Бата, тілек, алғысқа байланысты айтылатын фраземалар және олардың мағыналық – тұлғалық ерекшеліктері

Жоспар.

1. Фразеологизмдер және олардың зерттелуі.
2. Бата,тілек , алғысқа байланысты айтылатын фраземалар және олардың мағыналық топқа жіктелуі.
3. Бата , тілек , алғысқа байланысты фраземалардың құрылымы
және олардың жасалу жолдары. пайдалынған әдебиеттер
        
        А.Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университеті
Тіл және әдебиеті кафедрасы
Пән:Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы
Реферат
Тақырыбы:
Мамандығы: 5В020500-филология: қазақ тілі
Орындаған: ... 11-322- 22 ... ... ... ... ... және ... зерттелуі.
2. Бата,тілек , алғысқа байланысты айтылатын фраземалар және олардың мағыналық топқа ... Бата , ... , ... ... ... құрылымы
және олардың жасалу жолдары.
1.Фразеологизмдер және ... ... ... ... бір тілдегі фразеологизмдердің тұтас жиынтығы деген мағынамен қатар, тіл білімінің фразеологизмдерді зерттейтін саласы деген ұғымда да ... І. ... ... ... ... ... ғана ... қазақ тіл біліміне де қосылған елеулі үлес. І. Кеңесбаев аталған сөздіктегі қазақ тілінің фразеологизмдері туралы жазған ... ... ... , - деп жазады [1, 589 б]. Қазіргі қазақ фразеологиясы - зерттелген қырына қарағанда зерттелмеген тұсы әлі де көп тіл ... бір ... ... аталған еңбегінде қазақ тіліндегі фразеологизмдердің теориялық мәселелерін де жан-жақты қарастырып, болашақ ғылыми-зерттеу жұмыстарына бағдар боларлық ғылыми пікірлер айтқан. Қазақ тілінің ... ... ... ... ... өз ... жұмыстарында бұл еңбекті басшылыққа алады.Қазіргі қазақ тіл білімінің бір саласы ретінде танылып отырған фразеология - ... мен ... ... даяр ... ... бейнелі тұрақты тіркестердің қазіргі жай-күйін және тарихи қалыптасуын зерттейді. Фразеология жеке лингвистикалық пән ретінде XX ғасырдың 40 жылдары ... ... ... негізін қалаушылар ретінде француз ғалымы Ш. Баллиді, Ресей академигі В. В. Виноградовты атауға болады. Ә. Болғанбайұлы мен Ғ. ... атты ... , - деп ... [2, 187 б]. ... тән бұл белгілер әркез бір-бірінен айқын ажыратыла бермейді. Сондықтан фразеологизмдерді топтастыру тіл біліміндегі күрделі мәселелердің бірі болып табылады.
Қазіргі тілдік қорда ... ... ... ... адам ... ... Адам ... қатысты фразеологиздердің бір тобы жеке тұрып адамның түрлі көңіл-күйін ... ... енді бір тобы ... ... ... эмоциялық реңкке ие болады. Біреудің қорыққандығын айтқымыз келсе жүрегі ұшты, зәресі ұшты, үрейі ұшты, ... ... көзі ... ... көзі ... ... жүрегі тас төбесіне шықты, зәресі зәр түбіне кетті, жаны мұрнының ұшына келді, деген фразеологизмдерді, ал біреудің қатты таң ... ... ... ... ... ... айызы қанды, қуанғанын екі езуі екі құлағына жетті, жерден жеті қоян ... ... ... ... суы ... аузынан суы ақты, аузынан сілекейі шұбырды, ұялғанын кірерге тесік таппады, бет моншағы үзілді, бетінен оты шықты, құлағының ұшына дейін ... жүзі ... жер ... ... төбе шашы тік ... ... санын соғып қалды фразеологизмдері арқылы білдіреміз. Бұлардың ... ана ... ... ... фразеологизмдердің эмоциялық реңк жасаудағы орамдылығын көрсетеді. Фразеологизмдер сөйлем ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге қызмет етеді. Мысалы, қуанды деген сөз бен екі езуі екі ... ... ... ... деген сөз бен жүрегі тас төбесіне шықты фразеологизмінің, арасында мағыналық сәйкестік болғанымен, бұл сәйкестік толық ... бола ... ... қуанды, қорықты сөздерінде фразеологизмдердегідей экспрессивті реңк жоқ. Бұл жөнінде І. Кеңесбаев өз ойын ... ... [1, 597 ... ... ... С. ... сөз бен оған мағыналас фразеологизмдердің қолданыс ерекшелігіне қатысты білдірген пікірінде фразеологизмдердің ойдың ... ... ... ықпалын айта келіп: , - деп ... [3, 88 б]. ... ... фразеологизмдердің дәстүрлі қолданысынан басқа, жекелеген авторлардың фразеологизмдерді, оның ішінде эмоционалды реңкті фразеологизмдерді де құбылтып қолдануы жиі болмаса да ... ... ... ... ... Бұл ... С. ... , - деп, қос тағанды фразеологизмдердің құрамындағы соңғы компоненттің басқа лексемамен ... ... ... ... , - ... ... келтіреді. Автордың пікірінше, сырттай жайдары көрінгенмен, іші толы уайым-қайғы ұғымындағы сырты бүтін, іші түтін ... ... ... ... компонентінің өрістес, тақырыптас сөзімен ауыстырылуы ұйқасқа, эмоционалды-экспрессивті реңк беруге, бейнелілігін, мәнін арттыруға, ... ... ... ... негізделген.
Ө. Айтбаев жоғарыда аталған еңбегінде фразеологизмдер және олардың зерттелу жайы, фразеологиялық бірліктердің қызметі және эмоционалдық-экспрессивтік ... ... ... ... бейнелі сөз тіркестерінің көркем шығармалардағы стильдік қызметі және оларды аударудың кейбір амалдары т.б. да ... ... ... ... ... ... мән беруі туралы: , - деп жазады [4, 388 б].
Г. ... , - деп ... [5, 93 б]. ... ... ... ... түрлерінің ерекшеліктерін айта келіп, осылардың ішінде мағыналас фразеологизмдерді қалыптастыратын көбінесе көңіл-күй, яғни эмоциясы жоғары фразеологизмдер екендігіне тоқталады. Еңбекте ашулану, ... ұру, ... жек ... ... ... ... ... тақырыптық семантикалық түрлерінің алты жүзден асатынын дәлелдейтін тілдік фактілердің бар ... ... ... адамның көңіл-күйіне қатысты фразеологизмдердің бай қабатының болуы [5, 95 б].
Фразеологизмдер көркем әдебиет тілінің қажеттілігін өтеуде ... ... ... ... ең ... тілдік құралдардың бірі болып есептеледі. Тілдің әдебилігінің ... ... ... тілдің даму кезеңдерінің көркемдік ерекшеліктерінің бірін фразеологизмдер танытады. Ж. Қоңыратбаеваның зерттеу ... ХХ ... ... ... ... тіліндегі фразеологизмдердің жалпы сипаты, тақырыптық-семантикалық, кезеңдік-құрылымдық, стилистикалық қолданыс ерекшеліктері қарастырылады. Автор ХХ ғасыр басындағы қазақ прозасы тіліндегі фразеологизмдерді жалпы ... ... және ... ... ... ... тақырыптық топтарға жіктейді. Фразеологизмдерді жалпы мағынасына қарай: 1) Адамды сипаттайтын фразеологизмдер; 2) Алғыс және қарғыс мәнді фразеологизмдер; 3) ... ... ... ... ... 4) Діни наным-сенімге, салт-дәстүрге байланысты туындаған фразеологизмдер; 5) Өлшемдік ұғымдарды білдіретін фразеологизмдер; 6) ... ... ... ... деп бөле ... ... фразелогизмдер мағынасы жағынан бірнеше топқа қатысты болатындықтан, оларды мұндай тақырыптық топтарға бөлудің шартты екендігін ескертеді. Дегенмен де белгілі бір ... ... ... ... ... ... де ... шығаруға болмайды. Автор фразеологизмдердің бейнелі, синонимді табиғатын көркем шығарма тілінің стильдік, стилистикалық сипатымен байланысты қарастырады. Еңбекте адам эмоциясына қатысты ... ... ... арнайы қарастырылмағанымен, адам сезімдерін, ішкі психологиялық халін, әсерлері мен ойларын нақтыландыру амалы ретінде қолданылған ... ... ... ұжмақтың отына жылынғандай, у жеген қасқырдай фразеологизмдеріне талдау жасалады.
Көркем проза тілінде кейбір сөйлемдердің өлең жолдарындағыдай ұйқасып келетін ... ... ... Е. ... атты ... С. Қасқабасов арнайы тоқталады. С. Қасқабасовтың пікірінше [6, 22 б]. Ж. Қоңыратбаева зерттеу жұмысында фразеологизм сыңарларының ... ... ... инверсия жасау тәсілін ХХ ғасыр басындағы қазақ жазушыларының тілінде ең бір өнімді жұмсалған құбылыс ретінде қарастырады. Автор еркін тіркестерге тән ... ... ... ... ... ... гөрі өлең ... шарттарына байланысты деген тұжырым жасайды. Ыза болды, кектенді мағынасында жұмсалатын тісін қайрау фразеологизміне ... - деп ... ... ... (Кім ... 34 б), - деген мысал келтіріп, , - деп жазады [7, 22 б].
Қазақ тілінде ... да бір ... ... ... ішкі ... ... ... әр түрлі қиялға түсірді, ойға қалдырды мағынасында қолданылатын ойын онға, ... сан ... ... ... бар. ... пікірінше С. Торайғыровтың ойын онға, санасын сан саққа жүгіртті фразеологизмінің ойы онға, ақылы алтыға ... ... ... (Ойы ... ақылы алтыға бөлініп әуреленіп жүрген кезінде, Ахметтен тағы хат алды (88 б) ... жеке ... ... ... ... Ол ... - халық тілінде әбден қалыптасып, тұрақталған құбылыстың жаттанды, үйреншікті қалыбын бұзу арқылы ойды күшейту, тұрақты тіркеске ... өң ... ... реңк ... [7, 25 ... мән-мағынасы жағынан бір-біріне синоним болып жұмсалуымен қатар мән-мағынасы жағынан бір-біріне қарама-қарсы болып та қолданылады. Тіліміздегі мағыналары қарама-қарсы мәнде ... ... ... ... ... деп ... Қазақ тіліндегі фразеологиялық антонимдерді екіге бөліп қарастырған Ә. Болғанбайұлы мен Ғ. Қалиевтің ұстанымына сүйене отырып эмоциялық реңкті фразеологиялық антонимдерді де ... ... ... деп ... ... түрі эмоциялық реңкті фразеологизмдердің өз ішіндегі компоненттерін басқа сөздермен алмастыру арқылы ... ... ... оты ... ... ... ұялды) - беті бүлк етпеді (ұялмады, бедірейіп ... ... ... үміт етті ... ... дәме ... - үмітін үзді (күдерін үзді, болады-ау деген ... ... ... түрі ... ... ... бөлек эмоциялық реңкті фразеологиялық антонимдер. Мысалы, соры сорпадай қайнады ... тап ... ... ... - көзі ... (сордан арылды, жолы ашылды, қолайлы жағдай туды), сабыр етті (шыдам, төзім білдірді, ... ... - ... ... ... ... т.б. Қазақ тілі тек эмоционалды реңкті ғана емес, бұдан басқа да қарама-қарсы мәнді фразеологизмдерге өте бай. Бұл тілдегі сан ... ... ... ... ... ... ... қарастырылатын антонимия құбылысын фразеологизмдердің ауқымында қарастыру жан-жақты зерттеуді, ерекшеліктерін ашуды қажет ететін тың мәселе.
2.Бата,тілек , ... ... ... ... және ... ... ... жіктелуі.
Сөздік қорымыздың ең бай лексикалық қабаттарының бірі - фразеологизмдер.Профессор М.Балақаев,І.Кеңесбаев, Ғ.Мұсабаевтар фразеологиялық тіркесті, құрамындағы сөздердің мағыналарының айтылар ойға қатысына ... ... / / және ... / / деп ... ... /1, 109; 2, ... болмасын, өзіне экспрессивтік рең беретін болғандықтан, сөйлеуші үшін аса ... ... ... жеке сөз ... ... ... туған жаңа мағыналық дүниеліктер>> /3.95/.
/4.21./. /5.84/.
Ал,Ә.Қайдарфразеологизмдерді пәндәк-тақырыптық топтарға жіктеп, оларды жетіге ... ... ... ... еді. ... ... ... жіктейтін болсақ /7/:
1.Мақұлдау, алғыс фразеологизмдер:
Айтқаның келсін,айтқаның ақ болсын;
Аузыңа май, ... ... ... ... қабыл болсын,
2.Діни ұғымдағы бата,тілек , алғысқа байланыстыфразеологизмдер :
Ақ қас, Жәрекім Алла;
Ақ құдай, сауапқа жаз;
Алла жарылқасын;
Ата-бабаның аруағы қолдасын;
Аруақ демесін /аруақ жебесін, ... ... ... ... гөр,аруақ жар бола гөр/;
Астапыралла, құдай /Алла/ сақтай гөр;
Иман берсін;
Иманы жолдас болсын;
Иманды құлға жолықсын, иманды құл кез келтір;
Құдай ... / ... ... ... ... ... ... берсін;
Менің қолым емес ,Бибі-Бәтиманың қолы;
Тіл-көзден қақас болсын;
Тіл-аузым тасқа,Тілім тасқа;
3.Азалау, көңіл білдіру мәніндегі бата , тілек, алғысқа байланысты ... ... ... ... риза ... жаннатта болсын;
Қаза қайырлы болсын;
Қайырын берсін;
Қараңғы қабірі нұр болсын;
Топырағы торқа болсын,
Тұрағын жұмақтан жазсын;
Шапақ атсын;
.Жақсы тілек ... ... ... Ата-анаға арналған:
Бала берсе адалынан, ағынан берсін;
Бала-шағаңның игілігінкөр;
Отыңның басы ойнақтыболсын; қораңның іші торпақты болсын;
ә/ Жас балаға арналған:
Бауы берік болсын;
Көкірегі жаулы ... ... ... Жас ... арналған:
Босағаң берік болсын;
Жалғызбасы мың болсын;
Көрпең ұлғайсын;
Қосағың ажырамасын;Қосағыңмен қоса ағар;
Құсың қайырлы болсын;
Шаңырағың биік болсын;
Жүзге жет,жүзге жет те мүрдем кет,кетпен - ... әуре ... ... кір де кет./әзіл/
в/. Жалпыға ортақ:
Бас аман болсын;
Берекесін берсін;
Бергенінен жазбасын;
Бет алдынан жарылқасын;
Еңбек рақатты болсын;Еңбегіңнің рақатын көр;
Жақсылығың алдыңнан ... ... ... ... жарылқасын, жолы болсын;
Жолыңа / қадамыңа/ гүл бітсін;
Жолын оңғара гөр;
Жорытқанда жолың болсын, жолдасың Қыдыр болсын;
Игілігіңе ки;
Көзіңіз жамандық көрмесін;
Көйлегің күйрек болсын; ... ... ... ... көп ... аман болсын;
Көш көлікті болсын;
Күні көкте жүзсін;
Қайырлы кеш /тілек амандасу/;
Қайырлы сапар;
Қайыр ұзақ болсын;
Қолға тоқ болсын;
Оралғысы болсын;
Сау ... ... ... ... ... ... ... келсін;
Ниетің қабыл болсын;
5. Алғыс айту,бата тілеу мәніндегі фразеологизмдер:
Абайдың ақылын берсін, Жамбылдың жасын берсін,
Сәкеннің сәнін берсін, Күләштің әнін берсін;
Ақ ... сары ... ... ақ күн ... ай ... ... өзіңе тартсын;
Атыңыз бәйгелі болсын;
Байлар көбейсін;
Бақ дәулет дарысын;
Бақытты бол;
Еліңнің елеулісі, ... ... ... ... ... ... болсын, Қадамыңа нұр жаусын;
Қанжығаң қан болсын;
Отырған орның орман болсын;
Өмір жасың ұзақ болсын;
Талабың ... ... ... құт ... байланысты айтылатын фразеологизмдер:
Қол қуатты болсын;
Қызылың ... ... ... көбейсін;
Қырманыңа Қыдыр дарысын;
Ораққа береке;
Сауар көбейсін;
Саудаңыз құшат,Саудаңыз жансын;
Су басы жоғары болсын;
Дихан тышсын, Дихан дарысын;
7.Малға ... ... ... ... ата, ... көр;
Шабар көбейсін;
Байлар көбейсін;
Жоғалғанның оралғысы болсын;
Соғым шүйгін болсын.
8.Жақсы ниет, ізгі ... ... ... ... ... болсын;
Құтты болсын;
Сәтті сапар;
3.Бата , тілек , алғысқа байланысты фраземалардың құрылымы және олардың жасалу жолдары:
2компонентті /34-і/:іІске сәт,әлей ... ... ... ... береке, алдыңнан жарылқасын,қайырлы болсын, иман берсін т. б.
3компонентті /50-і /: ақ күн тусын, ... ақ ... ... ... ... бауы берік болсын т.б.
4компонентті /14-і /: астапыралла , құдай сақтай гөр; ... ... ... ата, ... көр;
бала-шағаңның игілігін көр;тіл-көзден қақас болсын;
5.компонентті /3-і /: ақ сақалды, сары тісті бол; бала ... ... ... ... қолым емес,Бибі-Батиманың қолы;
6..компонентті:Жорытқанда жолың болсын, жолдасың Қыдыр болсын;
7..компонентті:Алдыңнан ақ күн тусын,артыңнан ай тусын;
8..компонентті:Отыңның басы ойнақты болсын, ... іші ... ... ... ... ... ... берсін,
Сәкеннің сәнін берсін, Күләштің әнін берсін;
14.компонентті:Жүзге жет,жүзге жет те мүрдем кет,кетпен - шотты әуре ... ... кір де ... ... ... ... ... бата,алғыс, тілекке байланысты 115 фраземалардың 90-ы бұйрық райдың - сын, -сін жұрнағы арқылы жасалады: шапақ ... іс ... ... құдай кешсін, жолынан жарылқасын, отырған орның орман болсын, ақыры ұшықсыз болсынт.б.
2.Түбір күйіндегі негізгі етістіктен жасалады /10-ы / ақ сақалды, сары ... ... ... ... ... жаз т.б.
3.Күрделі етістіктен /4-і/Жүзге жет,жүзге жет те ... ... - ... әуре ... ... кір де кет./әзіл/,түлен ата, түрте көр, құдай сақтай көр, ... ... көр ...... зат ... ... ... жұрнағы арқылы /2-і/: еліңнің көшін баста,көп жаса
т.б
5 Атау ... зат ... 8-і / : ... май, ... тай;қайырлы кеш, қайырлы сапар, іске сәт, ораққа береке,.
Қорыта келе, біз бата,тілек, алғысқа байланысты фраземаларды жіктей, ... ... ... ... топтарға бөліп ажыраттық.
Пайдаланылған әдебиеттер
1.Балақаев.М. ... тілі ... ... ... ... ... тілі. Алматы,1975.
3.Сыздық.Р. Абайдың сөз өрнегі. Алматы,1995.
4.Досмұхамедов.Х. Аламан.. ... ... бір ... ... ... ... өзекті мәселелері. Алматы,1998.
7.Кеңесбаев.І.. Қазақ тілінің Фразеологиялық сөздігі.. Алматы,1977.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адам тұлғасын зерттеудегі тұлғалық қасиетті анықтау24 бет
Бастауыш сынып оқушыларының тұлғалық қасиеттерін дамыту52 бет
Бастауыш сынып оқушыларының тұлғалық қасиеттерін қалыптастыру тәжірибесінен75 бет
Баталар15 бет
Бақылау аккумуляторы батареяны таңдау және есепте21 бет
Екатерина ІІ-нің жеке тұлғалық ерекшелігі32 бет
Есімдіктердің мағыналық топтары51 бет
Етістіктің ерекше тұлғалық түрлері4 бет
Жасөспірімдердің тұлғалық дамуының теориялық негізі90 бет
Жетім балалардың тұлғалық әлеуметтенуінің педагогикалық шарттары22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь