Түркі тілдеріне байланысты зерттеулер

Жоспар.

1.Түркі тілі жазулары, зерттелуі.

2. М.Қашқаридің «Түркі тілдерінің сөздігі» атты еңбегінің ғылыми мәні.

3. Шоқанның түркологияға қатысты еңбектері.

4. В.Томсен . түрколог ғалым. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
А.Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университеті
Тіл және әдебиеті кафедрасы
Пән:Түркі ... ... ... ... ... ... ... 11-322- 22 1ВПО
Тексерген: ... ... ... тілі жазулары, зерттелуі.
2. М.Қашқаридің атты еңбегінің ғылыми мәні.
3. Шоқанның түркологияға қатысты еңбектері.
4. В.Томсен - ... ... адам ... ... ... ... ... болмыстың ұғымдық белгісі. Адамзат тіл арқылы табиғаттағы барлық заттар мен құбылыстарға атау ... ... мен ұлт ... ... ... осы арада тоғысады. Әрбір ұлт өкілдерінің парасат-пайымы, білім деңгейі, көзқарасы мен ... ... ... ... ... тілде бейнеледі, тілде сақталады. Ата-бабадан мирасқа қалған ана тілі- адамдар ... ... ... ғана ... ... ... ... келе жатқан тарихи танымды жеткізуші қызметін де атқарады.
Тілсіз рухани мәдениет те биікке жете алмайды, ... ... ... Тілі ... ... рухы да ... емес. Өйткені > (М. Қашқари). Демек, дүниенің ... ... ... ... адам ... ... сатылы дамиды.Яғни, ата-баба білігі балаға тіл арқылы дамып,болмыстың қасиеті мен белгілері терең таныла түседі.Тілде ертедегі танымның ізі, ел жасаған ... пен ... ... ... Тіл- ... ғана ... тілдің сақталуы арқылы халықтың бүкіл ғұмырындағы таным-түсінігі ... ... ... ... сөз ... арқылы халықтың ойлау жүйесі, материалдық және рухани мәдениеті жетеді. Ғ.Мүсірепов дейді. Тіл- ойдың ең ... ... ... ... ... ... мен ... тануы тек тіл арқылы ғана жүзеге асады десек, осы ойды жеткізетін таңба-жазу. Көне ... ... ... ... ... -- V ғ. ... -- X ғ. б.з. Орта Азия ... тайпалары қолданған жазуы. Бірінші табылғаны Орхон өзенінің бойында (Екінші түркіт қағандығы) және ... ... ... ... ... ... Кейде руник жазбасы дейді, алман руналарынынан жанасым табып (кейбір ... ... дәл ... тұр, ... мағынасы да жақын).
Жазу әдісі
кезіндегі (VIII ғ. б.з.) әліппеге 38 ... және ... ... ... Жазу ... ... оңнан солға. Жіңішке мен жуан дыбыстылары жазуда айырылмайды, дыбыссыздардың бір бөлшегі артынан жіңішке не жуан дыбысты келгенін ... ... ... бөлу ... сөз ... ... сөйлем соңы белгіленбейді. Бас-кіші әріпке айырылмайды.[1
Көне Түркі жазуларының зерттелуі
Сібір және Моңғолия далаларына таралған жұмбақ жазулардың бар ... ... ... орта ертеден-ақ білетін еді. Оларды , яғни ... ... ... ... деп ... Ол кезде әлем ғалымдары сондықтан, бұл жазуларды көне Угор тайпаларының (Орал ... ... ... деп есептеді. Жазуларды зерттеуге арнайы ұйымдастырылған Ресей Ғылым Академиясының экспедициясы Минусинск ойпатында ... ... ... Д.Г. ... және Ф.И. фон Стралленберг 1721-1722 жылдар аралығында ... ... ... Жиалған деректер ғылыми тұрғыдан екшеліп, 1729 ж. З. Байердің "Санкт-Петербургтегі Императорлық ғылым Академиясының жазбаларында" ... ... ... ... ... ... қызығу нысанына айналды. 1730 жылы Ф.И. фон Страленбергтің өзі де ... ... және ... ... ... ... ... жолдары ұсынылғанмен, қандай да бір ақырғы қорытынды ... ... әлі ... ... себебі Минусинск аймағынан табылған бұл жазулар үзік-үзік және соған сәйкес жарияланған мәліметтердегі көшірмелердің ... тым ... және ... өзі ... өшіп ... ... жылы Н.М. Ядринцевтің Моңғолия далаларынан тапқан жазулары Көне жаулардың ... ... және ... ... ғылыми ортаға әкелді. Енді бұл жазуларға қарап, оның дыбыстық құрылысы мен грамматикалық табиғаты жөнінде ... ... ... болатын еді. 1893 жылы дат филологі В. Томсен (Дания) бұл жазуларды оқудың ... ... ... жылы-ақ В.В. Радлов Орхон жазуларының оқылуын және аудармаларын жасады, 1895 Енисей жазуларының да оқылуы мен аудармалары жарыққа ... 8 ... ... ... Брахми және Кхарошхи жазулары таралған. Бұлар Көне Үндістаннан келген. Ғұн ... ... ... ... оқу мысалы, Қытай жазбаларындағы (Моде шаньюй) ... ... Ғұн ... деп ... ... берді. Бұл - , , деген мағына береді де қазіргі Түркі ... ... ... ... , ... ... ... отырады. Көне Қытайлықтардың б.з.б. дәуірлердегі деп отырғаны осы жазу. Кейін б.з.б. 3 ғасырлардан бастап далалыққа ... ... ... Ол ... ... ... ... 3 және б.з. 5 ғасырлары аралығында кеңінен ... ... ... ... ... ... ... б.з.б. 2-1 ғасырларға жатады.
Көне Түркі жазулары негізінен 6-10 ... ... Ұлы ... ... және Көк ... ... ... қағандығы кезінде қолданылған. Таралу аймағы Моңғолия-Сібір далаларынан ТИбет ... ... және ... ... ... ... ... кездесіп отырады. Көне Түркі жазуларының орнына далалыққа көне Ұйғыр жазулары келді. Бұл жазуларды кейде манихей жазулары деп атайды. Оның ... ... ... ... байланысты болды. Кейін бұл жазуларды Ислам дінінің ықпалымен енген Араб жазулары ығыстырып шығарды. Кейін осы Араб жазуларының орнына қазіргі ... ... ... және ... ... ... ... атты еңбегінің ғылыми мәні.
Ал Фарабиден басқа Отрар жері ... ... ... тағы екі ... ... Аббас Жаухари астрономия және математикамен айналысты, ол Ал-Хорезмимен бірге, бүгінде өзінің дәлдігімен таң қалдырған астрономиялық кесте жасады. Абу Насырдың тағы бір ... ... ... ... және ... ... айналысқан. Ертіс жағасында туылған Жанақ ибн Хакан-ал-Кимаки ... ... еді. ... ... "Диуани лугат-ат-тюрк" (Түрік тілінің сөздігі) кітабының авторы лингвисть және географ Махмуду-ибн-аль-Хусайн ибн Мухаммед ... орны ... ... ... ... Махмуд Ыстык Көлдің жағасындағы Барысхан қаласында туылғанмен, өмірінің көп бөлігін Кашгарда өткізеді. Осы жерде 1072-1074 жылдары ол өз еңбектерін ... ... ... ... ... жазу үшін ол ... ... жерлердің бәрін айналып шағады. Ол Карлыктардың, кангарлардың, оғыздардың, қыпшақтардың, қырғыздардың сөздерін тікелей әңімеден жазады, олардың әндерін, ... ... мен ... ... ... лугат-ат-тюрк" - түрік халықтарының мәднеиеті, шаруашылығы, этнонимдері, топонимдері, халықтық календары, географиялық терминологиясы және көптеген ... да ... ... ... ... бір ... ... Осылайша біз ортағасырлық Қазақстанның сол замандағы ғылым орталықтарының бірі болғанын білеміз. Баласагун мен Отрар, Дамаск мен ... ... да, ... білім үшін олардың маңызы өте зор болды. Өкінішке карай, Қазақстан ғұламаларының еңбектері жинақталған атақты Отрар кітапханасы бізге дейін толық ... жоқ ... ... ... ... өзі ... ... Қазақстанда ғылымның гүлденгенін дәлелдейді. Махмуд Кашгари 1029 жылы туылып, 1101 жылы қайтыс болған. ... ... ... ... ... ... ... бола тұра, түрлі себептермен қуғындауда жүргенде, түріктер тұратын барлық жерлерді аралайды. Сол ... ... ... ... ... жүргенде, түрік халқының өмірін, оның менталитетін, салт-дәстүрін, орналасу географиясын, ең алдымен тілін жан-жақты зерделейтін кітап жазу ... ... ... ... ... Кашгаридің атақты "Диуани лугат ат-түрік" кітабы шын мәнінде түрік энцилопедиясын береді. Онда тарихи-мәдени, этнографиялық және лингвистикалық материалдыр жинақаталып, қортындыланған. ... ... ХІ ғ-ғы ... ... ... тану ... көрсетілген, мінез құлықтары мен этникалық құндылақтары қашап жазылған, алдынғы ... ... ... сақтаған - түрік мәдениетінің ескерткіші болып табылады. Кітапта ертеде дүнйедегі ... ... ... жаңа ... - ислам мен оның тармағы суфизм элементтері де кездеседі. Жүсіп Баласагунның жас замандасы ретінде, оның ... мәні мен ролі ... ... ... Кашгари тілдерді зерттеуде салыстыру әдісін және тарихи тұрғыдан келу әдісін енгізді, сөйтіп қазіргі ... ... ... салды. Кашагаридің жетекшісі Фарабтан шыққан исхак ибн Ибрахим аль-Фараби (Жаухари) болды. Оның "Диван аль-адаб фи ... ... ... ... шығармалардың араб тіліндегі жинағы" - "Собрание литературных произведений в изложении на языке ... ... ... ... де ... ... мен ... дәрілердің түрікше аталуы бірдей. Махмудттың арабтық-филиологиялық білімімен ... орта ... ... ғылымдардың бәрінен де білімі болды. Махмуд Кашгаридің кітабына оның өзінен артық баға беру ... "Бұл ... - деп ... ... - мен алфавиттік ретепен жаздым, оны мақалдармен, саджалармен, мәтелдермен, өлеңдермен, раджаздармен (әскери өлеңдермен) және прозалық үзінділермен өрнектедім. Мен ... ... ... ... ... бойы ... істедім: (Кітап оқушыларын) олардың (түріктердің) әдет-ғұрпымен және білімімен таныстыру үшін, оған олардың оқитын өлеңдерін, бақытты және ... ... ... ... айту үшін ... ... шешен, айтушыға, ал ол келесі айтушыға жеткізу үшін төгілте жаздым. Сонымен ... ... ... ... және ... (жиі ... ... кітапта жинақтадым, сондықтан кітап жоғары деңгейге көтерілді және айқын басымдылыққа жетті". Аль-Муктадидің ... ... ... ... сөздігін", Махмуд Кашгари 1072-1074 жылдары жазды. Бұл кітабында түріктілді фолклордың негізгі жанырларын - ... және ... ... ... жырынан үзінділерді, тарихи мұралар және аңыздарды (Ескендр Зұлхарнайынның /Александр Македонский/ түрік жерлеріне шабулы), 400-ден астам мақалдар, мәтелдер мен ... ... ... ... ... ... ... үзінділер оның көзқарастарын біршама ұғынуға мүмкіндік береді. ... ... ... ... күшін сарқылтады, ерелердің әлемін тарылтады... Оның (уақыттың) тәртібі ... ол ... ... ... ... ... ... Егер әлем, дәлдеп тұрып садақ тартса, таудың шыңын да ... ... ... ... мен саған мүрагерлікке қайрымдылық жасау қағидаларын қалдырамын. Қайрымды ерлермен бірге жүр" ... түні мен күні ... ... ... жолы ... ... ... күшін алады." "Адамның заттары мен дүнисі - оның дұшпаны. Байлық жинағанда ойлан, ол ернеуінен асып ... асып ... ол су ... ... ... ... қарай тартып кетеді. Дүние үшін талай ерлер қор болған. Дүйниені көріп олар (оны) жемтікке үймелеген құзғындай бас салады. Олар дүйне ... ... ... жетіспейді деп жыланып жүріп пайдасын да көрмейді, олар алтын ды да солай жинайды. Дүние үшін, құдайды ... ... ... ... шын мәнінде тұншықтырады". "Қайрымды бола отырып, тағы да қайрымдылыққа ... ... ... ... ... ... ("Сөздік") - ерте кезеңдегі түрік ... ... ... ... мен ... және морфологиялық құбылыстары туралы ұғым беретін бірден-бір ескерткіш. Орта Азияның, Шығыс Түркістанның, Повольженің, Приураленің ... ... мен ... ... шығарамалары бар. Араб филологиясының әдістемесімен жазылған Махмуд Кашгари еңбектері, тілтанушылар, фолкдористер мен әдебиетшілер үшін ... күні де ... ... ... ... "ДИУАНИ ЛУГАТ АТ-ТЮРК"
Түрік халықтарының жарық жұлдыздарының бірі Махмуд Кашгари ІХ ғасырда үш ... ... ... ... ... -"Диуани лугат ат - тюрк" құрастырып, ... ... ... ... мұра ... ... ІХ ғасырда жазылған. Авторы - Махмуд ибн ул-Хусаин ибн Мухаммед ал Кашгари. Ол туралы ... өте аз. Оның ... - ... ... Кашгарга көшіп келген. Махмуд сол жақта тауылған болуы керек. Кітапты жазбас бурын Махмуд түріктер тұрып жатқан аймақтарды ... ... ... ... ... ... маңызы, араб тілінен бір де кем емес екенін дәлелдемек болады. "Диуанидің" ... ... рет 1914-15 ... ... ғалымы Али Амири базардан сатып алады. Ол Киласли ... ... ... ... ... Рифат еңбектің көшірмесін жасап 1915 жылы бірнішісі мен екіншісін, ал 1917 жылы үшінші кітапты Стамбулда басып шығарады. Осы кезден ... ... ... ... ... Еңбектің мәтінін басып шығарумен, тілін зерттеумен көптеген ғалымдар айналысты. Мысалы Броккельман, сөз тіркестерін алфавиттік тәртіпке келтіріп неміс тіліндегі аудармасын ... ... ... ... Басым Алатай 1914 жылы қолжазбаны түрік тіліне ... үш ... ... ... ... ... шығарды. 1960-1967 жылдары Мутаблибов. С жұмысты Өзбек тіліне аударды. Содан соң жұмыс Қытайда Ұйғыр тілінде ... ... ... ... А. ... ... ... азербайжан тілінде де басылған. Баскаков Н. А, Кашгариді "түрік тілдерін салыстырудың пионері" деп, Самойлович А. Н - "ХІ ... ... деп ... ... мазмұны көптеген баға жетпес экономикалық, материалдық, түркілердің жан дүниелік құндылықтарынан тұрады. ... ... ... ... және ... ... тіл ... мен ғылыми зерттеу жұмыстары бар. Академик И. А. Кононов материалдармен қамтылуына байланысты "Диуаниді" 5 ... ... 1. ... қор, ... рудың лексикасы. 2. Түріктердің тұратын жерлері туралы мәліметтер. 3. Түрік тілдерін топтастыру. 4. Тарихи фонетика мен граматика туралы мәліметтер. 5. ... ... ... ... поэзиясы, фолклоры туралы мәліметтер. Махмуд Кашгари мынандай мақсат ... тек ... ... ... ... ғана ... ... сөздікте; киімді, үй жабдықтарын, ауыл шаруашылық өнімдерін, қаруды, музыкалық аспаптарды, рулық және тайпалық атауларды, тамақ аттарын, аңдарды, өсімдіктерді, күн, ай, жыл ... ... ауру ... ... ... сөздерді кездестіреміз. Мұнда 29 тайпа кездеседі. М. Кашгаридің картасы бойынша олар Румнан Шығысқа қарай; бегемен, кыфган, огуз, иемен, ... ... кай, ... ... ... ары ... ... тухси, йагма, уграк, чарук, чомыл, уйгур, хытай, тагут, табгаш. Кашгар - ... ... ... облысының қаласы, Ұлы Жібек жолындағы ірі сауда орталығы болды. Ұлы ғалым кітапта 6800 түрік сөзін жинақтап (110 жер-су атауы, 40 ... ... пен ... араб ... ... ... ... 242 өлең жолдары, 262 мақал мен мәтел келтірілген. "Диуанидегі" 875 сөз бен 60 ... ... ... қазақ тілінде кездесетіні ғажап. "Диуани" - бұл ... ... ... ... ең алғашқы филологиялық зерттеу және салыстырмалы сөздік. Ол кітапта ХІ ғасырдағы Орта Азия ... ауыз ... ... ... мен ... ... ... Фарабиден басқа Отрар жері заманында атақты болған тағы екі адамды тәрбиеледі. Аббас Жаухари астрономия және математикамен айналысты, ол Ал-Хорезмимен ... ... ... ... таң ... ... кесте жасады. Абу Насырдың тағы бір жерлесі Исхак Ал-Фараби лингвистика және географияны зерттеумен айналысқан. ... ... ... ... ибн ... ... географ еді. Солардың ішінде "Диуани лугат-ат-тюрк" (Түрік тілінің сөздігі) кітабының ... ... және ... ... ибн ... ... орны ... екені талас тудырмайды. Махмуд Ыстык Көлдің жағасындағы Барысхан қаласында туылғанмен, өмірінің көп бөлігін Кашгарда өткізеді. Осы жерде 1072-1074 жылдары ол өз ... ... ... ... ... ... жазу үшін ол түріктер отырған жерлердің бәрін айналып шағады. Ол ... ... ... қыпшақтардың, қырғыздардың сөздерін тікелей әңімеден жазады, олардың әндерін, мақал-мәтелдерін, аңыздары мен ... ... ... ... - ... ... мәднеиеті, шаруашылығы, этнонимдері, топонимдері, халықтық календары, географиялық ... және ... ... да ... алуға болатын, өзінше бір энциклопедиясы іспеттес. Осылайша біз ортағасырлық Қазақстанның сол ... ... ... бірі болғанын білеміз. Баласагун мен Отрар, Дамаск мен Багдаттай болмаса да, ғылыми білім үшін олардың маңызы өте зор ... ... ... Қазақстан ғұламаларының еңбектері жинақталған атақты Отрар кітапханасы бізге дейін толық жеткен жоқ бірақ, бізге дейін жеткендерінің өзі түріктілдестердің ішінде, Қазақстанда ... ... ... Махмуд Кашгари 1029 жылы туылып, 1101 жылы қайтыс болған. Қараканит ақсүйектерінен шығып, тіпті династияның тіклей ұрпағы бола тұра, ... ... ... ... ... ... барлық жерлерді аралайды. Сол заманда селжуктерге тиісті болған ... ... ... ... ... оның менталитетін, салт-дәстүрін, орналасу географиясын, ең алдымен тілін жан-жақты зерделейтін кітап жазу туралы ойлары ... ... ... ... ... ... лугат ат-түрік" кітабы шын мәнінде түрік энцилопедиясын береді. Онда тарихи-мәдени, этнографиялық және ... ... ... ... Кашгаридің "Диваны" ХІ ғ-ғы түрік халықтарның әлемді тану ерекшеліктері көрсетілген, мінез құлықтары мен ... ... ... ... алдынғы бабалардың мұраларын бойына сақтаған - ... ... ... ... ... ... ертеде дүнйедегі зороастийлік-шамандық көзқарастармен бірге жаңа идеология - ... мен оның ... ... ... де ... Жүсіп Баласагунның жас замандасы ретінде, оның тілдің мәні мен ролі жөніндегі көзқараснының ықпалында, ... ... ... ... ... және ... ... келу әдісін енгізді, сөйтіп қазіргі түркология ғылымының негізін салды. Кашагаридің жетекшісі Фарабтан шыққан исхак ибн Ибрахим аль-Фараби (Жаухари) ... Оның ... ... фи ... ... ... ... шығармалардың араб тіліндегі жинағы" - "Собрание литературных произведений в изложении на языке арабов") деген еңбегін Бируни де ... ... мен ... ... ... аталуы бірдей. Махмудттың арабтық-филиологиялық білімімен қатар орта ғасырдағы мусылмандық ғылымдардың бәрінен де ... ... ... ... ... оның ... артық баға беру қиын. "Бұл кітапты - деп жазады Махмуд - мен алфавиттік ... ... оны ... ... ... ... раджаздармен (әскери өлеңдермен) және прозалық үзінділермен өрнектедім. Мен ... ... ... ... жылдар бойы жұмыс істедім: (Кітап оқушыларын) олардың (түріктердің) әдет-ғұрпымен және білімімен таныстыру ... оған ... ... ... ... және бақытсыз күндері данышпандық әңгімелер айту үшін қолданатын мақалдарын шешен, айтушыға, ал ол келесі айтушыға жеткізу үшін төгілте жаздым. Сонымен ... ... ... ... және ... (жиі ... сөздерді кітапта жинақтадым, сондықтан кітап жоғары деңгейге көтерілді және ... ... ... ... ... ... ... сөздерінің сөздігін", Махмуд Кашгари 1072-1074 жылдары жазды. Бұл кітабында түріктілді фолклордың негізгі жанрларын - дәстүрлі және лирикалық өлеңдерді, ... ... ... ... ... және ... (Ескендр Зұлхарнайынның /Александр Макаедонский/ түрік жерлеріне шабулы), 400-ден астам мақалдар, мәтелдер мен ауызша әңгімелерді келтіреді. Төменде Кашгаридің кітаптарынан келтірілген үзінділер оның ... ... ... ... береді. "Уақыт мезгелідері асықтырады, адамның күшін сарқылтады, ... ... ... Оның (уақыттың) тәртібі солай, ол басқалардың (елдің) бәріне бірдей (әсер етеді). Егер әлем, дәлдеп тұрып садақ тартса, таудың ... да ... ... ... ұлым, мен саған мүрагерлікке қайрымдылық жасау қағидаларын қалдырамын. Қайрымды ерлермен бірге жүр" "Әлемнің түні мен күні жиһанкездер сияқты. Олардың жолы ... ... ... күшін алады." "Адамның заттары мен дүнисі - оның ... ... ... ... ол ернеуінен асып кетпесін, асып кетсе ол су тасқыны сияқты ... ... ... ... ... Дүние үшін талай ерлер қор болған. Дүйниені көріп олар (оны) жемтікке үймелеген құзғындай бас салады. Олар дүйне жинап ... ... ... деп ... ... ... да көрмейді, олар алтын ды да солай жинайды. Дүние үшін, құдайды ұмытып, (өзінің) балаларын, туыстарын шын ... ... ... бола отырып, тағы да қайрымдылыққа ұмтыл, тәкәпар болма". Махмуд Кашгаридің "Диуаны" ... - ерте ... ... диалектикасы, диалектикалық түрдің ерекшеліктері мен фонетикалық және морфологиялық құбылыстары туралы ұғым беретін бірден-бір ... Орта ... ... ... ... ... ... халықтары мен тайпаларының ауызша-поэмалық шығарамалары бар. Араб филологиясының әдістемесімен жазылған Махмуд Кашгари еңбектері, тілтанушылар, фольклористер мен әдебиетшілер үшін ... күні де ... ... ... ... ... ... еңбектері .
Халқымыздың біртуар перзенті Шоқан Уәлиханов: деп, жер-су атаулары ... ... ... ... діні ... ... жөн-жосықсыз, ойсыз-мәнсіз кездейсоқ қойыла салмағанын еске салады.
Халқымыз: деп ... ... ... ... да ... ... өсіп-өнген жеріне, тауы мен тасына, өзені мен көліне, сай-саласына дейін ат қойып, айдар тағып отырған, ... ... ... ... ... болмыс-бітімін, ежелден келе жатқан далалық дүниетанымын, тілі мен ... ... ... ... ... шашасын шығармай, шашып-төкпей болашақ ұрпаққа аманаттай білген. Белгілі жазушы, ғалым-этнограф Ақселеу Сейдімбектің тілімен айтсақ: .
Ғалымның зерттеген еңбектерінен қазақ эпосының ... ... - ... ... халықтарының ортақ ұлы мұрасы , , Орхон-Енисей ескерткіштері екендігіне назар аударып, әрқайсысына ... ... ... ... ... ... жазып алған нұсқасының зерттелуі туралы баяндайды.
Ә. Марғұланның әдеби-зерттеу еңбектеріне зер сала отырып, жоғарыда аталған еңбектерімен қоса 1945 жылы қазақ ... ... ... рет ... докторлық диссертация қорғағанын және осы еңбекке жақын, деңгейлес жасалған жұмыстың, шынында, ғылымда әлі күнге жоқ екендігін тани түсеміз. ... ... ... ... ... ... тарихшы ғалым Ж. О. Артықбаев: дей келе, ұлы ғұламаның бұл жыр туралы ғаламат сүйіспеншілікпен жазғанын, өзі көп ... ... атап ... ... ... жиі ... осы бір сөзін Р. Нұрғали да ғұламаға арналған зерттеу мақаласында қолданып, деп бағалайды. Бұл, әрине, қос ғалымның да ... ... ... түсініп, талдауының нәтижесі болса керек.
Р. Нұрғали ғалым еңбектерін зерттей келе, ... ... орыс ... 150-200 жылдың ішінде жасалған еңбектерін Марғұланның тәптіштей баяндай отырып, фольклоршы, жинаушы, аудармашыларды даралай атап, әр ... ... ... баға ... және А. ... Г. ... И. ... Н. Пантусов, Г. Ганс, П. Золотов, Н. Карамзин, Е. Старков, Е. Александров, В. Федоров, С. Броневский мен тағы ... ... ... ... қоса ... ... Жанақ, Мәшһүр Жүсіп, Шөже, Ильминский нұсқалары, қолжазбалары сақталып жатқан кітапхана, архив қорларын нақты көрсеткенін, жетпіс жеті ... ... ... ... байлықтардың кілтін қолға ұстататындығын өзі де жан-жақты тәптіштей баяндайды. Орыс зерттеушілерінің жырды зерттеуін ғұлама зерттеуімен салыстыра қарап, көне жырда кездесетін тау, ... ... ... ... ... ... жырдың көне нұсқаларынан ғұн, сақ, үйсін, қаңлы дәуірлеріндегі шындықтарды табатындығын анықтайды. Халық аңызында ғашықтарға арналған ... деп ... ... ... зерттей келе исламға дейінгі дәуірде туған сәулет өнері туындысы екендігін дәлелдеген ... ... Р. ... - деген пікірімен қорытады.
Түркі халықтарының ұлы мұрасы XVIII ғасырда араб қарпімен қағазға түсірілген ... ... ... ... ... нұсқалары басылып, басқа тілдерге аударылғаннан кейін, фольклоршы, этнограф, филолог, дінтанушы көптеген ... ... ... ... шығыстану ғылымының арналы да терең бір саласы - ... ... бұл ... ... ... Ш. ... М. Көпеев, М. Әуезов, Ә. Қоңыратбаев, арнайы кандидаттық диссертация жазған Ш. ... бұл ... өз ... ... ... ... ... тақырыбын жан-жақты қарастырып, көптеген проблемаларды терең зерттеп, ғылыми мәні зор еңбектер тудырғандығын Р. Нұрғали жіті аңғарады. Әдебиетші-ғалым ... әрі ... ... жаңа ... ... ... ... байланысты жүйелі түрде еңбек еткендігін Ә. Марғұланның [4] атты кітабынан да көрінеді. Ең бастысы, ғалым Р. ... ... ... ... ... де ұлт ... қорегі болып қала беретіндігі шындық.
Ғалым сонымен қатар, көлемі жөнінен дүниежүзілік фольклордағы ең үлкен шығарма, шалқып жатқан теңіз тектес ... бар ұлы эпос - ... ... ... бірнеше салалардан құралатындығын, манастанудың қалануын зерттеген ғұлама еңбектерін, жырының Шоқан жазып ... ... ең ... ең таза ... ... ... дәлелдегендігін ашып көрсетеді.
4. В.Томсен - түрколог ғалым.
1892 жылы сы екі экспедицияның да ... ... ... екі ... атлас түрінде жарияланып бұл атлас дүниежүзі ғалымдарынң алдына ауыр да жауапты міндет - жазудың сырын оқу ... ... Міне дәл ... зерттеуші - дания ғалымы Копенгаген университетінің салыстырмалы тіл білімі кафедрасының профессоры ... ... ... ... ... жылы бслып шықан ерте русь және скандинавияның өнері өзара қатынастанына арналған тарихи еңбегінен соң ... ... ... ... ... ... ... зерттеуге біржолата ден қояды. Ақыры 1893 жылы орхон жазуының ... ... ... ... тапты деп жалпылама бір сөзбен ғана айтып жүр де, ал қалай тапқандығы туралы мәселенің ең қажеті жағы айтылмай келеді. ... ... енді мына бір ... (оңнан солға қарай оқимыз). і - р - ң - т, ... тңрі ( ... ... - М.Ж) деп ... ... енді мына бір ... тобы ... өйткені бұл ескерткіш тастың біреуінде де кездеседі де, ... ... ... ... ... ... Бұл ... осы ескерткіш арналған беті, я батырдың есімі ... ... ... ... оның аты - Кюэ-те-гин. Қытай тілінде сөздің соңғы буында л дыбысының болмайтындығын және басқа тілден ауысқан ... ... л - дың ... ... ... ... ... таңбалар тобын Күлтегін деген сөзбен салыстырады.
Дәл осы принциппен ... ... ... Би-кя ескерткіштің (екінші таста) мынадай таңбалар тобымен сәйкес келеді. Оның мағынасы білге деген сөзді білдіреді.
Енді Томсен ескерткіштің екеуінде ... ... ... ... ... Бұл ... ... алғашқы үш таңба ғалымға белгілі. Ежелегенде оңнан ... ... ... ... үш дыбысы түр болып шығады. Демек бұл түрк деген сөз болу керек.
Сөйтіп к дыбысының таңбасын табады. Бұл ... бір ... біз ... деген сөздің құрамында кездестірген едік.
Ескертетін бір жай қытай текстерінен аталған ескерткіштің тілі қай халықтікі екендігі турасында мәлімет болатын ол ... - ... ... ... бұл сол кещде белгілі болған барлық түркі халықтарының тілінен әлдеқайда әрідегі таза түркі диалектісінің тілі.
Сонымен моңғолия жерінде ... ... ... ... бұл ... кім ... және олар бүгінгі халықтардың қайсысына жақынырақ. Ескеркіштерді жасаушыларда оның бас кейіпкерлері де түркі халқы, түркі жері, оның батырлары. Ал көне ... ... ... көне ... тайпалары деп ұққан жөн болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Ғұлама. Білім және еңбек. 1984ж. ... ... ... Ә. ... және ... А, 1971, 6, 8 ... Артықбаев Ж. О. А. Х. Марғұлан - ХХ ғ. ұлы тарихшысы (ғұмырнамалық шолу). атты ғылыми-практикалық конференцияның пленарлық ... ... - ... ... ... ПМУ, 2004. - 55 бет.
4. Марғұлан Ә. ... жыр, ... ... ... 1985. - 3 ... ... Р. ... әдебиетінің алтын ғасыры, Астана: Күлтегін, 2002. - 8 бет.
6.Ш. Уәлихановтың бес томдық шығармалар ... А , ... ... ... 6 том . А, 2006,89-91.б.
8.Ә.Қайдаров Түркология,А, 1985.
9. Ана тілі, 3 наурыз, 2011ж.,

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ және орыс тілдерінің лексикасындағы ортақ сөздер. Орыс тіліндегі түрікі сөздері6 бет
Алғашқы мерзімді баспасөз тіліндегі кірме сөздер26 бет
Қазақ тілінің тарихи лексикологиясы: проблемалары мен міндеттері5 бет
Қазақ, ағылшын және орыс тілдеріндегі жаргон сөздер4 бет
Әлемнің тілдік көрінісінің тіл мәдениетіндегі бейнесі5 бет
Анатомиялық терминдердің латын тіліндегі дәріптелуі жайлы ақпарат4 бет
Батыр сөзінің шығу тарихы6 бет
Орыс және қазақ тілінің қалыптасуындағы ерекшеліктер13 бет
Қазақ және түрік тілдерінде қолданылатын ортақ кірме сөздердің мән-мағынасы, атқаратын қызметі және түп-төркіні67 бет
Әлем тілдерінің топтастырылуы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь