Сөз және оның контекстегі қолданылуы

І Кіріспе
Сөз мағынасының дамуы, дыбыстық жағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

ІІ Сөз категориясы және контекст ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 7
2.1. Жалған этимологиялы сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 8
2.2. Ерікті . еріксіз қолданыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
2.3. Бейтаныс сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 16

ІІІ Сөздің тұлғалануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20
3.1. Сөздің шебер қолданылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29

ІҮ Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
        
        Жоспар
І Кіріспе
Сөз мағынасының дамуы, дыбыстық жағы
............................................ 3
ІІ Сөз ... және ... ... ... ... ... 8
2.2. Ерікті - ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... әр ... ... ... мен ... бояуы, ұлттық
сипаты болады. Сөздің мағыналық жағынан дамуына сыртқы себептер де, ішкі
себептер де ықпал ... ... ... ... өзгеруіне ішкі
себептерден гөрі сыртқы себептер көбірек әсер ететіндігі байқалады. ... ішкі ... ... бір ... жаңа ... жаңа мағына сөздік құрамға келіп косылғанда, бұрыннан тілде бар
сөздердің мағыналарымен өзара қарым-қатынасқа ... ... ... ... ... ... ... екі жақты болуы мумкін.
Сөздік құрамға ... ... жаңа сөз не жаңа ... бұрыннан тілде өмір
сүріп келе жатқан байырғы сөздер мен ... ... ... ... ... мен ... ... жаңа сөздер мен жаңа мағыналарға да
соңдай әсер етуі ықтимал.
Сөз мағынасының дамуы нәтижесінде мағына не ... не ... ... ... ... ... деп сөздің тұлғасын өзгертпей-ақ бұрыннан
белгілі мағынасының үстіне жаңа қосымша мағыналарға ие ... ... ... метафоралық, метонимиялық және синекдохалық тәсілдер арқылы іске
асады. Осы күні жиі айтылатын талқылау, қарау, ... ... ... ... қатынас, байланыс, жұрнақ, жалғау, тасымал, айналым, құн т.б. —
бәрі де халықтық бұрынғы ... ... жаңа ... ие болған
сөздер. Мысалы, талқылау бұрын ... ... ... ... ... кейін оған қоса «мәселені жан-жақты ... ... ... айтылатын болды. Байланыс — бұрынғы «қарым-қатынас, аралас» мәнінің
үстіне кейін ... ... ... ... қатынас жасау орны,
мекеме» мәніне ие болды. Күн - ... ... ... үшін ... ... ... мал ... беретін төлемі»
мәніңде болса, қазір саяси экономиканың ... ... ... ... ... ... айдар сөзінің («адамның төбесіне қойылатын
бір шоқ ... ... ... ... ... «бір ... ұдайы берілетін материалдардың жалпы атауын» білдіретін болды.
Сөз мағынасының тараюы тарихи, қоғамдық, әлеуметтік т.б. жағдайларға
байланысты сөздің ... ... ... ... қалуын білдіреді.
Мысалы, көне түркі тілінде тон, тары деген атаулар кең ... Тон — тек «қой ... ... ... ғана ... ... атаулыны, тары — тек «дәнді дақылдардың бір ... ... ... ... білдірген. Қол — «адамның дене мүшесі» ұғымымен ... ... ... ... да ... Қарындас — көне түркі
тілінде, ежелгі қазақ тілінде, ... ... ... тілдерінде «туысқан,
бір тектес адамдар» мәнін білдірсе, қазіргі ... ... ... ... кіші
қыздың ағасына туыстық қатынасын», болмаса «жасы үлкен ер ... ... ... сөзін» білдіріп, мағынасы тарылған. ... ... ... ... тарылғаны соншалық, олар тек бірен-саран
фразеологиялық тіркестерде ғана сақталып қалған: міз ... ... ... қату, мұрны қолақпандай т.б.
Метафора. Сыртқы не ішкі белгілеріндегі (тұлғасындағы, қимылындағы не
атқаратын қызметіндегі т.б.) ... ... бір зат ... ... бір
затқа атау болуына байланысты сөз ... ... ... ...... деп аталады. Мағына ауысуының бұл тәсілінің негізінде
ұқсату заңы жатыр. Метафора қолдану ... ... ... екі ... а) ... (сөздік) метафора, ә) поэтикалық (сөйлеу кезінде туатын
контекстік) метафора.
Тілдік (сөздік) метафора сөзге жаңа мағына қосып, оның ... ... ... ... дамытып отырады. Тілдік метафора
жалпыхалықтық сипатына қарап дәстүрлі метафора деп те ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде көп мағыналы
сөздер шыққан. Мәселен, аяқ деген сөздің, ең алғашқы заттық мағынасы деп
адам мен ... ... ... ... мүшесі деп
түсінеміз. Мұнан кейін үстел мен орындық тәрізді жансыз заттардың ... аяқ деп ... ... Бас пен аяқтың бірі жоғары, ... ... ...... мол, ... тілдік категория. Сөздің
мағыналық, ... шығу ... даму ... ... ... жолы, өзгерілу жүйесі және басқа алуан түрлі жақтары бар.
Тіл ғылымының әр саласы сөзді әрқилы тұрғыдан қарап тексереді, Мысалы,
сөздің ... ... ... оның ... бір ... ... ... сол дыбыстық комплекс арқылы құлаққа естілетінінен
байыптаймыз. Дыбыстық комплекс дегеніміз — сөздің сыртқы дыбыстық жамылышы.
Бір ... ... ... бәрі де ... бір ... ... ... жамылыш арқылы айтып, сол дыбыстық жамылыш арқылы естіп сол арқылы
сөз түрінде қабылдайды. Екінші сөзбен ... ... ... белгілі
бір ұғымның аты я атауы (сөз) ретінде қызмет атқарады.
Дыбыстық комплекс, біріншіден, бір ... ... ... ... ... дыбыстарға бөлшектенетін немесе, керісінше, жеке-жеке
дыбыстардан құрылатын тұлға (единица).
Сөздің ... ... ... байланысты мәселелерін зерттеу —
тіл білімінің фонетика тарауының міндеті.
Белгілі бір ұғымның атауы (белгісі я таңбасы) ... ... ... сөз ... сөздің бір-бірімен тығыз байланысты екі жағы болады: оның
бірі — сөздің сыртқы ... жағы ... ... ... ... ... дыбыстық жамылыш арқылы айтылатын я ұғымылатын ішкі мазмұны, мағына
жағы.
Сөздің дыбыстық жағы ... бір ... ... ... ... ... сол ... "біздің санамызда белгілі бір ұғым байыпталып
отырады.
Сөздің сыртқы дыбыстық құрамы мен сөздің ішкі мағынасы үнемі ... ... зат я ... ... ... аты я ... ... ол атаудың қоғамдық өмірде өзіне телінген мағынасы да болады. Бірақ
ол ... өзі ... ... я ... ... ... ... да, сол ұғымды білдіретін белгі (таңба) я сол ұғымның мазмұнының
бейнесі ретінде қалыптасатындықтан, бір ... ... ... де ... ... болады. Мысалы, тас, атай, ағаш, топырақ деген
сөздерді алсақ, олардың әрқайсысысы-әрі нақтылы, әрі ... ... ... деп көз ...... белгілі бір нақтылы ... ... ... ағаш ... да атай ... сөздің өзге сөздермен карым-қатынасқа түспей, жеке-дара
тұрғандағы ... ... ... я ... ... әдетте,
лексикалық я тура мағына деп аталады.
Тілдіқ сөздігі осындай әр алуан ... бар ... ... сөздерді, олардың жүйесін, даму заңдарын, қоғамдық тұрмыстың сала-
салаларымен байланыс-қатысын, сондай-ақ, жеке ... ... ... шығу ... мен ... ... ... лексикология ғылымы тексереді.
Лексикалық мағыналары басқа-басқа сөздерді әрі ... ... ... бөліп, олардын әр ... тән ... және ... ... ... ... тас, ағаш, топырақ деген ... ... ... ... ... енді олардың бәрін де заттың атын
білдіретін жалпы ... ... бір ғана ... ... зат ... ... ... топшылауымызға әбден болады. Сөздерді зат
есім, сын есім, сан ... ... ... ... шылау деген сияқты
грамматикалық ... бөлу ...... ... туған
дәстур. Екінші сөзбен айтқанда, сөздерді грамматикалық топтарға бөлу ... ... ... қарап (грамматикалық мағыналарын ашып), соған
сәйкес категориялық сыр-сипаттарын анықтаудан туған. ... Кен ... ... сөз ... — елде (мақал); Елде болса, ерінге тиер; Ауылда болса,
ауызға тиер (мақал); Тау ... ... адам ... қосылар (мақал)
деген сөйлемдердегі жерде, елде, ауылда, ерінге, ауызға, ... ... мен ... ... ... ... турғыдан салыстырып
топтауымызға әбден болады. Мысалы, жерде, ... ... ... ... ... деген сөздердің лексикалық мағыналарында айырмашылық бола
турса да, бул жеті ... ... ... ... ... ... мағыналарында өзара іштей әлдеқандай бір жалпылық барлығын,
кейінгі ... ... ... тауға, адамға) грамматикалық
мағыналарында да өзара іштей әлдеқандай бір жалпылық барлығын ... ... ... ... ... сөздерінін бәріне тән жалпы грамматикалық мағына
жатыс септік жалғауы арқылы байланысса, ал ерінге, ... ... ... ... ... мағына барыс 4-септік жалғауы арқылы
топтанып айтылып тұр. Оның бер жағында, осы сөздерді тек ... я ... ғана ... ... ... ... ... септіктерінде де, сондай-
ақ, көптік я тәуелдік жалғауларында да ... ... ... мағыналары жағынан бірыңғай болып келетін ... - зат ... деп ... бір ... ... ... тиер, қосылар деген сездердің лексикалық ... бола ... да, ... де ... я амал-қозғалысты
білдірулерімен байланысты ортақ бір жалпы мағына бар. Бұл ... ... ... ... ... -ар (-ер) ... ... айқын көрініп
тұр. Сондай-ақ, осы ... ... ... тисе, қосылса, тиген,
қосылған, тиетін, қосылатын; тиді, қосылды ... ... ... ... де ... ... білдіретін бұл сияқты сөздердің
бәрі де етістік деп аталатын сөз табы категориясына ... ... ... ... ... етіс, шақ секілді грамматикалық
категориялардың қай-қайсысы да жат емес.
Сөздің лексикалық ... ... ... ... ... ... сондай—ақ, сол грамматикалық мағыналарды
білдіретін формаларды грамматика ғылыми зерттейді.
ІІ Сөз ... және ... ... және ... ... — ғылымда тым ертезаманнан
көніл аударылып келе жатқан мәселе. Бұны Аристотельдің: «Әдемі де ... ... ... Оларды талантты, яғни зергер, адам жасайды. ... ... ... ... беру — ... ... деп жазғанынан да аңғаруға болады.
Бұл проблема әсіресе орыс ... ... ... ... тек қана сөз ... ... ... о слове»,
«Искусство слова» т. б.) оннан астам ... ... бір ғана ... ... ... А. Г. ... А. П. ... Л. Л. Благой
т. С. жарық көрген көлемді-көлемді үш-төрт зерттеуі бар. Тіпті
жеке шығармалардың тіл, стиліне байланысты жазылған ... ... ... ... мәселенін, бұрынғы одатқас республикалардың өзгелерінде де
назардан тыс қалыл келе ... ... ... Г. С. ... С.
Мамаджановтың, X. Якубовтың, Н. Рахимовтың Тоқай, Гафур, Айбек, ... ... Ш. В. ... Т. А. ... ... ... ... диссертациялары — куә.
Сөздің қолданылу проблемасына қатысты ғылыми ізденістердің ... — Қ. Қ. ... ... Жалпы, сөздің көркем, шебер қолданылу
үлгісін арнайы талдаған ғылыми ... ... ... — Қ. ... ... кейін тілге байланысты қорғалған үлкенді-кішілі
ғылыми ... ... ... ... оқу ... ... да сөз және оның ... жайы мен заңдылықтары, тікелей не
жанама түрде болсын, ... ... ... Бұл мәселе «Тіл
мәдениеті және, баспасөз», «Соңғы жылдардағы қазақ көркем шығармаларының
тілі» деген ... ... ... ... да кең ... ... осы ... бас қосуға жалғасқан жылдар яғни қайта құру тасқыны
жаңартқан демократия мен жариялылық еркіндігіне қол жеткізген, басқа да ... ... мол ала ... ... - тілге қатысты да бірқатар
мәселенің шешім табуына мүмкіндік ... ... Тіл ... заңның
қабылдануы, қазақ тілінің мемлекеттік тіл. болып ... ... ... ... ... ... ... бойына ерекше жігер қосқаны-
шындық. ... ... ана ... ... толықтырып,абыройын арттыру
қамында соңғы жылдарда айтылған, казір де айтылып жатқан пікір-ұсыныстар
өте көп. Бұлардың ... ... ... ой, ... ... дерек-түсіндірмелерімен құндылары бірен-саран ғана емес. Мәселен, Ә.
Қайдаров пен Т. Жанұзақовтың Атамекен ... ... ... ... жаналықтардың сыры неде?», «Орысшылдықтан қашудың да
жөні бар», ... ... Б. ... ... создің түбі бір...».
мақалалары, Ә. Нұрмағанбетов, И. Уәлиев. Ә. Керімовтердің сөз төркіні, ... Ә. ... тіл ... сөз қолданысымыз туралы жазғандары
— осындай еңбектер.
Алайда бұл тараудың негізгі бөлімдері тіл ... әлі ... ... ... де, ... ... ... тұстары бар не жанама
түрде ғана сөз болып жүрген лексикалық топтар проблемасына ... ... ... ... ... ... сөздер.
Этимология – гректің etymon («шындық»), logos («сөз, ілім») деген
мағынадағы, сөздерінен жасалған ... ... ... жайы ... ... арнайы қарастырылмаған мәселе. ... ... ... ... ... ... арасында жер-су аттарының тасы басқа атаулардың қайдан
шыққанын, не ... ... ... шығу ... ... ... ... көп болады. Кейде басқа тілден енген түсініксіз енеді
өз ана ... ... ... ... ... түсіну жағдайы да
кездеседі. Мұндай ... ... ... деп ... ... сөздер кейіпкерлердің тілдік сипаты үшін, қандай
да бір құбылыстың экспрессивтік мінездемесі үшін ... ... ... ... ... ...... бастапқы төркінін
ғылыми тұрғыдан талдап түсіндіретін тәсіл емес, ол тек таныс емес сөздердің
төркінін белгілі, таныс ... ... ... ... долбарлап
жобалау ғана».
«Егер XIX ғасырдың 40-50 жылдарында жұрт «шеколат», ... ... ... ... бұл оның ... белгісі еді.
Бірақ халық бұларды түсіне, дұрыс айта білуге барынша тырысты. Ұзақ ... тіл ... ... ... оның қолы да ... Сөйтіп,
шоколад, университет, одеколон, театр түріндегі әдеби айтылымды жүрт ... ... Ал ... орыс ... таныс емес, бөгде, түсініксіз сөздер
ұшырасқанда, оларды сол сәтте-ақ өздеріне ... ... ... отырды».
Міне, аталған екі тілдегі әдебиеттерден жалған теркінді сөздерге
қатысты ... ... ... ... ... және зерттеу жұмыстарымыздан айтушыға я тыңдаушыға
немесе екеуіне де мағынасы түсінікті ме ... ... ... сөзді
бұлардың өздері білетін, сыртқы жамылышы (формасы) әлгіге азды-көпті ұқсас
сөзбен алмастырып қолданғам сөзін жалған ... деп ... ... ... ... жолы жәке ... ерекшелігі —
бұлардың дыбыстық жағынан түп нұсқаға жақын әрі құрамы белгілі бір ... ие ... не ... ... Бұл екі белгінің бірі
болмаған жерде ... ... те жоқ. ... Бүкіл аудан бойына бірде-
бір қалкөз еңбеккүнге астық босатпасын деген уркәбадаши указание бар. Ал
бұл не? Бұл ... Бұл ... ... ... боласындар!
Әкті... Сен осы кләдәпшік пе едің, ... па ... ... ... ... ... ... әтделдің Мұрат қалқозындағы ұшаскебайы
(Қ, Ы.).
Сөз иесі — соғыс жылдары учаскелік ... ... ... ... Шала ... және ... егделігіне байланысты тілі де қатыңқырап
кеткен кейіпкеріне орыс тілі сөздерін автор лайықты айтқыза білген. ... ... ... ... ... ... ... келісті. Бірақ
үзіндідегі белгіленген сөздердің бірде-бірі жалған ... ... ... ... кләдәпшік, единобременнәй, брадукт, әтдел
айтылымдарынан қазақ сөздеріне ... ... табу ... ... ... жаттыққан «бір - еді - ит – ел - ... ... - тіл, кіл ... - шік» тұлғалы саздердің орфоэпиялық әсері бар да шығар, дегенмен,
орфографиясы жоғарыдағыдай болған соң, ... ... ... ... ... реті ... Ал ... үш сөзге (единобременнәй, брадукт,
әтдел) төркіндік кандай да ... ... ... болмайды.
Демек, мысалдағылар — кейіпкердің тіл икемі келмегендіктен солай
формаланған жай антылымдар ғана.
Алайда ... ... ... ... не осы ыңғайда жұмсау
ретін барлық орында бірдей жатық тігісті ... бола ... ... автор жасы 40-тар шамасындағы Мешелге «бұйтепке, тұрдабай»
дегізеді. Мектеп табалдырығын Ұлы Отан ... ... 2-3 жыл ... азды-көпті білім алуға міндетті де, мүмкіндігі де болған әрі
сплавконтор ... ... ... ... айтуға тілі тамаша келген жас
азаматтың бұлай деуі көңілді аса ... ... ... ... ... ... ... Учитель де Әшібек» (Төңкеріс үстінде, 227)
деген сөйлемдегі орыс сөздерінің қолданылуы туралы да, айтуға тура келеді.
Себебі ... ... ... оқытқан Шұғыл қажының тілі «учительді» мінсіз
айтып, «большевикке» пәлендей жанаса алмаған («Әшібек», ... ... ... ... өндірсәл (трактор маркасы, «универсал»)
сөзін кейіпкерге айтқызудың орнына ... өз ... ... ... ... ... су ортасында қалған өндірсәл.
Байқауымызша, тіліміздегі жалған этимологиялық негізінде, өзге ... орыс ... ... байланысты орын алған құбылыс. Мысалы: болыс,
ояз, жандарал, атбекет, атұлтан (адьютант), шырпы-ши (чрезвычанный) т. т.
Бұлардың бірқатары кезінде сөздік қорымыз бен ... ... ... ... болдым мінеки», «Жана құда — ... ... ... ... ... ... ... жүр (жағырафия, фәлсафа) т.
б.
Жалған төркінді ... ... әр ... ... ... үшкел, үшкөл-
школа) қолданылумен қатар, арагідік өз сөздерімізден де (мәлім — ...... (М. Ә.) ... Бір ... кей ... екі тілден де
жалған төркін табуы мүмкін екені. Осындай бір ... ... ... бульвар. Орыс тілінде бұл гульвар, бізде гүлбар болып қолданылып
жүр.
Дұрысында, бұл сөздің ... ... ... екі ... тұлғалануы
орынды да: бірі гулять, екішлісі гүл, бар ... ... ... ... шынында да, қыдырады; бульварда, шынында да, гул бар.
Жалған төркінді сөздер стильдік тұрғыдан бірде айтушысының тіл ... ... ... бірде оның жаң-сақ түсінігіне, ал енді бірде әдейі
солай дегісі келуіне не т. б. ... ... ... ... - еріксіз қолданыстар
Бұлардың көркем әдебиетте көріну жайы жұмысымызда мынадай негізгі ... ... ... ... ... қолданылыс. Еріксіз —
ерікті қолданылыс.
Еріксіз қолданылыс.
Бұл екі ... ... тіл ... кейіпкердің жаңсақ түсінігіне — байланысты байқалады.
Мысалы:
— Осы ... — деді ...... ... Ол не сөз? — дедім мен.
- Орыстың «подбой» деген ... ... ме едің я — ... ... менен.
— Білем.
... жер ... ... ... ... қазатын орынды
орыстар «подбой» дейді, ол сөзге тілі келмеген қазақ ... ... (С. ... ... орыс ... білмейтін не нашар білетін егде кейіпкерлерін
сөйлеткенде, қаламгерлеріміз «кооператив, министр, землемер, ... ... т. б. ... ... ... міністір, жемтемір,
бірұстап, борансоз, әшекей» дегізеді.
Ал сөздік жалған төркінді ... ... ... орай ... ... бір ... сөзді өзі білетін ие ана тіліндегі соған
ұқсас басқа бір сөздің мағынасында қабылдауына байланысты. Мысалы: Ақ ... ... ... ... сөрелері сықып толып тұр. Ақша берсек, —
бермейді: «Карточки ... ... Біз ... ... ... ... Карточка деген сөзді сурет деп ұғып,
қалталарымыздан сурет іздестіріп жатырмыз» (Б. ... ... ... ... де ... ... қате
тусініктеріне байланысты жұмсалған:
1. — Қазақта мемлекет болып көрген бе?—деп сұрады ... ... мен Омар ... ... ... ... ... түсіне
алмай:
Ол неменесі екен? Ақша ... ме, ... ... ме?—десті біріне-бірі
қарап.
Оспадар деп қазақ тұрпайы ... ... ... ... ғой. ... ... да ... шүкір десем қайтеді?—деп Байжан Омарға қарады (Ғ.
М.).
2. — ... ... біз ... көп ... ... зона ... ... бе?— деді Құдайменде.
Жоқ запрет, запретная зона (Ә. Н.).
3. Бұл жердің ... ... — деді ... ... кеңкілдеп
күлді.
— Одан да ... ... ... ... ... ... Сіз депутат болғанда, азаңғы ... ... ... ... газетке шығып едім. Енді «еп қылып» дейсіз бе, немене?
Шәкібаев жуып-шаймақ болды.
... ... ... — безгекке қарсы егетін
ағаш. Саған үш қайнаса, сорпасы қосылмайды.
Бригадир шамалы ... (Т. ... ... сөз ... төркінде әдейі жұмсалады. Мысалы, М. Горькийдің
бір кейіпкері: «Сен «наука» десең, мен «наука» деп ... және ... тап сол ... ... құрған ауыңмен мені бейне бір ... орап ... ...... Б. ... бір ... и пролетает. В трубу, значит...», — дейді.
Бұлардағы белгіленген сөздерді ... ... ... ... ... байланысты әдейі бұрып, кекесінді түрде айтқан. Мына
шумақтағы тоз сөзінің жұмсалу реті де ... ... ... ... ... Көп еді бәле неткен тек! Одам да сұмы табылар, ... ... ... ... ... ... ... «кейде қаламгерлер өз ... ... ... рең - беру ... елді ... үшін сөз
төркінін өзінше әдейі өңін ... та ... ... М. ... ... ... ... Қамбар сияқты кейіпкерлерінің сапқымазақ,
кулдіргі тілділігіне байланысты талай сөзді жалған ... ... ... ... болатындар: бір жағынам, кейіпкердің тіл икемінің жақсы
келе ... ... ... ... айтуды кейіпкердің өзінің де қалауы.
Мәселен, З. Жәкенов шығармасындағы ауатком төрағасының «Колхозда кім ... ... ... ... жауапты жөн бергісі келмеген қарияның
«сеніатармын» (санитармын) деп, ... ... ... өте алмай
калған әженің «қылмия (химия) дедің бе?» дел қалжыңға бұра ...... ... ... сөздер тұлғалық жаңалығынын ... ... ... ... ... ... ... —хорунжий,
Салдуар — Сәруар) немесе қолданылу ретіне қарам адам көңілінде ... ... ... ... ... ... де ... келеді.
Жоғарыдағы мысалдардың бірінде ... ... еп ... деп ... ... қалуы — осының дәлелі.
Сондай-ақ жалған төркінді сөздерде пароним құбылысына ұқсастық та ...... ...... ...... ... — варнак) және
булар омоним түрінде де кездеседі: ТОЗ — қысқарған сөз ... ... ... ... рай тұлғасыдағы етістік; карточка— ... бір ... жай — ... ... ... кісі аттарының да
қолданыләтыны: Мыңетек — Монтекки, Көпетек - Капулетти, ......... ...... ... — Майдель.
Жалған төркінділік, негізінде, сөйлеу тіліне тән құбылыс болғандықтан,
сөздердің бұлай жұмсалуы ... ... ... ... ... ... ... бұлардың 20-дан астамы, Қ. Мұхамеджанов шығармаларында
15-тегені қолданылған.
Қорытып айтқанда, тілдегі жалған этимологиялық болашақтың аса ... ... тиіс ... ... ... ... жұрттың бұрынғыдан Федор
сияқты кісі атын
Шодыр, американ, санитар, чрезвычайный сөздерін «әмірхан, ... ... ... бұл ... ... ... көркем шығармаларда болсын,
негізінде, өткек кезең кешпкерлерінің тіл ерекшелігіне ... ... ... ... не ... ... бұрып қолдану қажеттілігіне
байланысты пайдаланылатын айтылымдар болып қызмет атқаруға тиіс. Сондықтан
бұның сөз қолдану жүйемізде ... орны бар және тіл ... ... стилистикада, әдебиет теориясында арнайы әңгімелегендей құбылыс
тамылғаны жөн.
Потенциалды сөздер.
«Әр тілде, ... ... ... ... ... ... ... — яғни нақты жоқ, бірақ егер ... ... ете ... бар бола ... сөздер өмір сүреді»: крокодиловодческий,
крокодиловодство, крокодилятина, славостойкость т. б.
Міне, сөздіктерімізде ... ... ... де жоқ ... ... осылар сияқты жасалып жарыққа шығып ... ... ... ... газет, журлдарымыз бен көркем шығармаларымызда да, баршылық.
Мысалы: ... ... ... ... (Абай) келгін (пришелец),
күйінділер (күйініп отырған адамдар), көнермен, ... ... ... аутандау (Ә. Нұрпейісов), үшарман (Қ. Мырзалиев), өгкінші ... ... ... ... ... ... ... (Б.Соқпақбаев), көнерім, ескірім (Т.Әбдірахманова),
табантас (фундамент //Т.Есімжанов), райгер ... ... ... ... (Т. ... ... (пекролов),
жағажай (тілаш), көкөніс (овощ),- гүлшоғы (букет), тыңгер, тәлімгер,
танымгер, ... ... т. ... бәрі де сөз тудыру амалдарымызға сан тұлғаланған. Екіншіден,
мағыналарында кісі тосырқап қарағандай ерекшелік, ... жоқ, ... «иә, ... ... ... ал ... «бұл бір дұрыс табылған сөз
екен» деген сияқты ... ... ... ретте.
Кейде тіпті мұндай қолданымдардың етене көрінетіндігі соншалық—
оларды күнделікті жұмсап ... ... ... өзі ... Қ.Мырзалиев қолданған бастығырақ, адамырақтар немесе Қ.Бекхожин
мен М. Әлімбаевтың; «Көздерінің алашығы ұлғайып», ... ... ... ... ... ... ... жалмақтар лексикамызда бейне
бір бұрыннан бар ... ... ... Ал ... олай емес. Әдетте
«бастық болу», дейміз де, «бастығырақ», «адамырақ» деп ... ... Ақын бұл екі ... ... ... ... ... жұмсау
арқылы олардың жаңа бір қырын пайдаланып, контекстеріне тың ... ... ... ... екі ... бірі ... сияқты тұлғаланса,
екіншісі қармақ-қа ұйқастырылған.
Жалпыхалықтық лексикамызда туған тіліміздің, өз сөздері ... ... ... ... ... т. т. неологизмдердің бәрі де
осы «потенциалды» аталатын ... ... ... ... ... ... көзі.
Әрине, мұндай сөздерді жасаушылар — жеке адамдар, көбіне ... ... ... ... ... бұл ... бәрі ... болып қатар түзе бермейді; тіл практикасы қажет еткендері жаңа
сөздер танылып, сөздік құрамға еніп, ... ... бір ... контексіне жаттығы жоқ, қолданымдар болып қала бермек. Сөйтіп,
бұлардың көпшілігі тілімізге неологизмдер болып ... тіл ... ... бір ... ғана ... Бірақ өміршең
болмағанмен, бұларды ... ... ... ... білу ... ... шығарылмақ ойдын қашан да дәл, әсерлі бейнелеуінде де ... ... осы ... ... ... ... деп әр ... мүмкіндіктері негізінде әрі сөз тудыру тәсілдеріне, тіл практикасына
лайық ... жаңа ... ... ... жылдар ішінде сөздік құрамымызға бағдарлама, бағдаршам,
мерейтой, мұражай, ... ... ... ... ... ... ... емес, күн сайын дерлік топ-тобымен-
ақ еніп жатыр. Туғаи тілімілдіц ... ... ... ішкі
мумкіндігіінн соншалық мол екенін өзгеге де, өзімізге де айқын аңғартып
отырған бұл табысымызға ...... ... - ... ... да ... ... тіл мамандары: А.Алдашева, Ш.Сарыбаеа,
Н.Уәлиевтер - құрастырған «Жаңа атаулар» аталатын сөздіктің 1-кітабы (1992,
көлемі-10,3 б. т)-осы байлығымызға бастапқы куә.
Окказионал сөздер.
Окказио-ның ... сөзі ... ... ... ... ... айтып, В.В.Лопатин жоғарыда аталған еңбегінде: «Сам термин
показывает, что подобные слова созданы однажды, по случаю... Они... ... ... лишь в ... контексте и вне этого контекста ... ... ... широкошумные (Пушкин), листолет,
лошажьи, пуховитые, голосатые (Есенин), утреет ... ... ... ... (Маяковский), инакочувствующие, во
всеувидение т. т. көптеген қолданымдарды келтіреді.
Сонымен бірге автор окказионал ... әр ... ... жүргенін
әңгімелеп, солардың ішінен өзі жөн ... 14-ін атап ... ... «Бір ... неологизмдер», «Қолдан жасалған сөздер», «Экспромт
сөздер». «Метеор сөздер», «Эгологизм» т.б. ... ... ... әр ... ... ... ... туралы
айтылып жүрген пікірлердің өзі де әр қилы. Оларда, негізінде, окказионал
және потенциалды ... ... ... «Авторлық неологизм», «Стильдік
неологизм», «Окказионализмдер» деген жалпы атаумен бір қаралып жүр. ... ... бірі В. В. ... өзі де ... ... ... деп әрқайсысын жеке тақырыпта алып сөз етіп отырады
да: «Біз бұл кітабымызда ... ... ... атауға сөздердің
екі тобын — потенциалды және авторлық сөздерді біріктіріп ... ... 63), -деп, оның ... ... ретінде бұлардың, екеуінің де белгілі
бір себеп - жағдайға байланысты жасалатынып, сөздік ... ... ... ... ... ... қорыту жөн емес, себебі қолданылымдардың бұл екі
түрінің, ... ... ... ... ... ... ... тіл практікасы тұрғысынан жеке-жеке топ құрап ... ... өз ... ... реті бар. Айталық, эвереводство,
крокодиловодство дегел сияқты, баларақ, бастығырақ деуден ... ... ... ... ... ... ... байқалмайды,ал
утреет, жылмая-лар туралы бұлай дей алмаймыз. Ендеше окказионал деп өміршең
емес, контекст ... орай тек бір ғана ... ... ... сөздерді айту жөн.
Сондықтан жоғарыдағы морозостойкость үлгісіне жасалған славостойкость
сөзін В. В. ... ... деп, ал во ... ... ... во всеувидение, инакочувствующие сөздерін окказионал деп
қарауын ... ... ... ... үшеуі де потенциалды болып
танылуға тиіс. Себебі бұларда жасалу, мағына, жұмсалу жағынан еш ... Ал ... ... пуховитые, голосатые т. б. жөнінде бұны ... ... жолы ... ... ... ... болғанмен,
тіл практикасында олар ондай тұлғаларда жұмсалмайтын сөздер. ... ... - яғни ... бір ... ... - ... ... бөліп қарауымыз орынды.
Ені жоғарыдағы жылмаяны және сол ... ... ... да ... ... ... ... Қоңыр жаз, самал соққан күн жылмая.
Терегі көкке тәуелеп (I.Ж). Жайығым, ... алға ... ... ... сені ... ... Шаруакештер шөлдегі ақ ... ... ... бақша қылды (Қ.М.). Әрине, бұлардағы жылмая, тәуеле,
өргілердің қай-қайсысының да, жеке сөз ... ... ... ... ... ... ... тек контекстері арқылы ғана төркіндері, сірә,
жылмық, тәу ету, ... ... деп ... болатындай. Ал алауырту,
шаруакештер, дұрысында, алауыту (қарауыту ... ... ... тұлғалануға тиіс сөздер. Демек, бұлардың бәрі де - потенциалды
сөздер сияқты - ... ... ... реті ... еш шеттігі жоқтар
емес, сол ... ... бір ... қалғаннан әріге бара
алмайтындар. М. Әуезов қолданған ... ... ... ... ... да ... тәрізді қолданымдар.
Әрине, мұндай сөздер туралы «бір реттік», «мағынасы ... бара ... т. б. ... ... ... бір ... бір
кемсіткендіктек немесе тіл мәдениетін төмендететін құбылыс санағандықтан
айтылып жатқан жоқ, ... ... ... ретінде беріліп жатыр. Демек,
окказионал сөздер деп не жасалу жолдары ... ... не ... ... не тіл ... ... ... сөйтіп, аса табиғылық
таныта қоймай тұратын авторлық, ... ... ... ... ... ... әрине, окказионал сөздер де, потенциалды
сияқты, өзіндік жаңалығы, тұрған контексіне жарасымы арқылы ... ... ... ... ... ... болғандықтан, орыс тіліндегі
сияқты, бізде де кейде бірінің орнына бірі жаңсақ жұмсалып жүретін сөздер
тобы бар. ... ... ... ... тіл ғылымымызда бұл — әзір
бір тың жатанқ мәселе. ... М. ... мұны ... ... ... (1976) ... ... ептеп сөз етеді. Онда автор былай
дейді: «Паронимдер деп ешбір мағыналық байланысы жоқ, бірақ айтылуда ... өте ... ... ... айтылатын, әр басқа сөздерді айтады...
Паронимдер — біркелкі айтылып, морфемалы құрамы әр басқа ... бұл ... дәл ... алғашқысында «тіпті бірдей
айтылатын» артық. Егер олай айтылса, бұндай ... ... ... ... себептен де шығар, автордың мысалға келтірген сөздері (әр уақ ... — ару ат, әңгі ... ән кім ... ... ... әр уақ —
әруақ — омоним (мәселен, орыс тіліндегі не мой — ... за нос — ... оның ... де ... тілі тұрғысынан қарағанда, ал әдеби
вариантында бұлар (әр уақыт, ... ... де ... ...... орай ... жай ... — гректің рача жәнс оnymа («маңы, аты» деген ұғымдарды
білдіретін) сөздерінен ... ... ... ... ... ... 1871 жылы И.А.Бурдон мен
А.Д.Михельсон шығарған «Объяснительный словарь 30 000 ... ... ... ... ... бері бір ... астам уақыт өтсе де
«Паронимия құбылысы әлі күнге ғылыми әдебиеттерде жеткілікті сөз ... ... ... да ... көзқарастар қалыптаса қоймай келеді».
Паронимдер туралы орыс тілінде жазылған кітаптарда берілген анықтама,
түсіндірмелер бар. ... ... ... да ... ... ғана сөз ... Еңбегі тікелей осы мәселеге арналған О.В.Вишнякова:
«Отандық және шетелдік әдебиеттерде бұл мәселеге жөнді ... ... ... ... жалпы теориясы да орыс ... ... ... де жоқ»,— дей отырып, өзі оған теориялық
айқын сипаттама бермейді. Ал көрсетілген ... ... ... ... байланысты (абонент — абонемент, существо — ...... ... ... ... - ... вдох — вздох) құбылыс
есептелсе, Н. П. Колесников кітабында бұл тек ... қана ... ... кез ... сөзді қамтылатын категория ретінде қаралады. Біздіңше, осы
пікір көңілге қонымды. Себебі айтылу, жазылуда ұқсастығы болып тек түбірлес
қана ... ... ... ... де ... ... ... — фаэтон,
бешмет — шербет, миық — ... ...... т. ... ... деп бір-біріне айтылу, жазылуында ұксастығы ... ... әр ... ... ... тиіспіз. Мысалы: қарасан —
қорасан, ...... ...... ... — босану, үру — үрлеу,
қайтып — қайтіп т. т.
Алайда сөз қолдану практикамызда, әсіресе көркем ... ... ... ... ... ... ... жүрген орындары
кездесіңкірейтін болып бара жатқаны байқалады. ... ... ... ... бар. Солардың кейбірі: 1. Үш- үш ... ... үші ... (I. Е.). Үші ... ... (С. М.).
Аяғының, үшінен жорағалайды (Б. С). Кідіріп қалды ... тіл ... ... ... үші ... (Р. С). Қол үшін бере ... (М. М.). ... сөйлейді (Ж. Т.). 2. Шүйіру — шиыру. Танауын аспанға ... ... ... ... 3. Миық — ... ... милығынан
майыспай, аяқтан түспей жатыр. Қыз милығынан күлді. Енді ... ... ... Екі миығы солқ-солқ етеді (Ә. Т.).
Жұмыста бел алу мен ... алу ... ... де ... ... ... жүргеніне нақты мысалдар ... ... ... айырмашылықтарының қандай екені дәлелденді. Сондай-
ақ иірім мен үйірім жөнінде де пікір айтылып, ию ... де ... мен ... ию» дегендегідей) талғамсыз жұмсалған орындары, исіну
сөзінің ию және иімеу деген омоантоним ... ... ... де ... ... пароним мәселесін арнайы ... ... ... ... ... ... жасау туралы ойлану жөн сияқты.
2.3. Бейтаныс сөздер.
Тілімізде мағынасы жалпыға бірдей түсінікті болып келе ... аз ... ... ... ... ... мен
авторлық неологизмдердің бірақтары және сирек қолданылатын ... ... ... ... ... да кездестіруге болады.
Мысалы: сейдін, құлмақап, лауқилас, ымбал, шыта, шомыт, паяпарлау (Сәкен
Сейфуллин); ... ... ... ... ... ... лаурау,
мазатсу, мешіл, можа, налық, нор, пәрмене, сауырсын, ... ... ... ... ... ... М. Әуезов).
Диссертацияда мұндай сөздердің 250-дейінің тізімі ... ... ... саны ... асады.
Мұндай сөздерді қаламгерлеріміз әр ... ... ... ... ... ... ... сипат алып кетер деген ізгі үмітте
пайдаланады. Алайда өкініштісі сол — ... ана ... ... ... не
құлақ түре жүріп мысқалдап жинаған я тіпті «мидың, мың ... ... ... ... ... мұндай сөздерін көпшіліктің назар-талғамына
ұсына отыра, бұлардың нақты қандай мағынаға ие екендігі, ... ... ... ... деп ... ... өлген адамдарды мекеніне
апарып жерлегенше қалдыра тұратын жарым үй-жарым жапаны аптады (Ұлпан, 63-
б.) деген Ғ. Мүсірепов ... ... ... бере ... ... ... көпшілігі-ақ контексінс қарай топшылатпайтын,
сөздіктерде жоқ, бар бола қалған күнде де ... ... ... ... ... қалатын сөздер болып келеді: Анаммен жасты сарамжал сақы
шешейлер (А. Н.). Қызық қуған қызыр күнім жоқ ... (I. М.). ... ... салт атты (Қ.Ж.). Жалбыз болып жүрмін мен, ... (К. ... ... ... ... —«сараң, жомарт, қотыр
немесе жауыр, кеспе ... ... екі ағаш (ДС, 285, 200, 218, ... (ТС, 225). Ал осылардың әрқайсысын тиісті орындарына қойсақ,
«жексұрын ... ... ... т. б. ... ... ... ... сол
түсініксіз қалпында қалып ... ... ... ... ... ... ... тұратын орындары да
кездеседі. Мәселен, арда, майса, саз ... мына ... ... ... ... да ... Арда тудың, астында (А.Н.). Арда жер
иіген кез (К. М.). ... ... ... самал (С.С.). Жаз шығып, саз
құлпырды (М. Б.). Шөбі жаңа ... саз ... ... ... ... ... ... біле
бермейтін сөздердің кейбірінің жазылуы да әр түрлі. Бұл, бір ... ... ... ... ... ... көп варианттылық туғызып
жүр: қайыл — хайыл, аласат — ... ...... — қайуана т. т.
Жалпы, мұндай сөздерді қолданғанда, қаламгерлеріміздің бұларға жақша
ішінде не шығарма бетінін соңғы ... ... ... ... ... ... әдебиеті» газеттерінде, «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналында
«Оқырман мен ... ... ... ... ... ... болар еді.
Жарыспалы сөздер.
Бұндай сөздерді зерттеуге арналған күрделі еңбек - И.Қ.Ұйықбаевтың
«Қазіргі қазақ тілінде ... ... (А. 1976) ... осы ... ... ... әлі де айқындықты қалайтын
немесе ... аса ... ... ... ... жоқ ... ... «Синонимдер мен дублет сөздердің арақатынасы» мақаласында:
«Синоним болатын ... не ... не ... мәнінде немесе сөз
қолдану аясында, әйтеуір, бір ... ...... Ал ... ... ... ... қойылмайды, олардан талап ... ... ... ... де ... ... айырмашылығы білінбей тұруы
керек. Тек сондай теңбе-тең, ... жұп ... ғана ... ... Ал И. Қ. ... аталған еңбегінде дәл осы сөздерді
цитатаға алады да: «Сөз ... ... бір ... ... ... ... бір-біріне жақын, жуық сөздер жатады да,
ал ... ... сөз ... сөз ... ... ... деп, ... сөздігіндегі «атрап — төңірек —
өңір — маңай; жарлы — кедей; ......... ... - ... ел -
халық — жұрт; шапшаң — ...... адам - ... ... біраз сөзді
варианттар (немесе лексикалық-семантикалық ... ... ... қоса, монографиядан кей тұстарда варианттар жігін де ... ... ... ...... уайым — уәйім, пәле — бәле,
тамачи — ... ...... ...... ... ал ... жағынан дәл осылар тәрізді ... ... ... ... бар ...... ... — лұқсат, усару — суғару,
қолдану — ... ...... (18-35) ... ... ... ... келтірілген мысалдардың бір-бірімен
қапдап белгілеріне байланысты оқшауланып, екі вариантқа ... ... ... әр ... ... қолданылатын қаңылтақ — коңылтақ, ұлық —
ұлы сөздерін автордың ... ... ... ... ... бір ... ... (суға), матыру (шөмішті) ... ... ... ... ... варианттар емес, жеке-жеке мағынасы бар
лексикалық сөздер екендігінде дау жоқ», — деп жазады. Біздіңше ... ...... да сөз басындағы «б» дыбысының «м» ... ... ... ... қана ... тіпті бұл туралы
«Осының өзі малу жәнее батыру етістіктерінен жасалып ... ... ... ... деген сұрақ та оралады).
Сонымен, бұл айтылғандардан тіліміздегі жарыспалық проблемасында пікір
алысып, нақты тұжырымдармен түйіндейтін ... әлі де бар ... ... бір-бірінен бірлі-жарым дыбыстық өзгерістері бар
варианттар жайында пайымды пәтуаға ... ... ... ... Себебі
бүгінгі сөз қолдану ретімізде арзан, жасанды дублеттер жиі ... ... ... ... ... ... шылп ету, ... белше т. б. бір
алуан сөздердің дәурігу, үлпіреу, ... шілп ету, ... ... ...... ... Және өкініштісі - осылардың көпшілігінің
кейіпкер тілінде емес, қаламгерлеріміздің өз баяндауларында ұшырасатыны.
Диссертацияда ...... ...... ... да жасалған талдау, айтылған пікір бар.
Әрине, жарыспалылар — сөз ... ... ... ... орны ... ... варианттың да вари-анты бар... атқаратын қосымша қызметі
жок, әдеби тілдің тазалығына нуқсан келтіріп, әр ... бір ... ... ... — басы ... ... ... бір аймақ тұғындары үшін ... ... ... тіл үшін де, ... тілі үшін де ... қазына.
Алайда жергілікті ерекшелігі бар ... ... ... ... экспедициямыз 1937 жылы сапарға шыкқанмен, осыншама
ұзақ уақыт бойы Қарағанды, Жезқазған облыстары сияқты ... ... тіл ... ... ... ... ... — мен созбұйдаға салынып келеді. Бұл өлкенің қолдануында жалпыға
беймәлім, ... ... ... талай сөздің болғаны, ... ... ... ... да ... — шындық. Бұған жергілікті ақын
Ғ. Игенсаровтың кезінде: «Өзіміз өскен ... ... ... ... жүретін адамды «ади» деуші еді. Осы «ади» секілді «асабалы» ... де ... ... ... ... ... ... айтып күпінгенімен,
оған еш шама-шарқы жетпейтіп адамға «Әліңе қарамай, ... ... ... ... ... де ... еді. Тек бұл ... ғана емес, «әуезе»,
«дәніқұжыр», «нәубез», «ұдасқал» тағы басқа осы сияқты ... ... ... ... ... ... өте сирек қолданылып келе жатыр.
«Дәніқұжыр» орыстың «рациональное зерно» деген сөзінің ... ... ... деп жазғаны— дәлел.
Бірақ бір таңғалдыратын жай — алпыс жылға таяу ... бойы ... ... ... ... көп адам ... ... докторы атағын
алып жатқанына, икадемиямыздың Тіл білімі ... осы ... ... бөлім жұмыс істейтініне қарамастан, «Өз ... ... ... болмаған деген пікірді қостаймын», «Қазақ тілінен диалект
іздеудің күпі өткен» деп кеуде керушілердің бары.
Бір ... ... да ... ... ... ... бар сөздерді орынды қолаану қажеттігі дұрыс ескеріле бермей
келеді. Әрине, ... ... ... ... жоқ ... горчица,
еркек үйрек-тердің орнына ... ... ... деп ... немесе
рабайда, рабат, ботана-ларды кейіпкерге айтқызса және бұлардың қайда қандай
мағынада қолданылатынына түсіндірме беріп ... ... ... ... ... жағдай бұлай емес. Мысалы: «Кең шайлаға үйренген басы
байқамапты, кеудесім оқыс көтергенде, ... ... бір ... саудыр
еткізіп қоса көтерді» (Д. И.) деген бір сөйлемнің өзіңде? үш ... тұр. ... бұл — ... ... ... ... сол көпке тусініктісін, әдеби вариантып пайдалануға міндетті
екеніміздің ескеріле ... ... ... ... ... ... ізденісте жүретін ақынымыз М.
Әлімбае» кейінп бір ... ... ... ауылымда да талай «қызық»
сөз бар, бірақ мен соларды әдеби нормаға қайшы болғандықтан ... ... — өз ... ... өз ... төл ... ... сіңген сөз саған ең, дұрысы, ең асылы боп сезілуі
даусыз. Бірақ бұл — пәндей сезім ... ... ... ... Олай ... ... тұтқын боп, бір ауылдың намысын жыртпай, қауымның ... ... деп ... ... Бұның, шынында, жай тілек, ескертпе
не ұран емес, әрі шешім, әрі кесім екені ... ... ... ... сөздің өзіне тәм тұлға-тұрпаты болады, сол тұлға-тұрпаттың
арқасында әрбір сөз бір ... ... ... ... ... етеді» және
контекст талабына сай ол бірде түбір күйінде, бірде белгілі бір ... ... ... ... ... ... «Түбір морфема өздігінен жеке тұрып
семантикалық жағынам да, қызметі жағынан да ... сөз бола ...... осы ... ... келтірілген бар, тіл, жол, кел, жүр-лерді
қайталап: «Шынында, бұлар түбір сөздер, ... тағы ... деп ...
грамматикалық шатастыру» ... — деп сын айтады. Ал орыс ... ... ... ... ... жұрнақ қызметін пайдалануда
оның морфемалық құрамын не орынсыз қысқартып, не ... не ... ... ... ... күшпең жалғап жұмсау фактілері кездесетіні
айтылып, мысалдар келтірілді: ... ... ... ... ... ... ауышу; өрелі (киіз), көсемше (косемшеге жегілген ат),
бесінді (бесіндіге таяна), дәлді, нақтылы, диқаншы т. т. ... ... ... ... ... ... ... үстемеленген, кейінгі екеуінде
ыс жұрнағының орнына ыш ... ... ... «лі, ше, ді, ді, лы, шы»
-лар еш қажеттіліксіз жамалған. Өйткені сөз ... бұл ... ... ... бір лексикалық мағына үстеуге тиіс. Ал бұлар
ондай қызмет атқарып тұрғап жоқ: дәл мен дәлді, ... мен ... ... ешқандай айырмашылық жоқ; өрелі, көсемше — басқа
контекске лайық тұлғадағы сөздер ... ат», ... ... ... ... ... ... демейтінім сияқты, диқанға
шының жалғануы да қате. Жұмыста сөзді қосарлап тұлғалау ... де ... ... ... ... бары назардан тіле қалған
жоқ. Мысалына «сол-сәл, біраз-біраз, қай-қай, сәт-сәт, ... ... ... ... ... функциясында жалғау орны да ерекше, себебі бұл — әсіресе сөз ... ... ... ... ... гөрі де ... кең категория.
Сондықтан бұл бөлім сөз қолданысымсыз жүйесінде әр жалғаудың ... ... ... ескерілу жай-күйін сипаттауға арналды.
Алдымен қарастырылған
Көптік ... ... ... ... бары ... ... ... кейін қойылу: Аққан судан аяқ ... (С. ... ... сан ... жалғану: Екеулері бесатар мылтықтарын... (К-
0.) - Екеулері ел-жұрттан қымсынбайды (Б. С);
3) есептік сан есімдерге ... ... ... ... ... лексикалық мағыналарының өзі кептік ұғымға ие барлық, бәрі, ... ... ... Бәрілері де рольдерін тәуір атардың (Б. С);
5). есептік сан есімдер және көп, аз, ... ... ... ... сөздермен тірескен зат есімдерге жалғану: Әлгі ... 15-20 ... ... ... ... ... (Б. Б.). Бір ... кіре бастады (Г. Т.).
Белгіленген сөздердің бәріне де көптік қосымшалары тіл ережелеріне
қайшы жалғанып тұр. ... ... ... ... аст, «ы»- ... ... ... жалғаудан бұрын келіп тұр. ... ... ... ... сияқты, «астылар» деуіміз де қате. Тәуелдік
қосымшасынын екінілі рет қайталану себебі де сондықтан (астылары).
Дұрысында, бұл сөздің көпті формасы ... ... ... ... ... екі ... (ет) және «т» ға ... жалғанатын
қосымшаның басқа дыбысы тағы дауыссыз («т») ... ... ... әрпі («т») ... ... ... қолданылып қалыптасқан: Астарына
қара ат мініп, үстеріне қара киіп тұрған қарауылдар (Ә. К.).
Қазіргі сөз қолданысымызда әсіресе зат ... ... ... ... ...... Бұл, ... орыс тілі әсері екені белгілі.
Дегенмен әр ... өз ... ... ... «15-20 ... әріптері...» демей, «15-20 шақты әрпі, ... бір топ ... деп ... ... ... ... Аударма
текстерінде үп нұсқа тұрғысынан ... ... ... ... ... орындардың өзінде до оны өз тіліміздің табиғатына сай ықшамдап
қолдануды ескеру қажет. Мысалы, «Бұл ... ... ... ... совхоздардың орталықтарың сондай-ақ фермалар мен
бригадаларды жиі аралан тұрады. ... ... ... ... ... ... алдын ала заказдар қабылдайды (ОК). Соңғы
жылдары жеке ... ... ... мен ... қоғамдық ұйымдар
назарынан тыс қалмайтын болды» (ЛЖ) тәрізді мысалдардағы арасында жік жоқ
көп лар-лер, ... ... ... ... «совхоз орталығы,
ферма, бригадалар; тутынушыны қажет ... ... ... ... ... адам өміріндегі мереке, салтанаттар»деп) қысқарту жөн.
Тәуелдік жалғау.
Бұны қолдануымыз да ... ... ... ... ... ... бәйге
сұрысы жоғалды. Ақшолақ атының сауырысын көлденең тарта берді (Қ.О.).
Біреуісі көріп, біреуісі орнынан түрегелді (Б. С). Өз ... ... (Қ. Ы.). ... ... алып ... жануар (Р. Н.).
Бұларда белгіленген сөздер «сұрысы, сауырысы» т.т. болып екі реттен
тәуелденіп тұр. Дұрысы, әрине, «сұры, ... т.б. ... бір ... бір
жалғау қос қабатталып жалғануға тиіс емес.
Қазір көп сөзі де осылай тұлғаланып және жиі ... ... оның ... ... тілімізге тән айтылым екені
ескертілген. ... ... ... ... сөзі мен жазып отырған
контекстіміз ерекше бір ... ... ғана ... ... баяндауда
қолдану әдеби тіл талабына сай келмейтін сөзсіз.
Бұлай ... ІІІ ... ... ... ... ғана ... Мұндайлардың қатарында «құлпысы, әзірле –йіл,
ақыры, уақыт» сөздері де жүр.
Тәуелдік жалғаудың тіпті кей сөздерге, жалпы, қате ... ... ... Мысалдар: Сүрі қар лас болады. Сүрі қарды көксеп құлады (Е.
Р.). Сүрі еттің иісі танау жара анқиды (К. О.). Қері ат ағып ... ... ... ... (С. ... ... «Сын есім анықтауыш қызметін атқарып тұрғанда, еш
уақытта да тәуелденбейді, ... және ... Сол ... де
қазақ баласы баяғыдан-ақ «сүр ет, сүр май, сүр қазы, кер жорға, кер ... ... ... бұл ... ... ... қолданады да: Сүр ет, сары май, сары бауырсақ — бәрі де ... ... ... сүр ... Асқаны сүр ет болды (М. С.) т. т.
Ал «Керіні танға байлап мінген қандай!» (С.Ж.). «Сүрі асқан ... жеп ... (Қ. Ы.) ... ... ... мен ... ... емес, заттық мағынада (субстантивтеніп) жұмсалған, ... ... ... ... сөз ... ашық ме жасырым косымшалы
ілік септігіндегі ... ғана ... ... ондай ыңғайда алынып тұрған
жоқ, сондықтан олар тәуелденуге тиіс емес, «кер, сүр» болып колданылуға
тиіс.
Осы ... ... ... ... мәсі ... ... ... қосымшасы болуы ықтимал деген ... ... ... ... ... ... ретімізде де тілдік дәстүр, нормамен дұрыс
қабыспайтын, жансақтық жіберілген тұстар ұшыраспай отырмайды. ... ... ... ... ... ... үстіге қараса, аспан (Ш. М.).
Ол ... ... ... (М. ... Оны да күніге Екатерина
біліп отырған (С. ... ... ... ... кәмекші реімдері мен күні сөзі тәуелді
емес, жай септеу улгісінде септелген. ... ... ... ... ... ... «алдыға, астыға» т. б. деп сөз тұлғалау —
қазақ баласына ұят. Ал ... ... ... тіпті
кейіпкерді сөйлеткенде де емес, әз ... ... Бұл, ... «Бейне әкеңдей үстіңе аспан төнер», ... ... ... ат ... кезі ... т. т. деп ... Абай ... да;
сірә, көзіміз түсе бермейтінінің көрінісі шығар.
Сөзді септеп қолдануымызда ... тағы бір ... ... III жағы ... ... бір сөзге бір септіктің қосымшасын
қабаттастыра жалғайтынымыз: Суретті көргендер ... ... ... Қ.). ... ... ... киді (Е. Р.).
Жіктік жалғау.
Өзге жалғауларғя карағанда, бұл — жиі қолданылатын, қызметі де күрделі
категория. ... сол ... ... да шығар, тіл практикасында
буның кейде ... ... ... азып-аулақ ерекшелігі де бар.
Солардың бірі — «Ауыспалы көсемшенің (а, е, й ... ... ... жалғауы барлық басқа жағдайларда түсірілмегенмен, сұраулық шылау
тіркесінде, әдетте, ... ... ... мейірімді болып,
асырарлық болып туа ма? Хикмет көптеп тарай ма, бірден тарай ма? ... ма? ... ... баяндауыштар «туады ма. тарайды ма, айтады ма?»
болып қолданып ... ... бұл ... ... етістіктерді осы соңғы тұлғада
қолданушылар ұшыраспайды емес. ... ... ... ... ... бір ... ... шылаулардың «оқиды ма, жазады ма, істейді
ме»т.б. болып тіркестірілгенін оқысақ, бастауыш класс оқушыларымен ... ... ... бір ... ... ... ... жатады ма?» деп қоюмен болды
Екіншісі – есімшеге жоқ емес ... ... ... ... ... ... екі ... жалғанатын: «айтқан жоқпын, ... т.б. Ал сөз ... ... бұл ... та ... ... ... тұрғанымыз жоқ, оқығанымыз жоқ, олай
дегеніміз жоқ» т.т.
Өзге амал-жолдар.
Бұлар арқылы фразеологизм, ... ... ... тән ... сез ... ... ... (құрамдық) өзгеріскс түсу
(трансформациялану) жайы қарастырылып, ... ... мен ... ... ... жазушыларымыз шығармаларынан деректер
келтірілді. Мысалы: Сынық көңілім көп кешер. Қайдан ғана біледі жеңіл ... ... ... ... ... ...... іс (Ғ. Мұстафин).
Бұларда «Сының арба көп кешер», «Жақсы сөз — ... ... ... мен
«Ауырдың үстімен, жеңілдің астымел» фразеологизмі жаңартылған. Ал Ә.
Нүрпейісов «бұлт қысырады» ... ... ... ... ... ... тауға кетіп барады» аталатын шығарма аты мен ...... ... ... ... кетпейді» мәтелінен «Жұмыс — Алтист
емес, тауға ақшып кетпейді» деген жаңа сөз орамын туғызады.
Міне, ... ... ... ... ... ... мұндай күрделі құрамдардың тұлға-тұрпатына енгізілетін азды-көпті
өзгерістер, негізінде, бір сезді екінші бір сөзбен алмастыру не ... ғана ... ... ... түгел ме соған жақын жаңарту, не
сөздерінің орнын ғана ауыстыру немесе екі ... ... ... жақалау
сияқты амал-жолдармен жасалып жүр.
Алайда көркем шығармаларымызда тұрақты сөз тіркестері мен мақал-
мәтелдерге жасалып ... ... ... бәрі ... ... ... Бірақ сол бір ауыздықпен мұз жалаған ... ел - ... (Қ. Ы.). ... ... күрмеуге, ұзын жіптері жермеуге
келмейтін қолы қысқа жоқ-жітік (С. Ж.). ... ... ... ... мұз ... ... өзгертілген. Сәтсіз: мұзды жалайтын — сиыр малы, ал
жылқы күрек тістерімен ... ... ... бұл ... ... ... мәні ... қайшы. Екінші мысалдың жайы да осындай: қысқа
жіптіқ күрмеуге келмейтіні — акиқат, ал ұзын ... ... ... ... ... Автор қаламы жай ұйқас жетегінде кеткен.
Газет, журнал беттері мен сөйлеу ... де ... нс ... ... ... ... жоқ емес: «Екі ... ... ... суға түкірмес болар», «Ат басын ... ... ... т. т. өлгенмен…» деп айтылатын демеу ... ... ... өлсе,
өлсін,...» деп марқұмда тап бір өші ... адам ... ... ... жазатын газеттер де бар. Ал «Лениншіл жас» газеті «Жұмыла көтерген
жүк ... ... ... жүгі ... ... ... алғашқы
түйенің де жүгі жеңіл», деген бір адам ... жаңа ... ... ... ... ... түйе» демей, «алдыңғы түйе» дейтінін
де ескермепті.
«Тілге тиек ету, етек алу, аты ... ... ... сөз
қолданысымыздың, қай түрінде де өздерінің ... сай ... ... ... ... ... ... кенеу» тіркесінің бір шығармада
«тамақ қыру» ... ... ... ... ... кенеу» болып, «езу тарту,
жақ апшау, бетке басу»-лардың «езу жиыру, жақ жазбау, бетке бекіту» ... ... ... да бар. ... ... ... тілімізге тән
сөздер тұлғаларынан да байқалмайды емес. Қоғамымыздың бүгінгі даму ... ... ... сөйлеу тілімізді бірте-бірте жазба тілге,
сөздің көбіне әдеби вариантын қолдануға бейімдеуде. ... «ап, ... ... т. т. болып жиі айтылатын сөздердің қазір толық тұлғада
«алып, ... ... ... ... бара ... ... - айтылуы басым.
Әрине, сөз қашанда дұрыс тұлғалануы, жарасымды жұмсалуымен құдіретті.
Сондықтан «Халықтың тіл байлығында бар сөздерді ... ... ... ... ортақ парыз.
Сөздің тіркесуі.
Ойдың жарыққа шығуы жеке сөздердің сандық жай жиынтығымен, қарапайым
топ құрауы мен ... ... ... бір ... ... ... байланыспеп жұмсалуы арқылы жүзега асады.
Әрине, адам баласы жаралған бетте-ақ әуелі осы заңдылықтарды оқып-
біліп алып, содан соң ғана ... ... ... ... ... ... ... өмір практикасында қолданылу процесі ... ... ... ал ... сақтау, бұзбау міндеттілікке
айналғаны сөзсіз.
Міне, сондықтан да ғылым осы ... ... ... ... сөз ... ... ... бірі ретінде сөздерді өзара
тіркестіру, байланыстыру шарттарын, амал-тәсілдерін қарастырады, ... бұл ... ... сөз ... ... ... талаптарының орындалу жайы мағыналық жарасым мен шындыққа жанасып
тұрғасынан қарастырылады.
Мағына жарасымы.
Қаламгерлеріміздің жаңылатындығынан ба, әлде ... ... ... бе, не ... ... ... ... бе,
әйтеуір, кей сөздердің контекске лайық емес, қате жұмсалған ... ... ... түйем бар еді. жамандатқыр дағдыланған
әрісін іздеп кетіп қала береді. Ой, жамандатқыр, шөк, шөк! (Ә. ...... ... ... ... ... ... Әзірбаевтың
«Жамандатқыр көк шолақ!», деуі де сондықтан. Демек, жазушы, ... ... ... ... ... Егер ... ... Еламанның өзіне тисе,
ол да, X. Есенжановтың «Ақшелегің шағылғыр қара бура», «Ол ... ... ... деп ... ... ... «ақшелек» деген болар еді.
Тағы біраз мысал: Сәбира ... ... да ... ... ... ... ет (Т. А.). Ұмыт қалған нәрсесін есіне түсіре
алмай әлек болған адамдай мәре-сәре. Қыз ... деп ... ... ... түгіл анау ет-бауыр, Настядан не тауқымет көрді? (Қ. Ы.). Тарғыл
мысық ұлығады (Ә. О.). Қайтерсің, ... ... ... — бұл (Ө. ... ... ... жолақ сапты сегіз өрім қайысқа қарады (Н.
Мұраталиев). Шашы киіз ... ... (О. Ә.). ... ... ... ... ... (К. С.). Тершең атқа сәйгел өш (Маржан
сөз, 80). Ол сыншылық пен ... ... тең ... ... деп ... ... ту ісекті алып ұрып жайғап тастады(С.С).
Дұрысы: «бөкебайын», шарақаты әйел ... ... ... ... дікір ет, соңғыны көріп шүкір ет». Ал ... өзге ... ... не ... ... ... ... бейнет, бүлдірге,
сірілік, бөгелек, тізгіндер қолданылуға тиіс. Асты сызылмаған ұлығадының
дұрысы ... Бұны ит, ... ... жұмсап, мысыққа байланысты
«мауығады» дейміз. Белгіленбеген екінші сөз - ту. Бұл ... ... мал ... ... Сондықтан да - «ту бие, ту сиыр, ту
қой» дейміз де, «ту анғыр, ту ... ту ... ... ... ... қолданылып жүргендер қатарына «отықпаған кұйрық,
бұйдалы бұзау, дар үшін соғылған ... ... ... ... ... ... етіктің, пештің уазиктің, отынның танауы; ішке шаң ұрды,
жол ұрды, тамыры ұрды, барлық ... етті ... ... сүт ... ... ... ... көзге ұрды, 87 жасар, 64 жасар» т. т. бар. ... сан ... ... жұмсалуындағы талғамсыздық талай рет сыналады
да, ... ... оған ... ... отырған жоқ: 38 жасар
Орфа, 45 жасар Элтон, 57 жасар үй шаруасындағы ... ... ... ... ... (3. Т.), «аяғына мінгесіп тік ... ауыз ... ... ... ... қыздар, жауырынын креслосының
арқасыма жыға сап, сырт киімдерін жыға сап, көзін аяқ астына тастап, бұғаны
сирағынан ұстап»-тар (О. П ) ... ... ... емес, сөзбен ойнау
сияқты.
Кейінгі уақыттарда қайын аға, қайнаға, бажа, немере ... т. ... ... ... ... сөздерімізді ауызға алуды сиретіп,
бұлардың «менің жолдасымның әкесі (ағасы)», ... ... мен ... ... ... туысады», «менің әкем мен бұл кісінің әкесі бірге
туысады», «менің апамның баласының» ... ... ... ... Сол ... ... тұңғышымыз (ортаншымыз,
кенжеміз) деудің орнына «бұл - біздің бірінші баламыз, мынау - ... ... - ... деп келіп реттік санмен белгілеп (нөмірлеп)
айтқанды оңтайлырақ көріп жүрдік.
Міне, ... ... ... келе ... төл ... ... тілімізде осылай шұбатылған
жасанды варианттармен жиі алмастыруымыздың ... ... ... ... да ... ... Бұл - ... туған немересі
Гүлсім (Б.Б.). Мектеп директоры ... ... ... (ЛЖ) т. т. Дұрысында, белгіленген орындарда жиен, ... ... ... ... ... ... бала - жиен, ... ... ... ... (ТС, ... жаңа сөздік «Қайны — "қайын жұрт жағынан ерлі-зайыптылардан ... ... ... мен ... туыстық қатысы» (У, 53) деп
түсіндірген. Бірақ келтірген мысалдарының ... де бұл сөз тек ... ... ғана ... ... сөздік дұрыс сөйлеп тұр. «Мына жігіт- менің, ... тек ... ғана ... ал ... ... менің қайным» деген еркекті
көрген де, ... де ... ... ... ... жездеге жұбайының інісі
де балдыз, сіңлісі де балдыз.
Сондай-ақ ... ... ... ... де ... ... ... жұбайының апалары (әпкелері) туралы тек жігіт қана айта ... ... бұл да, ... ... екі ... ... күйеуге) бірдей ортақ сөз
болып түсіндірілген: «Қайын бике-ерлі-зайыптылардың ... ... ... (У, ... ... ... ... атауларымызды сирек жұмсау,
көбіне жоғарыдағыдай түсіндірме тіркес, түйдектермен алмастыру салдарынан,
бұларды да ... ... ... жарасымда қолданбайтын, жаңсақтық
жіберетін тұстарымыз болатыны байқалады.
Сөздердің мағыналық жарасымда ... бір ... ... ... тұруы деген сөз. Ал айтылатын ой әдетте сөйлем арқылы ... оның ... ... ... ... ... Сондықтан мағыналық жарасып жайы осы тәртіптік анықталушы және
анықтаушы сөздер арасында қалай ... ... ... да ... ... бұл ... да ... зер сала бермейтін, соның
салдарынан (әсіресе жазғанда) тіпті күлкі келтіретін де ... ... ... бары ... ... Шұнақ құлақ, жүндес
келген, түсі суық, бет-аузын жүн басқан Жүгенбайдың қара ала ... ... ... ... деп ... ... көк ала ... (Ж М.). Осы
жұмаңыздың өзін тышқан кемірген кемпірдің ұршығындай өйтіп-бүйтіп ... ... ... ... сөз сөйлеген сиырды машинамен сауатын
агрегаттың операторы Қ.Балабекова... Бағасы 1500 сомнан асатын әйелдердің
қаракөл ... (ОҚ.). Ол құны 20 мың сом ... ... ... ... ... (Жас алаш, 11.02.93) т. б.
Бұларда анықтауыштар анықтайтын мүшелеріне емес, басқа ... ... ... Сондықтан итке берілген сипаттама адамға
ауысып ... ... ... ... көрші» болып), өзгелері
«тышқан кемірген ... «сөз ... ... «1500 ... ... ... сомдық өлік» болып тұр.
Кей авторларымыздың ... ... ... ... ... ... ... ыстық қамырдың буы, нәрестенің ерніндей балкон,
қатты қайнаған кәрі қойдың ... ... ... ... ... ... ... сыбағасы, киіз үй сияқты шалдың киімі» т. т. ... ... ... ... бір еңбек атауын анықтауға қатысты
сөздер тобының көбіне автордың аты-жөні алдынан-қойылып, баспадан кітабын
емес, ... өзін ... ... етіп көрсететін сөйлемдер жиі
ұшырасады: «Биыл «Қазақстан баспасы» ... ... Е. ... ... ... С. Ысқақовтың...», «Ана тілі» газетінің бетінде
жарияланған зерделі ... ... ... ... ... т. Дикторларымыздың «Енді қысқаша ауа райы, ... ... ... ... ... ... деулерінде де сөздердің орын тәртібі
дұрыс сақталып тұрған жоқ: ... ... ... ... анықтап
қазақ теледидары сөйлем басында тұруға тиіс.
Мұндай жаңсақтықтар сөздіктерімізде де кездеседі: Кебентай — ... ... ... ... сырт ... Тулақ - төсеніш
орнына қолданылатын жүні алынбаған малдың, терісі. Рақыш-биіктігі ... ас ... ... жерге апаратын, елге аңыз боп тараған Рүстемнің,
тұлпары. Наупас - бір жас шасындағы ... ... ... ...... есектің қодығы. Тай - бір жастағы жылқының құлыны. Күре - бір жасқа
дейінгі ... ... ... - төрт ... кемпірлер орайтын орамал.
Нымша-денеге кептеліп тұратын әйелл-қыздар киімі. ... ... ... ... ... кемпір» т. б. тіпті күлкі келтіргендей
ретте тіркескен.
Бірқатар күрделі атаулардағы (оқу ... ... әр ... т.б. ... сөздердің орналасу тәртібі де мінсіз емес.
Мәселен, «Ленин атындағы Қазақ политехникалық ... ... ... ... ... атауларындағы алғашқы тіркестер «Ленин
атындағы Қазақ», «Тәттімбет атындағы Қарағанды» мағынасын бергендей ыңғайда
тұр. Дұрысында, ... ... ... ... ... ілік
септігі қосымшасымен қолданылғаны жөн. Сондай-ақ «Қазақ мал ... ... ... ... ... атаулардың да алғашқы
тіркестерінің «қазақ мал, қазақ өсімдік» ... ... ... ... ... да сол ... жұмсалғаны дұрыс. Ал еліміздің қазіргі
атауы бойынша, әрине, «Қазақ Республикасының» деп алғанымыз ... бұл ... ... жарасымының сөйлемі құрамындағы сөз
атаулыға қойылатын ең басты шарт екені көрінеді. Және сол жарасын дұрыс
мазмұнға ... ... ... Бірақ кейде бұлай бола бермейді. Мәселен, «Жау
тілеп, ер ... ... ... ... ... ... осы бір ... ала бөтен еді» (С. С.) деген сөйлемнің құрамындағы сөздері өзара
мағыналық дұрыс жарасымда тұр. Алайда алғашқы ... ... ... ... халқымыздың талай ғасыр бойы ер жастанып өмір кешкені - ақиқат,
жау тілегені — қате.
Қисын меи ... ... да, ... ... ... ... ... бұл тек сөз бен сөз арасындағы ғана емес, жеке ... мен ... ... ... ... белгілі бір ой-пікір
шеңберіндегі мағына, мазмұнды қамтиды. Ал «Шындық дегеніміз - бұл мәдімгі
ақиқат ... ... ... ... ... түп ... ... қолданысымызда, міне, осы қисын, шындықпен де қабыспайтын ... ... ... ат — ... ... ... шолтаңдатып
әлекке түсті. Кілегей қалың бұлтта көрік бар ма? (Ғ. О.). Маған қарап ... ... (М. ... ... ... жұп ... ... бірін-бірі теріске
шығаратын, өзара қисыны келмейтін ... ... ... ат ... ... шолақ емес; бұлт кілегей болса, ... ... адам ... сақылдамайды не осының бәрі керісінше.
Сөздік шындыққа ... ... ... ... тым сирек емес
ұшырасыңқырайды. Мысалы: Найзағай от кірпігін ... да, ... ... ... ... Әр көде басы дуадақ ұшса пыр-пырлап (К. М.).
Ауладан сақалы ... ... шал ... тұнық жанары мүлде жұмылып
кеткен (Қ. Ы.). Келіншек ... ... ... ... ... ... ... де көн тулақ арық аттар (Б.С.). Шабдардың айыл-тартпасын
қатайтты да, ... ... ... кетті (С.С). Ар жақтан темір татыған дауыс
естіледі (М. М.). ... ... ... ... ... ... (А.
Қ.).
Бұл сөйлемдерде баяндалған іс-қимылдарға оқырман иланбайды, себебі
бәрі де жалған ... ... бұлт ... ... ... ... пыр етіп ұша ... 10-15 метрдей жүгіріп барып
көтеріледі. Мыж-мыж болып тозған адамның жанары, жас ... ... ... Арық атты тоқтату үшін, делбе ... ... атқа есі ... адам қарғып мінбейді, аяғын үзеңгіге салып ... ... - ... нәрселер емес, оларда дәм болмайды. Тебін малдары
- жылқы мен қой, түйе қар теппейді.
Қыстың қақ ортасындағы ... ... ... әлемін қақ бөліп
кемпірқосақ құбылуы» (Қ.0.), аяғының ... ... ... бара ... ішек-
қарнын қолы жоқ келіншектің «құшақтай құлауы» (С.Ж.), бір түп тобылғының
басынан қып-қызыл шие тергізу» (Б.Ж). салт атты ... ... ... ... ... ... суреттер де ақиқатқа кереғар. Кей
шығармаларда тауық, байғыз, қарға, тіпті жүк ... ... ... ... ... ... көкек шықылықтап, байғыз әупілдеп
жатуы, өзге ... ат ... ... күйіс қайырып, өгіз оқыранып
тұруы да шындыққа қайшы.
Әрине, қаламгер қандай ерен ... ... ... дүние
сырын бес саусағындай біле бермейді, білуі мүмкін де емес. ... ... ... ... ... ... ... әбден
қапып алмай тұрып қалам ұстауы жаңсақтыққа ұрындырары сөзсіз. Ал әдебиет
өмір айнасы, ... ісі» ... онда ... де ... тиіс.
3.1. Сөздің шебер қолданылуы.
Шеберлік — қабілет көрінісі; қимыл — әрекет иесінің ... ... ... ... ... өнер таныта атқаруы, соған әбден машықтануы.
Бұған тек адам ... ғана ... ... оның ... да қатысы бар. Дұрысында, тіпті жаратылыс жөнінде бұлай деу
мүлде ... де, ... ... бас ... өзі — ... ... ... шеберлік процесінің стихиялы, инстинкті
және саналы түрде ... асу ... бар. ... не — тек адам ... ... — оған ... сыйға тартылатын емес, ... ... ... ... іс тетігіне жетілудің тиімді
әдіс-тәсілдерінің көзін табуы, бұларды жетік меңгеруі, сөйте жүріп ... ... етуі ... ... ... ... шеберлік — қиын
да көп сатылы құбылыс, сонымен қатар тұйыққа тірелмейтін, шексіз өнер. ... бар ... ... бар, ... бар. ... ... жерде ләззат бар.
Сондықтан да философия ғылымы шеберлікті эстетикалық категория деп ... бұл ... ... ашып айта ... ... — осы ... тек ... пен
өнер саласындағы ғана емес, еңбек атаулының барлық түріндегі шеберлікке
қатысты деп ... ... ... ...... ... ... мәні
зор фактор да. Себебі адам — еңбекпен адам. Сондықтан ол әр ... ... ... ... ... ... Ал ... жеткізетін
негізгі шарттардың бірі, әрине, осы шеберлік. Екіншіден, сапалылық — мазмұн
мен түрдің жатық жарасымы да. Демек, бұл - ... де осы ... ... сөз. ... ... адамды еңбек қуанышы сезімінен туатын
эмоцияға бөлеп, ілгері ұмтыла беруге шақырып тұратын өзіндік ... ... ... ие шамшырақтың қасиетте бар.
Сөйтіп, бұл айтылғандардан шеберлік дегеніміздің адам,
қоғам өмірі үшін мәні ... ... ... ... ... ... ... т.б. тұрғылардан да ғылыми
негізде арнайы зерттелуге тиіс екені көрінеді.
Ал жазушы шеберлігі — әр қаламгердің қоғам ... ел ... ... айқындайтын негізгі белгі-саланың бірі, қаламгер еңбегін
танытатын басты қасиет: Бұл жоқ жерде шын ... де жоқ. ... ... ... ... жоғары сапалылығымен ерекшеленетін ... ... ... Сол ... ол ала қол жаза ... ... ... бермейді. Міне, осы шеберлікті алдымен аңғаратын - қаламгердің тілі,
яғни ... сөз ... Бұл ... ... үш шарт жиі ... жүр. ... төк ... қауымға ғана емес, жалпыға да ортақ. Себебі хас
суреткердің тілі — ... ... ... ... ... ... жеке-жеке қарастырылып, нақты мысалдармен сипатталды. Алдымен сөз
етілгені — д ә л д і к.
Бұл — ... ... ... ... нақ ... Бұны
айқындайтын негізгі белгі — әр сөздің соншалық ұтымды, тура алынуы. ... бір ... ... ... гөрі сол ... лайықтылығы басып
шыққандай өзге сөз іздеп табудың шамадан тыс қиын болатыны, ... ... ... ... ... пірі — Абайдың «Шапқан атқа
жеткізбес бөкен желіс» жолындағы бөкен. Халқымыздың ертеден келе ... ақын осы ... ... аса ... ... ... ... дәл бейнелеген. Шынында да, сағатына 80-90 шақырым
алатындай жылдамдықпен ағатын ... ... бір ... ... ... тек таза ... ғана заулайды. Демек, ақынның соңы
эпитеті ... дәл. Бұны ... ... сөз табыла қоймайды.
Сонымен бірге жұмыста сез қолданудағы долдікке су-рсттілік, мөлдір
шындық, ... ... ... сияқты қасиеттер де тән екені талданып
дәлелденді. Сөйтіп, осындай сыр-сипаттарына лайық, ... ... ... ... ең ... пегізгі қызмет атқаратыны, езгс амал-тәсілдерге жол
аіиар алғашқы саты екені айтылды. Және сөзді «дәл ... мен ... ... ... ... сараланып, бұлардың әрқайсысының
өзіндік ерекшеліктері қарастырылды.
Ықшамдық, Бұл, алдымен, аз сөзділік, аз сөзбен кең ұғым беру. ... ... де ... ... — мақал, мәтелдер, шешендік "тақпақтар, жұмбақтар.
Ықшамдық, ... ... ... философпилық тұжырым, әр түрлі
ережелерге, қанатты сөздерге, ойлы өлои л/рлдарыпа тән. Ықшам жазуда сөздің
ауыс мағынада ... ... ... ... ... ... ... қызіметінің ерекше ұтымды келетіні байқалады. Жалпы,
ықшамдық ... ... ... ... ... жақсыз,
сыйысыңқы сөйлемдер орын алыңкырайтыны аңғарылады.
Алайда ықшамдық «Көз — таразы, көңіл — ... ... ... дегендердей, шынында да, аз сөзділік болумен бірге, сөйлемнің
белгілі бір шамадағы ... ... ... да ... ... ... сол
ұзақ, көрінгсн сөйлемнің құрамында бір өзі кең мазмұнға ие жеке сөз, ... ... ... тіпті сондай сөйлемін өзі тұтас күйінде ... ... ... тұруы мүмкіи.
Әсерлілік.
Сөз қолданудағы дәлдік, ықиіамдық, әсерлілік талаптарынын, сыр-сипаты
көркем әдебиеті тіліне қатысты еңбектерде жеке-жеке арнайы ... тіл ... ... ... ... ... ... бөліне
айтылып жүр. Әрине, бұл — шартты жіктеу. Себебі бұлар бір-бірімен астарлас,
тығыз байланыстағы ұғындар. Мәселен, ойдың, дәл, ... ... сөз ... ... ал ... ... жұмсалуы үшін, алдымен, дәлдік керек т. б.
Сөйтіп, әсерлілік дегеніміз — ... адам ... ... ... ретте қолданылуы.
Мұндай қасиет бірқатар сөздердің {эмоционалды, ... ... тән ... ... ... қай-қайсысының да колданылу
ыңғайына қарай пайда болып отырады. Мәселен, тілімізде ... ... ... бары ... ... ... өзі «Жалын» романында кейіпкер көңілім
кереметтей құанышқа бөлеп, оған бір үлксн бақыт ... ... ... оған ... ... ... ма?»—деп жалына сұрап еді, Дәрігер
«Әрине»,— дей салды. Әншейінде әрі-сәрі «әрине» ... бір ғана ... күші ... кім білген! Дәрігер «әрине» дегенде, Жанардың жоғала
жаздаған үміті көкірегіне қайта ұялады» (3. Қ.).
Жұмыста ... ... ... сай ... сөз ... ... ... шығармалар тілінде ... ... ... ... ... барысы жоспарымызда жоқ бір мәсслеге, жалпы сөз қолданысымызға
қойылатын сыпайылық талабына, көңіл аудартты. Бұл — ... мына ... ... ... ... ... ... белгісі. «Ұят» деген бір ғана сөзден тұратын ақтал заңы бар.
Бұған адам баласының бәрі ... ... ...... ... ... — әдеп, «біз» деген — көмек» деп ... де, ... да ... ... ата-бабамыз ізеттілік, сыпайылық
инабаттылық, биязылық тәрбиесіне ерекше мән берген. Ал ... ... ... ... сөзі сай болатыны — дәлелдеуді қажет етпейтін шындық. ... ... ... келе ... осы ... ауызша, жазбаша сөз
қолданысымыздың қай-қайсысында да берік ... ... ... төркіні,
әдепті-лікке баулитын «әдеп» сөзін естен шығармауға (Ә. Қайдаров) тиіспіз;
Бүл — әсіресе қалың елге тарайтын ... ... ... ... ... Бұны ... ... жақсы біледі де.
Әрине, әдебиет объектісінің өмір екемі мәлім. Ал өмірде тек ... ғана ... не ... да, ... ... не ... де. Бірақ
шығармасында қаламгер соның бәрін фотоға түсірілгендей не үнжазба таспасына
жазылғандай етіп еш өзгеріссіз, қаз ... ... ... ... ... Бұл ... ... суреткер әр сөздің жан-жақты
жарасымына (мағыналық, тұлғалық көркемдік т. б.) қатты зер ... ... ... ... ... оқырман көңіліне арнайы, тұрпайы тимеуі
жағынан, жалпы, әр сөйлем бойындағы ойдың бейнелену мәдениетіне де ... ... бүл ... ... сөз ... ... дәлелденді. Сонымен бірге кей қаламгерлеріміздің бұған дұрыс мән
бермейтін, шығармаларында сөзді арагідік «әдептен озып» қолданатын түстары
бары ... ... ... ... зер салған шешен халқымыз қазір
тәуелсіз елінің экономикасы мен мәдениетін өркендетуге ... ... ... ... ... өрістету, мәртебесін көтеру жолында да аз
талпыныс жасап жатанқан жоқ. Бұнысы заңды да, ... ... тіл - ... ... ... кілті. Осыған орай елі бай, өзі білімді, сұлу
сезімді болмақ ... тілі де сол ... сай, ... ... ... ... ... «тілді халықтан үйренетін де, халқына
үйрететін де» (3. ... ... ... сөз ... ... да ... жүрмегені абзал.
Қорытындыда
Курстық жұмыста белгіленген мақсат-міндетке, жоспарға сай проблемалық
бірқатар мәселенің шешім ... ... бір ... септігі тигендей
сапада орындалуы негізгі ... ... ... ... қай-қайсысы
бойынша да әлі де толықтырыла, айқындала түсуге тиіс ояң, ... ... атап ... ... мұра етіп қалыптастырған ... ... ... ... ... ... ... тілімізді
мемлекеттік мәртебеге ие етіп, заңымызды қабылдап тіл ... ... ... бұл ... ... ерекшс алып жатқан шағымызда «тілдің
жанын жаралай бермей, дамуына сабырмен, ақылмен ... ... ... ... ... қорқа» қолдану; сол тілдің жанды бөлшегі болып
табылатын әр сөзді дұрыс ... ... ... ... ... «Тіл ... ... практикалық мәселелер мен ғылыми
проблемалардың көптігі және күрделілігі соншалық - ... ... ... ... ... де, ... ... де бірден шешіп тастау қиын» екені айтылды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. М. ... сөз ... ... // ... мектебі, 1972. №
3, -83-88-б,
2. Көркем шығармадағы авторлық ... ... ... ... трудов по гуманитарным наукам. Караганда, 1974. С. ... ... 700 ... ... ... ... // ... научных трудов по
гуманитарным наукам. Караганда. 1975. С. 167—170. Тираж 700 экз.
4. Жалған ... ... ... докладов научно-методической
конференции, посвященной десятилетию КарГу. Караганда. 1982. С. 36.
Қаламгердің калам әдебі//Жазушы және сөз ... ... ... 1983. ... ... ... // ... докладов научно-методической
конференции КарГУ. Караганда. 1983. С. 43.
Сөзжасам заңдылығы // ... ... ... ... ... 1984. С. ... ... және окказионалды сөздер// Қазақ ССР ... ... ... ... 1984. №1. 23-26 ... Сөз және шеберлік. Алматы. ... 1987. 283 ... Ә. ... Ғ. ... «Қазіргі қазақ тілі лексикологиясы мен
фразеологиясы». Алматы 1997 ... А. ... ... ... ... Алматы 1991 ж. 5-30 бет.
12. К. Аханов «Тіл білімінің негіздері». Алматы 2002 ж. 109-122 бет

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдебиеттанудағы дәстүрлі және жаңа ізденістер мәселелері17 бет
Көп пропозициялы дискурс401 бет
1С бухгалтерия бағдарламасының қолданылуымен еңбек көрсеткіштерінің есебі62 бет
Delphi-дің қолданылуы мен тағайындалуы17 бет
SQL-дің жүйелік құрылым және мәліметтер базасында қолданылуы20 бет
«Ақпарат» ұғымының қолданылуы29 бет
«Ақпарат» ұғымының қолданылуы. Қоғамды ақпараттандыру27 бет
«Шыны. Оның қасиеттері және қолданылуы»5 бет
Алюминийдің физикалық - химиялық қасиеті, қолданылуы17 бет
Ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың білім беруде қолданылуы19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь