп, оларға ... ... ... лексика-грамматикалық мағынасы бар сөздер. ... ... ... да, ... ... ... байлынас
құрып әр түрлі мағыналарға ие болады.
• Шылауларға сөз тудырушы жұрнақтар мен жіктек, септік, көптік ... ... ... ... ... ... де ... өзгешеліктер бар екендігі жоғарыда көрсетілді.
Көбінесе түрік тіл мамандарының пікірлері әр ... ... ... тіл
маманы шылауларды өзінше бір топтарға бөлген. Бүгінге ... ... ... түрлерге бөлуде нақты бір көзқарас жоқ. Кейбір тіл
мамандары қуану, жындану, қорқу, таңғалу сияқты сезімдерді ... ... ... үшін ... ... яғни ... бір ... жатқызады. Бұл дұрыс емес, себебі одағайлар бөлек
бір ерекшелігі бар сөз табы.
• Қазақ ... ... ... ... ... үш түрі бар: ... (çekim edatları); 2. жалғаулықтар (bağlama edatları); 3.
демеуліктер. Олар өзінің ішінде бірнеше түрлерге бөлінеді. Шылаудың
бұл үш түрі тек қана ... тілі ... ... ... Қазақ тіліндегі септеуліктер (çekim edatları), жалғаулықтар (bağlama
edatları) ... ... де бар, ... ... ... болсақ,
ондай түрі мүлдем жоқ. Бірақ Necmettin Hacieminoğlu’ның кітабында
берілген ... және ... ... ... ... сәйкес келіп тұр. Тіл мамандары демеуліктерді бөлек бір
топ етіп көрсетпесе де, ... бұл ... ... ... ... ... ... шылауларын нақты екі түрі бар: ... 2. bağlama ... Екі ... ... бір ... ... ... бірге, түрлерге бөлінуінде де ұқсастықтар көріп тұрмыз.
Мысалы: екі тілдің шылаулары былай бөлінеді: септеулік ... ... ... ... бөлінеді: 1. негіз тұлғалы ... ... 2. ... ... ... ... 3. ... септікті сөзбен тіркесетін септеуліктер; ... ... ... ... септеуліктер. Ал мағынасына қарай
септеуліктер түрік тілінде сегізге, қазақтілінде беске бөлінеді:
Түрік тілінде ... ... Miktar ... Yer yön ... → 1. ... Zaman ... Vasıta ve ... edatları → 2. Амал мағыналы септеуліктер
5. Sebep edatları → 3. ... ... ... ... → 4. ... ... Diğer hal ... Başkalık edatları
Қазақ және түрік тілдеріндегі жалғаулықтар ... ... бар. Екі ... ... алты ... бөлінеді:
1. Ыңғайластық жалғаулықтар – Sıralama bağlama edatları
2. Қарсылықты жалғаулықтар – Karşılıkl bağlama edatları
3. Талғаулық жалғаулықтар– Seçeneklik anlamındaki bağlama edatları
4. ... ... – Sebep bağlama ... ... ... – Sonuç bağlama edatları
6. Шарттық жалғаулықтар – Şart bağlama edatları
Қорыта келгенде, ... және ... ... ... ... ... ... екі тілге ортақ шылаулар және
олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтары қарастырылған. Екі тіл бір ... ... ... көп уақыт өтіп, тілдің дамуымен ... ... ... Осы ... ... екі
тілдегі шылаулардың жазылуы, айтылуы, қолданылуы және мағынасы жағынан бір
біріне өте ұқсас ... ... ... қазақ және түрік тілдеріндегі
шылауларында айырмашылықтардан гөрі ұқсас жақтары тағы ... ... ... ... ... Ғ. Әбуханов, Қазақ тілі (лексика, фонетика және морфология мен
синтаксис), Алматы “Мектеп”, 1982
2. Ахмеди Ысқақов, Қазіргі қазақ тілі ... ... ... ... ... ... Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы, Алматы
“Санат”, ... ... А. Н. ... ... ... ... ... Издательство АН ССР, 1960
5. Prof. Dr. Necmettin Hacieminoğlu, Türk dilinde edatlar, Istanbul 1992
6. Н. Оралбаев, А. ... ... ... ... ... М. ... А. Айғабылов, О. Күлкенова, Қазіргі қазақ әдеби тілі,
Алматы, 1991
8. Tahsim Bangioğlu, Türkçenin grammeri, Ankara, 2000]
9. Prof. Dr. Muharrem Ergin, ... için Türk dili, ... ... Mehmet Hengirmen, Türkçe dilbilgisi, Ankara, 2000
11. Nürettin Koç, Yeni dil bilgisi, Ankara, 1996
12. С. ... А. ... А. ... Қазақ тілі грамматикасы, 1-
бөлім, Алматы, 1958
13. Ш. Бектұров, М. Серғалиев, Қазақ ... ... ... ... Сөз ... Алматы, 1982
15. Ә. Н. Нұрғабылова, Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы,
Алматы, 1991
16. Кононов А. Н. ... ... ... ... М-Л.
Издательство АН ССР, 1956
17. Қазақ грамматикасы, Астана, 2002
18. Vefa ... Melahat ... Türkçe ... Ankara, ... Türk dili ve edebiyatı, Ansiklopedisi 2-cilt, Istanbul, 1994
20. Ibrahim Bektaş, Türkçe edebiyat, Istanbul, 1993
21. Rasim Şimsek, Türk dili, ... Osman Göker, ... Türkçe ... ... ... Hamza ... ... için Türkçe, Ankara, 1980
24. А. Мұхтаров, Союзы в совремменом узбекском языке, А. ... ... ... Haydar Ediskun, “Türk ... ... ... ... Қ, Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер, Алматы “Ғалым”, 1966
27. Исаев С.М., Қазіргі қазақ тіліндегі сөзднрдің грамматикалық сипаты,
Алматы “Рауан”, 1998
28. ... Ы.Б., ... ... және ... тарихы. Қазіргі қазақ
тілі теориясы мен оны оқыту әдістемесінің мәселелері, Алматы: АГУ,
1995
29. ... Р. ... ... және оларды оқыту. Қазақстан
мұғалімі, 1959, №9
30. Әміров Р. Қазақ тіліндегі жалғаулықтар, 1959.
31. ... Р. ... в ... ... АКД, ... 1955
32. Амиров Р. Частицы и сходные с ними по функции слова как конструктивные
элементы ... в ... ... АН Каз ССР, серия
общественная, №3, 1972
33. Кенжебаева Ф. Демеулік шылаулар, септеулік шылаулардың қалыптасуы.
34. Prof. Dr. Zeynep Korkmaz, Prof. Dr. Hamza ... Prof. Dr. ... Prof. Dr. Ahmet B. ... Prof. Dr. Ismail ... ... Tuncer Gülensoy, Prof. Dr. Necat Birinci
35. Türk dili ve Kompozision Bilgileri, 6.baskı, Yargı Yayınevi 2003
36. Байтұрсынов А. Тіл ... ... ... Қ. К. Көне ... ... шылау сөздерінің лексика-
грамматикалық сипаты (диссертация)

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көркем мәтіндегі мәтінтүзуші фоносемантикалық және лексика-семантикалық факторлар354 бет
Септіктің аналитикалық формасын жасайтын тілдік бірліктер48 бет
Сөйлеу қабілеті бұзылған балалардың ерекшелігі5 бет
Қазақ тілінен орыс тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін Apertium платформасының негізінде жасау57 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салғастырмалы талдау)77 бет
Мақал-мәтелдерді қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару кезіндегі құрылымдық, мағыналық ерекшеліктері, ұқсастықтары26 бет
Неміс және қазақ тілдерінің құрамында “ақ” және “қара”атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салыстырмалы-салғастырмалы тұрғыда)51 бет
Түркі тілдерінің салыстырмалы гарамматикасы24 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь