Қазақтың ұлы ғалымы, ағартушы-демократ Ш. Ш. Уәлиханов

Қазақтың ұлы ғалымы, ағартушы.демократ Ш. Ш. Уәлиханов отандық ғылым мен әдебиет тарихында үлкен орын алады.Оның қысқа да жаркын өмірі мен ғылыми қызметі қазақ халқының көпғасырғы дамуының, рухани ізденіністерінің тамаша қорытындысы, биік жалғасы болды, қоғамдық ой.сана, пікір.тұжырым биіктей өркендеуіне ыкпал ет ті.Шоқан (шын аты — Мұхаммедханафия) Шынғысұлы Уәлиханов 1835 жылдың ноябрь айында Құсмұрын бекінісінде атақты аға сұлтан Шыңғыс Уәлихановтың әулетті семьясында дүниеге келген. Арғы атасы Абылай жоңғарларға қарсы соғыста асқан ерлік көрсеткен, ел бірлігін сақтауға едәуір еңбек еткен ақылды қолбасшы, іскер дипломат, амал.айласы мол, Орта жүз ханы болған. Оның үлкен ұлы Уәли (Шоқанның туған атасы) қайтыс болғаннан кейін хан шаңырағы, хандық билік Уәлидің кіші әйелі Айғанымда қалған. «...Айғаным мен оның балалары Россияға адал ниетін сақтап қалды. Уәли канның осы жесіріне Александр I аса бір ықылас білдірді. Сөйтіп қазақ даласында оған сәулетті үй салып беруге әмір етті. Сол үйде Шоқан Уәлиханов туып еді» — деп жазды П. П. Семенов Тян.Шанский. Жасында Шоқан әжесі Айғанымның ықпалында болған.1847 жылы 12 жасар Шоқанды әкесі Омбыға әкеліп, сол кезде Сібірдегі ең таңдаулы оқу орны болып есептелген Сібір кадет корпусына оқуға орналастырады. Жабық әскери оқу орны болғанмен, онда көптеген пәндер оқытылуы, орыстың озық ойлы интеллигенттерінің өкілдері сабақ беруі, Омбының көзі ашық оқыған адамдарының семьяларымен араласуы, көп оқып білімін тереңдете түсуі Шоқанның рухани өсуіне, келешек тағдырына едәуір ықпалы болған.«Корпуста ой.өрісі, білімі жағынан Шоқан тез өсті, орыс жолдастарын басып озьш отырды. Екі.үш жылдан кейін.ақ Шоқан өз класындағылардан ғана емес, өзінен екі жас үлкендердің класындағыларды да идея жағынан басып озды» — деп жазды онымен бірге оқыған досы Г. Н. Потанин. Сібір кадет корпусында оқуқық соңғы жылддрындд.ақ Шоқан биік саналы, терең ойлы, жан.жақты білімді, дүниеге көзқарасы қалыптасқан, халқының қажет.мұқтаждарын пайымдай да, түсіне де алатын, оған барынша пайдалы қызмет етуге дайын мақсатшыл жас болып қалыптасқаны оның алғашқы ғылыми еңбектері болып есептелетін «Проф. Н. И. Березинге хат», "Профессор Н. И. Березиннің «Хан жарлықтары» кітабына рецензия», «Рашид.ед.дин» т. б. жұмыстарынан да байқалады. Жап.жас Шоқанға мұғалімдері де, құрбылары да болашақ ғалым, зерттеуші деп қарағандары, жоғары бағалағандары естеліктерде де айтылған.Шоқан Уәлиханов 1853 жылы кадет корпусын бітіріп, атты әскер корнеті атағын алып шыққан соң Сібір қазақ.орыс әскерінің 6.атты әскер полкына офицер болып тағайындалады, іс жүзінде Батыс Сібір генерал.губернаторының кеңсесінде қалдырылады. Бір жылдан кейін Батыс Сібір мен Қазақстанның солтүстік.батыс аймағының генерал.губернаторы Г. X. Гасфорттың
        
        Шоқан Уәлиханов (1835-1865)
Қазақтың ұлы ғалымы, ағартушы-демократ Ш. Ш. Уәлиханов ... ... мен ... ... ... орын ... ... да жаркын өмірі мен ғылыми қызметі қазақ халқының көпғасырғы ... ... ... ... ... биік ... ... қоғамдық ой-сана, пікір-тұжырым биіктей өркендеуіне ыкпал ет ті.Шоқан (шын аты -- ... ... ... 1835 ... ... ... ... бекінісінде атақты аға сұлтан ... ... ... ... ... келген. Арғы атасы Абылай жоңғарларға қарсы соғыста асқан ерлік көрсеткен, ел бірлігін сақтауға ... ... ... ... қолбасшы, іскер ... ... мол, Орта жүз ханы ... Оның үлкен ұлы Уәли (Шоқанның ... ... ... ... ... хан ... ... билік Уәлидің кіші әйелі Айғанымда қалған. -- деп жазды П. П. Семенов Тян-Шанский. Жасында ... ... ... ... ... жылы 12 ... ... әкесі Омбыға әкеліп, сол кезде Сібірдегі ең таңдаулы оқу орны болып есептелген Сібір кадет корпусына оқуға орналастырады. Жабық ... оқу орны ... онда ... ... ... ... озық ойлы ... өкілдері сабақ беруі, Омбының көзі ашық оқыған ... ... ... көп оқып ... ... ... Шоқанның рухани өсуіне, келешек тағдырына едәуір ықпалы болған. -- деп ... ... ... оқыған досы Г. Н. Потанин. Сібір кадет корпусында оқуқық соңғы жылддрындд-ақ Шоқан биік саналы, терең ойлы, жан-жақты білімді, дүниеге көзқарасы ... ... ... ... да, түсіне де алатын, оған барынша пайдалы қызмет етуге дайын мақсатшыл жас ... ... оның ... ... ... ... есептелетін , "Профессор Н. И. Березиннің кітабына рецензия>>, т. б. жұмыстарынан да байқалады. Жап-жас Шоқанға ... де, ... да ... ... ... деп ... ... бағалағандары естеліктерде де айтылған.Шоқан Уәлиханов 1853 жылы кадет корпусын бітіріп, атты әскер корнеті атағын алып шыққан соң ... ... ... ... ... полкына офицер болып тағайындалады, іс жүзінде Батыс Сібір генерал-губернаторының кеңсесінде қалдырылады. Бір жылдан кейін Батыс ... мен ... ... ... ... Г. X. ... ... қызметіне белгіленеді. Сонымен қатар Батыс Сібір өлкесінің Бас басқармасы оған айрықша тапсырмаларды орындайтын офицер ретінде ... Бұл ... ... ... ... ... ... тоң мойын, жүгенсіз кеткен чиновниктері мен патша өкіметінің отаршылдық саясаты туғызған әділетсіздіктерді көреді, оларға қарсы батыл пікірлер де ... ... ... ... ... ... Ол бұл қызметтерден Омбыдан кетуді, туған халқына пайдасы тиетін істерге араласуды армандайтыны туралы сол кезде танысып, ... орыс ... Ф. М. ... досы К. К. ... ... ... ... Шоқанның : қоғамдық және әдебиет саласындағы белсенді қызметі осы жылдардан басталады.1854 -- 1857 жылдары Yenлы жүз ... мен ... ... ... ... ... ықпалынан шығарып, Россияға бейбіт Ш. Ш. Уәлиханов оны жан-жақты зерттеуі, географиялық сипаты, ... ... ... мен ... ерешеліктері туралы мағлұмат-деректерді әлемге, ғылымға ашып беруге тиіс ... ... бұл ... ... ... мен ... ... жалған атпен Әлімбай болып керуен басының туысы ретінде аттанады, Тянь-Шань биіктерінін, бірі Сырт деп аталатын хауіпті әрі адам қадам ... биік ... ... ... ... тоңып, қарлы жаңбырда тайғанақтаған ат-туйелері де біраз ... ... алыс ауыл ... ... де ... ... ... өткеріп, керуен 1858 жылдың 27 сентябрінде Қытай шекарасынан өткен.Қашғарияда Шоқан 1858 жылдың 1 октябрінен 1859 жылдың март айының ортасына ... ... ... бұл ... -- Қашғар қаласы мен Алты шаһар елін терең зерттейді. Ол кезде алты шаһар деп солтүстіктен Тянь-Шань, оңтүстіктен ... тауы ... ... ... ... Учтурфан, Янысар, Жаркент, Хотан қалаларын айтады екен. Қоқан ханының Қашғардағы сауда консулы, әрі саяси резиденті, егде ... ... ... ... ... ... ... сапар нәтижелерінің өнімді де пайдалы болуына едәуір жәрдемдескен.Ш. Уәлиханов Қашғарияның экономикалық -саяси құрылысын, тарихын, этнографиясын рухани ... ... бұл ... ... мен сол ... қалпын жақсы білетін адамдармен, ғалымдарымен, ақындарымен де кездесіп, ... ... ... ... бірсыпырасын қолға түсіріп алған, нумизматикалық және тау жыныстарының коллекциясын, ... ... ... ... ... тауы мен ... ... аңғарынан шығатын нефрит асыл тасының текшелері болған. Зерттеуге қажет деп саналған ... ... да ... ... ... елді жан-жақты сипаттайтын, әскери, саяси, экономикалық, сауда-саттық жағынан үкіметке де ғылымға да пайдалы бай материал мен ... ... ... ... мен ... көп көріп Шоқан керуені 1859 жылдың апрелінде елге оралған.Қауіп-қатері мен ... мол ... ... ... Шоқан Петербургке үсті-үстіне шақыртып жатса да, Омбыда экспедиция материалдарын жүйелеп, қорыту ісімен біраз айналысады да, Петербургке келеді. Ш. Уәлихановтың Петербургке келу кезі ... ... жүр, 1860 ... ... енді бір мәлімет бойынша 1859 жылдың аяғында. Ол 1860 жыл бойы ... ... ... ... ... -- Ш. Ш. ... ... еңбегі Шығыс Түркістан халықтарының тарихына, географиясына, әлеуметтік құрылысына арналып жазылған ғылымның биік ... ... ... ... ... ... орыс ... мен саяси қайраткерлері оны шығыстың тарихы мен географиясы туралы Европа ғылымын толықтырған шын мәнісіндегі географиялық ... ал ... ... ... ... деп таныды.Қашғария сапарының ғылыми нәтижелері туралы Ш. Ш. Уәлиханов Орыс География қоғамында мәлімдеме ... ... оның ... Германияда неміс тілінде басып шығарды. 1865 жылы Лондонда ағылшын тілінде жарияланды. Бұл Ш. Ш. ... ... ... ... ... ... ... еді.Қашғария экспедициясының қорытындылары нәтижелері ресми үкімет тарапынан да ... ... Оған ... 1860 ... 8 ... Үкімет указы бойынша -- делінген. Шоқанның ұсынысы бойынша, осы экспедицияның жұмысына ... бар 22 адам қоса ... оның ... керуен басы Мұсабай, Семей көпесі Бұқаш, К. К. Гутковский т. б. бар.1860 жылы астанада болғанда, Бас ... ... ... ... ... ... ... министрлігінің Азия департаментінде, Орыс География қоғамында қызметте ... ... ... ... ... ... тобымен кездескен. Олардың ішінде Ішкі істер министрі граф Д. Н. ... пен ... ... граф А. П. ... ... ... қайраткер, Ф. Р. Остен-Сакен, В. В. Григорьев, И. И. Захаров, В. В. Вельяминов-Зернов, М. А. ... А. Н. ... А. Н. ... В. ... тағы ... бар. ... біразымен Ш. III. Уәлиханов сыйлас дос болған бұрынғы достары Ф. М. ... Г. Н. ... ... Ш. ... ... ... өнімді ғылыми жұмыс жүргізеді. Бас штабтың әскери-ғылыми комитетінің ... ... ол Орта және ... Азия мен Қазақстанның карталарын жасайды. Оның редакциясымен , "Құлжа қаласының жобасы>>, , > журналдарында және Орыс ... ... ... Ш. Уәлихановтың көп салалы, әр қырлы бай мұрасы оның дүниетанымы, қоғамдық, философиялық, ағартушылық, демократтық ... биік ... ... ... Ол ... көзқарас, тұжырым-түйіндер жасау биігіне көтеріле алмағанымен, көптеген қоғамдық құбылыс-көріністерді озық ... ... ... ... ... ... дүниежүзілік ғылымға елеулі үлес қосқан Ш. Уәлихановтың әр салалы, терең ... ... ... асыл ... мен ... бейнесі тарихтың әр кезеңінде жоғары бағаланды. Ол туралы замандастары жан тебірентерлік жылы лебіздер қалдырды. Шығысты зерттеуші әйгілі ғалым Е. И. ... ... , , деп ... -- ... Г. Н. Потанин. -- деп жазды аты әйгілі шығыстанушы ғалым Н. И. Веселовский. Оның редакциясымен Ш. Ш. ... ... ... ... 1904 жылы ... ... еді. ... көрген, оны жақсы білген ғалымдардың жылы лебіздері оның еңбегін ғылым әлемі әділ де ... ... ... қала бермек.Ш. Ш. Уәлихановтың жарқын есімі Көкшетау облысындағы бір ауданға, бір совхозға Талдықорған облысында колхоз бен совхозға, ... ... ... ... ... ... археология және этнография институтына берілді. 1958 жылы Ш. Ш. ... ... ... ... ... ... мәрмәр тас қабырғасына өріліп жымдасқан биік обелиск орнатылды, архитектуралық комппексі салында. Ш. Ш. ... -- ... ... ... ... асқан ғалым, қазақ халқының мақтанышы.
№6 Хромтау гимназиясы
Орындаған: Адаева Мерует
Тексерген: ... ... ... ... жыл

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Уәлиханов шоқан шыңғысұлы3 бет
Шоқан (Мұхаммед-Ханафия) Уәлиханұлы11 бет
1917-1920 жылдардағы қазақ жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдары32 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
XIX ғасыр қазақ ағартушыларының дүниеге көзқарасы15 бет
XVII – XVIII ғасырлардағы демократиялық педагогиканың дамуы6 бет
XVIII ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы Сыр өңірі ишандары мен пірлері және олардың ағартушылық қызметі71 бет
«Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңыздылығы47 бет
«Серке» газеті – қазақ қоғамындағы алғаш демократия жаршысы48 бет
Абай мен Ыбырайдың ағартушылық ойлары мен оқу-білім мәселесі жөніндегі көзқарастары7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь