Есту қабілеті зақымдалған балалардың дауысының ерекшеліктері

Жоспар
І. Кіріспе.

ІІ.Негізгі бөлім.

1 БӨЛІМ. Дауыспен жұмыстың теориялық негізі
1.1. Дауыстың негізгі сипаттамасы
1.2. Дауыстың физиологиялық негізі
1.3. Қалыпты жағдайда дауыстың дамуы. Есту қабілеті зақымдалған балалардың дауысының дамуы.

2 БӨЛІМ.Есту қабілеті зақымдалған балалардың дауысының ерекшеліктері
2.1. Есту қабілеті зақымдалған балалардың дауысы
2.2. Бала.бақшада жүргізілетін дауыспен жұмыс

ІҮ.Әдебиеттер тізімі.
        
        Мектеп жасына дейінгі есту қабілеті зақымдалған балалардың дауысымен жұмыс
Жоспар
І. Кіріспе.
ІІ.Негізгі бөлім.
1 БӨЛІМ. Дауыспен ... ... ... ... ... ... ... физиологиялық негізі
1.3. Қалыпты жағдайда дауыстың дамуы. Есту қабілеті ... ... ... ... ... ... ... дауысының ерекшеліктері
2.1. Есту қабілеті зақымдалған балалардың дауысы
2.2. Бала-бақшада жүргізілетін дауыспен жұмыс
ІІІ.ҚОРЫТЫНДЫ
ІҮ.Әдебиеттер ... ... және ... ... ... сөйлеу тілінде
дауыспен жұмыс ең негізгі бөлім болып табылады. Дауыс төңірегіндегі ... оның ... ... ... ... қарастырған. Олар:
лингвисттер, психолингвисттер, логопедтер,фониаторлар, сурдопедагогтар. Осы
тұста мына ... ... атап ... ... ... Е.С, ... ... Л.Б, Ермакова И. И, Жинкина Н.И, Ларова Е.В, ... ... А, ... О.В, Рау Ф.Ф, Таптапова С.Л, Телеляева
Л.М. Хватцаева М.Е. Бұл ғалымдардың ... ... ... және
қалыптасуының теориялық және практикалық көптеген мәселелері қарастырылған.
Ауызша сөйлем, темп, бірігу, әуен, сөздік немесе логикалық ... ... ... ... ... мен дауысты игере білуде көп әсер
етеді. Дауыс ауызша ... ... ... ... мәнерін, интонациясын
анықтайды.
Есту қабілеті зақымдалған ... үшін ... ... дауысты
қалыптастыру, яғни дұрыс күштегі, биіктігі дауыстар, ырғақтың ... ... ... ең ... ... ... ... Мұл
мәселені дауыс сапасына қатысты жүргізілетін ... ... шешу ... ... ... дейінгі кезең балалар дауысының дамуының сентитивті
кезеңі болып табылады. ... ... ... жүргізілетін жүйелі
түрдегі толыққанды жұмыстар есту ... ... ... ... ... ... тиіс. Естімейтін мектеп жасына ... ... ... жүргізілетін жұмыстардығы арнайы әдістердің
жоқтығы балаларда сөздік біліктің қалыптасуының ... ... Осы ... ... ... ... ... табылады.
Зерттеу жұмысының мақсаты есту қабілеті ... ... ... ... дауысымен жүргізілетін жұмыстарды талдау.
Мақсатқа сәйкес зерттеу жұмысының келесідей ... ... ... және дауыс шығару ... ... ... Есту ... ... ... ... дамуы мен дауыс дамуы
ерекшеліктері жайлы білімдерді жинастыру.
3. Есту қабілеті зақымдалған балалардың өзіне тән ... ... ... ... еститін мектеп жасына дейінгі балалардың дауыс жағдайын зерттеу.
5. ... ... ... ... ... дауысымен
жүргізілетін жұмыстарды сараптау.
6. Дауыспен жүргізілетін жұмыстардың әдістемелік ұсыныстарын ... ... ... ... ... ... ... ретінде
орын алатын дауыс болып табылады.
Зерттеу жұмысының пәні ретінде есту қабілеті зақымдалған мектеп жасына
дейінгі балалардың ... ... ... ... ... келесідей әдістерін қолдану ұсынылады:
I. Ғылыми әдебиеттер негізін зерттеу әдісі.
Жалпы және арнайы психологиялық, ... ... ... ... ... ... ... Балалардың есту қабілетінің жағдайын анықтау.
2. Сөздік даму деңгейін зерттеу.
3. Мектеп жасына дейінгі балалардың дауысын зерттеу.
III. Эмпирикалық әдістер.
1. Сабақ барысында және ... тыс ... ... ... ... ... ... мәліметтерін сараптау.
3. Анықтаушы эксперимент есту қабілеті зақымдалған мектеп жасына ... ... ... ... әдісі болып табылады.
1 БӨЛІМ. ДАУЫСПЕН ЖҮРГІЗІЛЕТІН ... ... ... ... ... ... Правдина атап көрсеткендей, адамға тән ... ... ... ... рефлекстік айғайынан бастап атақты әнші немесе шешеннің
қалыптасқан дауысына дейінгі адам баласының ... ... кез ... жатады екен (27, 60 бет).
Ең қарапайым дауыстар шыңғыру, айғай, күлкі, жөтелдің ... ... ... ... орын ... Дауыстың мейлінше даму аймағы
сөйлеу мен ән айтуда байқалады. Адами дауыс өзінің ... ... кез ... ... ... тән ... ... көңіл-күйді
көрсете алады.
Е.В. Лаврова дауыс туралы өз анықтамасын береді. Дауыс – бұл ... ... ... ... ... ... өз ... жағынан
әртүрлі болып келетін ... ... (17, 197 бет). ... ... бұл ... дауыс түсінігін толық ашады, өйткені ол
дауыс дыбыстарының физикалық ... ... ... ... ... ... ... дыбыстың акустикалық сипаттамасын білу дауыстың
керекті сапасын мақсатты түрде өзгертуге мүмкіндік ... ... ... ... ... Телеляева көрсеткендей, дауыс дыбысы - бұл ... ... ... ... ... ауа бөліктерінің өзгеруі (9, 24 ... ... ... ... ... көзі ... ... бүрмелері
болып табылады. Адам дауысының барлық әртүрлі дыбыстары дыбыстың уақытқа
сай тек үш ... ... ... ... ... ... Ол үш негізі акустикалық өлшемдер мыналар: өзгеру жиілігі мен
олардың амплитудасы және ... ... ... оның ... ... ... биіктігі, күші және ырғағы.
Міне, дәл осы дауыстың үш сипаттамасы негізгі ретінде ... ... ... ... Ол ... Л.В.
Неймон, О.В. Правдина, С.Л. Таптапова, Е.В. Лаврова.
Алайда, көптеген авторлар дауыстың ... ... және ... өзге де ... тән сипаттамаларды бөліп көрсеткен. Мысалы, О.В.
Правдина, Ф.А. Ивановская айтылу ... ... ... тән ... ... ... сипаттамасына дыбыс диапазонын, яғни дауыстың
шығаратын тонының санын да қосқан.
Е.В. Лаврова, Д. Вильсон өзге де ... ... ... да ... Сонымен қатар, Е.В. Лаврова негізгі назарды бас
және кеуде резонансына аударса, ал Д. ... ... және ... ... назар аударған.
Жоғарыда айтылып ... ... ... ... ... дыбыстың күш, биіктік, ырғақ, резононс сияқты
сипаттамаларына назар аударылады, ... олар ... ... ... ... болым табылады.
Дыбыс биіктігі – бұл есту мүшесінің тербелиелі қозғалыстардың ... ... ... ... ... жиі ... ... дыбысты мейлінше жоғары қабылдаймыз. Дыбыстың биіктік сапасы 1 секунд
ішіндегі дауыс бүрмелерінің тербеліс қозғалыстарының ... ... Олар ... ... ... барысында қанша қабысу мен ашылуды
жүзеге асырса және жиырылған бүрме астынан ауаның қанша ... ... ... ... ... яғни ... ... де соншалықты болады.
Негізгі тонның жиілігі Герцпен өлшенеді және кәдімгі сөйлеу ... - 85 пен 200 Гц ... ал ...... 340 Гц-қа дейін
өзгеріп отырады. Тонның биіктігі (оның өзгеруі) ... ... және ... ... ... барысындағы мағыналық және
эмоционалдық ақпараттарды берудің маңызды құралы болып табылады (26, 49
бет).
Дауыс дыбысының күші деп ... ... ... ... оның ... ... ... қозғалыстардың
амплитудасы көп болған сайын, дауыс та соғұрлым күштірек естіледі. Дауыс
дыбысының күші мен оның ... ... ... ... және ... ... артуымен өсе түседі (9, 26 бет).
Дауыс саңылаулары арқылы ауаның мейлінше көп ... ... ... алып ... ... да арта ... және ауа ... өзгеру
амплитудасы да жоғарылайды, осыған сәйкес олардың құлақ дабырына жасайтын
қысымы да күштірек болады. Тек бүрме асты ... ... аз ... ... ... ... ... өзге де дыбыс шығаратын
мүшелердің бұлшықеттері ... ... асты ... ... ... яғни ... ... болатын дыбыстардың энергиясын ауа өтетін
мүшелер бұлшықеттерінің және көмей бұлшықеттерінің нәтижесі болып ... ... ... ... «тек 1/10 – 1/50 ... ... ... ауыз қуысынан шығады екен, ал қалған бөліктері ... мен ... ... ... ... (9, 27 бет). Яғни ... ... әсер ету коффиценті өте аз және дауыспен жұмыс ... оны ... ... ... алу ... ... ... аз жоғалуы кезінде осындай дауыс құрылымын өңдеу
арқылы жақсы акустикалық эффектіге жетуге болады.
Дыбыстың ырғағы мен ... ... ... маңызды сипаттамасы болып
табылады. Ол күрделі дыбыстардың акустикалық құрамын көрсетеді ... ... мен ... ... ... ... ... дыбыста оның
естілу жоғарылығын және бөлшектік дыбыстарын немесе күрделі дыбыстардың
сипаттамасын көрсететін естілу жалпы ... ... ... негізгі
үнді бөліп көрсетеді.
Дауыс үндестігіне жаңа өң беретін ... ... ... (обертон)
жиілігі дауыстың негізгі үнінің жиілігіне қарағанда ... 2,3,4 ... да ... арта ... ... ... жаңа өң беретін қосымша
дауыс құбылысының пайда ... ... ... ... ... үн ... тек өз ... бойымен ғана өзгермейді, сонымен қатар бөлек
бөліктерімен де өзгеріске түсетіндігімен тығыз байланысты. Бөл бөлек ... ... ... ... ... көрсетеді, сонымен қатар
ырғақ жалғалмалы түтікшенің жағадйынан да ... ... ... ... ... кез келген дыбысқа тән физиологиялық орналасуына тәуелді
болып табылады. Әрбір адамның дауыс бояуы жалпы дауыс ... ... ... ... Сол ... ... жекеше бояу дауыс
бүрмелерінің жеке ... ... ... ... пайда болған
дауыс үндестігіне жаңа өң беретін қосымша дауыс құбылысы беріп отырғаннан
кейін ... ... ... ... ... жаңа өң беретін қосымша
дауыс құбылысының күшеюі ... ... ... ... яғни ... ... ... маңызды әсер етеді деген мағынаны
білдіреді (17, 62 ... - ... ... ... ... мен жүйенің өзіндік
тербелісінің жиілігінің сәйкестігінен пайда ... ... ... өсуі. Акустикада резонатор ұғымы ретінде сыртқы жолы бар берік
қабырғаға бекітілген кез ... ауа ... ... (9, 30 ... ... аппаратында – трахея және бронхы, көмей, ... аңқа ... пен ... қуысының қосылған жері), мұрын және мұрын
айналасының қойнаулар қуысы ... ... ... дами ... қуыстар мен түтіктер бар.
Л.Б. Дмитриев, Л.М. Телеляева осы ... бірі ... ... ... және ... ... формасы мен өлшемі бойынша
өзгермейді, осыған сәйкес сол бір ғана ... ... жаңа өң ... ... құбылысты күшейте береді, дауыста әркезде де ... ... ... олар кез ... өзге бір ғана дауыс
үндестігіне жаңа өң ... ... ... құбылыстар үшін арнайы бейімделе
алмайды. Ал өзгелері өз формасы мен өлшемін тез өзгертеді ... ... және ... ... ... ... ... шығыс ырғағын өзгерту
үшін қолданылуы мүмкін.
Е.В. Лаврова негізгі екі ... ... ... бас және ... Бас ... таңдай дөңесінен жоғарғы, бастың бет бөлігінде
орналасқан қуыстар жатады. Бұл резонансты қолданғанда дауыс ашық әрі ... ие ... ... ... ... діріл пайда болады.
Кеуде резонансында кеуде клеткаларының (жасуша) дірілі анық ... ... ... ... ... және үлкен бронхылар қызмет атқарады.
Кеуде ... ... ... ... ... ... болады. Жақсы,
толыққанды дауыс бас және кеуде резонаторлары көмегімен бір ... бас және ... ... ... күйге түсу құбылысынан
дауыс тіркелімдері бастық, кеуделік және ... ... ... ... ... тіркелім өз құрамына жоғарғы ... ... Ол ... ... үндестігіне жаңа өң беретін қосымша дауыс құбылыстың
жоқтығымен немесе аздығымен ... Бас ... ... тән ... өте биік, шіңкілдеген дауыс болып табылады.
Кеуде тіркелімі дауыс үндестігіне жаңа өң ... ... ... бай. Оларға дауыстың төменгі тондары жатады.
Ал миксті тіркелімге дауыстың орта тондары жатса, аралас тіркелімге
бас және ... ... тән және ... ... сөз ... ... тиімді әрі жағымды деп санауға болады.
Өзара байланысты резонастардың ... ... ... ауыз қуысы)
өзінің бойында дыбыс энергиясын ... ... ... ғана ... ... ... отырып жұмыс жасап тұрған дауыс бүрмелеріне анық бір
жоғарыдан қарсылықты тудырады. Бұл қарсылық ... ... ... Л.Б. ... Л.М. ... С.П. ... Е.В. Лаврова
дауыыс аппаратының функциясы үшін жасалған оптималды ... ... асты ... ... асты аймақтардың анықталған қарсылығын тудыруға мүмкіндік
жасайтындығын көрсеткен. Ал ол ... асты ауа ... ... бүрмелері
арқылы өтеді, себебі бұл жағдайда дауыс бұлшықеттері дауысты ... ... ... үлкен энергия қорын жолғалтатын тербелісті қимыл-қозғалыстар
жасайды. Сол себептен, ... ... ... ... дауыс
бүрмелерінің бұлшықеттерінің жиырылуы және ... асты ... ... ... дұрыс өзара байланысты табу процесі ретінде
қарастыру керек.
Қорыта келгенде, дауыс ... ... ... ... ... ендіреді: күш, биіктік, ырақ, резонанс. Көрсетілген құрылымдардың
үйлестірілген және күрделі тербелісі дауыстың ... ... ... болдырады және ауызша сөздердің интонация мен анықтылығының
байытылған түрімен қамтамасыз етеді.
2. ... ... ... ... ... және ... қарым-қатынас үшін пайдаға жарамды дауыс
қалыптастыру үшін ... ... ... ... ... ... ... қажет. Сол себепті дауыспен ... ... ... ... ... алу маңызды болып табылады. Дауыс аппаратының
құрылуы мен функциясын және дауыстың пайда болу ... ... ... ... қарастырған. Олар: Н.И. Жинкин, Л.Р.
Зиндер, А. Митринович-Моджеевска, Л.В. ... О.В. ... Ф.Ф. ... ... және тағы басқалар.
Ең алдымен, дауыс аппаратының қалыптасуына назар аударайық. Дауыс
аппараты дауыстың ... ... ... ... ... ... мүшелер мен
жүйелердің жиынтығы болып табылады.
Негізінен логопедия ... ... ... үш ... ... ... болады. Олар: дауыс желбезегінен тұратын көмей-дауыс
генераторы; жалғалмалы резонаторлы ... ... және ауыз ... алу (энергетикалық) аппарат-трахея, бронхы, өкпе жолдары, диафрагма.
Алайда, кейбір авторлар (Л.Б. Дмитриев, Л.М: Телеляева) төртінші бөлімін де
бөліп ... Ол – ... ... Оның ... ауыз қуысы,
тістер, ерін, қатты және жұмсақ таңдай ... ...... ... ... байланысты және бас миының
қыртысы арқылы реттелетін күрделі жүйе. Дауыс аппаратының негізгі бөлігі
болып табылатын ... ... ... ... ... ... жұтқыншақпен шектелсе, ал төменгі жағынан трахеямен шектеледі
және бірнеше ... ... ... ... ұқсаса түтікше тәрізді
денені құрайды. Жұтқыншақ қабырғасы ... ... ... ... және
бас сүйектік шеміршектен тұрады. Олар өз арасында желбезектер ... ... ... ... ... ... өзге де
бөліктерімен байланыстырады, олар он көтеріп және түсіріп ... ... ... жиырылуы арқылы кез келген көмей шеміршегін қозғалысқа
келтіреді. ... ... ... ... ... екі жұбы ... ... дауыс бүрмелері деген атауға ие, олар ... ... ... және бұлшықет ұлпаларынан тұрады. Олардан жоғарырақ
алдамшы дауыс бүрмелері болады және ... ... ... ... ... ... арасындағы аймақ дауыс тесігі деп аталады.
Бірқалыпты тыныс алған кезде ... ... ... босаңсып қалады,
дауыс желбезектері барынша жайылған күйге енеді. Қатты және ... ... ... ... ... ... ... және ауа өту үшін
үлкен саңылау пайда болады, дауыс тесіктері үшбұрышты форманы ... ... ... қызметі нәтижесінде тіл ... ... ... ... ... түседі және дауыс тесіктерінің
көріну аймағы жоғалып кетеді, бірақ ол толық ... ... ... ... ... ... ішкі ... жиырылуы байқалады.
Көмейдің иннервациясы симпатикалық жүйке мен ... және ... ... ... ... екі талшығы арқылы жүзеге асады.
Жоғарғы ... ... ішкі және ... екі ... ... Ішкі ... мықты, ол сезімтал жүйке болып табылады. Сыртқы жүйке қозғалтқыш
жүйке болып табылады. Төменгі көмейлік жүйке ... ... ... ... ішкі ... ... аппарытының функциялануы және функцияның сараптамасын қарастыру
бөліміне көшейік.
Көмей 3 түрлі функцияны атқарады: тыныс алу, қорғаныс және дауыстық.
Тыныс алу ... ... ... ... ... ... Осы кезде
дауыс желбезектері тесік жасай отырып жайыла түседі.
Қорғаныс функциясы бөтен ... ... ... ... алу
мүшелеріне өтіп кетпейін қадағалап, оған жол бермеу қызметін атқарады.
Көмейдің дауыс функциясына, яғни пайда болудың ... ... ... ... ... бұл өте ... мәселе болып табылады. Сол
себепті де осы уақытқа дайін бұл мәселе толығымен зерттелмеген.
XIX ғасырдың орта ... ... ... физиологиялық және
акустикалық әдістерінің дамуымен ... ... ... болуы
механизмін ғылыми негіздеу мүмкін болды және көптеген ғалымдар осы ... ... ... ... ... мәселені өз уақытысында зерттеп, фонацияның миоэластикалық
теориясын ойлап ... және ... ... ... ... болады (22, 21
бет). Осы теорияға сәйкес ... ... баяу әрі ... өзгерістерге
ұшырайды, бұл энергетикалық аппараттардың көмегімен жасалған ауа токтарының
жиналған жағалауы ... өту ... ... және олардың тербеліс
жиілігі дауыс бүрмелерінің ұлпаларының мықты эластикалық ... ... ... ... ... пайда болуының негізгі факторлары мыналар
болып табылады:
1) ауаның желбезек асты қысымы;
2) көмейдің ішкі ... ... ... ... ... ... ... пайда болу кезінде жиырылған дауыс ... ... ... және ... асты қысымдар арасында мынадай ... ... ... трахеядағы ауа қысымы күшті болған сайын,
бүрмелер соғұрлым қарсылық ... ... алу ... ... кез ... ... шығаруға қажетті ауа қысымын қажетті деңгейде
рефлекторлы ... ... ... Дауыс бүрмелері ауа қысымының
ауқымдылығына толықтай тәуелді ... олар ... ... ... ... ... жүйесі жағынан болатын тоқтаусыз қадағалау кезіндегі
тыныс алу мүшелерінің ... ... ... отырады. Бүрме асты
қысымның ауқымын өзгерту қажеттігі туындағаннан кейін, бас ... ... ішкі ... және ... ... ... өзгерте отырып, дауыс бүрмелерінің тербеліс жиілігін жоғарлата
немесе төмендете отырып «аяқ асты жылдам шешімдер ... Бұл ... ... ... көмегімен кері байланыс принципі арқылы
күрделі рефлекторлық жолмен ... ... ... ... миоэластикалық теориясы кең таралыста болғандығын
ескерте кеткен жөн. Бұл теорияның идеясын ... ... ... ... де ... Қазіргі күнге дейін оның дәлелі ретіндегі
айғақтарды Н.И. Жинкиннің, Л.Б. ... С.Л. ... ... және тағы ... ... еңбектерінен көруге болады.
XX ғасырдың орта шегінде ... ... ... Дауыс
пайда болуының физиологиясын зерттеудің нәтижесіне сүйене отырып ... ... ... Р. ... ... Бұл ... ... дауыс
бүрмелеріне мейлінше тәуелсіз рөлді берген.
Нейрохронаксикалық теорияға сәйкес дауыс бүрмелері ауа ... ... ... ... ... ... ... көмейлік
жүйке арқылы бас ми қыртысынан келіп түсетін жүйке ... ... және ... ... мәліметтерге сүйене отырып
авторлар дауыс бүрмелерінің ... ... ... процесс
екендігін анықтаған. Төменгі көмейлік жүйке арқылы дауыс бұлшықетіне
баратын жүйке импульстерінің жиілігі ... ... ... ... яғни адам ... негізгі ырғағының жиілігіне дәлме-дәл ... ... ... ... ... ... ... дауыс
бүрмелерінің тербелмелі қозғалыстарының қозғалмалы күштері емес, энергия
генерацияланатын дыбыс материалы болып табылады.
Юссонның теориясы көптеген ... ... ... және көптеген
ғалымдардың ойынан шықпады. Алайда, бұл ... ... өзге ... ілімдермен қатар әлі де қолданыта бар. Л.Б. Дмитриев, Н.И.
Жинкин, Е.Д. Рудаков, В.П. Морозов ... ... ... ... ... екі теория, яғни миоэластикалық және нейрохронактикалық
теориялардың жағдайын біле ... ... ... деп ... ... ... ... пен сөздік демнің өзара ... ... әсер ... жұмыстың ары қарай жалғасын ретінде қарастыру тиімді
болып табылады.
Келесілерге тоқталайық: өкпе мен ... ... күші ... ауа өз жолында қабысқан және ауыр ... ... ... ... нәтижесінде дауыс пайда болады. Сыртқа шығатын
ауа ... ... ... тударыды, осының нәтижесінде дыбыс пайда
болады. Бұл дыбыс дыбыс шығаратын жалғалмалы түтішеге өтеді, ол ... ... пен ... ие ... ... ... ... туралы дәл осындай
түсінікті біз оқыған әдебиеттердің авторлары ... (Л.В. ... ... С.Л. ... Г.Ф. Назарова).
Жоғарыдағы айтылғандардан шығатын қорытынды, дауыстың пайда болуы
тыныс алуымен ... ... ... болады. Сол себептен Л.В. Нейман,
О.В. Правдина, С.Л. Таптапова, Л.М. Телеляева ... ... ... ... ... ... ... кету керек. Бұл ерекшеліктер
дауыстың ... ... ... ... ... кез келген
сөздік абзацтың сөздік әуеннің ... ... ... ... ... ... ... кіретіндігімен тығыз байланысты.
Сөз шығыс фазасында пайда болатындығы белгілі. Барлық зерттеушілердің
ең бірінші бөліп ... - ол ... және ... кезіндегі фазалардың
өзгеруі. Сөздік дем барысында шығыс мейлінше ... ... ал ... ... қысқа түрде болады.
Кәдімгі тыныс алу кезіне қарағанда ... ... 3-4 есе көп ... ... Сол ... ... алу ... ауа кірісі ауыз арқылы ішке
енеді.
Сөздік ... ... ... дем ... процесі дем шығару
бұлшықеттерінің қатысуымен жүзеге асатындығында болып табылады. Бұл ... ... және ... ... ... ... ... етеді.
Дауыс үшін «дем тірегі» ерекше орынға ие, осының арқасында дем
шығару ... ... А. ... атап көрсеткендей, тірек –
дем шығару ... ... ... қысымының арқасында
болатыншығыс фазасының ... ... ... (23, ... ... ... бұлшықеттер антагонист бұлшықеттер (дем алатын
бұлшықеттер дем алу біткеннен кейін жиырылып қалады, ал шығыс ... ... ... ... ... жұмыс атқарады. Міне, осы
нәрсе «дем тірегі» деп аталады. Сол ... дем алу ... ... ... ... тоқталуы байқалады да, содан соң ақырындап игеруге келетін
дем шығару болады.
О.В. ... дем ... тек ғана ... ғана ... оның
жеңілдігі мен бір қалыптылығын да ерекше етіп көрсеткен.
Л.М. Телеляева дем алу өнері ... ... ... ... ... ... ... өйткені ауаның қажетті мөлшерінің ... ... ... кері ... ... Ішке ... демнің тізбегінің
бояу болуы осы бұлшықеттердің қысылуымен сипатталады, бұл олардың шаршауы
мен әлсіздігіне алып ... ... ... ... ... ... ... сапасы үшін дем алудың типі үлкен маңызға ие. Дем ... ... және ... ... дем деп бөлу ... ... үшін мейлінше тиімді әрі қолданбалысы төменгі қабырғалық тип болып
табылады, себебі диафрагманың ... ... дем алу ... ... ... ... ... үшін ең ыңғайлы жағдай тудырады.
С.П. Таптапованың, Е.В.Лаврованың, Л.М.Телеляеваның жұмыстарында
дауыс үшін ... ... деп ... ... яғни оның ... ... мағынаға ие екендігі айтылған. Дауыс шабуылының мынадай үш түрін
бөліп көрсетуге болады: қатты, ... және ... ... ... көз ... ... ... дауыс желбезектері дыбыс басталғанша қабысады,
содан соң дем шығару жүзеге асады. Жұтылған ауа әрең ... ... ... ... ... және ... желбезектерінің тербелісін тудырады.
Сонымен қатар, айтылу барысында ең ... ... ... ... ... кезінде алдымен жеңл дыбыс шығады, содан
соң ... және ... ... ... ... дауысты жеткізу
тәсілі кезінде айтылудың алғашқы сәтінде шуыл естіледі.
Жұмсақ шабуыл ... ... ... сәті мен дем ... ... ... Жоғарыда атап өткендердің ішінде көптеген
қолданыста болатын және физиологиялық ... ... тип деп ... ... болатындығын ғалымдар атап көрсеткен. Дауыс шығарудың бұл
тәсілі дауыстың естілу кезінде ... ... ... ... ... ... қатысты талданған әдебиеттердегі
мәліметтерді ... ... ... ... ... ... айтарлықтай
күрделі екендігін тағы да бір рет ескерте кеткен жөн. ... ... ... өзіндік ерекше рөлге ие. Дауыс желбезектері бар көмей
дыбыстың шығу ... ... ... ... алу ... тізбегі дауыс
желбезектерін қозғалысқа келтіретін ... ... ... ... ... функциямен толықтырылады. Көмейде пайда болатын негізгі
дыбыс өз күші мен ... келе ... осы ... қалыптасады. Дауыс
аппаратының артикуляциялық бөлігі ... ... ... қояды. Келе
жатқан ауа тізбегі осы жерде кедергілерге тап болады, осының нәтижесінде
дауысты және дауыссыз ... ... ... ... ... ... ... үшін бастағы ми ... ... ... ... ... барлық бөліктерінің өзара
байланысты жұмыстары өте маңызды екендігі белгілі болды.
1.3. Қалыпты жағдайда ... ... ... ... ... дауысының даму ерекшеліктері.
Дауыстың дамуы мәселесін қарастыра отырып қалыпты есту ... ... ... тереңірек сараптап және есту ... ... ... ... ... анықтау маңызды
болып табылады, өйткені осының бәрін есту қабілеті ... және ... ... жұмы процесі барысында негізге алу керек.
Өкінішке орай, дауыстың даму мәселесі (қалыпты жағдайда да, ... ... ... да) әдебиеттерде қажетті деңгейде ... ... М.Е. ... С.С. Ляпидевскийдің, О.В. Правдинаның,
Е.В. Лаврованың зерттеулерінде нашар еститін балалардың дауысының ... ... ... ... ... Есту ... зақымдалған
балалардың дауысының даму ... Д. ... А. ... Ф.Ф. ... ... көрсетілген.
Е.В.Лаврова есту қабілеті зақымдалған ... ... ... бірнеше кезеңдерге бөлген: мектепке дейінгі 6-7 жасқа ... ... 6-7 ... 13 ... дейін, мутациялық 13-15 жас және
мутациядан кейінгі 15-17 жас арасы. ... ... ... ... ... балалар болғандықтан бірінше кезеңге тоқталайық.
Сәбиде кеуде резонаторы көлемі жағынан кішкентай ( сәбидің өкпе көлемі
үлкен ... және ... сол ... баланың тыныс алуы терең болмайды. Ол
өз механизмі жағынан физиологиялық тыныс алуға жақын ... ... ... резонатрдың үлесі арта түседі де, дауыс баст арқылы
дыбысталу күйіне ... ... ... ... ... көмейімен салыстырғанда 2-2,5
есе кіші, ал дауыс желбезектері тек өз ... ... ғана ... ... дауыс желбезектері нашар дамыған. Дауыс желбезегінің
мұндай тербелісі ... ... және ... ... ... тән, осының дәлелі ретінде сәбидің дүниеге келгендегі
алғашқы бір ай ... оның ... ... ... ... ... ең ... дауыс реакциясы – аз дауысты дыбыстардын құралған
секілді рефлекторлық айғай болып табылады.
Екі ай өткеннен ... сәби ... ... оның ... көңіл-
күйімен байланысты әртүрлі эмоционалды бояуға енеді. Осы ... ... ... ... ... ... пайда болады. Ыңылдау
мен ауызды жыбырлатып үн шығару кезінде ... ... ... ... ... және дауыссыз дыбыстар көптеп қалыптасады.
Сөйлемдік автоматизмдердің ... ... ... ... ... ... ... деңгейге өткендігінен хабар береді.
Бұл кезеңде дыбыстар санының көптеген қорының пайда болуы мен ... ... ... Сәби ... және ұяң ... ... ... түседі.
Сөздік қор және дыбыстарды айту ... ... ... ... да ... ... Сәби өз ... игеруді үйренеді. Кішкентай
сәби жануарлардың, дабылдардың, қоңыраулардыңжәне тағы да басқа нәрселердің
дауысына еліктегенді ұнатады, алайда бұл оның ... ... ... ... жасы және мектепке дейінгі жасында бала ... ... ... ... ... сөз ... екпіндерді де, сөздің
ырғағын тез игеріп кете алады. О.В. Правдина осы ... ... ... ... бар ... ... естіген дыбысты керекті деңгейде
бере отырып ән айта бастайтындығын атап ... ... М.Е. ... С.С. Ляпидевский кішкентай ... ... ... атап ... дауыс негізінен жоғар, ұяң,
онда дауыс үндестігіне жаңа өң ... ... ... ... аз болады,
сол себепті де ырғақ баяу болады; 2-3 жастағы балаларда дауыс диапазоны
үш үннен артық ... ... күші ... емес. Сәбидің дауысы бірқалыпты
естілмейді: біресе айғайлы, біресе тыныш ... ... ... қысылыңқы, айғайлы болады, ал мейлінше жоғарылары – ... ... ... мен ... біртекті және сонымен қатар,
өткір болып ... ... ... ... ... оның ... да дами ... пен модуляция баи түседі; 4-5 жастағы балаларда дауыс диапазондары 4
үннен артық ... ал ... ... жастың аяқталуы кезінде, негізінен
6 үнге дейін жетеді.
Баланың дамуысының дамуы мен ... ... ... ... мен ... соның ішінде оның дауыс аппараты мен ... ... ... ... ... ... ... артикулярлық және тыныс алу
аппараттының дамуымен ... ... яғни ... дамуы жалпы
сөздің дамуынан ... ... ... ... Сөздің құрамына
жатпайтындар айғай, жөтел, күлкі ... ... тек ... ... ... сипатталады. Сөздің дамуында баланың қоршаған ... ... оған ... өз ... ... есту ... дамуында алдыңғы рөлді атқаратындығы белгілі. Дәл осындай жорамалды
есту қабілетінің ... ... ... айтуға болады. Тек жақсы есту
қабілеті бар кезде ғана дауыс өзінің толық дамуына ие бола ... пен есту ... ... ... ... үшін Е.С. ... О.В. Правдина, С.С. Ляпидевский, М.Е. Хватцев
және т.б. есту ... ... ... дауыста болатын күрделі әрі
көптүрлі ... ... ... ... зақымдалған және нашар еститін балалардың дауыстарының
ерекшеліктері туралы ... ... ... ... қабілеті зақымдалған балалардың ерте жаста сөзі мен дауысының
дамуы есту қабілеті ... ... ... балалармен бірдей екендігі
туралы ... ... ... ... ... Есту ... сәбилер еститін балалар секілді айғайды, ыңылдайды, әртүрлі
дыбыстар шығарады. Ары ... олар ... және ... ... және артикулярлық аппараттардан шығаратын Кинестикалық және
дірілдік сезімдер есту қабілеті зақымдалған ... да, ... ... ... эмоциялар тударады. Бұл, әрине ... ... ... ... ... және ... ... естіп қабылдай алмауы саладарынан есту қабілеті
зақымдалған балалардың ... ... есту ... ... ... ... дамуымен сәйкес келмейтін болады.
Сөздің дамуында есту қабілеті алдыңғы ерекше рөлді атқарғаннан ... есту ... ... ... ... ... және ... артады, сөзге ұқсас өзгерістердің саны ұлғая түседі, ал ... ... ... ... дауыс белсенділігі баяулайды
және ең қарапайым дауыс реакциялары қалып қалатындығы жайлы Ф.Ф. Рау, ... және тағы ... ... атап ... Бұл ... ... екпіндер, әртүрлі сипаттағы ... ... ... Ф.Ф. Рау ... ... пайда болған дауысты ... ... ... ... бұл ... есту қабілеті
зақымдалған балаларда бар екендігін В.И. Флери, С.Гайнике де атап ... ... ... ... дауысты дыбыстану» деп есту қабілеті
зақымдалған балалардың еркін ... ... ... ... ... ... айтады. Есту қабілеті зақымдалған балалардың
шығаратын кейбір дыбыстық жиынтықтары ... мен ... ... заттарды көрсетіп білдіруге және ... ... ... ... ... Ф.Ф.Раудың көрсетуі бойынша,
ішкі себептермен пайда ... ... ... ... былай
айналадағылардың сөздерінің әсеріне тәуелді болып табылмайды. Есту
қабілетін ... ... ... ие ... есту ... ... сөздік қозғалыстарда көру-бұлшықеттік бағытқа жақын
екен. Бұған ... ... ішкі ... ... ... ... ... дауыссыздардың игеруде байқалады.
А.Митронович-Моджеевска есту қабілеті зақымдалған шамамен 18 айлық
сәбиде екінші ... ... ... былдыр типтегі дауысты-
артикулярлық реакциялардың бар екендігін көрсеткен. Осы ... ... ... ... ... ... ... дауысты дыбыстану» туралы
сөз болып жатқандығын айтуға болады.
Нашар еститін балаларда есту қабіеттің аз ғана ... ... ... мен ... ... ... әсер ететіндігін барлық
зерттеуші ғалымдар атап көрсеткен. ... ... ... ... аз ғана есту қабілетінің бөліктері бар есту ... ... ... ... бай және ... ... табылады.
Айналадағылардың сөздерін қабылдау мүмкіндіктерін (толық емес, ... да) сөз ... ... ... үшін ... жағдайды жасайды.
Нашар еститін балалардың былдырында олардың есту қабілеті қабылдай алуына
мүмкіндік ... ... ... ... және олар есту ... зақымдалған
балалардағыдай толығымен өшіп кетпейді. Қарапайым дауыстық реакциялармен,
сөз ... емес ... ... қатар Д.Вильсонның пікірі
бойынша есту ... ... ... нашар еститіндерде есту
қабілеті ... ... ... сөз ... ... реакцияларының
саны арта түседі. Құлағында ... ... ғана ... ... өз бетінше сөзді игере алатындығы белгілі. Бірақ ... ... ... ... ... өте аз болады, сөздер қысылып
шығады, дауыс көп ырғақты және баяу дамитын болады.
Есту ... ... ... ... ... ... ... отырып, толық сөздік дауысқа тән қалыптасудың мүмкін
болмайтын арнайы жұыстардың ... ... атап ... керек. Ф.Ф.
Раудың бекітуі бойынша, бұл жұмысты мейлінше ерте бастау ... ... ... болдырмау керек. Жалпы еститіндермен бірге ... ... ала ... есту ... ... ... қалыпқа енген кезеңдегі сөзі мен дауысының қалыптасуы және ... ... ... ... кез ... сөз тәріздес дауыс реакцияларын
қолдап және дамытып ... және оның есту ... ... ... ... білу ... болып табылады.
Арнайы оқу кезінде де есту ... ... ... ... ... ... болуынан құтылу мүмкін еместігін
ескере кеткен жөн.
Осылайша, нашар еститін балалар мен есту қабілетінде ақауы бар балалар
дауыстарының дамуы өзіндік жалпы ... мен ... ... ие,
олар міндетті түрде есту қабілеті зақымдалған балалардың және ... ... ... ... ... ... ... алынуы тиіс.
ІІ. БӨЛІМ. Есту қабілеті зақымдалған балалардың дауысының ерекшеліктері.
Есту қабілетінің баяулауы дауыстың сапасына ... ... ... ... ... ... ... оның кез келген
бұзылыстарымен соқтығысып тұрады.
Есту қабілеті ... ... ... ерекшеліктерін
зерттеу, себептерін анықтап және есту қабілеті зақымдалған балалар ... ... ... кездесетін негізгі дауыс бұзылысын қарастыру
маңызды болып табылады.
Әдебиеттерді сараптау нәтижесі ... бұл ... ... ... Есту ... ... және ... еститін балалардың
дауысын Д. Вильсон, А. Митринович-Моджеевска, Ф.Ф. Рау сияқты ғалымдар
зерттеген. Осы ... ... ... ... Е.С. ... Л.В.
Нейманның, О.В. Правдинаның жұмыстарынан көруге болады.
Бұзылыстарды қарастырмастан бұрын ... ... ... ... ... жөн. Д. ... ... бойынша, сөздік қарым-қатынасты
тиімді қамтамасыз етуші қалыпты дауыс – естіген ... ... ... ... және ... резонанстардың сәкес үйлесімділігіне ие
болуы керек, мейлінше биік болып, ... ... үні ... ... ... және ... ... келуі керек; Дауыс қажетті модуляцияға,
сонвмен қатар үннің биіктігі мен жоғары деңгейіне ие болуы ... (6, ... ... ... ... ... бір қалыпты іске қосылып
және өз арасында дәлме-дәл өзара әрекеттесуі керек. ... ... ... сөдік тыныс пен дұрыс артикуляциясыз мүмкін ... Бұл ... ... реттеуі мен есту қабілетінің тексеру процестері маңызды рөлге ие
болып ... ... ... ... ... ... тек ... түрдегі
сөздік қарым-қатынас процесінде ғана мүмкін болады.
Есту қабілетінің төмендеуі кезінде қалыпты дауыстың болуы ... ... ... жатыр (өйткені дауыстық, тыныстық және
артикулярлық ... ... ... ... жоқ, есту ... ... ... және толық түрдегі сөздік қарым-қатынас орнауы
мүмкін емес).
Осыған сәйкес, есту ... ... ... ... ... есту ... ... балалар мен нашар еститін балалардың
дауыс ерекшеліктері деп көрсетуге болатын дауыстың әртүрлі қиындықтары мен
бұзылыстарын ... ... ... мен фониатриядағы классификациялар дауыстың бұзылуын екі
көзқарас бойынша көрсеткен:
1) дауыс ... ... яғни осы ... ... ... бөлініп көрсетіледі;
2) дауыс бұзылысының нышандаоры, яғни дауыстың ұшырайтын
сапалық өзгерістерінің сипаттары.
Осы жұмыста есту қабілеті ... ... ... ... осы ... ... Е.С. Алмазованың, Д.Вильсонның, ... ... есту ... ... дауыс
бұзылуын тударатын себептердің бірі ретінде ... ... есту ... ... ... ... фцнкционалды дауыс бұзылысына жатқызады және ... ... ... есту қабілеті зақымдалған сәбилердің дауыс
аппараттарының анатомиялық құрылымы мен функционалды мүмкіндіктері ... жас ... ... ... ... ... функционалды бұзылыстар
дами бастайды, олар уақыт өте келе мықты сипатқа енуі мүмкін (23, ... есту ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырады. Оларды айналадағыларды және өзінің
сөздерін жалғалмалы, бұрмаланған қабылдауымен байланыстырады. ... есту ... ... ... ... ... автор басты
назарды аударған (есту қабілетінің жоғалу деңгейі аз болған сайын, ... да ... ... ... есту қабілеті зақымдалған балалардың дауыс
ерекшеліктерін органикалық ... ... ... ... ... ... аппараттарының кейбір функционалды өзгерістерін де
көрсетеді.
Енді мынадай қорытынды шығаруға болады, есту қабілеті бұзылған ... ... ... ... айналасындағы адамдар мен ... ... ... және есту ... ... ... ... және артикулярлық аппараттарының дәл және белсенді іске
қосыла алмауы ... ... ... ... ... тынс алу ... ... шығыс
фазасының қысқаруымен, жиі әрі өте қысқа дем шығарулармен, дем ... ... ... болмауымен және «дем тірегінің» болмауымен
сипатталады.
А.Митринович-Моджеевсканың ... ... есту ... ... оң және сол ... ... ... жиырылысы
кезінде ассиметрия құбылысы байқалады.
Көмейдің қозғалыстық аппаратының дұрыс жұмыс істеуінің белгісі жұмсақ
дауыс берілуі ... ... ... көрсетуі бойынша, есту
қабілеті зақымдалған балаларда жиі кездесетіні қатты және дем алу кезіндегі
дауыс шабуылдары ... Ол ... ... себептерге негізделген: дұрыс
емес дем алу; тыныс ... мен ... ... ... сәті ... болмауы; тыныс алу кезінде өкпеге тым көп ауа мөлшерінің
енуі; жауыс желбезектерінің өте ... ... ... ... ... ... ... шабуыл кезінде) жиырылуы.
Есту қабілеті зақымдалған балалардың дем шығарудағы дауысының бөлігі
дауыс ... ... өтуі ... осының нәтижесінде дауысты
білдіртпей қоятын шуыл пайда болуы мүмкін. Арасына ... ... ... ... ... ... дауыс желбезегі кезектесіп отырып тербелісін тоқта
бастайды, осы құбылыс та дауыс сапасына ... ... Д. ... және А.
Митринович-Моджеевска дауыс аппаратының функционалды толық еместігі
нәтижесі ... ... ... ... ... ... екендігін
көрсеткен.
Резонаторлы қызмет, негізінде, бұзылысты болып келеді және бұл ... ... ... мен мықтылығының болмауымен
түсіндіріледі. Дауыстардың резонаторлық қуыстарға бағытталуы есту ... ... үшін қиын ... ... табылады. Жоғарғыдан бастап
және мұрындық қуысқа дейінгі жұтқыншақ тың ортаңғы ... ... ... ... ... ... түзуге қатысатын бұлшықеттер тым әлсіз
болып табылады. Есту ... ... ... ... ... ... осы ... түсіндіруге болады.
А.Митринович-Моджеевска пайда болған ... ... де ... ... ... салдарынан жүйке орталықтарының қызметі
бұзылатындығын көрсеткен. Дауыс аппаратының функционалды толық емес ... тағы бір ... ... ... ... ... балаларға тән дауыс ырғағының, күшінің,
биіктігі мен резонансының өзгеру сараптамасына ... жөн (6, ... 31, 40-43 ... ... ... ... ... жатқызады:
1. Дауыс төмен, дыбыссыз, сыбдырға ... ... өтуі ... ... ... деп те ... ... мұндай ырғақты
«қырылдақ» деп атаған. ... ... ... артық бөлігі ашық қалып
қалған дауыс тесіктерінің толық емес ... ... Ауа ... ... өтеді, осының нәтижесінде шуыл пайда ... ... ... есту қабілетінің тіпті аз ғана қалдығы қалған
есту қабілеті зақымдалған балаларда ... ... ... ... ... көп емес және ... ... берілмеген кезде), Вильсонның
пікірі бойынша нашар еститін балаларда да кездесуі мүмкін.
2. Қарлыққан дауыс. Д.Вильсон оны ... ... мен ... ... ... ... дауыс өзгерісін байқаған педагог
көмейдің жағдайын зерттеу үшін баланы отоларингологқа апаруы керек.
3. Тұншыққан, ... ... ... Дауыстың мұндай өзгерісі
бұлшықеттердің қатты қысымы ... ... ... Ф.Ф. Рау ... есту ... ... пайда болғандарда жиі кездеседі, себебі олар
дірілдегіш тексеруге көше ... ... ... ... ... сонымен қатар, есту қабілетінің аз ғана ... ғана ... да ... ... ... дауыс. Дауыс бұзылысының ең кең тараған ... ... оның ... ... ... ... сезіну деп біледі. Бұл бұзылыс
резонанстың бұзылу салдары болып табылады. Д.Вильсон бұл ... ... ... ... келесідей дауыс сипаттамалары жатады:
1. Дауыс өте бәсең, әлсіз. Мұндай ... оқу ... ... ... тән. Өз ... ... ... есту
қабілеті зақымдалған балаларда жиі кездеседі.
2. Шаңқылдақ дауыс. Айтарлықтай есту қабілеті бар нашар еститін
балаларға тән дауыс.
Сонымен ... ... ... ... ... ... де, оның ... де байланысты болады.
Қалыпты биіктіктің ... ... ... ... болып келеді:
1. Баланың жасына сәйкес келмейтін тым жоғары немесе тым төмен
дауыс. Ф.Ф. Раудың ... ... бұл ... ... Д.Вилсон, керісінше, бұл бұзылыстың жиі
таралғандығын, соынмен қатар, дауыстың ... ... ... ... атап ... Оның ... ... балаларда негізгі үннің биіктігі негізінде қалыпты
жағдайдан артық болып келеді.
2. Өте ... ... ...... ... көмегінсіз
пайда болатын жоғары дауыс. Ф.Ф. Рау бұл ... ... ... тигіетін өте дөрекі, жалған
әсерлерге жатқызады.
3. Дауыс жоғарылайды немесе өте биік ... тек ... ... ... ... ... ... есту қабілеті бұзылған балаларда
келесідей резонанс бұзылыстары кездесуі мүмкін:
1. Гиперназальдылық. Бұл жерде резонатор ретінде ... ... ... ... атқарады. Көбінесе бұл ... ... ... ... ... дыбыстардың сапасы
нашарлайды.
2. Гипоназальдылық. Мұрындық ... ... ... ... ... ... Гипоназальдылық м және н сияқты
мұрындық дауыссыздарды айту ... ... ... Олар б және д ... ... ... ... және ауыз қуысының артқы
бөліктеріндегі дыбыстардың ... ... ... ... Тұйықталған резонанс. Фокустың орталығы мұрын қуысында ... ... ... ... ... ... табылады.
Д. Вильсонның зерттеу мәліметтері бойынша, есту қабілеті ... кей ... ... ... ... жиынтығы
кездеседі.
Есту қабілеті бұзылған балалардың дауысының сапалы өзгерістері есту
қабілетінің төмендеу деңгейіне байланысты ... ... ... ... есту қабілетінің аз ғана бөлігі
жоғалған балаларда фрғақ пен ... ... ... ... ие ... есту ... көп ... айтырылған балада ырғақты, күштің,
биіктіктің, екпіннің ... ... ... қарқыны мен ритмінің
бұзылуы байқалуы мүмкін (6, 343 бет).
Құлағында жеңіл ғана ... бар ... ... есту ... ... дауысына қарағанда сапасы жақсырақ болуын келесідей
жағдайларға сәйкес түсіндіруге болады:
Біріншіден, оның ... ... ... ... ... ... дауысына еліктеу арқылы дамиды;
Екіншіден, нашар еститіндер қарым-қатынастың ... ... ... ... ... көбінесе өз даустарын пайдаланады.
Үшіншіден, олар өз дауысын есту қабілеті арқылы қадағалай алады.
Сол себептен есту қабілетінің қалдығы ... ... ... есту ... ... ... басынан «жасанды» саналатын
дауысымен салыстырғанда мейлінше қарапайым сипатқа ие. Есту ... ... ... нашар еститіндер өз дауысын күшіне,
биіктігіне, ұзақтығына сәйкестендіріп ... ... және бұл ... ... ... ... ... тигізеді.
Алайда, есту қабілетінің бәсеңдеуінің жеңіл деңгейі ... ... да жай ғана ... ... ... ... ... ешқашан
айналадағылар олардың дауысын қалыпты, ... ... ... ... ... жоғарыда көрсетілген дауыстың ырғағы, күші, биіктігі мен
резонансының өзгерістері жоқ болса да есу ... ... ... ... ... ... ... еститін балалардың дауысынан
ерекшеленеді, бұл қасиет көбінесе ауызша ... ... ... ... ... О.В. ... А. ... Рау сияқты авторлар есту қабілеті төмен балаларға тән ... ... ... ... ... ... ... бірауыздан келіскен. Ол өзгерістер: ... ... ... ... ... бұзылуы және
қарқын мен ритмнің бұзылуы. Осы ... ... ... ... тек ... есту ... жағдайына ғана тәуелді емес, сонымен қатар, дауыс
пен ... ... ... жүргізілетін арнайы ұйымдастырылған жұмыстардың
сапасына да байланысты болып табылады.
Мектеп жасына дейінгі кезеңде жоғарыда айтылып өткен ... ... ... ... есту ... ... ... да және
нашар еститін балаларда да анық көрініс табатындығы жайлы ескерте кеткен
жөн.
Мектеп жасына ... ... – бала ... ... жағдайының
дамитын кезеңі екендігі белгілі. Сол себептен дәл осы ... ... ... балалар және нашар еститін балалардың ... ... ... ... ... ... ... қалыпты дауысқа
ұқсауы бала-бақшада (ал ары қарай мектепте де) ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Осылайша, есту қабілеті зақымдалған және нашар еститін мектеп ... ... ... терең әрі жүйелі жұмыстардың маңыздылығы
анықталады.
2.2.Бала -бақшада дауыспен жүргізілетін жұмыстар
Есту қабілеті жетіспейтін балалардың ... ... ... үшін
жүргізілетін жұмыстарды қарастыруға көшейік.
Д. Вильсонның, Д. Митронович-Моджеевсканың ,Ф.Ф.Раудың мәліметтерді
зерттеу сараптамалары есту қабілеті ... ... және ... ... ... жүргізілетін жұмыстар жүйесінің келесідей негізгі
санаттарын бөліп көрсету керектігін атап көрсеткен:
Оларды талдап және сипаттама ... ... Есту ... ... ... ... дауыс реакцияларының
бәсеңдеуін болдырмас үшін және нашар еститін балаларда ... ... ... жол ... үшін ... жүргізілетін
жұмыстарды мейлінше ертерек бастаған жөн.
Мектеп жасына дейінгі кезең – қалыпты жағдайдағы дауыстың үздіксіз даму
кезеңі, сол ... де есту ... ... ... дауысын дамыту
мүмкіндігін дәл осы жаста жақсылап қолға алу ... ... ... ... баладағы кез келген воколизацияны
кеңейтіп және қарым қатынас барысында дауысты жиі қолданған дұрыс.
2. ... есту ... ... ... ... ... ... есту қабілетінің кішігірім ... ... осы ... ... ... бастап қолдана біліп және
балаларға өз дауыстарын, педагогтың дауысы мен айналадағы ... ... ... жасау қажет болып табылады. Есту қабілеті арқылы
дыбыстарды қабылдай білуді ... үшін ... ... ... ... есту ... ... қалыпты және бұзылған ырғақты, дауыс күшінің
өзгеруін, дауыстардың биіктігін ажырата отырып үйренулері керек. Осылайша,
бала өз дауысын ... ... бұл оған ... ... ... дауыс ырғақтары арқылы дыбыс шығаруға көмекетеседі. Сонымен ... ... және ... ... ... есту
қабілеті жоғарғы мектеп жасына дейінгі ... өз ... ... ... ... ... тигізеді.
3. Дауыспен жүргізілетін жұмыстарды ... алу және ... ... ... алып жүру ... ...... өзара тығыз байланысты күрделі жүйе болып
табылатындығы белгілі (1.2 бөлімді қарау). Сол ... ... ... ... ... алу мен артикуляциясыз мүмкін емес. Есту
қабілеті зақымдалған балалар мен нашар еститін балаларға жүргізілетін ... ... ... ... үшін ... ... тиімді пайдалана білу мақсатқа сай болып табылады. Дауыспен
жүргізілетін жұмыс сөзді айтуды үйрену жұмыстарының ... ... ... Балалардың жеке дара мүмкіндіктерін ... ... ... ... ... ... әртүрлі дағдыларымен келеді. Есту қабілеттері
зақымдалған балаларда тек қарапайым ... ... ғана ... ... есту ... қалдығы қалған балаларда кез келген былдырлы
сөздердің жиынтығы болуы мүмкін.
Сонымен қатар, ата ... ... ... ... ... ... ... және дауысты үйрену үшін ешқандай жаттығу жұмыстарын жасамаған да
балалар бар. Осылайша, ... ... ... күндерінен бастап педагог
маман бір баламен оның дауысын пайда болдырумен байланысты ... ... өзге ... ... ... мен оның ... түзетумен айналысуы
тиіс. Ары қарай, әрбір балалардың дамуы жекеше түрде жүреді. Мұнымен қоса,
әрбір балада жеке дара ... ... ... ... ... ... ... болады. Осылайша, балаларға
жалпы топ үшін қолданылатын талаптарды пайдалану өте қиын, барлықтарына
бірдей бір ... ... ... ... Сол ... ... ... жұмыстардың негізгі бөліктерін жеке дара жаттығу жұмыстарында
жүргізу қажеттігі туындайды.
Алдын ала жүргізілетін жұмыстарға, негізінен, ... ... ... ... ... жеткізе алуды үйрететін жұмыстар
процесінде балалардың игерген ... ... ... ... ... ... түсінігінің факторларының бірі болып табылады. Сол
себепті есту қабілеті бұзылған балалардың ... ... ... ... ... ... тиіс. Дауыспен жүргізілетін жұмыстардың ... ... ... ... ... ... ... дұрыс
қолданып және ырғақтардың аса үлкен бұзылыстарын тудырмай қолдануды үйрету
болып табылады.
Осы ... жету үшін ... ... ... ... ... ... тапсырмалардың негізінде қажетті жолдарды қарастыру
қажет. Есту қабілеті зақымдалған балаларға арналған бала ... ... ... ... қалыпты жағдайға жақын ... ... ... дауысты қалыптастыруға қажетті модуляцияға ерекше
назар аударылмайды. Ал нашар ... ... ... бала ... ... байланысты, сөйлемдердің барлық сипатындағы дауыс күшіне
байланысты ... өз ... ... ... мәселелері қолға
алынады. Осылайша, балалардың дауысына ... ... ... ... V ... аяғына қарай әртүрлі болып табылады.
Нашар еститін балаларда дауыстың мықты биіктігі, күші бар, ешқандай қатаң
ырғақ бұзылысы ... ... ... мықты білімін қалыптастыру керек.
Балалар сөйлеу кезінде күші мен биіктігі жағынан реттелген дауыстарды
қолдана ... ... ... ... ... мен сөз ... дұрыс
ырғақта, сөздік және логикалық екпінмен көрсетілген, ... ... ... ырғақтармен көрсетілген күйде дұрыс айта білу нашар еститін балалар
үшін ... ... ... ... ... дейінгі жастағы есту қабілеті зақымдалған ... ... ... ... және ... ... ... білулері қажет. Сонымен қатар, балалар өз
дауыстарының күші мен ... ... ... ... ... есту
қабілеті зақымдалған балалардан сөйлеу кезінде дауыстарын реттеп ... ... ... ... ... жасансыз жүйеге жақынырақ
ғана болуы керек, ал просодиялық сипаттамаларынан олар тек ... ғана ... ... ... ... мәселелері нақты оқу
бағдарламалары арқылы ... ... мен ... ... ... ... ала және жекеше жұмыстарда шешіледі. ... ... ... ... ал ... түзету жұмыстары тіпті қиынға соғады,
өйткені балалардың ... ... ... ... болып келеді.
Сол себепті алдын ала жүргізілетін оқу жаттығулардағы жұмыстарды балалардың
бойында бар дауысты игеру ... ары ... ... етіп жоспарлау
керек. Ол үшін фонетикалық ... ... ... қолдануға болады.
Дауыспен жүргізілетін жұмыстарды ұйымдастырудың негізгі ... ... ... ... Өйткені олар баламен оларға қажетті бағыттар мен
ырғақта жұмыс ... ... ... ... ... ... сөйлеуге қатысты жүргізілетін әрбір жеке ... ... ... ... ... талаптарына сәйкес
(Ф.Ф.Раудың көрсетуі бойынша) осы жұмыстар бала үшін ... ... бала айта ... ... ... мен сөз ... ... Эмоционалдағы мазмұндағы сөйлем материалдарын ... да ... ... (О.В. ... ... Өйткені қуаныш, таңқалу, өкіну,
қорқыныш және т.б. эмоциялар ... ... ... ... ... тағы бір ... ... көсетіп өткен жөн. Ол баланың дауысына
қатысты жүргізілетін жұмыстардың қатарына кіретін музыкалық сабақтар ... ... ... дауыстың дамуы үшін қосымша мүмкіндіктер
тударыды. Бала ... ... ... ... ... ... (қатты және бәсең, төмен және жоғары, қысқа және ... ... ... таза үні мен өз ... қиын ... ... жақсы әрі дұрыс ... ... ... ... кезінде есту қабілеті арқылы қабылдау мен тактилді-
дірілдік сезімдер тығыз үндеседі, бала дыбыстарды ... ... ... (бұл ... тура ... ... ... түйін, балаға өз
дауысының дыбысталуын «ретке келтіре жөндеу» мейлінше оңай ... ... ... (олардың сәйкестендіріліп ұйымдастыруы кезінде)
дауысты ... ... ... нәтижеге жетуге болады. Дауыстың
диапазонын кеңейту, «ортаңғы» дауыстардың қалпын ... ... ... ... мен ... ... ... сөздік және логикалық екпіндерін
ажырата ... ... ... нәтижеге жетуге болады.
Ауызша сөйлеуге қатысты жекеше және алдын ала жүргізілетін ... ... ... ғана ... ... ... күнделікті
өмірдегі дауысты игере білу дағдаыларын әрқашан ... ... ... ... ... ... ... жалпы жиынтық әсерлердің
маңызды қажеттігін атап өту керек. Педагог пен ... ... ... ғана ... қоймай, оның дауысының сапасын қадағалап, дұрыс емес
дыбысталуларын көрсетіп, келеңсіздіктерді түзетуге көмектесу керек. Өйткені
мектеп жасына жетпеген балалардың өзін- өзі ... ... ... ... сол ... педагог пен тәрбиешілердің басты міндеті ... ... ... жерлерін түзетуге уақытылы ... ... ... ... және ... болып жатса ата-
аналардың да қадағалауы ... есту ... ... бала ... ... ... ... игеруге көмектеседі, осының арқысында ... ... ... жақсара түседі.
Осылайша, дауыспен жүргізілетін ұйымдастырылған, жүйелі бағыттағы
жұмыстар мен күнделікті ауызша ... ... ... жүретін қарым-
қатынастар ғана мынадай мақсатқа жетуге септігін тигізеді: сөйлеу кезінде
қалыпты күші, ... бар және ... ... дауысты қолдана білу
дағдысын қалыптастыру.
Дауыспен жүргізілетін тікелей жұмыстар барысында дауыстың , биіктігі мен
ырғағын және ... ... ... ... ... түсуі сияқты
сапалармен жұмыс жасау керек.
Е.С. Алмазова, Ф.А. Ивановская, Е.В. ... О.В. ... ... және тағы ... логопед ғалымдар дауыспен жүргізілетін
жұмыстардың мынадай екі бағытын анықтаған.
1) ... ... яғни ... ... ... ... ... жақсарту жұмыстары.
2) Дауыстың бұзылысын түзету.
Осы екі бағытты есту ... ... ... ... ... ... ... болады.
Бірінші бағыттағы дауыспен жүргізілетін жұмыстар, яғни есту қабілеті
зақымдалған балалардың дауысын толыққанды дамыту ... ... ... ... ... ... бала үшін қаншалықта мүмкін болса)
балалардың дауысын қалыптастыруды болжайды.
Жоғарыда айтылып өткендей (1.3 бөлімде) кез ... ... ... балаларда бар. Алайда, олардың кейбіреулері (көбінесе ... ... ... ... ... сурдопедагогтардың сұрауы
бойынша өз дауысын шығара алмайды. Педагог осындай балаларға ... ... ... ... болдыру мақсатына бағытталған жаттығуларды жеке-жеке
қарастырған жөн. Ф.Ф Рау дауысты тудыру үшін ... ... ... ... ... ... үшін оны ... байланыстыра отырып
жаттығу жұмыстарын жасау керек ( ... ... а-а, ... ... ұшақ ... ... мимикалар, әртүрлі қимыл-қозғалыстар секілді ... ... ... ... ... ... дауыстардың
пайда болуына септігін тигізеді. Балаға ... ... ... дауысын естуіне мүмкіндік беру, дауысы бар болса оның дірілін (көмейдің,
кеуденің дірілдері) ... ... ... өз дауысын оқытушылардың
дауысымен сәйксетендіруге мүмкіндік беру өте ... ... ... ... үшін беттің, жұтқыншақ пен көмейдің бұлшықеттерінің
айналасындағы ... шешу ... ... ... қажет.
Біздің көзқарасымыз бойынша, логопедтардің көрсеткен ұсыныстары есту
қабілеті зақымдалған ... ... ... ... ... ... О.В. ... пікірі бойынша, ырғақпен жүргізілетін
жұмыс дауыстың пайда болуын бірден ... ... ... ... еркін шығады, ал бұл құбылыс есту қабілеті зақымдалған және нашар
еститін балалар үшін өте маңызды ... ... ... жұмыс жасау сөйлеу барысында орта дауыс ... білу ... ... ... Есту ... төмен
балаларға әртүрлі дауыс қаттылығындағы дауыстарды ажырата ... ... Ең ... есту қабілеттерін айыра білу керек, өйткені бұл қабілет
балалардың көп балаларға тән болып келеді. Кішкентай ... ... ... олардың еліктегіш мүмкіндіктерін дұрыс қолдана ... ... ... ... ... нәтижелерді береді. Біздің ойымызша,
балаларға дауыстарын күші ... ... ... ... ... ... бастау керек. Содан соң материалдарды
ақырындап қиындата түсу керек, өйткені тым ... ... ... ... ... ммүкін.
Дауыстардың биіктігімен жүргізілетін жұмыс кезінде ең алдымен дауыстардың
негізгі үнін тауып және негізгі дыбыстардың ... ... О.В. ... ... ... ... жету үшін ырғақты,
созылыңқы дауыстыларды айту жолын таңдау қажет (дыбыс күші мен ... ... ... болу ... Содан соң қаншалықты мүмкін болғанша есту
қабілеті ... ... ... ... балалардың дауыс биіктігін
реттеуге ақырындап жаттықтыру керек. Қосымша құрал ретінде ... ... және ... ... ... бейнелер)
қолданылады.
Балалар үшін (әсіресе, есту қабілеті зақымдалған балалар үшін) дауыс
күшін өзгерту , ... ... ... ... ... ... тиеді.
Сол себепті жұмыстарды дәл осы реттік тәртіп бойынша жүргізу керек.
Осылайша, ... ... ... ... ... негіздей отырып, айту дағдысына қол жетімді сөздік
материалдарды қолдана ... ... ... ... керек.
Эмоционалды мазмұндағы материалды таңдап алу ... ... ... өз ... жаттығуларда берілген дағдыларды қолдана алатындай
жағдай ... ... ... қатар, балалар өз дауыстарына өзіндік
қадағалау жасай алатындай дағды ... ... (ең ... ... және ... есту қабілеті зақымдалған және нашар еститін балалардың
дауысымен жүргізілген жұмыстардың екінші бағыты дауыс ... ... ... ... ... ... жұмыстардың (оның
басталуы кеш, көлемі аз) жетіспеуі салдарынан балаларда кез ... ... жиі ... болуы мүмкін. Осы кемістіктердің сипаттамасы ... ... ... Ф.Ф. Раудың ... ... ... ... тек оның ... ғана тоқталған жөн.
Дауыспен жүргізілетін түзету жұмыстарының ары қарай өрбуі кез ... ... ... ... ... ... сөйлемдердің
түсініктілігіне айтарлықтай әсер етуші өте ... ... ... қажет. Ф.Ф.Рау өрескел бұзылыстарға мыналарды жатқызады: ... ... ... ... артуы немесе кейбір дыбыстардың бүкпелі
түрге ауысуы; дауыс төмен, дауыссыз; ... ... ... ... ... ... және қарлыққан дауыстарды жатқызуға
болады, өйткені бұл бұзылыстар дауыс аппаратының жағдайына ... ... ... ол ... ... ... ... жеңілістерінің
белгілері болып табылады.
Дауыстың барлық бұзылыстары барысындағы түзетуге ең алдымен балаға
қалыпты ... мен ... ... ... ... көмектесу
керек. Сонымен қатар балалардың дыбысталуларының айырмашылықтарын ести
білу мүмкіндігіне ... ... ... есту ... реттеуге
негізделу керек. Көмекші құрал ретінде тактилді-дірілдік ... ... ... ... мұрын қырларының дірілінің болмауы) ... ... аз ғана ... ... ... үшін тактилді-дірілдік
қадағалау негізі болып табылады. Қажетті, ... ... ... ... дыбысталуына қол жеткізгеннен кейін оны буындық жаттығуларда,
сөздерде, сөз тіркестерінде бекіту қажет. Бұл жұмысты ... ... ... ... ... толықтай жүргізу керек, өйткені жаттығуларсыз
дағдылар тез жоғалып кетеді.
Осылайша, есту қабілеттері ... ... ... ... балалардың дауысымен жүргізілетін ... бір ... ... ... ... Олар: дауыстың дамуы және оны түзету. ... ... ... жету үшін осы ... ... ... ... жасына дейінгі балалардың ерекшеліктерін ескере отырып, ... және ... ... беретін жаттығуларды қолданыстан шығару
керек. Бала оқуға ... ... үшін ... ... жиі ауысып,
әртүрлі іс-әрекеттерге алмастырылып, қызықты ... ... ... ... ... ... сөздер мен сөз
тіркестерінің бір ... ... және де ... ... ... ... ... қызықты материалдарды да, әртүрлі
ойындарды да қосуға болады. Бұлардың барлығы оқудың тиімділігін арттырады
және ... ... ... ... тигізеді.
Осылайша, дауыспен жүргізілетін жұмыс есту қабілеті ... ... ... ... жұмыстардың ең маңызды
құрылымдарының бірі, өйткені ... ... ... ... ... ... дыбысты айтуда, сөздік және логикалық екпіндерде,
ырғақтарда, біріккен сөздерде, дауыс ... ... ... ... өзге ... қатар, ауызша сөйлеудің анықтылығы, ашықтығы
анықталады.
Дауыспен ... ... ... үшін мына білімдерді игеріп
алған дұрыс: дауыс және оның жалпы акустикалық сипаттамалары туралы жалпы
мәлімет; дауыстың ... болу ... ... есту ... зақымдалған
балалардың дауысының дамуы мен олардың ерекшеліктері ... және ... ... және ... еститін балаларға тән дауыс бұзылыстары
туралы жалпы мағлұматтар.
- қалыпты жағдайда балалардың дауысының ... ... ... ескере
отырып есту қабілеті зақымдалған мектеп жасына жетпеген ... ... ... ... ерте бастау керек.
- Балалардың жеке-дара ерекшеліктері мен естуді қабылдау жүйесіне сәйкес
бағдарламалық талаптарды, тәсілдер мен ... ... ... алу
керек. Ұйымдастырудың жетекші формасы жекеше сабақ түрі болуы шарт.
- Дауыстың пайда болуы ... ... ... ... ... ... тыныс алу мен артикуляция (дыбыстарды жеткізу)
жұмыстарымен бірге құру қажет. Тек осындай тәсіл ғана ... ... ... ... ... ... кезінде балада қалған есту қабілетінің қалдығын
максималды ... ... ... ... есту қабілеттерін қадағалау
дауыстардың сапасына ... әсер ... Есту ... ... ... қадағалауды да қолданған жөн.
- Есту ... ... ... дауысын дамыту үшін
сурдопедагогтардың, тәрбиешілердің, ата-аналардың, яғни ... әсер ... ... ... әсері үлкен мағынаға ие олады, олар ... ... ... өз ... ... ... дауыстардың дыбысталуын қадағалауға көмектесу керек.
- Аналитикалық-синтетикалық әдістердің талаптарына сәйкес ... ... ... мен сөз тіркестерінің материалдарында
келтірулері ... Бала ... ... ... айта ... ... Дауыспен жүргізілетін жұмыс кезінде балалардың дауыстық мүмкіндіктерін
дамытып, дауысты қолданудың дұрыс дағдыларын қалыптастырып және ... ... ... ... Тек ... ұйымдастырылған жүйелі жұмыс ғана мынадай негізгі мақсаттарға
жетуге көмектеседі: балаға ... ... ... ... биіктігі бар,
ешбір өрескел бұзылыстарға ұшырамаған дауысты ... білу ... ... әдебиеттер
1.Л.П. Носкова, Л.А. Головчиц «Методика развития речи ... ... ... М., ... ... М.И. ... ... у дошкольников. М., 1974.
3. Т.В. Пелымская, Н.Д.Шматко «Формирование устной ... ... ... М., 2003.
4.Корсунская Б.Д. Методика обушения глухих дошкольников в речи. М., 1969.
5. Тимохин В.П. «Сурдопедагогика» М., ... М.И. ... М., ... ... О.А. ... ... для ... дошкольного возраста с
нарушениями слуха» М., 2008г.
8. Назарова Л.П. «Методика ... ... ... у ... ... слуха» М., 2001г.
9.Руленкова Л.И. «Как научить глухого ребенка слушать и говорить на основе
верботонального метода» М., 2011г.

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Есту қабілеті зақымдалған балалардың бөтен адамды алғаш көрген кездегі эмоциялық әсері22 бет
Есту қабілеті зақымдалған балалардың танымдық процестерінің даму ерекшеліктері6 бет
"Зиянды өндірістік факторлар,олардың жұмысшыларға және қоршаған ортаға әсері. жарықтандырудың адамның еңбек қабілетілігіне әсері."26 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
Pseudomonas туысы өкілдерінің фенолды ыдырату қабілетін зерттеу22 бет
Spirulina platensis клеткасының тіршілік ету қабілетіне сақтау ұзақтылығының әсері35 бет
Ішкі нарықтағы тауар мен қызметтің бәсекелікке қабілеті76 бет
Адам қабілеті5 бет
Айырғыштарды газ және сұйық бойынша өткізу қабілетіне есептеу5 бет
Балалар қабілетін ертегі арқылы дамыту7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь