Қиял-ғажайып ертегілердегі мифтік образдар және олардың негізгі типтері

Кіріспе

1 Хайуанаттар туралы ертегілердің мифтік бейнелер жүйесі
2 ҚИЯЛ.ҒАЖАЙЫП ЕРТЕГІЛЕРДЕГІ МИФТІК ОБРАЗДАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ НЕГІЗГІ ТИПТЕРІ
3 Батырлық ертегілердегі мифтік бейнелерге

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
        
        Кіріспе
1 Хайуанаттар туралы ертегілердің мифтік бейнелер жүйесі
2 ҚИЯЛ-ҒАЖАЙЫП ЕРТЕГІЛЕРДЕГІ МИФТІК ОБРАЗДАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ НЕГІЗГІ ТИПТЕРІ
3 Батырлық ... ... ... ... ... ғасырдың соңғы он жылдығында құлаш жая бастаған тіл білімінің
антропологиялық ... көшу ... ... – тіл – мәдениет» үштігі
негізіндегі ... ... пән ... салалардың дамуын
күшейтті. Олардың құрамына ... және ... ... және лингвоелтану ғылымдары кіреді.
Антропологиялық тіл білімінің түрлі бағыттары өз бастауын В. ... «тіл – ... ... оның ... мен ... ... ... алатыны белгілі. Л.Вайсгербер ... әлем мен ... және оның ... ... ... ... деп
есептейді. Жалпы тіл білімінің маманы, ғалым ... ... ... «Мы
мыслим: мир таким, каким нам оформил его ... наш ... ... ... и духовной жизни стоят в неосознаевамой ... ... ... осуществляет язык»[ 1.36б].
Тіл – мәдениеттің құрамдас бөлігі, оны меңгерудің негізгі құралы,
ұлттық ... ... ... ... ... бола тұрса да,
мәдениет тілде көрініс табады, сонда өмір сүреді. Бұдан тіл мен мәдениеттің
арасына теңдік белгісін қоюға ... ... ой ... керек.
«Мәдениеттану» терминін 1909 жылы алғаш ғылымға енгізген неміс филосифы
және химигі ... ... 1939 жылы ... А.Уайт өзінің
антропологиялық зерттеулерінде аталмыш терминді ұсынады.
Белгілі ғалым Э. ... ... ... және жеке адам үштігі
(триада) негізінен басқа бір лингвистика тууы мүмкін»,– ... ... ойы ... ... ... ... жеке ... лингвистикалық мәдениеттану
пәнінің пайда болуының болжамы сияқты. «Лингвокультурология» – «лингво
мәдениетттану» термини соңғы ... жыл ... ... ... В.В.Воробьев пен В.Н.Телияның негізгі ой желісі барысында туды.
Лингвистикалық мәдениеттану – лингвистика мен мәдениеттану пәндерінің
тоғысуында ... ... ... мәдениеттің тілге әсер етуін зерттейтін
ғылым. Тіл мен ... ... жиі ... және ... ... ғылым саласы жоғарыда көрсетілген анықтамамен берілгенмен,
аталған мәселе бүгінгі күннің жаңа ... ... ... тілі ... ерекшеліктері соңғы кезде жаңаша көзқараспен, бұған дейін
ғалымдар бұл мәселені психология, әлеуметтік ... ... т.б. ... ... ... ... мен ... өзара байланысы мәселесін алғаш зерттеген ғалымдар
Я.Гримм, Р.Раск, А.А.Потебня, т.б. болды. Бұл ... ... көзі ... ... ... ... ғалым мынандай ғылыми ой ... ... және ... ... ... әсер ... кез келген мәдениет ұлттық нышанға ие, бұндай сипат тілдік жүйеде
айқын көрінеді;
3. тіл–адам және қоршаған ... ... ... рух» пен ... ... – ішкі форма тілге тән.
Белгілі ғалым А.Потебня тіл халықтың мәдениеттің ... көзі ... ... ауыз ... аңыз – ... ерекшеліктерін
анықтады.
Ғалым, тілші В.Н.Телияның пікірінше , лингвомәдениеттану – тілдің
корресподенциясы мен ... ... ... ... түрін
зерттейтін және сипаттайтын этнолингвистиканың бір бөлігі.
Лингвомәдениеттану шекаралас ... ... ... ... ... ... байланыста болады, мәдениеттану, лингвоелтану, әлеуметтік
лингвистика, этнолингвистика пәндеріне қарағанда арнайы аспектісі – тіл ... ... ... ... өзінше қарастырады.
Осыған орай В.В.Воробьев лингвомәдениеттану пәніне төменгіше анықтама
береді: “Лингвокультурология – комплексная ... ... ... ... взаимосвязь и взаимодействие культуры языка в ... и ... этот ... как ... ... ... в
единстве их языкового и внеязыкового (культурного) содержания при помощи
системных ... с ... на ... ... и ...... норм и общечеловеческих ценностей” [2. 25б].
Демек лингвомәдениеттанудың объектісі тіл білімі мен ... ... ... ... Ал зерттеу пәні төмендегідей
объектілерді атауымызға болады:
1.Лингвомәдениеттану объектісі–эквивалентсіз лексика мен ... ... ... ... ... ... ... ертегілер, ырымдар,және салт–дәстүрдің тілдегі формалары;
Сонымен лигнвомәдениеттану ғылымының зерттеу объектісі адам қалыптастырған
материалды және рухани мәдениеттің, яғни ... ... ... ... салт – ... ... дін, ... тәрбие, мораль және философия
болып табылады.Біз өз ... ... ... бірі – ертегілердегі мифтік бейнелер.
Ертегілер халық өмірі, тарихы, дүниетанымымен тығыз байланысты. ... ... ... ... ... ... отырып:
”Ертегілер халықтың рухани мәдениеті, оны біз ... ... ... мың- жылдық тарих біздің көз алдымызға елестейді”– деген болатын.
Ертегілер ... ... ... сөз ... ең көп ... ... түрі ... табылады. Оның шығу тарихы тереңде – адам ... ... ... бір халықтың ертегісін алмайық сюжеті, композициялық құрылысы мен
идеялық мазмұнында бір–біріне жақындығы барлығы сезіліп ... ... ауыз ... ... ... ... өмір тәжірибесінен, болмыс
құбылыстарынан, еңбектерінен келіп туады. Адам өзін қоршап тұрған кеңістік
пен ... ... ... де, ... ... ... болған
түсініктер, фантастика, көркем әсерлеу түрінде ертегіге арқау болады. Өткен
замандарда жаратылып, бізге дейін ... ... ... ... тарихтің романтикалық және реалистік бейнесі айқын көрінеді.
Ертегі фантазияны, өз ... ... ... ... мен тілек–талабы арқылы дүниеге келтірілген.
Қазақ және ұйғыр халықтарының ... ... ... оны ... ... ... ... аңыз ретінде туып тараған. Мұндай ертегілер
қиялдың ғана ... ... сол ... ... ... қоғамдық
құрылысын, тап тартысын, бұқара халықтың мұң – мүддесін , әділет - ... ... ... ... ... мен ұйғыр халық ертегілеріндегі туыс
тақырыптар, ұқсас сарындар, ортақ ... ... осы екі ... заманнан бері үзілмей келе жатқан туыстығының ... ... ... ... ... дүниелер өте көп. Бұның бір себебі ... ... бір ... әсер ... ұқсас ертегілерді тудырған болса,
екіншіден экономикалық, саяси, мәдени және діни ... ... ... кең ... ... болғаны. Сол себепті қазақ және ұйғыр
халықтарының ертегілері Орта Азия және тағы ... ... ... туындыларына ұқсап келеді, кейде тіпті бірін – бірі ... ... ... ... ... ... ... не, оны жалғаннан
немесе қателесуден қалай айыруға болады, ар, ... ... ... пен ... ... пен ... ... не деген
сияқты әлеуметтік сұрақтар да қалыптаса бастайды.
Бұл сияқты сұрақтарға жауап беру үшін олар жайында дұрыс ... ... мен ... туралы кең көлемді көзқарас, ой – ... ... ... және адам ... адамның мінез - құлқы мен іс - ... ... ... айқындапберетін пікірлер мен тұжырымдардың жиынтығы дүниеге
көзқарас деп аталады. Дүниеге көзқарас адамзат санасының, ... ... ... ... ... ... ой – пікірлерге келуінің бір
ортақ жолы болды. Ол мифологиядан ... өту ... – адам мен ... ... ... қай - қайсысының да күрделі
негіздерінің бірі. Миф туралы ... ... ... ... археология антропология, өнертану теология, логика т.б. толып
жатқан ғылымдармен шектесіп жататындығы да содаи болса ... ... ... оның дүниетанымын, көзқарасын, идеал-дарын яғни рухани әлемін білу
қажет.
Мәдени-философиялық энциклопедиялык ... ... ... ... өзін ... құралы, адамның шығармашылық қабілсттерін
айқындаудың ... ... ... Ол адамзат мәдениетінің барлық типтері
мен бітімдерінің ... ... ә) миф ... немесе оның
түсініктемесі. Мифтің жалпыға ортақ теориясы жоқ. Бірақ мифті түсіндіру мен
зерттеу үздіксіз жалгасып келеді ... ... миф ... үш ... ... көне аңыз, әңгіме;
2) мифошығармашылық (миф тудыру), мифологиялық космогенез;
3)тарихи-мәдени шартталган сана күйі.
Адамзаттың негізгі мифтерінің бірі - ... цикл ... ... ... ... ... айналымдар туралы миф. Мифошығарма
космогенез ретіндегі мифтің екінші мағынасы-әлемнің ... ... ... ... ... ... Олардың басты тақырыбы: "қасиетті
(киелі) тарих", дүниенің, ... және т.б. ... ... ... ... киелі сипатқа ие болады, ол үлгі ... ... ... оның ... ... ... ... анықталады. Миф өзі пайда ... ... ... ол ... ... ... алғашқы бітімі [3.186-187б].
Миф адамзат мәдениетінің базистік феномені, адам ... ең ерте ...... ... ... білу ой - өрісінің өте ескі көрінісі.
Сондықтан да, ол қоғамдық сананың барлық түрлеріне ... ... де ... ... қарағанда мифология – адам мен табиғат туралы ғылымның қай ... да ... ... ... Мифтің поэтикасын зерттеген ғалым
Е.М.Мелитинский мифологиялық таным-түсініктерде «қандай да ... ... оның ... болуымен байланыстырылады; яғни айнала қоршаған ... ... сөз - сол ... ... болу тарихын баяндау» дейді
[4.172б]. Мәселен, көптеген ... ... ... ... Ол кейіпкердің өмір жолында өте маңызды рөл атқарады. Бәйтерек
түбінде айдаһарды өлтірген кейіпкер аспан әлеміне ... ... ... түсуге мүмкіндік алады. Міне, мұндағы ... ... ... ... ... сәйкес космостық ағаштың өзгерген түрі.
Бұл туралы деректер этнографиялық ... да ... «...В ... ... ... Кок-тюбе (священная синяя небесная Гора), на
вершине холма растет великий Байтерек, четыре ... ... на ... ... весь небесный свод. Корни дерева ... ... ... ... до ... вод» [5.56б]. Немесе Қашаған жыраудың мына жыр
жолдарына ... ... ғали ... Дарак деген ағаш бар.
Сондай-ақ, қазақ тілінде өте алыс мағынасында ... жер ... ... ... ... бар. Мысалы: Енді айттырған күйеуім алмайды, жер
ортасы - кектөбеде ұлытып тастайтын кісің мен емес (М.Әуезов «Абай жолы»).
Ерте ... ... алып ... жер ... - ... ... болады дейді. Осы әлемдік ағаштың тау түріндегі формалары
тіліміздегі күлтөбенің ... ... ... жер ортасы көктөбе сөздерінде
кездеседі.
Жұмыстың өзектілігі. ... бойы жер ... ... етіп келе жатқан
қай халықтың болмасын күнделікті тұрмыс – ... салт – ... ... сана мен ... ... ... ... дүниесі
(мақал – мәтел, ертегі, аңыз т.б. ) болатыны белгілі. Адамзат баласы үшін
ең қажетті осындай рухани дүниенің бір ...... ... осы ... ... ... ... кейінгі дәуірде пайда
болған түрлерінің бірі, тереңдеп барлаудың бір жолы – оның ... ... өз ... ... ... ... яғни ақиқат өмірмен тығыз
байланыста қарауды мақсат етеді. ... орай ... ... тақырыпқа сай тілдік қырларын сабақтастыра ... ... ... ... – екі ... ... ... бейнелерге
талдау жасауды, сол мифтік бейнелердің шығу төркінін этнос табиғатының
тарихылығымен, мәдениетімен сабақтас ... ... ... ... ... ... ... қорында ерекше орын алған мифтік бейнелер атауларын
тілдік және ... ... ... және ... ... ... етене байланысты “ұлт пен тіл ... ... ... ... ... түрде зерттеу жүргізу
тақырыптың өзектілігін көрсетеді.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті. Жұмыстың басты ... - ... және ... ертегілеріндегі мифтік бейнелерді сұрыптап, олардың шығу тегін,
айырмашылығы мен ... ... ... ... ... жалпы мақсаты ертегілердегі мифтік бейнелердің ... ... орны мен ... ...... тұрғыдан лингвомәдени
табиғатын танып білу. Бұл мақсатты орындау үшін зерттеу жұмысымыздың алдына
мынадай нақтылы міндеттер ... ... ... ... ... ... ... халықтың қиял - ғажайып ертегілеріндегі мифтік бейнелердің ... ... ... ... ... ... талдау;
Жұмыстың дерек көздері. Халық ауыз әдебиеті үлгілері мен көркем әдеби
шығармалар, түркі, қазақ және ... тіл ... ...... материалдары мен түрлі сөздіктер, осы тақырыпқа қатысты ... ... ... және ғылыми зерттеулер мен мақалалар. Сонымен бірге
ертегідегі мифтік бейнелер мәселесі бойынша жазылған С.Қасқабасовтың, М.М.
Әлиеваның, А.А. Бейсеевтің, ... ... және т.б. ... ... ... ... ... әдістері мен тәсілдері. Тақырыптың ерекшелігіне және ... ... ...... ... сұрыптау лингвомәдени
талдау әдістері қолданылды.
Жұмыстың теориялық және практикалық маңызы. Қазақ және ... тіл ... ... ... ... сонымен қатар
фольклордың кейбір жанрларына теориялық - практикалық үлес ... ... ... ... ... ... ... N3 номерінің 22-24
беттерінде “Қиял-ғажайып ертегілердегі мифтік бейнелер” атты мақала, “Уйғур
авази” газетінің ... ... N15 (751) “ ... ... ... ... атты мақаламыз жарияланды.
1 Хайуанаттар туралы ертегілердің мифтік бейнелер жүйесі
Хайуанаттар туралы ... түп ... ... ... ең арғы
заманында, аңшылық өмірде жатыр. Басқаша айтқанда жануарлар жайындағы
ертегілер ертедегі ... аң ... ғана ... ... ... ... ... кейбір аңдарды қасиетті деп санап, қадір тұтқан, оларды
өздерімен туыстас деп ... ал ... ... ... ... ... Осындай аңдардың мейірі түспесе, аңшылыардың жолы болмайды деп
түсінген. Сондықтан еркектер аң ... ... ... үйде отырып, сол
аңдарды мақтаған, ... ... неше ... ... ... ... Оларды өте күшті, айлалы, айбарлы етіп бейнелеген. Мұндай мақтау
ертегі мен әңгімелерді ол аңдар естиды, ... деп ... ... ... ... деп ойлаған.
Ол заманда мифпен бірге аңдар турулы әңгімелерге сенген, олардың магиялық
құдіреті бар деп ... Сол ... бұл ... ... ... ...... деп түсінген (ал, кейінгі ертегілерде аңдар-адам
орнында болған), олардың іс - ... шын деп ... ... ... ... өмір туралы түсініктер мен ... ... және ... негізделген. Сондықтан дүниені, адамның өзін
қоршаған ... ... ... ... ... қалай пайда
болғаны туралы көне мифтермен ... жан – ... ... ... -
құлқы, ерекшеліктері жайындағы әңгімелер де танымдық қызмет атқарған.
Алайда ... ... мен ... ... ... сайын өмір туралы, тірі
табиғат пен өлі табиғат жайлы түсініктер түбегейлі өзгерді. Бір ... деп ... ... ... ...... мінеле бастайды,
сынға ілінеді. Баяғы кезде тотемдік қасиеттерге ие болып жүрген аң мен ... ... ... ... көне ... ... мифтер мен әңгімелер
келе – келе магиялық ... ... ... пір ... ... ... алынады, немесе аллегориялық сипат алады. Сөйте – сөйте баяғы
жануарларды қастерлейтін әңгімелер ... ... ... ... өте келе
жаңа әңгімелер шығады, жануарлар қасиетті болып ... ... ... ... ... ... ... - құлқындағы күлкілі
жақтары ирониялық түрде суреттеледі. ... ... ... әлі ... ел ... осы күнге дейін сақталған жануарлар туралы ескі
тотемистік ... пен ... ... ... қайшылықтар пайда
болады. Басқаша айтқанда, ескі мифтер мен әңгімелерде ... ... ... ... әңгімелер мен ертегілерде олар мүлде керағар
көрсетіледі. Демек, мұндағы алшақтық тура ... мен ... ... ... мен оның ... ... болады.
Кейінгі замандарда туған әңгімелер мен ертегілер ... ... ... ... ал ... іс - ... мен мінез - құлқын басқа
тұрғыдан бағалаған. Бірақ мұнда бір айтатын ... сол: ... ... ... ескі ... ... ... әлі де болса
тотемистік ұғымды сақтаған, бірақ, әрине, сол алғашқы күйіндегідей емес.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... рөл атқарған – тотемизм болды. Ертедегі адамдар өздері қасиетті деп
санаған ... ... ... деп ... кейде кейбір
өсімдіктермен де туыстық қатынастамыз деп есептеген. Қазақтың хайуанаттар
туралы ... ... үшке ... ... Шығу ... ... ең көне миф ... толық үзбеген, жануарлардың ішіндегі немесе жүріс – тұрысындағы,
я болмаса мінез - құлқындағы, ... ... да ... ... ... ... хайуандар туралы ертегілер. Шығыс және ... ... ... яғни ... жүзі ... ... эпосын құрайтын
классикалық ертегілер. Бұлар бүгінгі дәуірде балалардың үлесіне тиген. Қай
халықтың болмасын жануарлар туралы классикалық ... адам ... ... ... - ... ... ... қарапайым аллегориялық
формамен ашып береді.
3.Үй хайуандары туралы және ертек – ... Бұл ... ... болып келеді де, әдебиетке жақын тұрады.[6.27-28б]
Осылардың ішінде ертек – ... ... орын ... Онда белгілі бір
жануардың сыртқы келбетіне, қимылына түсінік беріледі. Мысалы: Маса неге
сөйлеу қабілетінен ... ... ... неге аша? және ... ... ... ... төмендегідей екі топқа
бөлуімізге болады:
Адам мен хайуандар арасындағы қарым–қатынасты көрсететін ертегілер: «Бала
билән ... ... ... бөрә», «Гадай билән илан», «Бир кәмбәғәл билән
ишт» және т.б.
Тек ... ... ...... ... ертегілер.
Хайуанаттар туралы ертегілер фольклор дамуының сатысына орай әртүрлі болып
келеді. Хайуанаттартуралы ертегілерді зерттеушілер бұл ... ... ... – оның ... ... ... дейді.
Бейнелерді осы қалыпта жүйелеу адамның тек қана табиғатқа деген қарым –
қатынасын емес, ... ... ... ... ... ... ... да
көрсетеді.
Бұлай бөлу көптеген халықаралық және ұлттық ертегі ... ... ... ... ... және идеялық
толықтыруын ескере отырып талдау жасалған.
Қазақ және ұйғыр халықтарының хайуанаттар ... ... ... осы екі ... өмір ... келе ... ... хауанаттар
әлемі. Бұл жөнінде н.С.Смирнова былай дейді: « По пути следование кочевок и
на стоянках человек постоянно ... с ... ... ... ... Хищники держались близ стад и табунов; распологаясь на ... ... ... ... сайгаков; охотники и скотоводы встречались с
крупными и мелкими зверями и птицами у водо ... ... ... ... ... скапливались большими табунами; волки и ... ... в ...... ... архары, а в камышах Сырдарьи – тигры. Разнобразен
был мир животных, чьи повадки хорошо изучил кочевник – ... [ ... осы екі ... ... ... ертегілерінің атақты бейнелері
халық күнделікті өмірде кездестіретін хауанаттар әлемінің өкілдері болып
табылады.
Қазақ мифтерінде магиялық әдет – ... ... ... ... ... ... Көптеген діни әдебиеттерде тотемизм діннің
бір формасы ... ... Бұл ... ... ... «есть ни что иное, как религия раннего общества....»[7.28б]
. Алғашқы ... ... ... ... ерекше, қалайда бір тотеммен
байланыстырып, оны ... ... Кей ... олар ... осы ... ... туылғанын мойындайды. Осының арқасында тотемдік хайуандарды
өлтіруге, оны ... ... ... ... ... сол ... үй ... негізгі орынға қойған.
Көптеген этиологиялық ... үй ... ... ... ... құрбандық шалуда қолданды және олардың ішкі мүшелерін шамандар,
бақсы – балгерлер ... ... ... ... ... Сол ... болу
керек үй жануарлары мифологиялық ойлаудың алғашқы себебі ... ... төрт ... ... көптеген сиқырлы қызметтердің иесі яғни
адамдарды және хайуандарды ... ... ... сақтайды.
Көптеген әдет ғұрыптар, бақсы сарыны, бәдік, арбау жануарлар ... ... ... ... ... негізгі рөлді қой бейнесі
атқарады.
Үй жануарларының өкілдері ... ... ... әлемді жарату туралы
мифтерде белсенді түрде қатысады. Үй ... ... ... ... ... ... қорғайтын ерекше бір күш бар деп ... ... осы ... ... табиғи тотемдік жағын көрсетеді.
Текенің, ... ... мәні ... ... ... ... ... территориясында тасқа қашалған суреттерде ең көп кездесетіні
теке бейнесі. Бұл жөнінде Л.П.Потанин былай дейді: “Не ... ... ... ... ... теке у туркмен и турок и рода
теке у казахов. Козла теке ... ... ... ... рода ... [ ... мен ... табыну көптеген түркі
монғол халықтарының шамандық әдеттерінде сақталған. “ У ... ... ... из ... ... у ... принято сжигать баранью голову
на специальном жертвеннике перед ламсой молельней; из ... ... ... ... ... ... и тувинцев [ 9. 175б].
Қошқарға табынудың іздері халық медицинасында, ... ... және ... ... сақталған. Буряттар емшіні Хусай-убуюгун ( Қошқар
шал ) деп атаған. Ол ... ... ... ... ... құрақ тігетін
болған. Ал якуттар болса, қошқардың төс ... ... ... ... оны ... ілетін болған. Ал қазақтарда қошқардың
төсінің астындағы еттті керегеге ... әдет бар. Бұл ... мәні ... яғни ... пірі ... ... деп сенген. Ал ұйғырларда болса ... ашық ... ... деп есептеген. Е.Д. Тұрсынов ... ... ... ... “ ...в ... ... ... козел-теке олицетворял доброго и мудрого брата, а баран-кошкар
-злогои глупого. Теке был ... ... и ... ... ... и трусоватым” [ 10.50б].
Хайунаттар туралы классикалық ертегілерде қошқар мен теке ... ... ... ... ... ... ертегілерде негізгі сиқырлы қызметті жабайы ... ... да ... ... және ұйғыр халық ертегілерінде жапалақ
немесе құс биі бейнесі көп кездеседі. Себебі құстың бұл ... ... ... Ол ... аурудан, жамандықтан, көз тиюден сақтаған. Сонымен қатар
үкі мен жапалақ отбасының қорғаушысы ретінде қаралған.
Хайуанаттар туралы ... ... ... ... орын ... ... ... қоянның, бөдененің негізгі бейнеге айналуын
К. Леви-Стросс полиазиаттық бейне Қарға арқылы түсіндіріледі. “ Мифология
имеет дело с ... ... ... ... в человеческом
существовани. Одна из важнейших-антиномия жизни и смерти. ... и ... этой ... с ней ... Он есть падаль, и в этом
отражается компрамисс между хищними животными и травоядными (метафора ... ... ). ... в ... ... ... с царством мертвых.. Но он птица-
он связывает небо и землю. Он не ... с ... ... осенью-он
связывает зиму и лето” [ 11. 23б]. ... К. ... ... ... ... туралы ертегілерде ірі, зор аң ешқашан жеңіске жетпейді. Бұл
құбылыс барлық халық ертегілерінде ... Оны күші жоқ ... ... ... ... сияқты хайуандар жеңеді.
Сонымен хайуанаттар туралы ертегілер өзінің негізін мифтің ... ... мен ... әлемінің қарым-қатынасынан. Ертегі
мифтен тек әлеуметтік ... ... ... Миф неотделим от
социальных институтов первобытного общества, тотемическая мифология имела
глобальное значение-от ... ... ... и прошлого, поддержки
природно-социального порядка по поддержания размножения тотемных ... ... ... ... ... ... ... күлдіруге
арналған. Осы ертегілердің негізінде екі бейненің ... ... ... Адам және ... ... ... ... Ертеде адамдар
қасқырларға, аюларға, жолбарыстарға қарсы шығалмаған, оларды тек қулық
арқылы ... ... орай ... туралы ертегілердің бас ... ... ... және ұйғыр халық етегілерінде түлкі (ол қасқыр ... ... ... ... ... қаз, сауысқан), жәндіктер
(кене), үй хайуандары ... лақ, ... ... ... ... ... зерттеушілерді бейненің іс-әрекеті қызықтырады. Олардың ... көбі өз ... ... қалу үшін ... бару яғни өмір ... және ... ... ертегілеріндегі атақты бейнелердің ... ... бұл ... ... ... ... ... көрінеді.
Ол қу, тапқыр, айлакер және қызыққа құмар, басқа бейнелерге ... ... ... ... Түлкінің бұл мінезі оның
қарсыластары арқылы ... ... ол ... жолбарыс,
қасқыр, аю сияқты өзінен күшті жыртқыштарды үнемі жеңіпжүреді: еттің дәмін
тат деп қасқырды қақпанға түсіреді, өзін ... ... үшін ... ... ... ... аюдың масқарасын шығарады. Бірақ түлкінің
осыншама айлалы әрекеттері оның өзінен ... ... ... ... қақтығысы үстінде ашылып, я болмаса әшкереленіп отырады. Мысалы:
бірде түлкі әтештен алданып қалады, бірде оны бөдене ... ... ... және ... жарыста жеңіліс табады, енді бірде малшының ... ... ... туралы классикалық ертегілерде жануарлар мен адамдар бір заңға
бағынатын бүтін әлемде өмір сүреді. Хайуанаттар ... ... ... ... тамақ табу үшін жануарлардың жасайтын құлық-сұмдығы. Тамақ
табу үшін ертегінің кейіпкерлері барлық нәрсеге барады. “Главную ... ... без ... ... ... за пищу для поддержания
каждодневного существования” [12.192б]. Көптеген ертегілерде түлкі ... ... ... “Қу ... ертегісінде түлкі мен қасқыр
түйені қалай ... ... ... ... ... “ О, ... ! ... тамағымыз бітті ,сол себептен мен осы ... ... ... дейді. Сонда ақкөңіл түйе өзін жеуді ұсынады.
Ал басқа ертегілерде түлкі қулыққа жиі сүйенеді. “Түлкі, ... ... ... ... ... таяп ... және осы қыс өте ... шөптің бәрі қалың қар астында қалатыны туралы айтады. Қасқыр,
түлкі, арыстан өз ... ... ... ал сен ... ... суықта
үсіп өлесің дейді. Сонда аңғал түйе түлкіден өзін ... ... ... ... ... ... өз ... жүзеге асырып, түйені өз жемтігіге
айналдырады. Ертегілерде түлкінің қулығымен қатар достарына ... жиі ... ... ... өз ... ... ретінде
санап, бүкіл жемтікті өзі алу мақсатында достарының көзін жояды.
Сонымен қазақ және ұйғыр халық ертегілерінде түлкінің қу, ... ... қоса ... зұлым жақтары көрінеді. Бірақ түлкі ... ... ... ... ... және ұйғыр халық ертегілеріндегі түлкі бенесіне қарама-қарсы бейне -
қасқыр. Оның сиқы да жалпыға мәлім – ... та ... ... ... ... көтен ішегін суыртып қаза болады, ешкі, қой жылқы сияқты
жануарлардан алданып қор болатын да ... ... ... ...
зорлықшыл, сәтсіздікке көп ұшырайтындардың бірі. Ерттегілерде ол ... ... ... ... ... деп ... мерт ... әлемінде қасқырдың күші – тек жеңіліс пен сәтсіздікке алып келеді.
Қазақ және ... ... ... ... ... жан-жақтан көрінеді.
“Қасқыр,түлкі және есек” ертегігісінде ... қу, екі ... ... ... ... Ол ... ... есекті айыптап, сонында оны
мерт қылады. Ал “Қойшы мен қасқыр” ертегісінде қасқыр адаммен тең ... ... ... және адамның үйреткенін үйренеді. Қойшы бір ... ... ... ... оны ... ... ... қойшы қасқырға
көрші отардан қой ұрлауды үйретеді. Бұған үйренген қасқыр қойшыға айтады:
“Сен маған ... ... ... енді қойларыңды жақсылап күзет, өз
отарыңнан қойларыңды жоғалта ... ... мен ... ... ... олардың ататегі, қолдаушысы,
қамқоршысы ретінде ең ... ... ... “В ... ... ... ... и Северной Америки образ волка был
преимущественно связан с ... ... ... (или бога ... ... ... Бұл күшті, еркін және ақылды хайуан
ата-бабаларымыздың ерекше қастерлеуі кездейсоқ ... емес ... ... Ә.Қ. ... “ Волк являлся одним из сильнейших тотемов тюрко-
монголов, олицетворяющим ... и ... ... ... и ... о ... волка как защитника и ... ... в ... ... ... ... тюркских племен, начиная со времен
саков, ... ... ... ... ... волка своим тотемом, ибо в
его ... волк – ... ... ... и ... ... ... следует искать покравительства и которого желательно видеть своим
предком [14. 7-8б].
Түркі халықтарының тегі ... ... ... ... ... Вэй және ... ... жазылған. Л.Н.Гумилев қытай деректерінен Ашин тайпасының
қалай ... ... ... ... Яғни ... тегі ... жасар баланы
құтқарған қасқыр анадан тарады дейді. Ұлдарының бірін Ашина деп ... ... ел ... Өзінің шыққан тегінің белгісі ретінде ол қасқырдың басы
бейнеленген ту жасатады ... ... және ... ... ... көне ... “Оғыз намеде” айқын көрінеді. Бұл ескерткіште қасқыр әрқашан ... ... ... ... ... пайда болған Тәңрінің
жіберушісі көк бөрі қажет кезінде Оғыз ... ... ... және ... ... ... ... көк
Түлүклүг, көк жаллуғ бэдүк.
Бір эркәк бөрі чікті. Отул бөрі. Оғуз
Қағанға сөз ... ... ... дэді кім аі аі Оғуз ... ... ... аі Оғуз тапуғуңларға мэн
Жүкүр боламэн, дэб дэді. Кэнә
Андан соң Оғуз Қағанға
Нуріканні түртүрді, кэтті, көрді
Кім чэрігнің тапукларі-
Да көк түлүклүг көк жаллуғ
Бэдүк бір ... бөрі ... Ол ... ... катағ-
Лаб жүрүгдэ турур эрділар[16. 52б]
Қазақтың қиял-ғажайып ертегілерінде қасқыр бейнесі “ Оғыз ... ... ... Мысалы: “Қасқырдың жасаған қамқорлығы”, “Елеместің
көргендері”, “Жігіт пен ... ... ... ... ... ... ... мен тұрмыс-тіршілігін зерттеген ғалым
Р.Куртц өз зерттеуінде қасқыр туралы төмендегідей мысал келтіреді: “ Казахи
живущие Мангышлаке использовали волчьи ... в ... ... в то же
время волк ... ими как ... дух, ... ... так как ... он ... на стадо, а казахи-охотники именовали
волка “дурной рот” [17.41б]. Сонымен қатар ұйғыр халқында қасқырдың ... ... Оны ... ... ... ... пайдаланған.
Ертегілерде қасқыр мен түлкі бейнесіне қарағанда аз ... ... ... ... және ... ... ... аю бейнесі ақымақ,
қорқақ ретінде көрінеді. Аюдың бұл бейнесі шынайы аюмен еш ... жоқ, ... ... ... болады. Мифте “Медведь - это зверь
производственный, зверь-заместитель всей охотничьей добычи. Он соединен ... ... ... Он ... ... ... и ... по
некоторым вариантом-отцом, по другим-только дядей ... ... его и тем ... ... от него ... крещение. Он же являлся
духом-покравителем, культурным героем и племенным богом” [18. 50б].
Қазақтың бақташылык өмірінен туған ... ... бірі -" ... ... ... ... малының құты болған Бозінгенді тумады деп, бір шал
мен кемпірге бақтырады. Бозінген басы алтын, құйрығы ... бота ... мен шал ... бір керуеншілерге сатып жіберіп, ботасын ... ... ғана ... көп жері ... жоқтап жылаған Бозінгеннің
зарлы сөздеріне кұрылған. Бағланбайдың екі баласы Бозінгеннің даусын танып,
оны ботасына қосады. Малды, әсіресе түйе ... ... ... ... ... ... ботасын сүйген Бозінгенді үлкен образға айналдырған.
Бозінгеннің зары - монолог түрінде берілген. Онысы - ... ... ... ... беру бала ... ... ... күнім бар ма екен,
Мен ботамды сағындым.
Бұдан әрі өзі жат қолына түскен Бозінген ... ... ... ... ... ... ... Иесі түйені қүтқарып, ботасын алып
келе жатқанда да Бозінген оны көруге асығып, адамша ... көз ... ... ... ... казақ үғымында түйенің бала сүюі адамға ... ... күту мен ... ... биік бағалайтын "Қотыр торғай", "Кім күшті?",
"Қуыршақ" сияқты жас ... ... ... ... ... да аса
қызық, тартымды. "Кім күшті?" ертегісінде мұздан ... ... жоқ ... қырғауыл, одан жаңбыр, жер, шөп, тоқты, касқыр, олардьщ ... ... ... айтады. Ал оқтан мылтық пілтесін жеп қоятын ... ін ... алты ... ауырды арқалап, жеті батпан ауырды сүйреген
құмырсқа ... ... ... ... ол ... ... ұйымшыл."Тепең кек"
ертегісінде сараң байдың кедейленген үш ... ... ... ... ... олжа ... ... кемпір - шалға дәрі шөп іздеп шығатын қошқар мен теке ... ... ... Олар ... түрлі жыртқыш аңдарға жем ... да, дәрі ... ... келіп, өз иелерін ажалдан құткарады. "Мақта
кыз бен мысық" ертегісінде мал баққан елдің баласы жасынан-ақ сол тірлікті
қадірлей ... ... ... төрт түлік мал адамның құты, досы,
тірегі ретінде суреттеледі.
Қазақ фольклорында жабайы аңдар жөнінде айтылатын ертегілер де көп. ... ... ... ... ... ... ... болып
келетін бұл ертегілерді ("Түлкі, қойшы, аю", "Түлкі мен ... ... ... ... ... ... деп түсінуге болмайды. Олар көп
жайда түрлі аңдар мінезін танытып қана қоймай, сол ... ... ... әлеуметтік теңсіздікті де көрсетеді. Қу ... ... ... ертегілері сықак, сын қолданған. Кейде бұл
ертегілерді қара сөзбен айтылған мысал десе де болғандай. Бұл реттен "Түйе,
арыстан, қасқыр мен түлкі" ... ... ... терең. Түйе еңбекшілер
образын берсе, түлкі, қасқыр, арыстан -қанаушылар бейнесін суреттейді.
Хайуанаттар туралы кейбір ертегілерге адам образы ... ... ... бен ... ... ... ... процесімен тікелей байланысып
жатады. Қотырын ауыртқан шеңгелді ... ... ... ... ... Тілін алмаған ешкіні қасқырға шағады, сөйтіп торғай өзінің ... ... ... - ... ... жасама, өзіңнен зор шықса, ... ... ... ... ... Тым ... құйыршықтың өзі де әділет
адамы, батыр, "Бозінгең", "Тепен көк" ертегілері тірліктің қамын айтады.
Хайуанаттар ертегілерінде ... ... ... ... мен маймыл"
ертегісінде маймылдың акымақтығы, түлкінің қулығы дәріптеледі. ... ... ол ... болсам дейді. Соны түлкі қақпанға түсіріп, ... ... бақ ... деп ... ... Түлкі қай елде болса да
ақылды, қу аңнан саналған. "Түлкі мен ... ... ... ... ... түлкіден балық алып жемек болса, ол ... ... көп, ... салып отырсан, балыққа молығасың" дейді. Қаскырдың қүйрығы мүзға
қатып қалып, суға келген шаруалардан таяқ жейді, ... ... ... - ... акылсыздау аң. "Кәрі арыстан" ертегісінде сол ... ... де ... ... ... ... жүре алмайтын болған
кезде, патшамыздын көңілін сураймыз деп ... ... ... Келмегені
қасқыр болыпты. Түлкі оны арыстанға шағып, мерт ... ... ... жеші" деген арыстанға, ол: "Амандық болса, көтеншегіңді де жермін",
- дейді.
Арыстан образында хан, патшалардың да сыны бар. Осы ... ... ... ... өмір ... де ... ... меңзеп отырғаны бір ғана андар арасындағы жайлар емес, әлеумет
өңіріндегі ... ... ... - ... өмір ... ... ... болмақ.
2 ҚИЯЛ-ҒАЖАЙЫП ЕРТЕГІЛЕРДЕГІ МИФТІК ОБРАЗДАР
ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ НЕГІЗГІ ТИПТЕРІ
Қиял - ғажайып ертегілер – ... ауыз ... ең көне ... Оның шығу – мезгілі алғашқы қауымдық ... ... ... бұл ... ... ... ... көптеген белгілері
сақталған. Мысалы, матриархат заманына тән ... ру мен ... әдет ... ... ... ... ... мекен, аналық неке т.б. ),
ерте заманғы анимизм, тотемизм, магия ... діни ... ... көне ... бұл ... ... ... тек қиял
ғана деп түсінген.Сол себепті де ертекшілер әңгімесін "ерте уақытта болған"
деп ескертеді.
Қазақ және ұйғыр қиял - ғажайып ... ... ... ... оның ... алғашқы қауымға тән қарапайым әңгімелер, батырлық
ертегілер кездеседі, сондай – ақ тұрмыс – ... ... ... ... ... ... поэтикасы мен құрылысына батырлық жыр үлкен ықпал
еткен. Көптеген қиял - ... ... ... ... батырлар
жырындағыдай тұрақты прологтар эпилогтар бар. ... ... ... ... кәрі ата – ... мен оның тууы ... баяндалады.
Қартайғанша перзент көрмей, қубас аталған кемпір мен шал құдайдан бала
сұрап, әулие - ... ... ... ... ... иен ... қабыл болып бір бала туады. Ол – ертегінің бас кейіпкері. Осындай
сюжеттер қазақ қиял - ... ... жиі ... қиял ... ... ... ... әралуан. Атап айтсақ,
онда барлық ... ... ... ... ... ... халықтардан
ауысқан және тек өзімізге тән сюжеттер бар. Бұның себебі қазақ ... жеке дара ... ... жоқ. Ол ... ... ... қоян ... аралас, тығыз қарым - қарым қатынаста болды.
Ерте заманда туып, көне дәуірдің ... ... ... де, қиял ... ... ... сол ... емес, эстетикалық тұрғыдан алып
қарағанда уақыт өтісімен көптеген өзгерістерге ұшырады.
Сөз болып отырған ертегілердің бас ... ... ... – халық
идеалы. Ертегі тек мұратын мадақтайды. Қазақ және ұйғыр халық ... жері - ... ... ... және ұйғыр халық
ертегілерінің бас ... – аңшы – ... ...... кенже бала,
тазша және басқа әлеуметтік теңсіздіктегі бұқара өкілдері. Бұлардың бәрі
халақ арманынан әр кезде туған ... ... яғни ...... Ертеде табиғаттың дүлей күштерімен алысып, күнделікті өмір үшін аң
- хайуанаттармен күрескен кезде, халықтың арманы, ...... ... ... ... ... болды.
Кейінгі дәуірде, адамзат рулық қоғамға көшкенде халықтың идеалы өз ... ... ... ... ... ... болды. Бұл бейне қазақ
ертегілерінің біразында кездеседі. Рулық қоғам ыдырай бастағанда - ... Енді ол – ... бара ... қоғамның дәстүрін қолдаушы, ата жолын
қуушы. Ол ... ... қара ... иесі – ... бала. Біздің
көптеген ертегілерімізде бас кейіпкер кенже бала.
Қоғамда әлеуметтік теңсіздік шарықтау шегіне жеткен кездегі ... ... ... ... - ... ... бұқара өкілі,
жәбірлеуші, жапа шегуші. Бұл кезде қиял - ... ... ... тікелей
жақындап, толық бұқараланады, бұқара арманаын дәріптеп, халық мұратын
эстетикалық мұратқа ... ... ... ...... ... ... бас
қаһарманның небір ғажайыптар мен қыруар қиындықтарды жеңіп, мұратына жетуі.
Мұның үстінде үнемі әділеттілік ... ... ... ... бұл ... ... ... комплексі оның
композициясымен, сюжеттік ... және ... ... біте ... ... Бұл ... сәл ... - ғажайып ертегісінің мүлдем бөтен түрін туғызады. Егер ... ... ... ... ... ... ... шықса, ол батыр
атағына ие болады да , мұндай қаһарманы бар ... ... ... ... ертегілер деп аталады. Екінші ... ... ... қиял - ... ... ... әрі біршама бөтен
идеялармен байланыстырылады. Қиял - ... ... ... ... басқа дүниеге аттандыру, ... ... ... ... ... құда ... жауыз күштерден құтылу сияқты
композициялық бөлшектерді қамтиды. Ол көбінесе қаһарманның ... ... ... ... ... ... түрі шығыс пен ... кең ... ... қиял - ... ... ерекше дара
тұрған дүние емес, оның көптеген сюжеттері дүниежүзіне белгілі ертегілердің
варианттары болып ... ... ... үйден аттануымен басталады. Оның себептері де әр
түрлі : бірде ... ... ... ... ... ... іздеп шығады
("Сәрсенғали"), бірде мыстан кемпірдің алдын ала ескертуі бұзылып, әкесі
оған ұлын ... ... ... ... ... ... шешесін
Алып Қарақұс әкетіп, оны іздеуге шығады ("Қанбаба"). Басталудың мұндай
типтерібарынша көне болып келеді.
Алғашқы рулық ... ... және ... ... ... пайда
болуымен ертегі басталуының жаңа формасы пайда болды: "Алтын айдар" мен "Үш
қыз" ертегілерінде бәйбіше тоқалдан туғуан балаларды ... ... ... ... хан ... үйінен қуып жібереді. Ертегілердің бұндай
басталуы ұйғыр халық ертегілерінде де кездеседі ... ... ... ... ... ... ене ... Кедей жігіттің
әйелін ұнатқан хан оны өлтіру мақсатында әртүрлі қиын ... ... кел де, алып кел", ... білмес тас", "Кенже бала").
Үйімен қош айтысып, қаһарман жолға шығады. Оның алдында ... ... ... табу ... турады. Кейде оны сапар шегуге ... ... ... тұрады. Осы жолда ол кездейсоқ өз бақытын табады. Қолына
темір таяқ ұстап, аяғына темір етік ... ... ... ең ... ... ... – алыс жолға сапар шегеді. Жат сырлы дүние бірде жердің
үстінде, бірде жер ... , ... ... ... ... ... ол адам ... өте алмайтын шөлді құм дала арқылы өтетін биік таулардың арғы жағында
болады. Ертегілердің бас ... осы қиын ... ... өз ... және ... қиял-ғажайып ертегілеріндегі мол және терең идеялық
мазмүндар жанды, айқын, ашық және түрлі ... ... ... ... Сондықган қиял-ғажайып ертегілерінің ... өте ... бере ... ... ... байқауымызша, үйғыр және қазақ ... ... бес ... ... ... Бүлар: қарапайым адамдар бейнесі,
сиқырлы адам бейнесі, құдіреттілер ... ... ... ... және
киелі заттар бейнесі.
Қарапайым адамдар бейнесі. Қиял-ғажайып ертегілер болған-болмаған және
қиялдан ... ... толы ... да, оның ... ...... тудырушылардың көңіл бөлетіні-адам түрмысы, қарапайым адамдардың
тағдыры. Сондықган қарапайым адамдардың ... ... ... шынайы
өміршілері болып есептеледі.
Ұйғырдың қиял-ғажайып ... ... ... ... ... ... жас шамасы және үқсамайтын мінез-күлықгағы
адамдардың бейнелері жасалған. Олардың арасьінда ... ... ... жауларды талқандап, халықка тыныштық бақытын орнатып
беретін ... ... де, ... қиын ... ... ... ... де, өнерпаз шебер ұсталар да, мүсәпірдер мен сергелдеңге
түскендер де, рақымсыз аға мен ақ ... ... де, ... дана ... ... адал ... да, сүйкімді сұлу қыздар да, ... не ... да, ... ... де, ... өгей ... де, жазықсыз жапа
шеккен қыздар мен ... да, шөл ... ... ... мен қарындасы да,
ағасына қастық жасайтын карындас та және ... ... ... ... ... ... шеше де, тағы осылар сияқгы әр алуан бейнелер
бейнеленеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мінезі, ізгі қасиеттері топтастырылған.
Ұйғырдың қиял-ғажайып ертегілерінде ... ... ... ... ... ... "Уйгурская сказка" деген зерттеу кітабында мейілінше
терең, жан-жақгы талдаған.
2. Сиқырлы ... ... ... ... ... ... ... адамдарға үқсамайды. Олар адам нанғысыз
сиқырлы күш-қуатқа ие. Мысалы, "Құрай сатушының ... , ... ... ... ... мен ... айлакер" , "Кенже батыр" және ... ... ... сықылды ертегілерде неше қилы хайуан, қанатты құс,
жәндіктер және жансыз заттарға өзгере ... ... ... сөз ... ... және ... ... әрқилы тәсілдерін жетік білетін
адамдар болғандықган, міне, сол ғажайып қабілеттерінің қуатына арқа ... ... ... және ... бақытқа бөленеді.
"Етікші" , "Аюдың баласы Қүрбан" , "Әкесі мен ... үл" ... бас ... ... ... барысында ерекше құдіретті
қабілетке ие бір ... ... ... достасады. Солардың ішінде тауды
көтеріп, орнынан ауыстырып қоятын Тау батыр, өзеннің суын ішіп ... ... Көл ... ... ... мындаған шақырым жолды
басатын Желаяқ батыр, жеті күндік жердегі дыбысты ... ... ... ... ... көретін Көреген батыр сияқтылар бар. Ертегі кейіпкері,
міне, осылардың көмегіне яғни құдыретті ... арқа ... ... ... ... ... ... Одан басқа "Арсыз ... ... ... жігіттерді кішкене қүтылардың ішіне бекітіп,
қалтасына салып жүретін қыз, "Қартайғанда ... ... ... ... ... ... ... және оның ұлы" ертегісіндегі жылан
кейпіндегі қыз, "Тадан мен Надан" ертегісіндегі ... ... ... ... ... ... ертегісіндегі шыбықгы суға тастап жіберіп
көпір орната салатын қыз, "Бүлбүл гоя" ертегісіндегі адамдарды әрқилы ... ... ... және ... қайтадан өзінің кейпіне түсіре алатын
ханша, "Жетім қыз" ертегісіндегі өліп, қайта тірілетін жігіт, "Екі қошқар"
ертегісіндегі ... ... ... мен қарындасы, "Есек ... ... ... ... ... ... айналдыратын әйел, "Алтын аяқты
қыз" ертегісіндегі балағынан алтын түсетін қыз, ... ... ... ... қыз ... ... ... таңғажайып және тосыннан жасалатын әрекеттері ертегі тыңдаушыларды
таң-тамаша қалдырады. Мәлім дәрежедегі ... ... ... баурап алатын көркемдік қуаты дәл осы секілді бейнелер.
Мына бір жайды анық айтуымыз керек, мұндай ... ... ... ... ... яғни ... ... қабілеттері туа біткен ерекшелікке
жатпайды. Олар ертегілерінде о ... ... ... ... тұрпатпен
көрінеді де, адамдармен араласып жүреді. Кейін келе ... ... ... ықпал еткен жәрдемінің арқасында осы төтенше қуатқа ие
болады. Бұлардың ... көне ... ... ... де, сол ... ... ... (үшкіру) тәсілін үйренуі арқылы өздерінің бойына
сіңдіріп алып, керемет қабілетті жетілдіреді. ... ... ... одан ... Тағы ... ... ... біраз
мезгіл өмір сүреді де, солардың ықпалы ... ... ... ие
болады. Енді біреулеріне Қыдыр мен перизаттар сондай құдыретті қабілет
дарытады. Демек, ертегілердегі бүл ... ... ... ... ... ... жоқ ... да, олардың бойларындағы
сиқырлы қабілет ертегі мазмүнының қажетіне қарай кейін қосылып ... ... ... бар ... ... ... ... ертегі
бейнелері сияқгы өзіне тән бір құбылыс ерекшеліктерімен арнаулы желі жасап,
система пайда қыла алмайды.
3. Кұдіретті ... ... ... ... ... жалмауыз, дию,
айдаһар, перизат, Қыдыр, сиқыршы сықылды бейнелерді көз алдымызда ұстаймыз.
Бүл секілді бейнелер ... ... ... ұлттар ертегілері үшін де ... ... ... ... ... ... сказки М.
Ауезов и Д. Соболев признают семиглавого и ... ... ... айдагара (дракона - С.К.) и джиннов, а ... ... ...... ... и ... ... бейнелер — ежелгі көнелік сипаты бар дәстүрлі ... ... ... мен ... ... шығарманың жемісі. Олардың кейбірі
адам баласы дүниесінде өмір сүріп отырған белгілі ... ... мен ... ... Тағы бір ... ... алғанда адам баласының арман-
тілегінің жалпы образды бейнесі. ... ... ... ... өз дәуіріндегі нақ түрмыста шешімін тауып іске асыру өте қиын
еді. Осындай жағдайда адамдар ... миф пен ... ... ... ... ... енгізіп алған да, олардың сиқырлы,
адам баласы білмейтін күші мен қуаты арқылы әлгіндей ... ... адам ... ізгі ... қиял ... ... асырған.
Ертегілердегі киелі, құдыретті бейнелер әртүрлі. ... ... ... үш ... ... ... ... адамдар арасында өмір сүретін, адамдардың серігіне айналған
қүдыретті ... ... ... ... сондай бейне саналады.
Перизат — "ай ... күн ... бар" аса сұлу ... қыз. Оның
түпкі түрағы — аспан, аңызға айналған көркем бау-бақ, таудағы үңгір сықылды
құпиясы көп жерлер. Бүл жерлерді ... ... ... ... ... ... сондай жайларына қарамастан перизат адам баласының
тұрмысын ұнатады. Бас ... ... мен ... сыйлайды да, өзінің
таза махаббатын тартынбастан сол бір ... ... ... кейіпкерге
бағыштайды немесе еңбекқор, ақ көңіл, бірақ бақытсыздыққа ұшыраған жігітті
өзі қалап қосылады, оны ... ... ... өзінің ғажайып
құдіретімен, сиқырлы қуатымен өзі қалаған жігітке оның түсіне де ... ... өмір ... Сол ... адам ... пайдалы,
бірақ оны орындау өте қиын болған істерін жүзеге асыруына көмектеседі.
"Бадашы қарт пен оның ... ... ... ... жігіт перизаттың,
міне, осындай мейір-шапағатына кездейсоқ бөленеді. "Бұлбұл ... ... ... ... ... және ... ... кейпіне
қызығып, оны ұнатады. Сөйтіп, оның диюлармен айқасып, бұлбұл гояны ... ... ... ... дейін көмектеседі.
Перизат адамға қосылып, адам түрмысына араласқаннан кейін бүкілдей ... ... және ... ... ... бөленеді. Сөйтіп, бас
кейіпкермен бірге ... ... ... ... ... ... ... өмірдегі, қоғамдағы қьіз-жігіттердің әдемі әрекеттерін
сабақтастырыла сіндірілген. Бірақ ... ... ... ... өз қалпында сақгалады. Перизаттар адамдармен махаббат құрғанда
әртүрлі әдет күш ықпалының ... ... ... ... ... арқылы сәулетті тұрмыс орнатады және олардың сол ... ... ... ... ... ... ... қарт және оның
баласы" ертегісіндегі перизат бақташы жігітке әйелі болып қосылғаннан ... ... көзі ... да, қызды күшпен тартып алмақ болады. Сөйтіп
жігітке адам ... ... ... ... ... жүктейді. Перизат дереу
өзі іске кірісіп, ... ... ... соң бірін күйеуі арқылы
орындайды да, ... ... ... отырғызады. Ақыры патша асқынып кеткен
соң, оның көзін жояды да, бақташы жігітті таққа отырғызады.
Кей ертегілердегі ... бас ... ... ... ақыл-парасатын сынап, сол мақсатпен кейіпкер жігітке қиын шарттар
қояды және сол шарттарды ... ... ... ... ... ... Мысалы, "Маймыл қыз" деген ертегідегі перизат жігітке: "Мені
іздесең — темір етігің ... ... ... тебендей болғаңда табасың"—
дейді. Перизатты көксеген жігіт оны іздеп ... ... да, ... жыл
тоқгаусыз сапар шегеді. Таудан тауға асады, асудан асуды ... ... ... Ақыры темір етігі тесіледі, темір таяғы ... ... Сол ... ... ... мұратына берік екеніне көзі жеткен
соң, жігіттің қарсы алдына жарқ етіп келіп тұра ... ... ... ... ... ... және ... күш-
қуатын сарп етіп, перизаттың айтқанын орындау үшін құлшынады. ... адам ... асыл ... іздеп, бақытты тұрмыс орнату
арманы шоғырландырылады.
Б. Адам баласының үстазы әрі жәрдемші ... ... ... Үйғыр халық ертегілеріндегі Қыдырдың және сиқыршылардың бейнелері
сондай кейіптегілер. Бұл бейнелер перизаттар құсап адам баласымен ... ... ... олар ... ... өте құштар сезімге бөленген.
Бүл секілді бейнелер ылғи да ертегі ... ... ... ... ... қасына келіп, кейіпкерге жәрдемдеседі. Ертегілерде олардың
жәрдеміне қол жеткізу де онша ... түсе ... Бүл үшін ... ... азап тартады, қыруар қатерлерді бастан кешіреді. Сөтіп
барып жебеушілерге кезігеді. Күнделікті түрмыста ауыр азап ... ... соң, ... ... ... ... ... соң
барып, тағы да қауіп-қатерден құтылатын болмаған соң, ... ... ... қол ... ... ... күдер үзген
шаққа жеткенде ғана барып ... бас ... ... ... баласының құдіретті бейнелердің ... әр ... ... жеңуі тұрғысынан алғанда, ертегілерде жәрдем- десушілердің
рухани жағынан әлсіздігінің бір тұсы бейнеленіп ... Бүл ... ... ... ... немесе адам баласының білік
қабілетінің жетілуіне сәйкес ... ... ... ... ... ... нақгы қоғамда жапа шеккен, қорланған, ... ... ... қолы ... ақ көңіл, аңқау адамдардың бейнелері
жасалғанда, ертегіні шығарушылар өздерінің кейіпкерлерге ... ... ... ... де, ... ... ... арқылы кейіпкерлерді
жеңіске жеткізеді.
Сиқыршы бейнесі де ертегілерде жиі кездесетін ... ... ... Біз осы ... ерекшелігін баяндаудан бұрын,
ертегілердегі жалмауыз, жадылағыш, айлакер ... ... және ... бірнеше бейнелердің өзара жігін ашып, айырмашылығын ашып алуды
қажет деп білеміз. ... ... ... ... түрде немесе
білместікпен бүл есімдерді бей-берекет қолданған. ... ... ... өзгешеленіп тұратын бейнелер өз арасында араласып
кеткен. Бұл бейнелердің біреуі - айлакер әйел ... ... Бұл ... ... ... ... ... лайық емес. Ол қу, айлакер,
дүниеге сатылады да, басқа ... ... ... ... ... ... Мысалы, "Мыстан кемпір" деген ертегідегі сондай ... ... ... ханшалардың тапсыруы бойынша кіші ханшаның жаңа туған
баласын шөл ... ... ... Сол ... бұл балалар ер-жеткеннен
кейін де тірі ... ... соң, ... ... үшін ... ... ... қалмайды" деген ертегіде де осы айлакер алдамшы әйел залым
патшаның тапсыруы бойынша ... ... оның ... киелі жүзігін
қолына түсіріп алады.
Осы айтылғандардан мынаны байқаймыз: бұл ... әйел ... ... ... — айла мен ... қана. Ол ешқандай сиқырлы күш-қуатқа ие
емес. Ертегідегі тағы бір көзге түсетіні — сиқыршы
бейнесі. Бұл жағымды кейіптегі ... ... Ол ... ... күш-
қуатын жақсылыққа жұмсап, ылғи да ... ... ... ... ... ... жеңілдетеді. Үшінші, жалмауыз аталатын құдыретті
бейне. Бұл жалмауыз ... ... ...... және жан-
жануарларды жұтатын озбыр жыртқыш мақұлық.
Демек, бүл үш ... ... ... ... ... айқын
өзгешеленеді. Алайда адамдар жадылаушының, мыстан кемпірдің атауларын
шатастырып, кейде ... ... ... ... айлакер алдампаз
кемпірдің атауларымен алмастырып қолданғандықган бұл үш бейненің де ... ... ... ... ... ... ... (жақсылықгың қорғаушысы)
ең алғаш жасалған, бейне шығар. Жалмауыз бен айлакер әйелдің ... сол ... ... ... ... ... түрі болуы
да ықгимал.
Біз осы арада айтып отырған сиқыршы бейнесі сол ... ... ... ... ... ... жағымды құдірет кейпінің бейнесі.
Сиқыршылар бейнелері ертегілерде ылғи да бас ... ... ... ... ... ... ... ғажайып құдіретті сиқырлағыш
әрекеттерімен бас ... ... ... байлыққа кенелтіп, атақ-
даңққа бөлейді. Яки оның жауларын жойып жібереді. Бұл сықылды ... ... ... "Алтын семсер" , "Бадашы қарт пен оның ұлы" тәрізді
ертегілерде), кейде әйел ... ... ... , ... әтеш"
ертегілеріндегі) қияпатында көрінеді. ... ... ... адам
баласының алғашқы қоғамдағы магиялық ... ... ... болған.
Сиқыршының еркек не әйел болуы аналық құқық пен аталық кұқық құрылымдарымен
тығыз байланысты.
В. Адам баласы үшін жау ... ... ... Бүл ... ... дию, ... тағы басқа сол тұрпаттағылар кіреді. Бүл ... ... ... ... жан ... ... ... күш-қуаты өте зор, ылғи да ... мен ... ... өміріне, тыныс тіршілігіне қатер төндіреді. Ертегінің бас
кейіпкері қажымай-талмай ... ... ... ... ... бүл ... ... шығып отырады. Мүндай құдыретті бейнелерді адам
баласының өміріне қауіп төндіріп ... ... ... ... бас ... бұл ... дұшпандық ниеттегі құдірет
образындағылармен шайқасы—халық бұқарасының табиғатты ... ... ... ... ... ... ... мен қауіп - қатер
астында қалғандардың жауын ... ... ... ... өмір мен ... жету
үшін жүргізілген ерлік күрестерінің іздерін көрсетеді.
Ертегілердегі құдіретті бейнелерді , ... оның адам ... ... ... ... жауыз кейіптегілері болсын,
олардың бәрі адам, хайуан мен тәңірлердің өзіндік ерекшеліктерінің тұтас
тұлғалы, яғни ... ... ... ... немесе ұшатын құсты адам
кейпіне түсіріп алмастырады.
Содан кейін оған ... ... ... да, ... басқа бір
қалыпта жаратады. Бұл сықылды бейнелер ... ... ... ... және ... мен ... өзгешеленеді. Мұның айқын
белгілерін мынадай анықгамадан көреміз:
А. Құдіретті бейнелер қолдаушылық әрі табандылық еркіне ие. Бұл ... ... таң ... ... ... жүйесі мен ісіңде
әдеттен тыс кәрі болса да соны орындай алатын шексіз зор күш-қуаты ... ... ... деп ... ... сиқыршыны алсақ, ол әп-сәтте
Ажар қыздың басына алтын тәжді кигізіп, Патиманың басына есекке жем ... ... ... ... бір ... құйын тұрғызады да, ғажайып сәнді
киімдерді, зұбаржат-маржанмен апталып безендірілген әсем бұйымдарды және
жеңіл ... ... қыла ... Сол ... ... қамырды
кептерге, итке, тауыққа айналдырып жібере алады. ... ... ... ... де, ... жегеді. Сиқыршының кереметі арқылы
кептерлер ғажайып сұлу қыздарға айналып, кездеме тоқиды.
"Бадашы қарт пен оның ұлы" ... ... ... ... тұрғызады да,
қартты көзін ашып - жұмғанша үйіне жеткізіп салады.
Ертегілердегі перизаттар да ғажайып тылсымдық құдіретті күш-куатқа ие ... ... ... адамдарды тасқа айналдырып жібере алады (Мысалы,
"Мыстан кемпір") . Көздің ... ... ... ішіп-жемді және
сәулетті үйлер мен ғимараттарды ... ... ... ... ("Маймыл
қыз") .
Қыдыр қарт та осылар секілді неше алуан кереметтерді жүзеге асыра ... ... ... мен ... деген ертегіде Қыдыр бір дұға оқиды да,
"сүф" ... ... бала шөп пен ... ... ... ... шыға келеді.
Соның арқасында атағы жер ... ... ... ... бірінен де адамды таң қалдыратыны — жалмауыздың әрекеті.
Жалмауыз — бүкіл Алтай тілі ... ... ... ... ... ... ... Профессор Әсет Сұлайман жалмауыз
бейнесі жайында айта келіп, былай дейді: "Бүл ... ... - ... - ... ... - ... ... - желмағүз деген формада
қолданады да, солай атайды. ... және ... ... ... ... маңғысқар, маңгадхай, маңуау, маңгай, маңгас ... Бүл ... "жел" және ... ... сөздердің фонетикалық өзгеріске ұшырауы
салдарынан Қолданыс барысында ... ... ... Ол әр ... даму ... ... формада аталғанына қарамастан ежелгі ортақ
Алтай тіліне ұласатын өзімізге тән атау сөз болып саналады"[20.28б] .
Жалмауыз көбінесе үрейді ... ... иен ... ... ... ... де, ... малды, жан-жануарларды ұстап алып
жейді. "Тазы мен бүркіт" деген ... ... бір ... ... және ... ... ... жеп қояды да, қаланы ... ... ... атты ... бас ... ... салынған үй-
жайды, бау-бакшаны және әдемі ару қызды әп-сәтте қопара көшіріп, ... ... ... тұрағына апарып алады. "Тапқыр патша" деген
ертегіде ... ... итке ... ... ... - ... де өте ... болып көрінеді, тіпті,
кейбіреуінің жеті басы бар. "Шынтемір батыр" ... ... ... ... ... алысып, алты басын қағып түсіргеннен кейін жалмауыз
жетінші басымен құйынға айналады да, қашып кетеді.
Жалмауыз аса зор ... ... ие ... қана ... ... ... бар ... де, мүхит та, зат-мүлік және бүйымдар да — бәрі ... ... ... ... күйде болады.
Ертегілердегі диюлар да ғажайып күш-қуаттың иелері. Дию ... ... ... ... ... түнек басады. Оның тұрпат-түрқы соншалық дәу және бойы
көк тіреген ұзын, сорайып тұрады, төбесі бұлтқа ... ... ... ... адамзаттың қыздарын алып қашады да, өздері тұратын адам
аяғы баспайтын сарайларында қамап ұстайды. Бас ... соны ... ... ... айдаһарлар да өте зор, айбатты алып көрінеді. Ол ылғи да
жылан тұрпатында елестейді. Басы қазандай, ... ... ... ... ... от-жалын атқылап, қара қошқыл түтін будақтап түратын
мақұлық. Айдаһар судан ... ... ... ... ... ... Содан кейін айдаһар дем ... да, ... ... жан-
жануарлардың бәрін жұта ... ... " ... туатын тауық" деген
ертегіде айдаһар ... ... ... Жан - ... ... ... үңгірге қамап алады да, шетінен отқа қақтап жейді. Айдаһар — ... ең ... обыр ... ... тағы бір ... асы — ... ... және сұлу қыздар. Ертегілерде айдаһар ылғи да ... ... ... ... құстың балапандарын жұтпақ болып жатқан сәтінде
ержүрек жігіттер пайда бола кетіп, оны садақпен атып өлтіреді.
Демек, ... ... ... ... ... да, ... ... тән
өте айқын бір белгі бар. Ол — бәрінің ғажайып құдіретті, сиқырлы ... ... ... ... ... ие бейнелер кескін-кейіптерін өзгертіп, құбыла
алады. Көздеген ... жету үшін ... ... ... ... ... құдірет бейнелердің әдеттегі қарапайым құбылыстары. Ұйғыр
және қазақ халық ертегілеріндегі Перизат, Жалмауыз, ... бәрі ... ... ... ... көп ... ... кейпіне еніп құбылады, аспанда самғап
ұшып, ... ... ... ... ... да ... қыз"),, жыланға да
("Бадашы қарт және оның ұлы") , ... де, ... да және ... да ... ... өзгертіп тұратын кездері де бар.
Жалмауыздың жиі өзгеріп көрінетіні — сұлу қыз кейпі. Осы ... ... бас ... саналатын жігітті алдап - арбайды. Жалмауыз ... ... ... ... ... мен Бүркіт") , құйынға ... , тағы ... ... ... да, өзінің сұрқия ниетін іске
асыру үшін тырысады немесе басқаларды сондай ... ... ... ... салады.
Ертегілердегі сиқыршылардың да осылайша өздерінің ... ... ... қасиеттері бар. Мысалы, сиқыршы "Бадашы қарт және оның ... ... бір ... ... ... ... да, баланы көтеріп алып ұшып
кетеді.
В. Құдіретті ... ... ... ... ... жеткізіп
отырады. Қалағандарынша өздеріне қажетті алуан түрлі заттарды ... ... ... қол ... құдіретті бейнелер
адамдарға ылғи да жәрдем ... бас ... ... ... ... көрінеді. Қүдіретті бейнелер өздерінің таңғажайып сиқырлы ... ... өз ... ... ... ... ... түр-
түрлерін әзірлеуге көмектеседі. Жауларын жоюына септігін ... ... ... деген ертегідегі сиқыршы кемпір өгей шешесінен жәбір көріп,
азап шеккен, шөл-далаға тасталған жетім ... ... Оған нені ... ... етіп ... ... бар ... сыйлады. Ал өгей шешесінің
туған қызына ішіне айдаһар салынған сандықты береді де, сол ... ... ... "Маймыл қыз" деген ертегідегі Перизат та еріне
арнап таңғажайып сәулетті сарай орнатады. "Қайна, шәугім" деген ... қарт ... ... Құрбанға алуан түрлі қазына-мүлік шығаратын шәугім
сыйлайды. "Хал банум" деген ертегідегі Қыдыр қарт та Оғлан батырға ... ... ... ... Мұндай қиял-ғажайыптар - іс
жүзінде халықгың оң тапқырлығының жалпы көріністерінің түрі.
Г. Құдіретті бейнелер тылсым ... да ашып бере ... ... ... ... ... немесе мекен-жайдың шегін, шектеулерін
бұзып-жарып, дүниенің қилы-қилы сырларын ашып тастайды. ... ... Тек ... ... өтіп ... ... ғана ... соған қоса
мүлде шалғайдағы оқиғалардың да бәрін ... ... ... Мысалы, Қыдыр
қарт "Бұлбұл гоя" , "Ағаш ат" , "Хал банум" ... ... ... ... ... ... содан кездесетін кедергілерді, оларды
жеңу жолдарын және алдағы тағдырларының ... ... ... ... ... тосыннан кездесетін қиял-ғажайып құбылыстар ... ... ... ... ... да, ... арманының келбетін
елестетеді. Соған қоса ол ... ... мен ... ... да ... ... Олардың қалауынша, алдағы күнде болатын барлық
оқиғалар ежелден мәлім тағдырды білдіруге ... ... өзі ... ... сипатында баяндалады. Мүндай құпияларды тек қана ... ... бар ... біле алады.
Осы айтылған төрт түрлі ерекшелік құдірет бейнелерінің керемет өнерлерінің
қуатын көрсетіп ... ... ... ... ... ... ... оқиғаларды өрбіту де, ғажайып қиялдан туған дүниені бейнелеу де
мүмкін болмас еді. Алайда, бір ... ... ... ... ... жерде
адамның сезімі де қамтылады және мінез-құлықгары мен негізгі ... ... да ... ... ... ... тиіс.
4. Сиқырлы жануарлар бейнелері. Қиял-ғажайып ертегілерінде алуан түрлі жан-
жануарлар бейнелері бар. Бүл бейнелер түпкі мәні ... ... ... ... ... ... айқын дараланып түрады.
Хайуанаттар туралы ертегілеріндегі жануарлар символдық - ... де ... Яғни ... ... ... - ... әр ... бейнелеріне балама түрінде қолданылады. Мысалы, қасқыр, ... ... қоян - ... ат - ... сиыр - ... қой - әлжуаз
адамдардың кейпін білдіретін баламасы ретінде айтылады.
Демек, хайуанаттар жайлы ертегілердегі ... - ... ... ... ... ... Бірақ қиял-ғажайып
ертегілеріндегі хайуанаттар бейнелері былай емес. Олар ... ... ... және ... ... ... сипатында
әңгімеленеді.
Қиял-ғажайып ертегілеріндегі хайуанаттар бейнелері іс жүзінде адамдардың
тотемдік және ... ... ... табынатын
көзқарастарының нәтижесі.
Алғашқы қоғам адамдары хайуанаттар да адам баласы сықылды түйсікпен ... ... ... ... ... деп білген. Сол сияқгы
хайуанаттардың адам баласынан жоғары тұратын ... ... ... ... түсінген. Кдял-ғажайып ертегілеріндегі хайуанаттардың бейнелері, міне,
осындай ұғым негізінде пайда болған, сол ... ... ... бұл
хайуанаттар сипаты жағынан адамға тән ... ... ... сезімін солардың бойына сіндірген). ... де, ... ... ... ... ... ... айқын сараланады.
Ұйғыр және қазақ халықтарының қиял-ғажайып ертегілерінде : аю, ... ... ... ... ... ит, ... тышқан, балық, бақа секілді
хайуанаттар және самұрық , бүркіт, бұлбұл, ... ... ... ... ... сықылды құстар, сол сияқты құмырысқа, шыбын тәрізді
жәндіктер өзіне лайық іс-әрекеттерімен назар аударады. Бұл ... ... ... алады. Адамша түйсігі бар. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ертегі
кейіпкеріне жәрдемдеседі.
Қиял-ғажайып ертегілердегі хайуанаттар бейнелерін мінез-құлқы жағынан үш
түрге бөлуге болады. Біріншісі — тотемдік ... ... Аю, ... ... ... қасиеттегі бейнелер. Бұл хайуанаттар қатерге немесе
ауыр жағдайға ұшыраған бас кейіпкерді сол күйден құтқарады да, ... ... ... ... ... ... патшаның үлкен
бәйбішесі шөл-далаға ... ... ... ... ... Екіншісі — адал дос хайуанаттар. Мысалы, ат, ... ит, ... ... ... ... кейіпкерімен оқиғаның басынан аяғына
дейін бірге жүреді де, кейіпкерге жәрдемдеседі. Адам оның ... ... ... ... өмір ... Бүл ... бенелердің де ежелгі ата-
бабаларымыздың хайуанаттарға табынуы негізінде пайда ... ... бүл ... тотемдік иесі жоғарыдағы аю, киік сияқгы аң
образдарына қарағанда едәуір әлсіз. ... бұл ... ... ... ... ... жәй досы сипатында көрінеді. Үшіншісі ... ... ... ... ... ... самүрық, қарлығаш,
ара сықылды хайуанаттар мен жәндіктер обейнесі, міне, сондай ... ... адам ... ... өмір сүрмейді. Алайда бұлар адамдардың
өздеріне жасаған жақсылықгарына орай ыңғайы келген кезінде адам ... ... ... ... ... ... бұл жануарларды
ажалдан, азаптан құтқарады немесе жарақаттарын ... ... Сол ... бұл ... өте разы ... ... ... жақсылық
жасайды. Осы хайуанаттардың көмегі ертегі кейіпкері үшін зәру ... ... ... ... ... көздеген мақсатына жетеді, бақытқа
бөленеді.
Осы үш түрлі хайуанаттар ... ... ... ... ... дараланса да, бірақ бұлардың бәрі алғашқы қоғам ... ... ... туған, бұлардың бәрінің жарыққа
шығуының қайнар көзі бір.
5. Киелі заттардың ... ... ... ... ... да ... Бүл сипаттағы заттар белгілі дәрежеде ... ... ... ... ... ... ... заттардың кескін-кейпін
сол заттардың тұрпат - тұрқына, ... ... орай үш ... ... ... Біздің бұлай түрге бөліп, салалауымыздағы тәсіліміз басқа
түрік тілді ұлттардың қиял - ғажайып ... ... ... ... ... ... деп ойлаймыз.
А. Бәріне қол жеткізетін заттар. Бұл арадағы киелі заттар бас ... сай ... - ... мал - ... үй - жай, ішіп - жем, киім - ... ... ... болса да көзді ашып-жұмғанша дайын ... ... ... ... енгізетін әрекеттер жасайды. Ұйғыр
ертегілеріндегі "әнғүштер" міне ... ... ... ... кейіпкер нені талап етсе, оны табанда орындайды. Сол ыңғайға
қарап: "Әнғүштерім ... ... мына ... бір сарай орнағай десе,
бітті, дереу сәулетті сарай пайда бола ... ... сол ... ... ... ... ("Түрды қари мен патша") . Ертегілердегі киелі
мүйіз де бәріне қол жеткізеді. "Жақсылық жерде қалмас" ... ... ... сол ... ... ... ... астасқан үй - жай,
жетпіс екі түрлі мәуе өсетін жеміс ағашы бар көркем бақшаны, айбатты орда ... ... ... неше қилы ... көздің жауын алатын зейнет
бұйымдары мен киім-кешектерді әп-сәтте дайындап тастайды.
Б. Сиқырлы табиғат заттары. Атап ... ... ... болса да жазып
жіберетін тас ("Киелі тас") , ... ... ... ... ажалдан
құтқаратын тау ("Жарыл, тасым, жарыл) адамды әп-сәтте қартайтып жіберетін
шабдал, ... ... ... ... ("Ағаш ат") , адамды ... ... су ... ... ... ... заттар сиқырлы
ертегілердегі күш-қуаты бар ғажайыптар саналады.
Бүл сиқырлы ғажайыптар ... ... ... қол ... ... де, тек бір ғана ... ... кереметті жасай алады. Бүлар
тағы да ... ... ... ... Жалмауыз, сиқыршы сияқгы)
өздерінің түр-түсін, тұрпат - ... ... ... Бұлар сиқырлы
кереметке ие бола тұра шартты жағдайға бағынып, ... ... ... ... яғни ... ... ... адам тұрпатына айналып
кете алмайды.
Анығырақ айтқанда, бұл сипаттағы образдар ертедегі анимизмдік ... ... ... ... ... ... заттардың жаны болады,
олардың да адам баласы сияқгы ... ... ... ... бар, адам ... ... ... жол үстанады, егер адамдар оларды
ренжітіп, шамына тисе, тыныштығын бұзса, ... да сол ... ... деп таныған. Осындай ұғымның нәтижесінде тау, су, ағаш,
тағы басқа заттар туралы ... ... ... ... ... табиғат сырының құпиясы табиғаттың айқын тұрпаттарын алғашқы
адамдардың көзқарастары арқылы дәл сондай ... ... ... тұрмыс бұйымдары. Осы арада ... ... ... ... атша ... аса ... аспанға ұша алатын ағаш ат, теңізде жүзе
алатын темір балық, азық ... ... ... ... ... ... ақтаратын сандық, үй-жай сала алатын семсер, күллі әлемді ... ... ... ... бұл ... киелі заттар өте жиі кездеседі. Бұл заттардың
сиқырлы кереметтері де бір-ақ түрлі. Сол ... ... ... ... ... ... ... шығарылған. Блл сияқгы киелі заттар
бәріне қол жеткіізетін және сиқырлы табиғат ... ... ... ... керісінше адамдар өз қолдарымен жасайды. Ертегіні айтушылар
адамдардың ... мен ... ... қиял ... салып безеген.
Бұл сықылды фантазия белсенді романтиканың рухына сай келеді. Осы тұрғыдан
қарағанда, ... ... ... ... мен ... іс ... түрі ... заттардың түр-тұрпатындағы кескін-кейпіне халық ... ... ой ... ... көркем фантазиясы суреттеледі.
Ертегілердегі құдіретті образдар да адамдардың анимизмдік және ... ... ... да ... Алайда, сиқырлы тұрмыс
бұйымдары тұрғысынан алғанда, әсіресе халықгың ... ... ... жөніндегі фантазиясында сәулеленетін иланымның ықпалы жоқгың
қасы. Онда адамдардың еңбегі мен тап-қырлығының ... ... ... ... ... ... жауларын жеңу, ауыр дертті ... ... ... Өлімнен құтылуды армандау — адам баласының шексіз күш-
қуатына деген айнымас сенімі.
Ертегілердегі осы ... ... адам ... ілім - ... ой-санасының жаңалық ойлап таба алатын заттық күш—қуатын да
терең сезініп, түсінуге болады.
Ертегілердегі киелі заттар ... ... ... ие ... қана ... үстіне халық бүқарасының да сүйіспеншілігі мен қарғысын және ... ... ... ... ... сол ... ... көрсетеді.
Осы жайлар ертегідегі кейіпкерлердің кескін-келбеттерінде өзіндік
құбылыспен ашылады. ... тек қана ... ... ... ... астында әрекет ете алады. Егер әлгі зат өзі бағынатын кейіпкерден
айырылса, онда ол өзінің қасиетін де ... ... ... ... ... өтеуге шамасы жетпейді. Алайда, мүндай заттар өзінше тәуелсіз әрекет
жасай алмаса да, бәрібір бұрынғыша бағынышты ... тұра ... ... зат ... ... және сиқырлы жан-жануарлар кейпінен айырмасы
бар ертегілік бейне жасайды.
Бұл ... ... ... ... ... кейіп-кескіні басқа-басқа
кісілердің қолына түседі. Солайша киелі заттардың сол ... ... ... ... ... де ... ... Жақсы
кісілерді бақытқа кенелтеді де, жаман кісілерді жүнжітіп, ... ... ... бүл - ... ұдайы көз алдымыздан ... ... ... ... "Ұр, ... ... ... ылғи да отын тасушы шалдың
айтқанын орындайды. Оның дұшпандарын жер қаптырады. ... ... ... ... ... Алайда, тоқпақ алдамшы диірменшінің қолына өткенде
оның бұйрығын орындамақ түгілі, диірменшінің өзін ұрып-соғып, қуалап жүріп
соққыға жығады да, ... асыл ... ... ... ... етеді.
Адамдық санасы жоқ мүндай ... ... ... ... ... ... қалай пайда болған? Өйткені,
кейбір киелі заттар — бас ... ... ... және жан ... істеген
жүмысының нәтижесі, соның фантазияға айналдыру арқылы майданға ... Ол бас ... үшін ғана ... ... ... ... тек қана белгілі шарт бойынша өзінің ғажайып
қызметін жүзеге асыра алады. Кез келген ... кез ... адам ... атқара бермейді. Ол тек осы ... ... ... ... ... ... ғана оны бақытқа кенелтеді. Бас ... ... үшін ... құпияларын ашып, оның бір жаңалықгы дүниеге алып келуіне
жәрдемдеседі. Сол ... ... ... ... ... ... неше алуан
сиқыр мен әртүрлі заттарды жасамайды. ... ... ... ... ... оның ... өзін ... сұмдық пәле-жәле, апат келтіреді.
Мысалы, "Қайна, шәугім" деген ертегідегі ... ... ... ... ... неше ... ... шығарып береді. Алайда,- Құрбаннан залым бай
тартып алған соң, шәугім мұндай ... ... ... ... ... ... ... Махмұттың өзін бастырып өлтіреді. Осындай
тапқырлықпен өрілген ертегілердегі ... ... ... ... ... ... пен өшпенділіктен туған қарғыс - нәлетті
айқын ұқгырады. Бүл секілді ... ... ... ... жарқын нышаны.
Киелі заттардың іске қосылуы ертегілердегі құдіретті ... ... ... жаңа ... көтерілгенін танытады.
Бірталай ертегілерде құдіретті бейнелер мен киелі заттар образы ... де, ... ... арқылы бірін-бірі ширатып отырады. Әсіресе
батырлық ... ... ... бейнелер мен киелі заттар
образдары аралас ұшырасады. Кейіпкерлер сиқыршы мен Қыдырдан ерекше қасиеті
бар заттар ... Сол ... ... ... ... да, ... дүшандарын
талқандайды және соған сенімі де ... ... ... Пропп атап
көрсеткеніндей: Дав в руки героя волшебное ... ... ... С ... момента конец уже предвидится. Между героем, вышедшим из
дома и бредущим "куда глаза глядят" и героем, выходящим от яги — ... көп ... ... ... ... де, шамалы мөлшерде
киелі заттар ұшырасады. Мүндай ертегілерде персонаждардың ондай ... ... ... және олардың басқа-басқа мінез-құлықтағы кісілердің
талабы бойынша қандай үқсамайтын жұмыстар атқарғаны әдәуір ... ... ... ... ... ... ... мен өмірдегі құбылыстардың біріктірілуі арқылы ... алға ... ... ... ... ... тағы ... дәрежеде бастапқы тұрпаттың шектемесі болады. Сол ... ... ... ... да ... ... құдірет фантазиясымен
адамдардың көз алдындағы айқын тіршілік әрекеттерін ... ... да, ... рухы ылғи да ... тудырады.
Сөйтсе де киелі заттардың бейнесі арқылы бір талай нақгы адамдарды және
олардың жұмыстарын ... ... да, мол ... ... ... ... құрастыруға ойдағыдай мүмкіндік жасайды, Сол
арқылы адамдардың рухани хал-жайында ешқандай қайшылык ... ... ... ... ... киелі заттардың бейнелері ертегі
щығармашылығында аса маңызды қызмет ... қана ... оның ... да ... ... ... бұрынғыдан едәуір ұзақ өмірлік
күшке ие болып шығады.
Қиял - ... ... бас ... сұлу ... ... ... жеңеді де, оған қосылады. Міне, ... ... ... тайпадан әйел алу әдеттерімен байланысты. "Әкесі және оның қырық ұлы"
деген ертегіде қырық үлы бар адам басқа ... ... қызы бар ... Той ... кейін келіндерінің бәрі бақа, мысық секілді
жануарларға айналып кетеді. М. ... бүл ... ... ... дейді [22.164б].
Ертегілерден біз қыздардың жігіттерді бір-бірлеп алдынан ... ... ... ... ... әдістерін де көреміз. Тіпті бұл оқиға үйғыр
ертегілерінде өте көп ... ол ... ... кеткен. Міне,
бұл жайлар — ана ескі дәуірінің ізі мен сілемдері. Үйлену ... өте ... ... қиын шарт ... оның ... ... . Бұл
— ежелгі дәуірдегі сыннан өткізіліп барып, сонан соң той жасау ... ... бір ... аң ... ... қала ... ... Адамдарды бүл мақұлықгың зиянынан сақгау үшін көп ел қыздарын
жемге беруге дейін барады . Бүл ежелгі ... ... шалу ... Өз кезінде адамдар құрғақшылық, тасқын, жер сілкінуі, індет
секілді пәле-жәле ... ... үшін ... ... ... ... ... қыздарды құрбандыққа шалып отырған.
Демек, Қазақ және ұйғыр халықтарының қиял-ғажайып ... ... ... ... әдет-ғұрыпы айқын бейнеленеді.
3 Батырлық ертегілердегі мифтік бейнелерге
"Батырлық ертегі" деген терминді фольклортану ғылымында төрт түрлі ... ... бұл ... ... ... ... – монғол
халықтарының көне эпосын ... ... ... ... зерттеген Е.М.Мелетинский "батырлық ертегі" деп угорлар мен тунгус
– маньчжур және кейбір Сібір халықтарының әңгіме ... ... ... ... айтады [24.39-40б]. Орыс блиналарының білгір зерттеушісі
А.М.Астахова "батырлық ертегі" түрінде ... ... ... батырлары
туралы кейінгі замандарда пайда ... ... ... ... ... ... ... бұл жанрға ерлік, қаһармандық мазмұндағы
қиял - ғажайып ертегілердіде ... ... және ... ... ... осы аталған төрт мағынаны түгелдей
қамтиды. Мұнда аталған төрт түрдің бәрі де бар, ... ... ... ... ... ... түрлері де кең таралған.
Қазақ фольклорында "Батырлық ертегілердің" бар екендігі ... ... ... ... – академик В.В.Радлов болды. Ол өзінің ... ... ... ... атты ... қазақ фольклорына арналған
томының IX бөлімін "Батырлық ертегі" деп ... оған "Қан ... ... ... ертектерін енгізген [26. 253-279б].
Қазақ ертегілерінің құрамында батырлық ... бар ... ... ... Ол дәл осы ... ... да бұл ... екі тобын дұрыс
көрсеркен. " Сол ... ... - деп ... ... ... - ... ... бұрынғы ескі нанымды білдіретін жалмауыздар араласқан
ертегі мен кәсіп ертегілері ... ... ... өте көп ... туралы өте көне ертегілер " Еділ – Жайық", ... ... ... иен тау, ... ... ...... мекен еткен батыр
аңшылары туралы әңгімеге кіреді” [27.198б]. Ғалымның Бұл ... ... – ең көне ... рас. Ол – ... бір жағы, қиял - ... ... ... ... ... ... ... айтқанда, “Еділ
– Жайық”, “Құламерген” сияқты шығармалар – архаикалық батырлық ертегінің
негізін ... ... ... көне ...... ... ... бірге кейінгі
замандарда туған “батыр әңгімелер” бар екендігін айта келіп, былай жазады:
“Қазақ ертегілерінде жоғарыда аталған ескі ... ... ... ... жаңарақ әңгімелер бар. Мәселен, өлең ... ... ... барлығы ертегі болып кеткен, батыр әңгімесін көп ел
құмартып тыңдайтын болғандықтан ел қиалы бергі замандардың ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, ғалым бұл жерде
батырлық ертегінің екінші тобын, яғни ... ... ... айтып отыр.
Бұл – кейінгі, XVII – XIX ... ... ... Мұхтар Әуезовтың
“берірек заманда” деп отырғаны сол.
Мұхтар Әуезовтың бұл ... ... ... ... ... ... ... Е.Костюхин де, С.Қасқабасов та қазақ халық
прозасының бұл ... екі ... ... оның бірі – көне ... тумасы
да, екіншісі – кейінгі ғасырлардың туындысы екендігін көрсетті [lll].
Батырлық ертегілердің басты тақырыбы – ерлікпен ( ... ) ... ... құбыжықтармен, адам жегіш жалмауыздармен соғысу, рудың, елдің
намысын қорғау. Қаһармандық үйлену болашақ ... ... ... ... ... сапар шегуімен байланыстыболып келеді. Бұның арғы түп ... ... ... қыз ... тиым салынатын эндогамия заңы жатыр. Оның
үстіне көне заманғы эндогамия заңы бойынша ... ... тек ... ғана
рудан қыз алуға міндетті. Міне осы қызды іздеп ол алыс сапарға аттанады.
Ұзақ сапарда ... оның ... неше ... ... сөз жоқ, ... ... ... күштері туралы түсінік – пайымдарын көрсетеді.
Қиял - ... ... ... ... ... тек ... ғана емес ... қоймайды, ол тарихи реальді жаулармен
де соғысады, соның бәрінде ол жалғыз өзі жүреді.
Ежелден дала перзенті – ... ... ... ... ... сирек
кездесуі таңданарлық құбылыс емес. Оның пейзажы, көбінесе, ...... ... ... дала мен көз ... ... ... таулар
болып келеді. Шекаралық пункттер мұнда да кездеседі. ... биік ... ... үй ... оның ... жалмауыз кемпір отырады. Көп
жағдайларда қаһарман дарияның жағасында өсіп тұрған жалғыз ... ... Ол ... ... алып ... яки Самұрықтың ұяда жатқан
балапандарын айдаһардың аузынан құтқарады. Сол үшін қаһарманды ... ... ... дүниеге жеткізіп салады (“Адам білмес тас”, “Сиқырлы құс”, “Ағалы
– інілі үш ... және ... ... ... ... ... ... өзгертіп, адам танымаспай
қалыпқа келуі ... ... ... ... көптеген елдердің
ертегілерінде кездеседі. Самұрық құс ... ... ... ... ... оны ... ... Ал ұйғыр халық ертегілерінде ... ... ... оған ... рет жан ... ( “Үш батыр”, “Қанбаба”, “Адам
білмес тас”). Бет перле жамылған ... ... ... сұрақтардың
барлығына “білмеймін” деп жауап береді (“Білмес”), бірде сүйкімсіз тазшаның
кейпіне келеді (“Әли мен Тәби”), бірде басына қойдың қарынын ... ... ... ... - өзінің стадиялық тегі жағынан қиял - ғажайып ертегі мен
қаһармандық эпос ... ... ол осы ... де ... Ол ерте заманда, алғашқы қауымдық қоғам ыдырай бастағанда пайда
болып, сол дәуірдегі фольклордың қасиетін бойына сіңірген. ... ... ... бір ... көне миф пен ... ал ... өзегі - қиял -
ғажайып ертегі. Соған қарамастан, ол өз бетінше дамып, ... ... жеке ... ... ұжымнан дараланып шыға бастағаны және
ол өзін жеке адам ... ... ... ... ... ... ... “әйтеуір бір адамнан” басқа, керемет күш пен қасиеттердің иесі –
алып батыр ... ... ... Ол – алып батыр ғана емес, небір сиқыр
сырларды білетін ... ... сол ... ол ... іс - ... ... қара басының қасиетіне, білегінің күшіне сүйенеді. ... - ... ... ... ... дәріптелсе, мұнда елден асқан
батыр мадақталады, оның күші мен қимылы, ерлігі ... ... ... ... ... соншалықты кең емес. Мұнда екі
сала (топ, цикл) бар. Бірі - болашақ батырдың некелік сынақтан өтуі: қыздың
немесе ... қиын - қиын ... ... ... пен ... ... өту, жаяу ... жеңіп шығу т.т. Екіншісі - әртүрлі
ғажайып мақлұқтармен және жау ... ... ... Осы екі ... ... ... ... көшеді, бірақ онда кейіпкердің бала кездегі ерлігі
жеке тақырып болып қалыптасады,
Батырлық ертегілердегі сюжеттің өрілуі осы екі ... ... ... бұл ... ... екі үлкен бөлімнен тұрады ... ... ...... ... ... ерлікпен үйлену) қиял - ғажайып
ертегілерде де бар, демек, сол жанрда қалыптасқан. Олай ... ... ... ... екінші тақырыптан бұрын шыққан.
Ал, екінші тақырып туған елдің намысын қорғау өзекті болып тұрғанда пайда
болған, яғни қаһармандық эпостың аз – ақ ... ... ... ... Сол себепті бұл тақырып екі жанрға бірдей ортақ. Батырлық жыр
барлық жанрдан басым ... ... ... аңшы – ... енді ... ... ... де өзіндік белгілерімен сипатталады. Мұнда асықпай
баяндау басым, біраз эпикалық тыныс бар. Батырдың жаумен ... ... ... Осы ... мен ... ... үйлену, жаумен
соғысу, мақлұқтармен шайқасу) батырлық ертегіні ... ... ... ... ... ... ... оның мінезіндегі ерлік
пен қайсарлық, сөз жоқ, ... ... ... ... ... бұл жанры батырлар жырының, яғни эпос жанрының аса ... ... көп ... ... ... эпоспен салыстырғанда батырлық ертегіде оқиғалардың
баяндалуы кең ... ... ... ... ... ... пафосы батырлар
жырындағыдай ұжымдық, бұқаралық сипатта болмайды. Мұнда ел тағдыры, ұжым
(тайпа, халық) өмірі ... ... ... әңгіленбейді.
Қазақ батырлық ертегілері тегі мен сюжетінің сипатына орай үлкен екі топқа
бөлінеді. Бірінші топта – көне (архаикалық) батырлық ... де, ... ... дәуірде, XVIII – XIX ғасырларда жырдан туған ертегілер.
Архаикалық батырлық ертегінің сюжеті кейіпкердің бүкіл өмірін қамтиды:
а) пролог, яғни кейіпкердің туу ... ... ... ... ... ... өту);
б) кейіпкердің үйленгеннен кейінгі өмірі (жаумен соғысы, оны ... ... ... ... сюжеті мұндай кең емес, яғни биографиялық цикл
түгел ... Бұл ... ... ...... мен ... мен ... арасындағы ұрыс, жанжал, бір ру батырының
екіншісіден кек ... ... ... сюжеті кейіпкердің ұрпағы туралы
эпилогты да ... ... ... ... ... дені – ... ... түрі. Бірақ кейбірі батыр ... ... ... олар ... қосымша оқиғалармен қаһармандық эпостың сөжетін
толықтыра түседі. Ал, енді біреулері қиял - ғажайыптан ... ... ... айналып үлгермеген шығармалар. Мұнда кейіпкер тек
құбыжықтармен ғана кездеседі, я болмасадұшпан елдің батырымен шайқасады.
Енді ... екі ... ... ... ертегілерді талдап, сипаттап
көрейік. Қазақ ... ... ... ең ... бірі ... атты ... Бұл ... сюжеті – кейікердің өмірбаяны да
тақырыбы – ерлікпен үйлену және ... кек алу. ... бұл ... ... ... Осы ... ертегінің мына белгілері толық
дәлелдейді.
Біріншіден, көне батырлық ... тән ... тууы мен ... ... ай ... емес, күн сайын өсіпті; алты күнде күліпті, алпыс ... алты ... алып ... ... - ... ертегіде.
Екіншіден, бала кезінен өте күшті асқанмерген болып, керемет ерлік
көрсетеді: ... алып ұра ... ... жыға ... ... ұстапалып, бұлғап – бұлғап лақтырып кеп жіберіпті”.
Үшіншіден, батырға лайық керемет аттың туып, өте ... ... Ол ... біледі, алдағыны болжап, өткенді біліп отырады. Желден де, құстан да
жылдам, ақылды да айлалы ат – ... ... жан ... ... ел ... ... Ол тыныш жатқан елді шауып кеткен
ханның еліне ... оның қиын ... ... ... ... ... алып ... ол кәдімгі батырға лайық ерлікпен үйленеді, яғни ертегіге тән
“қаһармандық ... ... ... ... жеті ... ... де, алып арыстанмен де, жәдігөй сиқыршы
жалмауыз кемпірмен де ... өзі ... оған бұл ... ... ... ... бұл батырлық ертегі жанрының ең басты белгілері. Бұл жанрдың тағы да
басқа қаиеттері бар. Бұл жерде тек осы ... ... ... ... кетуді мақұл көрдік. Сюжеттің схемасы мынадай:
І. Пролог.
1. Кейіпкердің ата – анасы туралы баяндалады.
2. Болашақ батырдың тууы, жылдам өсуі, алғашқы ... ... ... ... ... Басталуы.
1.Кендебайдың жетім балаға жолығуы, шапқыншылық жайлы естуі;
Кендебайдың алты аққумен тілдесіп, айқасуы.
ІІІ. Негізгі оқиға.
1.Тұтқынға ... ... ... ... Керқұлаға тіл бітіп, оның батырға берген кеңесі;
ә) Мербайды шапқан ханның еліне ... ... ... жіберіп, өзі малшы болуы;
в) Алтын құйрықты құлынды іздеп ... ... от ... ... ... ... ... құстан) тоғыз құлынды алып қашуы;
ж) Жолда жеті басты дәуді, ... ...... ... ... ... құлындарды ханға тапсыруы;
и) Хан жеті басты дәуді, арыстанды, жалмауыз – кемпірді ... ... ... ... ... Мегненбайды, адамдарды, малды босатуы;
Хан кіші қызын Кендебайға қосуы, той қылуы;
Соңы.
Кендебай еліне келіп, ұлы той істеуі;
Міне, бұл көне ... ... тән ... ... рас ара – тұра
өзгерістер болуы мүмкін: кейде бастама болмай қалады, немесе оған ... ... ... ... ... ... эпизодтармен толықтырылуы
ықтимал. Бірақ қалай болғанда да осы ... ... ... ... ... де осы ... ... сақталады.
Кейбір ертегілерде қиял - ғажайып ертегілердің компоненттері кездеседі. Бұл
заңдылықты екі ... көне ... ... ... ... ... бірі - “Ер ... Мұнда бәрі бар. Алдымен бас
кейіпкер Төстіктің өзіе алайық. Оның туып ... өзі ... (бір айда ... баладай, үш айда үш жастағы баладай, бір жылда он бестегі ... ... екі ... ... ... алып ... бала болады.
Садақ тартып үйренеді, тартқан садағын тоғыз қабат кетпеннен өткізеді”.
Төстікке жан ... ... та ... Ол - әрі ... әрі ... неше ... ... біледі, болашақты болжайды. Төстіктің шамасы
келмейтін қиын істерді Шалқұйрық атқарады.
Мазмұны мен сюжеттік ... ... ... ... “Ер
Төстік” - ең ескі ертек. Алдымен айтатын нәрсе: бұл ... түп ... ... кезінде болған ер балаларды кәмелеттік сыннан ... ... ... ... ...... беруі, оның баруы,
қашып жер астына түсіп кетуі, онда небір ... ... ... ... ... бәрі сол кездегі әдет - ғұрыптың елестері.
Бұл ертектің тағы бір белгісі – ... жер ... ... ... аралауы, оған Көлсоғар, Желаяқ, Таусоғар сияқты әр түрлі ғажайып
кейіпкерлердің келіп қосылуы, қайтар жолда өз мекендерінің ... ... ... ... қалуы. Мұның бәрі көне замандағы шамандық наным бойынша
бақсы үш әлемді шарлай алады ... ... жер ... ... ... Бұл ... В.М.Жирмунский былай жазады: ... ... ... ... о ... ... патшалығына барып қайтуы
туралы көне мифологиялық түсінік жатыр. Бұл типтес сюжеттер алтай ... тән және ... ... ескі ... ... ... [22.200б]. Ал, қазақтың көне батырлық ертегісі Сібірде тұратын
алтай, шор, хакас, тува сияқты ... ... ... ... ... ... ғана ... ертегілердің сюжеті мен мазмұнында,
кейіпкерлерінде. Осы ойымызға орай айтылған В.Жирмунскийдің мына бір ... ... Ол ... жазады: “
“Батырлық ертегідегі сөжеттер мен мотивтердің архаикалық сипаты бұл жанрдың
көне екенін, Орта Азиядағы көшпенді түркі ... ... ... халқының жеке тарихи дамуы жағдайында қазақтың батырлық ... және ... ... ... ... ... ертегідегі Қобыланды
сияқты ертегіге неген батырлардың аттарымен немесе қазақ халқының тарихи
жауларының есімдерімен ... ... ... ... [25.79-80б].
Расында да , Қазақ ... ... ... тобында рулар мен
тайпалардың , тарихи адамдардың аттары кездеседі, кейбір тарихи ... ... ... ертегілердің көпшілігі қаһармандық эпостың
әсерімен пайда болған немесе жырдың өзінен туған. Мысал үшін сондай бір ... ... ... ... батыр мен оның ұлы Орақ”.
Бұл ертектің тақырыбы - қазақ пен қалмақтардың жауласуы, ал, ... осы екі ... ... ... ... сюжеттік желісі
ұзақ, бірнеше ішкі сюжеттерден тұрады, сонымен бірге сөжет ... ... ... Сөжеттің схемасы мынадай:
І. Пролог:
Әлеукенің тоғыз баласы қалмақтармен соғыста қаза табады.
Баласыз қалған ... ... - ... ... ... бала ... оған Баба ... Шашты Әзіз әйелінің бір ұл, бір қыз табатынын ... Орақ пен ... ... оқиға.
Әлеукенің Әліби деген досы жаудан кек алуға аттанады.
Жеті жасар Орақ бірге шығады.
Ол қалмақтармен жалғыз соғысады.
Тұтқынға түседі.
Суға лақтырып ... ... ... аралда өлермен болған Ораққа Баба Түкті Шашты Әзіз Қарақұс бейнесінде
келіп, оны ... ... ... елін ... құл ... алған .Орақ Қодарды өлтіріп, елін жауыздан
құтқарады.
Қалың қолмен қалмаққа барып, кегін алады.
ІІІ. Аяқталуы.
Жауды жеңіп келген ... ... ... береді.
Міне, бұл ертектің сюжеттік желісі желісі ... ... ... алшақ емес, көне ертегі мотивтері де кездеседі, қаһармандық
эпостың да ... ... ... ... ... ... бір ... – кейіпкердің есімдері:
Көбікті - “Қобыландыдағы “ ... ... әрі ... ... - ... Көрпеш –
Баян Сұлудағы” тоқсан құлдың басшысы; Қарлығаш – Алпамыстың ... ... ... Шашты Әзіз - қаһармандық эпостағы батырлардың пірі. Ол ... ... бар. Бір ... ... , Оның шын ... - Баба ... әкесі – Керемет Әзіз. Баба Түкластың өзі меккеде ... ... ... ... ... Баба Түкті Шашты Әзіз – Ахмет Яссауидің арғы бабасы,
ислам діні Орта Азияға ... ... өмір ... кісі, Қорқыттың замандасы.
Тағы бір мәлімет бойынша, Баба ... ... Еділ – ... дейін
келген, оның Құтлу - Қия деген ұлынан Едіге туғанпікір бар.
Қазақ және ұйғыр батырлық ертегілерінде ...... жауы жіне ... бірі – ... ... ... ең көп ... жағымсыз
кейіпкер – жезтырнақ. «Жезтырнақ–әйел кейпіндегі жын (дух). Ол орманда өмір
сүреді. Жезтырнақ ... аңыз көп» ,– деп ... ... ... ... жайлы хикая көп. Қазақ ертегілерінде жезтырнақ
төмендегідей ... я ... ... ... кешке таман ас
пісіріп отырғанда, қасына шолпысын сылдырлатып әдемі келіншек келеді. Жігіт
оған тамақ ... ал әйел ... ... ұшын ... алады. Тамақ ішіп
алған соң, келіншек жайына кетеді. Енді менгенге «осы ... емес ...... ой ... де , ол ... ... ... орнына бөренені
ұйықтап жатқан адам құсатып орап қояды да, өзі теректің үстінде ұйықтайды.
Біраз ... ... соң ... әйел ... ... адам екен деп ... ... қарс айырады. Осы сәтте аңдып тұрған мерген мылтығын
басып қалады. Жігіт оның тырнақтарын кесіп алады. ... ... ... тырысып, менгенді аңдиды. Соңында мерген бұларды да өлтіреді.[29.
59б]
Басқа ертегілерде Мысалы ұйғыр халқының «Ғәмсиз ... ... ... ... ... ... ... көтерсе, көрмеген бір хайуан,
жезтырнақ екен, оның қаруы екі ... ... ... ... ... тұла бойы жалбырыған түк екен.” Дәл осы сюжет қазақ
халқының «Боран батыр» ертегісінде ... әр ... ... ... ... ... кеткен. Сонымен
қатар кейбір ертегілерде жезтырнақ жалғыз жүрмейді , тіпті жезтырнақтың елі
бар екен, олардың ... ... ... ... ... біз бұл жанрда
адамзаттан басқа да, бірақ ... ... тірі ... мақұлықтар бар
деген мифтік ұғымның сақталғанын көреміз.
Ертегіде мыстан кемпір бейнесі жағымсыз ... ... ... Бұл ... кемпір бас қаһарманның әйелін аздырушы және бас қаһарманнан құтылу
мақсатында жауыз патшаның көмекшісі ретінде көрінеді. ... ... ол ... ... соратын қан ішер ретінде де көрінеді. Мысалы, «Чинтөмүр
батур», «Ака–ука үч батур», ... ... ... ... мен ... т.б. ... алуымызға болады.
Батырлық ертегіде жағымды мифтік бейнелер де кездеседі бұл – ертегідегі ... ... ... бас ... ... шығуына көмектесіп,
оған ақыл–кеңес беріп отырған образдарды алуымызға болады. ... ... жан – ... ... ... ... қасқыр және
жылан бейнелері, самұрық құсты айтумызға ... Бұл ... бәрі ... жолдан қосылады. Бұл бейнелер бас қаһарманның көптеген
жарыстардан ... ... ... ... көмектеседі.
Батырлық ертегілердегі қаһарманның айнымас серігі мен көмекшісі – ... ... ... ... пен ... халықтарының батырлық
ертегілеріне адал көмекші ретінде атқа айрықша орын беріледі. Ұшып бара
жатқан ... ... ... ... “алты айлық жолды алты аттайтын”,
желден жүйрік жануар, тамаша тұлпар ержүрек батырға қапысыз қызмет етеді.
Қорытынды
XX ... ... ... - ... әртүрлі салаларының қарқынды
дамуы. Гуманитарлық пәндер арасындағы мұндай синтез тіл - этнос – мәдениет
феноминдерін өзара ... ... ... ... ... он ... ... жая бастаған тіл білімінің антропологиялық
парадигмаға көшу үрдісі “адам – тіл – ... ... ... зерттеулердің пәнаралық салаларының дамуын күшейтті. Олардың
құрамына этнолингвистика және әлеуметтік лингвистика, когнитивтік ... және ... ... және т.б. шектес ғылымдар кіреді.
Тіл мәдениеттің құрамдас бөлігі, оны меңгерудің ... ... ... ... ... сақтаушы. Қазіргі кездегі қоғамда жүріп
жатқан ... ... ... көз ... ... өтіп ... соншама, халық
санасында мыңдаған жылдар сақталып келген таным-түсініктер аз ... ... я ... ... Сондықтан адам санасының мифтік-
танымдық қатпарларында жатқан архетиптерді - «тарихи ... ... ... ... ... ... ... өзін-өзі
тануға бағытталған антропоцентризмге қазіргі кезде ... ... ... тіл ... де ... ... тіл әлемі арқылы тану» қағидасына
сай зерттеу тіл біліміндегі жаңа бағыт пен үлкен арнаның көзі.
Тілдегі адам факторының ... ... яғни ... ... ... ... ... қарауды қажет ететін тілдің антропологиялық
лингвистика саласы өз бастауын В.фон Гумбольдттың лингво – ... ... ... Ол бойынша, адамның өзін - өзі тануы ... етіп ... ... ... ... ... сөз. Ал, тіл - ... ... ... ... Адам ... ... барынша терең көрсететін де, адамды адам ретінде танытатын
да - тіл. Тіл - ... ... ... ... ... антропологиялық бағытта зерттеу көптеген күрделі мәселелерді алға
қойды:
1) тіл және адамның рухани белсенділігі;
тіл және ... және адам ... және ... ... және ... және ... және қоғам;
тіл және жалпы адамзаттық қүндылықтар;
тіл және коммуникация т.б.
Біздің қарастыратынымыз, яғни ... ... ... бейненің
әсері мәселесі болмақ.
«Мифтік бейне» – ертегінің ажырамас ... ... ол ... ... ... ... әртүрлі үғымдар мен олардың байланысы тәрізді
абстракциялар түрінде тілде ... де, адам ... ... ... ... соның арқасында ғаламның концептуалдық бейнесі
түзіледі.
Ғасырлар бойы қалыптасқан ертегілердегі осы ... ... ... ... адамдардың өмірлік тәжірибесінде талай рет тексеріліп, дәлелденген
белгілі бір өлшемдердің негізінде жасалған.
Өмірлік құндылықтардың ... көзі ... ... ... ... ... мұрасының туу, даму заңдылықтарымен сабақтасады. Сол
себептен қай халықтың болмасын ... даму ... ... ... ... тән. Солардың бірі адам санасының ерекше қабаты болып
табылатын, жан – жақты ... ... - ... ... ... ... ерте ... шығармашылыққа тән қиял
түрінде бейнеленуі.
Миф адамзат мәдениетінің базистік феномені, адам ... ең ерте ...... ... ... білу ... өте ерте ескі
көрінісі. Сондықтан да, ол ... ... ... ... ... ... қатысы бар. Осыған қарағанда мифология – адам мен ... ... қай - ... да ... негіздерінің бірі. Миф туралы ілімнің
философия, психология, лингвистика, әдебиеттану, археология, ... т.б. ... ... ... ... ... жатқандығы да
содан болса керек.
Тіл мен ... ... ... қарауға ерекше көңіл бөлген, өзіндік
із қалдырған орыс халқының көрнекті ... ... . Ол ... ... ... мифтік түсініктер мен ... ... , яғни ... ... ... ішкі ... ... Ғалымның пікірінше мифтік танымда сөздердегі бейне мен мағына
әлі бөлінбеген заттың ... , одан ... ғана ... ... ... айналады.
Біздің зерттеп отырған жұмысымыздың мақсаты қазақ және ... ... ... ... ... ...... ауыз әдебиеті
үлгіренің ең көнесі болып болып табылады. Ол ... ... ... ... ... ... адам баласының ажырамас досы болып келмекте.
Көптеген батыс ... қиял - ... ... ... ... ең алдымен ертегінің бейнесі емес, сюжеті қызықтырды.
Зерттеулер негізінен үш аспектіде жүргізілді:
1 аспект – таза ... Бұл ... ... ... көне ... ... - ... болған оқиғалар тарихи шындық;
3 аспект – типтік бейнелерді қарастырады: кедейдің баласы, кенже ұлы, жетім
бала, тазша т.б.
Қорыта айтсақ, ... екі ... ... ... ... Ертегілердегі мифтік бейнелер әлі де болса тереңірек зерттеле
түседі деген ... ... ... Э. ... лингвистика.- Москва, 1974
Воробьев В.В. Лингвокультурология (теория и методы). - Москва, 1997
Мәдени – ... ... ... (құраст. Т.Ғабитов, А.
Құлсариева).-Алматы, 2003
Мелетинский Е.М. Поэтика мифа.-Москва, 1976
Рукописный фонд ЦНБ АН РК. Материалы ... ... ... Н.С. ... ... поэзия.-Алма – Ата, 1967
Токарев С.А. Ранние формы ... и их ... ... Г.Н. ... ... ... ... Л.П. Материалы по археологии и этнографии ... ... ... Е.Д. ... ... о ... ... К. Первобытное мышление.-Москва,1999
Лебедева Е.П. Языки и фольклор народов сибирского Севера. М-Л., 1966
Мифы народов мира . Энциклапедия.-Москва,1980.-Т.1.
Маргулан А.Х. Мир ... Л.Н. ... ...... ...... Алматы: Ғылым,1986
Карутц р. Среди киргизов и туркменов на Мангышлаке.-СПб., 1921
Богораз В.Г. ... ... ... С.А. ... ... ... Алма – Ата, 1972
Сиқырлы бейнелер //Таң Шолпан, №5, 2001
Пропп В.Я. Морфология сказки.-Моска, 1998
Алиева М.М. Уйгурская народная сказка.-Алма -Ата, ... В.М. ... об ... и ... ... Е.М. ... ... эпоса.-Москва,1963
Астахова А.М. Народные сазки о богатырях русского эпоса.-М-Л., 1962
Радлов В.В. Образцы народной литературы тюркских племен. СП б., 1890, ... М. ... ... Қызылорда, Ташкент, 1927
Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах. Том 4.-Алма – Ата ,1985

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет
Autocad графикалық редакторы, оның ерекшеліктері мен артықшылықтары. графикалық редактордың сипаттамасы, меню типтері6 бет
Turbo Pascal тіліндегі мәліметтердің күрделі типтері50 бет
Win32 API-да деректер типтері5 бет
«Отбасылық қарым-қатынас типтері»4 бет
Алгоритмдік тілдің негізгі мінездемелері. Алфавиті, ережелері және мәліметтер типтері14 бет
Ауыз әдебиеті арқылы бала қиялын дамыту66 бет
Ағылшын тілінен қазақ тіліне аударуда аудармашылық трансформацияларының негізгі типтері80 бет
АҚШ территориалды басқару және АҚШ-ғы муниципалды менеджментті ұйымдастырудың негізгі типтері29 бет
Ақша жүйесі және оның негізгі типтері29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь