Омонимдер

Жоспар

1.Омоним және оның түрлері.
2.Омонимдердің пайда болу жолдары.
3.Көп мағыналы сөздер мен омонимдердің айырмашылығы. Қорытынды ӘДЕБИЕТТЕР
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
А.Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университеті
Тіл және әдебиеті кафедрасы
Пән:Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы
Бақылау ... ... көне ... ... ... ... ... және диалектілік қолданыс омонимдік екі мағынасы бай-қалады: қапсырма I - ... ... ... екі өңірін бір-біріне қауыстырып, іліп тұратын әшекейлі күміс ілгек; қап-сырма II - "екі ... ... ... қапсырыла жабылатын жарма есік".
Бұл екеуі о бастағы Qa=~Qa>~Qap синкретизмінен ... ... ... екендігі талас тудырмаса керек. Екеуіне де ортақ мотив - қапсыру процесі, айырмашылығы - олардың екі тақырыптық топқа жататын екі ... зат, ... ... кетуі.
Тағы бір мысал. Әдеби тілде: Қапшық 1 - ... ... ... ... ... арналған ыдыс, кішірек қап". Жергілікті тілде: Қапшық I - (Алм., Жамб., Шығ. Қаз., МХР) ... ақша ... ... II - ... ... "папиростың қабы"; "Қазыбектің қапшы-ғы". Бұл мысалдарда да: о бастағы Qap=~Qap түбірінен туындаған үш омо-нимнің тегі бір "ыдыс", бірақ олар әр ... ... ... ... ... ... ... байқалады.
Міне, гомогенді омонимдерді анықтаудың ғылыми негізі бар тәсілдерінің бірі - "әр нәрсені түп-тамырына ... ... ... (Кузьма Прутковтың "Зри в корень" деген сөзіндей) принципіне барып саяды.
Тіліміздегі гомогенді омоним қатарларының дүниеге келіп, ... біз ... ... ... ... жүзеге асырылатын, яғни жеке-дара түбірлер мен сөздердің іштей жіктеліп, алдымен мағына реңкіне, одан соң дербес мағыналарға бөлініп, ... бұл ... ... ... ... ... соңғы нәтижесі деп қараймыз. Бір түбірдің (сөздің) екі, не одан да көп дербес ... ... ... бұл ... күрделі процесті басынан кешірмейінше оп-оңай бола салуы мүмкін емес.
О бастағы бір ... не ... ... ... ... екі, не одан да көп ... (туынды түбірлерге) айналуы әрбір түркі тілінің ішкі даму заңына байланысты, оның мағыналық ... ... ... толықтырып отыратын, өзінен-өзі (спонтанды) тоқтаусыз болып тұратын тұрақты құбылыстарына жатады дедік. Бұл қазақ тілінде де кеңінен өріс ... ... ... ... ... мен ... ... бір сөз, негізінде, бір мағынаға ие болады.Әр сөзді сөйлемде өз ... ... ... ... үшін ... негізгі мағынасын білу өте қажет.Сөздердің мағынасы сөйлем ішінде белгілі контексте ғана айқындалады.Тілдегі сөздердің барлығы бірдей ... ... бір ... ... ... бір ... әр ... әр түрлі сөздердің тіркесіне қарай беретін мағыналары құбылып, көп ... ... та ... Жер бір ... өзінің осін бір айналып шығады.Егіншілер жер жыртуға кірісті.Олар екеуі екі жерде тұрады.Шырағым,қай жерің ауырады деген сөйлемдердегі жер ... ... әр ... әр түрлі болып құбылып жүр.Бірінші сөйлемде планета ұғымында, екіншіде егіс ұғымында,үшіншіді орын деген мағынада, төртіншіде ара деген ұғымда қолданылып тұр.
1.Омоним сөз жеке ... ... ... көп ... сөз ... ... тіркескенде ғана бірнеше мағынаны білдіре алады.
2 Омоним сөздің мағыналарының арасында ешқандай мағыналық ұқсастық болмайды.Мысалы, адамның жағы, отты жақ ... сөзі ... есім сөз ... дене ... ... тұр, бірінде етістік ретінде қимылды білдіріп тұр.Ал көп мағыналысөздің мағыналарының арасында ұқсастық болады.Мысалы, судың басы(бұлақ), ... басы ... ... ... сәлем)дегендегі сөзі бірінде , бірінде , ... ... ... білдірсе де, бәрінде де бір нәрсенің басталу ... ... жері ... мағынаны білдіріп тұр.
Алайда, гомогенді (бір текті, өзара тектес) омонимдердің ... ... ... даму ... ... ... тілдеріне ортақ жақтарымен қатар, өзіне тән, өз фактілерінің негізінде ғана іске асып, өз заңымен өрбіп дамитын ерекшеліктері де жоқ емес. ... ... ... ... деңгейіндегі, түбірден туындаған туынды тұлғаларға байланысты "тік бағыттағы" (в ... ... және ... ... (в горизонтальном аспекте) даму өрістері.
Сөздің өз басы да, ол анықтайтын нақтылы мағынасы да, әдетте, "сөз" ... ... ... ... ... Сонда сөздің бір-бірімен тығыз байланысты екі қызметінің ... өз ... тән тіл ... ... ... зат пен ... мағынасын білдіру, анықтау болса, екінші қызметі - сол зат пен құбылысты басқа зат, құбылыстардан айыру үшін ... оның ... ... ... ... ... ... (түбірдің) мағынасы мен оның аталуы арасында тұрақты да ... ... ... ... ... ... Тілі-міздегі бір сөз болмысымыздағы өзіміз танып-білген белгілі ұғым-түсінік негізінде қалыптасқан бір ғана заттың, не құбы-лыстың ... ... ... "Бір ... ... бір мағына" беруі тиіс. Бұл- тілдің о бастағы классикалық ... ... іс ... адам ... ... ... ... жан-жақты дамып, тереңдей түсуіне байланысты тіліміздегі сөздің санынан сапасы артып, күн санап, ауқымы өсіп, жіктеле, түскен түсінік пен ұғымның мағына-мән ... ... ... ... кеңейіп, молайып отыратынын аңғара бермейміз. Демек, тілдің іштей даму ... ... ... ... мен ... даму ... ... белгілі қайшылық бар деген сөз. Мағына (түсінік, ұғым) өсуіне сәйкес сөздің саны да толассыз ... ... ... Бірақ іс жүзінде күн сайын туындап отыратын жаңа түсінік, ұғымдар мен ... ... су жаңа сөз ... беруге тілдердің құдіреті жете бермейді. Тіл тілден тұрақты түрде "сөз алып, сөз беріп", ауыс-түйіс ... ... ... ... де, ... осындай.
Сондықтан да, тіл біткеннің баршасы мұндай "тілдік ситуациядан" шығудың бірден-бір тура жолы деп, өзінің ішкі ... ... ... ... ... Гомогенді омонимдердің көптеп дүниеге келуінің объективті бір себебі де, ... ... ... ... бұл ... ... өзгертпей-ақ, бір сөзден екі, үш, тіпті одан да көп жаңа ... ... ... (бір текті) омонимнің қатарларын тудырудың ғажа-йып тәсілі, тілдің семантикалық ... ... ... "бір ... деп ... ... ... ақ сөзінің: 1) "сүттен жасалған ас-тағамдар"; 2) "күнәсіз, айыпсыз"; 3) "малдың желін ауруы"; 4) "ақ" түстің өзі т.т. ... бар. ... ... тілінің өзінде кездесетін гомогенді омонимдерді түбір және туынды түбір (сөз, тұлға) деңгейінде "тік бағытта" және ... ... ... ... ... ... ... дүниеге келуінің өзара байланысты алғы шарты екеу: бірі - тіл әлеміне (қоғамдық өмірде, ... ... ... ... болса да, басқаша анықталып келген жаңа ұғым-түсініктің пайда болуы да, екіншісі - ... өз ... ... ... ... т.б. ... ... алатын ортақ (не туынды) түбірлердің өрбуі. Демек, бұл ... мәні ... ... ... ... айырмашылығы бар әр алуан мағыналарын іштей жіктеп, араларын ажырата түсуіне, айтылуы (жазылуы) бірдей болса да, ... ... әр ... ... мағына жүктеп алатын қасиетіне байланысты.
Гомогенді омоним қатарларының қалыптасуын біз ең ... ... бір ... түбірді не ортақ туынды түбірді (сөзді) қайталануына байланысты дедік. Гомогенді омоним қатарларының ең ... ... ... ... сөз этимологиялық тұрғыдан ең көне, тұлғасы жіктелмейтін бір буынды ... не ... ... ... ... ... ... біз омонимиялық процесті екі, үш түрлі бағытта дамиды деп қарастырамыз. Тек бір буынды (көне, ілкі, байырғы) түбір сөзден ... (екі, үш, не одан да көп) ... біз ... ... "тік ... ... омонимдік қатарлар" деп қарастырсақ, әр түрлі сөзжасам тәсілдері (модельдері) арқылы дамып, іштей мағыналық қатар ... ... ... ... ... ... ... деп атадық. Бұлардан тыс "әрі тік, әрі жазық бағытта ... ... ... ... тағы ... бұл ... ... мысал-дар арқылы таратып көрейік.
1. Тік бағытта дамыған бірыңғай омонимдік қатарлар
Бұл топқа тек бір буынды түбірдің өз ... ... ... әр ... ... ... ... жоқ, таза да бірыңғай тектес лексемалардан тұратын омонимдік қатарлар жатады. Бұл топтың бір ерекшелігі, көп жағдайда, бір ... ... ... ... ... ... айқындау үшін этимологиялық талдауды қажет етуіне байланысты.
Мысалы: жас түбірін алып қарайық. ... Ә. ... ... жас ... 9 ... ... ... Солардың ішіндегі этимологиялық бір түбірден (жас-тан) туындаған бесеуі өзара гомогенді омоним қатарына жатқызылған. Олар (еңбек бойынша):
Жас 1 - ... ... ... ... ... ... ll - "слеза, слезинка";
Жас lll - "сырость, влага, мокрота";
Жас lV - "возраст, лета, года";
Жас V- ... ... ... түс; 2) ... жас, жасы аз, ... емес.
Бұл мысалдардан біз о баста бір болып, іштей жіктеліп, өзара логикалық байланысы бар, дербес мағына ... ... бес ... ... ... ... отырмыз. Бұлардың іштей жіктелуіне логикалық уәж (мотив) болып отырған не десек, жоғарыда ескертілгеніндей, оларға: 1) о бастағы дымқыл-сыздың; 2) ... ... ауыс ... ... ... ... көзінен шығатын сұйық затты-жасты; 3) одан пісіп жетілмеген, ... ... ... ... ... 4) одан соң ... өсімдікке ұқсас "өте жас адамды"; 5) одан "адамның ... ... ... ... ... тұр. ... енді осы жас түбірін түсіндірме сөздік пен диалектологиялық ... ... ... ... ... негізгі (омонимдік) 3, қосымша 5 түрлі мағынасы, ал жергілікті ... ... бір ... ... ... ... ... әдеби тілде:
Жас l- адамның, жан-жануарлардың т.б. өмір сүру мезгілін белгілейтін уақыт, жыл саны;
Жас ll - 1) жас ... ... ... 2) ... ... ... 3) жаңа туған, кәрі емес; 4) жаңа көктеп шыққан, ... ... ... сарғаймаған өсімдік; 5) кеппеген, қатпаған (дымқыл ет тамақ т.б. заттар);
Жас lll - жылаған көзден шығатын сұйық зат - жасты жатқызуға ... ... ... жас ... - су, ... жаңа ... құдықтың алғаш біліне бастаған суы сөзін жатқызуға болады екен.
Ескерте кету керек, жас гомогенді түбірінің диалектілік ... ... ... бұл мағыналар бір ұғымды ғана емес, бір ұғымнан жіктеліп, дамып тараған 3 дербес мағынаны: а) су; ә) ... б) жаңа ... ... алғаш біліне бастаған суы. Бұл мысалдан омоним болып бөлінудің белгілі диалектілік (Гурьев аймағына тән кәсіпке байланысты) мотивті айқын көріп ... ... бұл ... ... ... тек бір ... (жас) өзінен ғана әдеби тіл мен диалектідегі қолданысында 12-13 гомо-генді омонимдік мағына туындағанын көреміз. Олардың дербестігі мен көпмағыналық деңгейін анықтау, ... жеке ... ... ... осы ... ... тіліміздің семантикалық даму процесінде гомогенді омонимдердің ерек-ше роль атқаратындығын айқын көрсете алады. Ол тіліміздің мағыналық байлығын іштей ... ... ... ... ... осы тәрізді түбірдің өзінен туындап, түбірлі омонимдердің тілімізде еселеніп өсуін шартты түрде олардың "тік ... ... ... енді сол ... ... ... тұлға жағынан өзгеріп, сөзжасам модельдері арқылы жеке сөздерге ауысуы арқылы омонимдік қатар ... "бір ... ... ... ... ... деп ...
2. Жазықтық бағыттағы дамыған омонимдік қатарлар
Гомогенді омонимдердің бұл тобына өзара түбірлес (түбірі бір) туынды сөздердің ... ... ... омо-нимдер жатады. Егер бір буынды түбір-лерден туындаған гомогенді омонимдер, әдетте, бірыңғай, бір текті, бір өрісті болып, бір бағытта ... ... ... ... ... ... пайда болған гомогенді омонимдер "жазық бағытта" (в горизонтальном направлении) сала-сала болып, тақырыптық топтарға бөлініп дамиды. Бірақ қалай болғанда да, яғни ... ... ... ... ... ... де, олар сол ... бар-шасына ортақ түбір арқылы өздерінің мағыналық, логикалық байланысын үз-бейді, ортақ ұғым-түсініктен ұзап кете алмайды. ... ... ... ... "екіге бөлу", "айыру" мағынасында қолданылатын бір буынды жар түбір етістігінен төмендегі 5 түрлі омонимдік топ қалыптасқан десек, солардың беретін 20 ... ... ... 9-ы осы жар түбірінен туындаған 4 туынды түбірден өрбігенін көреміз. Олар мыналар: Жар l - 1) ... ... ... ... 2) жарақаттау; 3) затты ортасынан екіге бөлу; 4) қатты қабыршақты қағып, сындырып, ішіндегі дәнегін алу; 5) ... ... ... т.б.) ... ... ... ll- ... жарым;
Енді "жар" түбірінен өрбіген туынды түбірлерді қарастырып көрейік:
Жара l - жарақат (кесілген, тілінген дене);
Жара ll - (Жамб.) мойнына айнал-дыра шығатын ... ... ...
Жарма l - дақылдар (бидай, арпа, сұлы, күріш, ... ... ... ... ...
Жарма ll - сәндік үшін жарып тағылған әшекей зат;
Жарма lll - өгіздің ... ... ... lV - ... (жерді жарып, екіге бөліп жасалған арық);
Жарма l - (Қарақ.) ... ... етіп ... ... тамақ;
Жарма ll - (Шымк., Қост.) үлкен арық.
Жармақ l - ... дән; қар. ... ... ll - ... ... тиын, бақыр ақша.
Жармақ l - садақа, қайыр (қайыр тілеушілерге берілетін ... ... ... ll - 1) ... ... ... (тартылған бидайды елегенде бөлініп, айрылып шығатын ұрпағы); 2) таза бидайдан қалған қалдық.
Көріп отырғанымыздай, бір ғана түбір сөзден (жар) және одан ... ... ... ... ... гомогенді омонимдер тіліміздің семан-тикалық ауқымын кеңейтіп, "жазық бағытта" (в ... ... ... ... ... отырғанымыздай, осы тәрізді о бастағы жалпыхалық тіліндегі бір сөздің ... дами ... ... ... құруында, оның көбейе түсуіне диалектілік факторлар да ерекше орын алатындығы айқын. Алайда, мұны кейбір ғалымдар әдеби ... ... ... келтіретін теріс құбылыс деп қараса, енді біреулері-тілдің ішкі даму заңдылығына тән оң құбылыс деп есептейді. Мәселен, әдеби тілдің ... ... мен ... онымен бәсекелесе пайда болып отыратын көпмағыналық пен омонимияның ерекшелігін айта келе, проф. С. Аманжолов: "Литературный язык стремится к ... ... ... предмет имел свое имя, отличающееся от других имен и по ... и по ... Чем ... полисемантизма и омонимов, тем язык богаче и прогрессивней. Чем их больше в языке, тем язык ... - деп ... Тіл ... ... ... ... пайда болып, туындап жататын, әсіресе әдеби тілде баламасы жоқ омонимдік ... ... ... мүмкіншілігін арттыра түсетін фактор деп қарайтын ғалымдар да баршылық. Қалай болғанда да, тіліміздегі бұл ... жылы ... ... ... ... ... оның семантикалық табиғатын о бастағы түбірін танып-білу арқылы ... тіл ... бір ... ... ... ... ... омонимдерді олардың мағынасының жақындығына не-месе сыртқы тұлғасының ұқсастығына сырттан қарап, жобалау арқылы емес, о бастағы түбірін айқындау арқылы ғана ... тани ... ... мән ... әлі де айта ... ...
Түркі тілдеріндегі түбір сөз табиғаты өте күрделі құбылыс екендігін көптен бері-ақ ғалымдар (В.И. ... Н.И. ... Э.В. ... Н.А. ... И.А. ... А.М. Щербак, Б.М. Юнусалиев, Ә.Т. Қайдар, Б.О. Орузбаева, Е.З. Қажыбеков, А. ... Ж. ... т.б.) ... келеді. Гомогенді омони-мдермен шұғылданудың бір қиыншылығы, міне, осы түбір проблемасының күрделі табиғатын жіті білуге байланысты. Өйткені түркі ... о ... ... ... ... ... көне, ілкі, байырғы деп аталуы да бекер болмаса керек. Түркі ... ... ... ... деп ... өзінде де көп шикілік бар деу де, міне, сондықтан. Түбір проблемасының күн тәртібінен түспей келе жатқандығы туралы айта ... ... Ә.Т. ... ... ... ... к ... корневой лексики, на наш взгляд, объясняется, прежде всего, ее проблематичностью... она кроется в отсутствии глубокого понимания процесса корнеобразования в ... ... ... строй, в котором тра-диционно определяется и природа, и ис-тория, и современное состояние тюркских языков, на мой взгляд, не ... еще ... ... ... лишь ... что ... изучены проб-лемы тюркского корня как по отдельным языкам, так и в ... деп ... ... осы ... алып ... ... ... соның ішінде қазақ тілінде де, түбір о баста бір-ақ рет ... ... одан ... ... ... ... қалған томаға-тұйық құбылыс емес, керісінше, cол бір түбірдің өзі ылғи ... ... ... ... ... гомогенді омонимдер түбірін талдағанда да ескеру қажет дегенді айтпақшымыз
ӘДЕБИЕТТЕР
1. Копыленко М.М. Основы этно-лингвистики. - Алматы: "Евразия", 1995.
2. Қайдаров Ә.Т. ... ... және ... 1985, N ... ... Ш.Ш. ... региональная лексикография. - Алма-Ата, 1976.
4. Сыздыкова Р.Г. Роль семантической реконструкции словоформ в обнаружении их этимона // ... ... ... ... - ... ... ... КАСУ №2 - 2008
6.Әбуханов.Ғ. Қазақ тілі.,Алматы.1982
[1] Түбірден кейін тұрған рим цифрларының алдыңғысы ГО түбірінің әдеби тілде, соңғысы жергілікті ... ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Омонимдер мен көп мағыналы сөздердің ұқсастықтары мен айырмашылықтары20 бет
Сөздің анықтамасы. Сөз мағынасының өзгеру себептері. Көп мағыналылық. Омонимдер. Синонимдер. Антонимдер5 бет
Сөздің анықтамасы.Сөз мағынасының өзгеру себептері. Көп мағыналылық. Омонимдер. Синонимдер. Антонимдер6 бет
Сөздің анықтамасы.Сөз мағынасының өзгеру себептері.Көп мағыналылық. Омонимдер.Синонимдер. Антонимдер9 бет
Ж.Баласағұнның «Құтты білік» еңбегіндегі бір буынды көпмағыналы сөздер133 бет
Көпмағыналы сөздер45 бет
М. Мақатаев өлеңдеріндегі лексикалық анафора мен эпифора78 бет
О.Бөкеев шығармаларындағы бейвербалды амалдар59 бет
Сөздің анықтамасы5 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь