Кеңес дәуірі әдебиетіндегі әңгіме жанры

Мазмұны
1. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.8

2. Негізгі бөлім

І тарау
ХХ ғасыр басында қазақ әдебиетіндегі әңгіме жанрының дамуы мен қалыптасуы ... 9.21

ІІ тарау Кеңес дәуірі әдебиетіндегі әңгіме жанры ... ... ... ... ... ... ... ... 22.34

ІІІ тарау Қазіргі қазақ әңгімелерінің жанрлық ерекшеліктері ... ... ... ... 35.42

3. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .43.44
4. Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..45.46
        
        Мазмұны
1. ... ... ... ... ғасыр басында қазақ әдебиетіндегі әңгіме жанрының дамуы
мен ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері ................35-42
3. ... ... ... ... ... жанр ... ... зерттелініп
келеді. Әдеби жанр (французша genre – тек, түр) термин ретінде шартты түрде
екі ... ... 1) ... ...... ... ... 2)
әдеби шығарманың түрлері – әңгіме, роман, баллада, поэма, комедия, трагедия
т.б.
Әдебиеттанушы Г.Н.Поспелов жанр мәселесі ... ... ... в ... ... в двух разных смыслах. Жанрами нередко называют
то что издавно было принято называть ... ...... лирику,
драму. Но это нарушает давно сложившуюся традицию называть словом „жанр”
не роды литературы, а те ... ... ее ... ... ... в
пределах различных ее родов такие как ... ... ... рассказ,
новелла, ода, очерк, трагедия” [1;230], – дейді.
Байқап отырғанымыздай, жанр ... ... ... ... ... теориясы жайлы жазылған кітаптардың көбінде әдебиеттің тегі – жанр,
әдеби шығарма – жанрлық түр деп танылып жүр. ... ... – жанр ... оның ... орта және кең ... үш түрі ... де, ... эпикалық түрге – очерк, әңгімені т.б. жатқызамыз.
„Литературные жанры обладают ... ... ... ... меру ... На ... ... этапах на первой план
выдвигались и осознавались как доминирующие именно ... ... ... ... становились и стиховые размеры и
строфическая ... и ... на те или иные ... ... ... ... [2;372] – ... В.Е.Хализовтың пікірінше әрбір
жанрлық туындының жанр ... ... ... ... туындының жанрлық табиғаты әр алуан: көлемді эпикалық
шығармада өмірдің ... ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынастарынан туған қат-қабат оқиғалар арқылы ашылса,
біздің бітіру жұмысымыздың нысаны „...шағын көлемді эпикалық жанр ... ... бір ... ... ... эпизод мөлшерінде, адам тағдыры ... ... ... ... көлемінде ғана көрсетіледі. Оқиғаға қатысатын
қаһармандар санаулы, олардың басынан өтетін құбылыстардың бәрі емес, ... ғана ... ... ... ... көлемі де шағын,
ықшам. Адам мінезі мұнда көбіне қалыптасқан, дайын қалпында көрінеді.
Кейіпкер ... көп ... ... ...... ... де тыс. Авторлық материал – ... ... ... ... ... ... сюжеттік арқауы ұзақ желілі, арналы даму үстінде
емес, қысқа қайырылған келте суреттер ... ... ... – жинақы, үйірімді, ширақ келеді,” [3;290]– дейді белгілі әдебиеттанушы
ғалым З.Қабдолов.
Шағын ... ... түр ... ... ... тоқталып
өтейік. Қазақтан шыққан тұңғыш әдебиеттанушы-ғалым А.Байтұрсынұлы ... ... ... мәні мен ... өте ... ... әдебиет табиғатын
жан-жақты ашып, талдап түсіндірген „Әдебиет танытқыш” атты еңбегінде ... ... ... айта ... оны: 1) ... яки ... 2)
толғау тобына қарайтын сөздер, 3) айтыс-тартыс тобына қарайтын сөздер ... ... ... ... ... әуезе немесе әңгімеге ... бере ... ... кіретін сөздер толып жатыр. Оның бәрін түгендеудің қажеті
жоқ. Басты-басты түрлерін ... ... ... ... ... жыр 2. Тарихи жыр. 3. Әуезе жыр. 4. Ұлы әңгіме (роман). ... сөз. 6. Аңыз өлең ... ... 7. ... сөз. 8. Мысал.
9. Ұсақ әңгімелер” [4,32], – дейді.
А.Байтұрсынұлы ұлы әңгіме, яғни ... ... ... ... ... ... әңгіменің өресі қысқа, өрісі тарлау түрі „Ұзақ әңгіме”, ал ... түрі ... ... деп ... – деп ... ... Одан әрі:
„Ұлы әңгіме, ұзақ әңгіме, ұсақ әңгіме ... ... ... Мазмұндау жүйесі бәр-бәрінде де бір, айтылу аудандарында ... ... ... сөзі ... ... ... ... жайыла бастайды, ұзақ әңгіме
жақыннан айдаған аттарша жайыла бастайды, ұсақ әңгіме мүше ... ... ... ... бастайды”, – деп „әуезе түрлерін” одан әрі қарай
жіктеп, жүйелеп ... ... ... ... ... деп отырғаны –
роман, „ұзақ әңгіме” деп отырғаны – ... ... ... ... ... ... ... не?” деген сауалға А.Байтұрсынұлына
дейінгі әлем ойшыл-оқымыстылары да, одан ... ... ... ... ... іздеп келеді. Осы сала бойынша жарық көрген еңбектерді екі
түрлі жүйе бойынша топтастыруға болады. ... ... ... ... ... ... ... „мінездеме” беруге арналған
теориялық тұрғыдағы зерттеулер, ой-пікірлер, мақалалар; екіншіден, мерзімді
баспасөз ... ... ... ... ... ... қаламынан туған ... ... ... ... ... ... ... еңбектер.
Сомерсет Моэмнің пікірінше, „Әңгіме, – ұзын-қысқалығына қарай ... бір ... ... оқып ... ... әбден аршылып алынған бір-
ақ нәрсе, бір ғана оқиға немесе бірігіп кеткен бірнеше оқиғалар тізбегі
туралы ... ... ... ... еш ... қосуға да, алуға да
болмайтын етіп жазу керек”. Бұл жерде әңгіме жазудың екі түрлі ... оның ... ... ... ал, ... шебер жазылуы
қажеттілігі басты назарға алынып отыр.
Академик З.Қабдолов бұл жанрдың сипатын былай ашып көрсетеді:
„Әңгіме – қиын ... ... ... ... Ол – ... барынша
жинақы болуды талап етеді. Содан соң оқырманды ... ... ... ... ... ... өмір ... өзі соншалық тартымды, сюжет ... ... ... ... ене ... бетте-ақ оқырманның көз алдына
іші-сыртын, мінез-құлқын, іс-әрекетін ... ... ... адам келе
бастауы керек. Ол адам өзіне тән ең бір елеулі өзгешелігімен ... ... ... Адам тұл ... оның өзін ... ... ... көзге
түсуі, сол арқылы белгілі бір әлеуметтік топ, ... орта ... ... адам – ... ... ... тұлға болуы қажет. Осының бәрі жазушыдан
өмірді терең білумен қатар, ... сөз ... жіті ... ... тілдегі тамаша суреттілікті, бір сөзбен айтқанда,
қалам ... ... ... ... ... ... ... соған қоса
кемел идеяға апарар терең білім мен мәдениетті талап етеді. Мұның бәрі –
күрделі, қиын ... ... ... ... ... қауым әңгіме жазуды
шеберлік шыңдау деп ұғады.
Әңгіме – әдемі дүние: жауынгер, ... өмір ... ... ... ... тез ... өткір, икемді, сүйкімді жанр. Ұзақ поэманың
қасындағы қысқа лирика секілді, көп ... ... ... бір актілі
пьеса тәрізді, әңгіме де романнан тез жазылып, ... ... ... ... ... дала ... қарауға, жайлауда жатып ... ... ... алып ... ... Әдебиет сүйетін адамға әр жерде-ақ
сыршыл серік, сырмінез дос боп кетеді; оның ойын тербеп, ... ... ... қосады. Бұл – әңгіменің эстетикалық күші” [3;297].
Академик З.Ахметовтың пікірінше: „Әңгіме – ... ... ... қара ... ... ... көлемді шығарма. Әңгіменің жанрлық
ерекшеліктері алдымен оқиғаны ... ... ... ... ... ... арқылы айқындалады. Әңгімеде әдетте бас-аяғы
жинақы, тиянақты бір ... ... ... ... ... ... адам – оның ... мен тағдыры көрінуі тиіс. Аса маңызды деген оқиға
суреттелуі керек. Сөйтіп әңгіме көлемі шағын шығарма болғанымен, ... ... ... ... екеніне сөз жоқ. Оған қатысатын кейіпкерлер де
көп болмайды. Сюжет ... бір ... ... ... ... мен ... ... Мұнда бір айтылған жайларға қайта оралуға, тәптіштеп
баяндауға, ұсақ-сонар суреттеме ... ... орын жоқ. Бір ... тартыс-
қақтығысты бейнелеумен кейіпкерлердің мінез-тұлғасы толық, айқын көрініс
тауып, ... ой ... ... ... Әңгіме жанры аз сурет арқылы көп
жайды аңғарта білетін айрықша көркемдік шеберлікті талап етеді” [5;89].
Сыншы-әдебиетші ... ... жанр ... шарты – өмірдің бір
кешін, көңілдің бір сәттік сезімін, т.б. бейнелеу деп ... ... ... ... тән өзгеше сипатын және әңгіме ... ... ... ... мен ... ... өресі мен өрісін
саралап отыру мақсатында кезінде „Қазақ әдебиеті” газетінің ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылып, оған
жазушылар Ә.Тарази, Т.Нұрмағанбетов, Т.Әлімқұлов, сыншылар Т.Қожакеев,
Т.Жұртбаев және т.б. белсене ат салысты ... ... үн ... онда ... ... ... ... талдау арқылы „Қазіргі әңгіме хақында” атты мақала жазған сыншы
Б.Сарбалаев қазақ әңгімесіне жетіспей жатқан кемшін ... ... ... атап ... бұл ... ... кемшілік – көптеген
қаламгердің әңгімешілік ... ... ... ... көсіліп
жатқанымен, көбіктік танытуы, жақсылығы аздығы, қайталаудан аса алмауы, ... ... ... кем ... ... келуі; жауапкершілік жетіспеуі,
салдыр-салақтық салдарынан жіберілген кемшіліктерді саралап қарағанда: а)
оқиға, ой, ... ... ә) ... табиғаты мен іс-әрекеті
арасындағы қайшылық, қисынсыздықтар; б) тілдік мін-мүліктер.
Сондай-ақ, әңгіме жанры мен оның ... ... ... қазақ
әдебиет зерттеушілері көптеген өзекті мақалалар мен монографиялық зерттеу
еңбектер жазып, жариялады.
Атап ... жеке ... ... мен ... З.Қабдоловтың жазушылық шеберханасы мәселелерін талдауға арналған
„Қазіргі қазақ әңгімесі” (1961) атты филология ғылымдарының ... ... алу үшін ... диссертациясын [8], Б.Наурызбаевтың
„Бейімбет Майлиннің эпикалық жанрдың шағын ... (1963) атты ... ... мен ... ... ... (1974) ... диссертациясын [9], Б.Байтанаевтің ... мен ... ... ... ... (1974), С.Шарабасовтың
қазіргі қазақ әңгімелеріндегі характер мәселесін талдауға ... ... [10], ... ... ... жылдардағы
повестері мен әңгімелерінің поэтикасы туралы (1987) ... [11], ... ... әңгімелері мен повестері ... ... ... ... (1993) ... ... [12],
Ш.Уәлихановтың С.Мұратбеков шығармашылығы негізінде жазылған „Қазіргі қазақ
прозасы шағын түрлерінің поэтикасы” (1997) атты кандидаттық ... ... ... ... ... ... атты (1998) ... диссертациясын [14], Г.Балтабаеваның
„Қазіргі қазақ әңгімесі (1980-1990-шы жылдар)” атты (1999) ... [15] ... ... әңгіме жанры жайында сөз етілген еңбектер қатарында М.Қаратаевтың
[16], Н.Ғабдуллин [17], З.Қабдоловтың [18], ... ... [20], ... [22] және тағы ... ғалым-
зерттеушілердің зерттеу еңбектерін атап өтер едік.
Жоғарыда аталған еңбектердің барлығында әңгіме ... ... ... ... Бітіру жұмысымызда қазақ әдебиетінде әңгіме жанрының
тууы, дамуы мен ... ... ... ХХ ... ... бастап,
кеңес дәуірі тұсындағы қазақ әдебиетіндегі әңгіме жанрынан бастап 1991
жылы ... ... ... ... ... ... даму
жолдарындағы жанрлық ерекшеліктерін жан-жақты талдауды ... ... Жанр ... үстіндегі ұғым. Әрбір тарихи дәуір әр түрлі жанрдың түп негізін сақтай
тұра, оның ... өз ... ... Мұндай ерекшеліктер әр
әдебиеттің ұлттық ... ... ... ... әр ... орта мен әдеби процестегі ... ... алар ... ... ... ... Б.Майлин мен замандасымыз Д.Амантай
әңгімелерінен жанрлық ұқсастықтар көре тұра, жер мен ... ... ... ... толы ХХ ... ... ... жанры
бүгінде жаңа ғасыр белесінде талай ... ... ... ... ... ... жанрлық ерекшеліктері жан-жақты зерттеуді қажет
ететін өзекті тақырып. Зерттеу барысында бітіру жұмысымызда ... ... ... ... ... ... қазақ әңгімелері туралы зерттеу, сын
еңбектерін негізге ала отырып, назардан тыс қалған мәселелерді қарастыру;
– қазақ әңгімесінің өсу, өркендеу ... баға ... ... ... ... ... мен ... ізденіс
сипаттарына талдау жасау;
– қаламгерлердің әңгімелерінің әдеби процестен алатын ... ... ... мен ... ... ... ... жылдар еліміздің тарихында ерекше орын алады. Елде ұлы
өзгерістер жасалатынын, әміршіл-әкімшіл жүйе күйрейтінін, ... ... оның ... ... ... ... ... болжап білмесе
де, әйтеуір өзгерістердің болатыны сезілетін. Бұл ең ... ... ... құбылнамасы – әдебиет айналасынан байқалады. Әсіресе, елгезек
не жаңалықты барлағыш, ... ... ... ... ... ... нұсқалары сезіледі. Кері кеткен ... ... ... бара жатқан белгілерінен, солардың әдебиеттен ащы шындық
ретінде бейнеленуінен көрінді.
Қазіргі егемендік ... біз ... ... нық,
сенімдірек басу үшін, алдымен өткен жолымызды біліп ... ... ... ... ... ... әңгімелер молынан береді. Бұл тақырыпты
зерттеудің зәрулігі міне, ... ... әр ... ... ... хас ... Б.Майлин,
М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов әңгімелерін талдаймыз. 1980-90-шы жылдардағы қазақ
әңгімесінің есеюі мен дамуын, ... ... тану ... ... аралығындағы қазақ әңгімесінің деңгей, дәрежесін белгілейтін О.Бөкей,
Д.Исабеков, М.Ысқақбаев, С.Мұратбеков туындылары зерттелді. Қазіргі қазақ
әдебиетіндегі жас ... ... ... ... ... әңгімелері алдыңғы толқын жазушыларының әңгімелерімен
салыстыра қарастырылады.
Қорыта айтқанда, әдебиет ... ... ... – бес ... роман емес, көлемі бес-ақ бет болуы мүмкін. Сергей Антонов, мәселен,
бұл жанрдың үздік ...... ... ... деп ... Қалай
болғанда да, әйтеуір, әңгіме оқу үшін бір жеті керек ... ... ... ... ... ... ... қысқа мерзімде оқырманға қыруар эстетикалық ләззат беру
тек ... ... ғана ... келеді: бес-он бет қана кішкене шығарма
көлемінде үлкен өмірдің бір бөлігін жарқ ... ... ... ... ... ... ... жетелеп әкеп, жақсысына сүйсінтіп,
жаманынан түңілтіп отыру – ірі шеберлік.
І тарау
ХХ ғасыр басындағы ... ... ... ... мен ... ... ... дерлік шығармашылық жолын әңгіме
жанрынан бастайды. ХХ ... ... ... ... дені ... ... ... кейіпкерлер де сол әңгімелерден ... ... ... З.Қабдолов әңгіменің хас шеберлері ретінде
Б.Майлин, М.Әуезов, Ғ.Мүсіреповтерді ... олар ... ... ... ... – қиын ... Алдымен, көлемі шағын. Ол жазушыдан барынша жинақы
болуды талап етеді. Оқушыны бірден үйіріп әкету үшін, сол ... ... ... өзі ... ... сюжет желісі қызғылықты болуға тиіс.
Мұның бәрі күрделі, қиын жұмыс екені рас. Бірақ ... ... ... бола ала ма? Әр жазушы өз ісінің шеберлігіне ... Ал ... ... ... Ірі ... бәрі қаламын осы „мектепте” ... Әлем ... ... алып ... ... ... – бәрі де ... бұрын әңгіме жазған адамдар. Олардағы зор
шеберліктің бір ұшы осында жатса керек.
ХХ ғасыр ... ... ... әңгіме жанрының шеберлері
М.Майлиннің, М.Әуезовтің, Ғ.Мүсіреповтің бірнеше әңгімелерін, ... „Өй, өзі де Шұға десе – Шұға ... ... ... аяқтайды. Әңгімені бір сағат оқыдық па, жоқ
па, тез бітті. Амал жоқ, ... ... ... ... ... ... ... әсерлерден айығар емессіз. Жаңа ғана өзіңіз кезіп өткен ... ... ... шындық құбылыстар көз алдыңызға ... ... ... ... күн, айлы түн, ... алты ... ән, күлкі, мінездер,
іс-әрекеттер, тағдырлар тартысы...
Шұға!.. Ақыр аяғында, ... сұлу Шұға ... ... Есіл ... елжіреп, баяу лүпілдейді. Көңілде құйын ұйтқып жүр: арман
бар, өкініш пе, әйтеуір бір мұң, бір ... Осы ... өзі бір ... ... ... осы халден арылғыңыз келмейді. Көзіңізді жұмып, тағы да
ұзақ ойға шомылыңыз. Не ... ... ... Бас-аяғы бір-ақ баспа табақ шағын
әңгімеге қаншалық мол тіршілік, зор шындық сиып кеткен. ... ... ... ... ... ... сыр, ... шарпыған сезім қандай
ғажап!.. Қас пен көздің арасында қандай кісілермен танысып, ... ... ... ... ... дос боп кетіппіз. Әбдірахман
арманда ... ... ... ... Шұға да зарлап өтті:
Жолыңа құрбан қып ем жан мен тәнді,
Дариға, айтылған серт болмай қалды.
Қайран ару! „Шұға десе – Шұға, өй, ... өзі де ... ... ... көзі қап-қара... Өзі үріп ауызға салғандай еді. Ажары
қандай болса, ақылы да ... ... ... не екенін білген ... ... сөз, ... ... ... бір ... паң ... шіркін!..”
Біз Шұғаны алғаш рет Есімбектің бір отауынан көріп, ... көз ... ... ... адамзатта да ондай сұлу болады екен-ау!.. Аққудың
көгілдіріндей, осы ... ... ... ... ақ ... ... түрлі ілгектермен безеп тастаған қызыл пүліш камзол, басында үкі
таққан түлкі бөрік; өзі сұлу ... ... ... ... ... мен мінезі осындай Шұғаның лебізі қандай әдемі! ... ... ... үш-ақ рет тіл қатып, сараң сөйлейді. Әбдірахманды көрген бетте
іште тулай қалған бір оқыс толқынын жасыра ... ... ... бара ... ... екен ... – десе, сол Әбдірахманды болысқа еріксіз әкетіп
бара жатқанда жолдан кездесіп: ... ... ... – деп ... ... ... „Өлем деп арман қылмаймын, – дейді Шұға ақырғы ...... ... бар – ... ... Әбдірахман бір ауыз
сөз айта алмады. Бір көріп сөйлесіп, ... ... ... деп ... бетін
тигізсе, бір арманым бітіп, дүниеден армансыз өтер ... Әй, ол жоқ, ... ... аз ғана лебіз Шұғаның сөз мәнерін, сөйлеу ерекшелігін әрі
айқын, әрі дәл танытады. Оқушыда ... ... мына ... Шұға ... дер ... ... бағдар анық түйіліп отырады. Әңгімеші жігіттің
авторлық баяндаумен ... ... сол ... қазақ аулына тән салт,
сана, ауыл ... тән ... ... ... ... ой, ... ... сырлары, ең арғысы табиғат көріністеріне дейін Шұғаны мегзеп, ... ... ... ... ... ... ... оқушының
Шұғаға деген ілтипаты арта келе оны соншалық ұнатады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... де кірбің, мұң басады,
оқушы көкейінде де ... ... ... Не істеу керек? Жоқ істер амал
жоқ. Әбдірахман да қайтсін, оның қолынан келер не бар?
Жүзі құбыла, сөзі ... ... Шұға үшін ... ... ... ... басын тауға да ұрады, тасқа да соқты, ешбір айла таппай, ... ... ... Бұл ... оқушы көңіліндегі кірбіңді көбейте түседі.
Шұға – Шұға ғой! Әбдірахманды да өз алдына қоя ... ... ... де ... жанрының талаптарына сай нақты, ерекше
сомдалған. Тіпті сұлу Зәйкүлді қараңызшы. Қандай әсем ... ... ... бар ... үнсіз куәсі. Осы кісімен де оқушы жақсы ұғыспай
ма? Ал Күлзипа бейшара ше? Мұның тағдыры да бірер толқытпай қалмайды.
Қилы-қилы ... ... ... ... ... бір өзін
алсақ, неткен сән-салтанат, ақыл-парасат, ажар-көрік. ... өзі де ... боп неге ... ... от ... қалқам, көріп.
Неткен сырлы, нұрлы тұлға. Расында да „Шұға десе – Шұға ... ... ... ғана ... дейсіз бе? Әлде Шұғаның
жаназасына ... ... ғана ... ұруы ма? ... екеуі де. Сонымен
бірге, сол екеуінен де ... бұл – ... ... ... ... астасқан. Енді бұған оқушы тұжырымы қосылады. Өйткені оқырман бұл
әңгімедегі әрбір мотивке, детальға ... ... нық ... ... ... тебірене отыра, қыздың тағдырын түсінеді, ұғады. Сондықтан
да оқырман әлгідегідей бағаға, қорытындыға келеді:
– Өй өзі де Шұға десе – Шұға ... ... ... ... ... ... ... осындай
тамаша туындылар болған. Аса шебер жазылған әңгімесі ... ... бір ... ... ... ... ... жайып, ескілік
құрбаны болған қазақ қызының бедерлі бейнесін жасады. Міне, Ы.Алтынсариннен
басталатын әңгіме жанрын Б.Майлин осылай жетілдіріп, қазақ прозасының ... ... ... ... пен ... ... ... ұштастырды.
Мұхтар Әуезов таланты әлемге танымал эпопеясына дейінгі шығармашылық
жолында әңгіме жанрында шыңдалды. М.Әуезовтің әңгімелер шоғырындағы ... ... ... ... „Қорғансыздың күні” әңгімесі 1921 жылы
жазылған. Бұл ... ... ... ең ... жиырманың аз-ақ үстіндегі
жас жазушының шеберлігі қайран қалдырады. Оның сол кездің өзінде ... ... ... ... ... ... мен мәдениеті танылады.
„Қорғансыздың күні” оқырманның көз алдына қазақ аулындағы кедейлер
өмірінің бір ... ... ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігіндегі жан түршігерлік азап пен ауырпалықты аса
шыншылдықпен әсерлі жеткізеді.
Әңгіме аса ... ... ... басталады: „С. Қаласының
оңтүстігін жайлаған елдің қалаға қатынасатын қара жолының ... ... тау бар. ... көңілсіз ұзақ жолында қажып келе жатқан керуенге
Арқалық алыстан көрініп дәмелендіріп тұрады. Жолдың аузында ... ... он ... ... ... ... ... енсіз кереге сықылды
жалғыз жал. Не бауыр, не сыртында ықтасын жер жоқ. ... ... ... соң, қыс ... жел терісінен соқса да, оңынан соқса да ... ... ... екі ... қар ... жұмыртқадай қылып тегістеп
тастайды” [22,25].
Алыстан қарағанда бұдыры жоқ жалаңаш, көруге аса ... ... түрі ... ... бір ... оқыс, оқшау сезімге салып, сүреңсіз
табиғаттың әлдеқандай бір беймәлім сырынан секем алғызады. Құлазыған ... ... тау, ... қыс, ... ... бәрі бұл ... осы көріністері арқылы әлдебір жұпыны, жоқ-жітік халдің
хабаршысындай адамға ауыр ой ... ... бұл ... тек қана табиғат
көрінісі емес, сол кездегі заман сипаты, адам ... ... ... осы бір ... ... ... ... Күшікбай батыр
жайлы аңыз әңгімеленеді. Бұл да бір тартымды оқиға, әңгіменің ... ... ... ... эпизод. Жазушы ар-намысты өмірден де жоғары
қоятын батыр Күшікбайдың ... ... ... дәл осы ... ... ... ... болатын оқиғаға байланыстырады. Күшікбай батырдың ұрпағы,
батырдың қанынан тараған қорғансыз Ғазиза да рухы ... ... қыз. ... ... ... екі ... қасиетін анық тануға болады; біріншіден
шындықты бейнелеудегі шыншылдық, екіншіден, ортаны ... ... Осы екі ... ... нақтылық, нұсқалылық және заттық сипат
береді. Мысалға қараңыз: „Күшікбайдың кім екендігін, басынан қандай дәурен
кешкендігін әрі-бері өтіп ... ... көбі ... еді. ... ... ... дәурені өтіп, кедейлік басқан, көңілсіз
салқын өмірге түскен кәрілер болатын”. Әсіресе, соңғы сөйлемнен ... ... ... әсер етсе, енді мына үзіндіні оқып көріңізші:
„Ақсақал мал қоралап болып жайланып, ... ... ... ... аузында
кейде жылтылдап, кейде лапылдап жанып жатқан отты көріп, ... ... ... иісі ... келіп отырғанда серпіліп әңгіме бастайтын”. ... ... ... ... де, ... да аса айқын
ұлттық бояу бар. Бұл ерекшеліктер шығармадағы шындықты жақсы типтендіріп,
характерді аса шебер даралап ... ... ... ... ... ... ... басталып, өріле
береді: ғинуар айының батар күні дүниені қызыл сәулесіне бөлеп, тағы да
оқушы көз алдына ... ... ... ... ... тұрған ұзынша жұқалаң
бұлттардың түсі қалың өртке қызған темірдей қып-қызыл” болса, одан алысырақ
тұрғандары „асыл ... буын ... Бұл бұл ма, ... қызыл
сәулесі даланы да, тауды да өз өңіне кіргізген”, тіпті ... ... ұсақ қар да күн ... қызғылттанып көрінеді”. Бұлардың бәрі –
пейзаж. Ал, ...... ... ... ... ... қазақ прозасында аспан, жер, ай, күн ... ... әр ... ... ... жалаңдау және жалпылау жататын еді. Ал мұнда
олай ... ... ... және ... мол. Жазушы аспанды аспан, жерді
жер қалпында түгел, тұтас алып, әдеттегі машықпен әйтеуір суреттей ... ... Бұл ... ... ... күннің қызыл сәулесін әдейі алып,
күллі дүнені осы нұрға арнайы малып отыр. ... ... ... ... ... ... күн, алау өрт ... қанаттай қысқы бұлт, борай
ұшқан қызыл қиыршық қар – бәрі жиылып келіп ... тағы да бір ... сыр ... ... ... көрінген бейшара жетімдердің
жіңішкеріп, жұқарып барып үзілер соңғы үміт көріністері тәрізді... Бұл ... ... ... ... ... ... пейзаж оқушы көз алдына осылай
жайылып, ... ... ... әсер етсе ... міне, „Күшікбайдан асатын қара жолдың үстінде Арқалықты бетіне
алып, қала ... бір пар атты ... ... ... сары ... ... жеңіл жүгі бар, жақсы киінген екі ... Екі ... ... ... ... божы ... сайын „ығыса жөнеліп сары желіп”
келе жатқанын суреттеген жерлерді оқығанда дәл осы шана ... ... ... боласыз. Қар үстінде жайлы жылжыған ... ... ... божы ... ... тартып, ызғыта бере „ығыса жөнелгені”
соншалық түйсіндіреді. Мұндағы сурет те жадағай ... дәл, ... ... ... керек суретін беретін орамдар мен детальдарды ғана таңдап
алған.
Пейзаждан, басқа жай-жағдайды ... ... ... ... ауысып, оны мінез-құлқымен астастыра тағы да әсем суреттер
жасайды. Портрет беруде де әлгі бір ... ... ... ... бірінің торғын түсті жаңа тұмағы бар. Қалың киімінің сыртынан
киген сұр түсті шекпен, жағасы қара ... ... ... ... жаңа қара ... бар. ... көрген жерден-ақ мынау мырза екен
дегізгендей”. Ақан мырзаның сырт түріне тіпті киім ... де ... ... ... ... бергенде жазушыда және бір мәнді
мақсат бар екенін ескеруіміз керек. Жазушы кейіпкердің сырт ... ... қай ... ... екенін ғана аңғартып отырған жоқ, қай ... ... дәл ... ... Демек бұл суретте уақытпен кеңістік сыры
жатқанын ұмытпауымыз керек.
Ал осы кім, ... ... Білу қиын емес мына ... ... бәрі ... тұр: ... ... жасы отыз шамасында. Орта бойлы,
дөңгелек ... ... ... шоқша сақалды, сұрғылт беті дөңгелек,
жалпақтау. Суық қарайтын қисық біткен кішілеу, ... ... және ... ... ... бар. Кішкене мұрны көз-қабағына үйлеспейді. Бұл
адамның күлгендегі пішіні құмарлыққа көп ... ... ... ... сырқы түр-пішінінен ішкі сыр-бітімі ап-анық көрініп қалады.
Қасына ерткен серік ... ... ... мен ісі де ... ұштастырыла
көрсетілген. „Ақанның түндегі жүрісіне өте ыңғайлы әрі жылпос, әрі ер жігіт
еді”. Ақан көбіне үнсіз жүреді, әлденені ... ... ... ... келе ... ... бұл тек түрі ... ал сыры қай жерде дейсіз
ғой!.. „Ол көбінесе қадалып ойланғанда қиялында бір сұлу ... ... алып ... ... деп сөйлесіп, әзілдессем, сондай қылып
құшақтасам, сүйсем деп, соны ... ... ... ... ... ... ... қыз ойнақ желіктерін бастан көп кешкен ... ... ... ... ... емес пе? Ой ... мақсат мүддесі-қарға
адымындай ғана қарғыс атқаннан қандай қасиет күтуге ... Бұл ... бар ... ... уыс жүгенсіз нәпсі, көзсіз құмарлық құлы
бота тірсек боз балаға тән анайы қылықтың қандайына болса да әзір ... ... ... күту қиын. Міне, сырты ... ... ... ... ... келе тіпті тірі адамдай тұлғаланып, дараланады.
Ақанға сыртқы түрімен де, ішкі ... де ... ...... ... өскен Ғазиза жіңішке, сұңғақ бойлы, аз ғана ... ... ... ... Ғазиза көрген көзге алғашқы жерден-ақ сүйкімділігін
сездіретін уыз жас. Жалғыз-ақ ұяң жұмсақ қарайтын қара ... және ... ... ... ... уайымның ізі бар. Пішіні мұңды жүдеу.
Жас басына орнаған қайғы, ... ... дерт ... ... ... [22,26].
Уыз жас Ғазиза, оның басындағы қайғы-қасірет оқушыға ерекше әсер етеді де,
оқушының ... ... жас ... ... онымен қалтқысыз сыралғы
дос, оны есіркейтін қорғаныш, қамқор серік боп кетеді. ... ... ... не? ... оны да ... ... енді оқушыны Ғазизаның сыртқы
түріне ішкі сырына алып енеді: Ғазизаның „уайымы осы ... үш ... ... ... жетімдік. Бұлардың басынан тағдырдың дауылы жаңада ғана
соғып ... ... ... жас ... сол ... ... ... әйелдің қуаныш-қызығы да, үміт қорғаны да сол суық қабірге өліктермен
бірге көмілген. Ол қабірде жатқан ... ... ... және жаны туысқан
жалғыз кішкене бауыры Мұқаш... Иесіз қорада қуатсыз, қорғансыз үш ... ... ... ... ... ... ... суық қабірге бергенін ойлағанда, әрқашан Ғазизаның жүрегі шаншып,
өңі ... ... ... жасы ... ... ... Жан ... ауыр
хал, қатал шындық. Адам бұл тұста алуан сезімге түседі, сан ... ... ... ... қатал? Қорғансыздар тұрмыс-тіршілігі неткен ауыр?
Тағдыр талқысы ... ... Осы ... ... ... ... ... бір тербелмей өтпес еді. Ал, Ақан болыс ше? Ақан болыс бұған ... ... ... кәрі ... соқыр келіннің қасында отырып,
„тақырлау сұйық қабақтың астынан көрінген ... ... ... қажыған
салқын жанармен жалтылдатып” қойып, өздерінің адам айтқысыз ауыр тағдырын
шешіле баяндағанда Ақан түк шімірікпейді, ойы құла далада ... ... ... ... ... ... құшағында отырады. Жазушы кемпірді
бостан-бос сөйлетпейді. Ол ұзақ сөйлейді. Үш ... ... ... ... кемпір аузымен айтылады. Бізде бір түрлі орынсыз пікір бар: диалог
қысқа болсын дейміз. Ол ... бола ... ... ... та ... ... мынау кемпір сөзі кітаптың бірнеше ... ... ... ... ... ... гәп ... ұзын-қысқалығында болмасқа керек.
Жетім кемпірдің әңгімесін Ақан болыс шынында тыңдап отырған жоқ, өзіне
тән арсыз сезім, көзсіз құмарлық жетегінде ғана отыр еді. ... ... ... ... ... Ақан мен ... ... тауып, шөп
қорада жас қызға сұмдық ... ... ... жоқ жауыз қара күштің
қылған күнәсі, зұлымдығына қатты жер, суық балшық, ... ... куә ... ... ... ... бауырының қабіріне барып үсіп өледі.
„Қорғансыздың күні” – қазақ әдебиетіндегі көркем әңгіменің таңдаулы
үлгілерінің бірі. Мұндағы ... ... ... ... ... ... тебіренте тоқытып отыратын терең сыр мен ... ... ... ... ... ... ... шындық С.Мұқановтың
дәл айтылған дұрыс тұжырымын сөзсіз растайды: „Қорғансыздың ... ... ... ... шын ... европалық прозаның дәрежесіне
көтеріледі” [23,13].
Әңгімедегі шебер құрылған композиция, қызық сюжет, ... ... ... ... әдебиетінің классигі Мұхтар Әуезовтың прозадағы
шағын ... ... ... әр ... ... ... ... болып
табылады.
Біз Мұхтар Әуезовтың барлық ... ... ... мақсат
еткеніміз жоқ. Әйтпесе, оның „Қараш-қараш” жинағындағы, ... ... ... әңгімелерін сөз етсек, осылардың өзіне бүтін ... ... ... Жазушының күллі әңгімелерінің ішінен „Қорғансыздың
күнін” ғана алып, оның да ... тек ... ... назар аударған
себебіміз – тағы да қазақ әңгімесінің тарихында осындай әсем үлгі ... атап қана өту ... ... ... ... ... іздегенде біз бұл саладағы
Ғ.Мүсірепов туындыларына соқпай өте алмаймыз. Теңіз сыры ... ... ... да ... ... жазушының өзіндік
ерекшелігін, оның жалпы қаламгерлік тұлғасын барлық әңгімелерін түгел
талдау арқылы ... тек бір ғана ... ... ... ... ... бар.
„Талпақ танау” – жазушының кеңес шындығына – колхоз тақырыбына
арналған әңгімелерінің бірі. Сөз ... тура және ... ... ... тану” – шебер жазылған әңгіме. Бұл әңгіме 1933 жылы жазылған. ... ... ... ... сөздің ірі шебері Ғабит Мүсіреповтың бүкіл
шығармашылық бітіміне тән ерекшелікті – сұлу ... ... ... ... жан біткенді тұтқындап алатын „сиқырлы” тілді, өңшең
күмістен құйылып тастағандай жұп-жұмыр стильді анықтауға ... ... ... стилист адам. Ал егер, жазушы атаулының бәрі поэтикалық тілге Ғабитше
қарар болса, әдебиетіміз шын мәніндегі сөз ... ғана ... ... танауды” оқыған адам бір дегеннен жібектей майда, мағыналы,
шынайы тіл арқылы кітап бетінде әсем ... ... ... тап ... ... ... ... толғамды ойға тартып әкетеді. Сөйтіп
отырғаныңызда көңіл жайлауыңызда біртүрлі бір ... ... нұр ... ... ол – ... ... аяқ ... бір өзгеше нәзік
шұғыла – юмор. „Сары атан ... ... ... ... ... ... Даланың
баяу ғасырларымен бірге баяу аяңдасам да басқа түліктерден кейін қалған
кезім жоқ дер еді. ... ... ... екі ... „Ботагөз” деген, ең
жүйрігіне „бота тірсек” деген ат бере алған жануардың мақтанары да аз емес
қой...”. Осы бір ғана ... әлгі ... үш сыр ... ... ... ... ... „сымға тартқан күмістей” әсем тіл бар, оқығанды ой
тереңіне ... ... ... бар, ... шыққан сырлы юмор бар.
Бірақ, әрине, сары атан ойлай ... ... ... арбасында
іркілдеп жатқан екі үлкен шошқа да түк ойламастан келе жатыр. Бауырындағы
жеті торайы анасының ... боз ... ... ... ешнәрседен хабары жоқ. Көздері кілбиген ақ кірпік балапандарда
жалпақ тұмсықтарымен ... ... ... ой ... ... де қолбаң, надан жаратылған жануарлар секілді. Анда-санда талпақ
танаулардан жалпы түрде жабыла бір ... ... ... ... ... етіп, тартып келеді...„ Осы тұста тілдегі дәлдікке, мергеннің
оғындай нысанаға мүлтіксіз тиіп жатқан ... ... ... ... ... сөз жоқ ... ... „Іркілдеп жатқан шошқа”, – қандай
дәл ...... ... бір сөз семіз шошқаны көз алдыңызға әкеп,
былқ ... ... ... ... ... боз ... ... ақ кірпік” көздер ше? Ақыр аяғында жазушы „сөлекеттеу де қолбаң,
надан жаратылған жануарлар секілді” дегенде жападан-жалғыз отырып мырс ... ... ... да, маңыңызда кісі жоғын аңғарып, ұялғаннан
әрең тыйыласыз. Бірақ ... кісі ... ... танаудан жалпы
қорсылдаған” әлгі жануарларға қайта толып кеткендей болғанда, енді ... да ... ... жөнелмеске шараңыз жоқ. Мұншалық күшті
әсерді тек ... ... ... суретті сөздер ғана әкелер болар.
Михаил Шолохов өзінің елу жылдығында үлкен ... ... ... ғана сөз ... Бұл тірі ... өз ... көп ... мақтануды
ұнатпайды.
„Мен әсерсіз сөз жазбаймын, – деді жазушы, – Мен өзім ... ... ... ... ... ... шығармамды оқыған адам
өз басынан сол менің тебіренуімді, сол менің басымнан өткен ... ... мен үшін ... ... ... сый, награда болмас еді”.
Керемет сөз! Осыған орай, ... ... әр ... оқыған адам
Ғабит Мүсіреповтің сол сөйлемді жазған ... ... ... ... бұл артық айтқандық болмас еді.
„Талпақ танау” – аса ... ... ... ... баяндау,
суреттеу, мінездеу, портрет, диалог дегендеріңіздің қай-қайсысы да сол
автордың ... ... куә. ... ... ... ... роль ... автордың ой-мүддесіне қызмет етпейтін сөйлем де,
сөз де жоқ. Юмордың үлгісі де осы тұста. ... қоя ... сіз ... ... ... ғана ... ұғып көріңізші:
„Шошқаны алып келген колхоз бастығы Сәден:
– Кәне, жігіттер, мұны енді ... ... ... ... да мал ғой... – деді аз ғана езу ... ... аса ... ... мал шығар...
– Орыстар мал деп асырайды ғой, әйтеуір...
– Танауы талпақ екен...
– Аузы малға ұқсай да берер ме екен ... Жоқ, ... ... қойға ұсайды...
– Тек, қойға теңемеші кәпірді... Бауыры толған қаз-қатар емшек, қай
жері қой болушы ... ... ... мал деп ... Мал емес деп кім айтты?
– Мүмкін мал шығар... Бағып көрмеген ... жай ... үшін ... тұрған сөз бе? Жоқ. Тек осылай ғана
айтылуға тиіс ... ... әр ... ... ... танылып тұр. Бәрі
қосылып бір бөлек қауымның, әлеуметтік ортаның, ... ... ... ... тән ... ... ... танытып тұр.
„Талпақ танауда” әбден дараланған екі характер – Сәден мен Есен.
Колхоз председателі Сәден – орнықты кісі, іскер азамат, ... ... ... да жазушының шуақ юморы мықтап дарыған: оның сөзі мен ... ылғи ... езу ... ... ... ... бәрі
орынды. Шошқа деген жануардан жүрексіну, ... ... салу ... ... ... да ... ... берілген малдарға қосып, екі шошқа
алуға уәделескелі екі ай болса да, ... ... ... ... шыға
беретін.
Сәден, шошқаларыңды алып кетсейші, – деп, ... ... ... Жүре тұрсын... Келесі жолы алармын... – деп, ылғи тастап кететін.
Айни-айни, қобалжи-қобалжи бүгін әрең ... тұр. ... ... ... да, аузы салтақ-салтақ, бауыры толған ... ... бір ... өзінің... Құлағы анау... Бірақ, әйтеуір тұяғы айыр...
– Әй, арам ... ...... ... ... ... ... көп толғанып, ол қобалжуды жеңеді.
„Жаңа жол” колхозына бесінші түлік боп ... ... ... ... өзі алып ... ... берген тәкаппар басын қақшитып жоғары
көтеріп алып, баяғысындай баяу аяңдап, ауылға жақындап келе жатқан” түйенің
арбасында ... ғана ... ... аулына өзгеше бір жаңалық келе жатыр.
Әрине, ол жаңалықты ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ол Сәденнің өз мінезінен де көрініп тұр. ... ... ... ... ойлайтын адам. „Арам деген не? ... ... ... етін жемейді, қазақ шошқа етін жемейді!.. Бәрі ... ... Оған тек ... ел ғана ... тиісті. Мәдениетті елдің бәрі де
жейді. ... ... ... ... шошқа совхоздарын құрып жатыр. ... ...... ... неге бастаса, сол!” Бұдан артық дәлел Сәденде
де жоқ. Колхозшыларға осы ойын өз сөзімен айтып, қалайда ... ... ... ... ... ... ... де, сондықтан шошқаларын
ауылдың нақ ортасына арбалап әкеп, өзі бас боп түсіріп жатады. Жұрт ... ... қоса ... ... ... де көп. ... Сәденнің ең
ірі қасиеті – өз ісіне деген сенім. Сенім бар жерде күш бар. Түбінде Сәден
– өз ойын ... да іске ... ... өз ... ... ... ... Ол
ұрыспайды, ақырмайды, істе дегенін істетпей және қоймайды. Қашанда өзі бас
болып ... ... соң, ... ... ... жұмысты көтеріп
әкетеді... Сәден қазір де соны ... деп тұр. ... ... айналып
жүргені, өзінің үйреншікті әдісін тағы қолданады деген сөз. Шошқаны әкелген
екен, оны мал етіп шығаруында дау жоқ. Ол ... ... беті ... Мұндай басшының маңына жұрт үйірілгіш. Ақыры Сәден өз
дегенін істеп шығады, шошқаға жұрт көзі үйренеді, ... ... ... ... боп ... Осы шындықты суреттеген жазушының көркемдік деректері
әрі ... әрі ... ... ... ... ... тұлғасы да,
мінезі де, іс-әрекеті де ап-айқын адам боп шыға келеді. Мұның өзі ... ... ашық ... ерекшелік бар. Іс-қимылы жаңа.
Колхозды ауылда Сәдендер толып жатыр. Мынау Сәден ... ... ... ... ... ... шебер жасаған. Жазушы да Сәден де
сараң сөйлейді. Бірақ терең ұғылады, жан-жақты ... ...... ірі және айқын тип.
Есен – ... көне ... ... ... ... бірі де – Есен шал. Көп ... қоя ма, Есен қанша
тулағанмен шошқа бағуға амалсыз көнеді. Өзінің бұл кәсібіне ... ... ... ... жеті ... ... екі ... қопалы көлге
әрең айдап әкеледі де, қоя береді. Өзі ... бір ... ... адамша
шеттеп, алыстан ғана бақылап жүреді. Болмаса басқа бір жұмыс істеп жатады.
Шошқаларын таңертең ел тұрмай, ерте ... ... де, ... ел ... айдап қайтып, көзге көп түспейді.” Есеннің ... ... ... оның ... ... кісілікті кісі екені аңғарылады. Оның ... әлгі ... ... ... өзі ... аңғырттығы сияқты. Ашу-
реніші мен қуаныш-күлкісі табиғи, тартымды, байыпты кісі. Шошқа соңында құр
сүлесоқтанған мардымсыз бейшара шал ... ол ... ... мол.
Бірақ онысын сыртына шаптығып шығармайды, сазарып, сараң ... Бұл ... ... ... ... ... Е, ... енді шошқа бақтың ба! – деп, көлгірсіп, мазақ қылған
Қасан молданың баласы Әбенге шал ... шарт та шұрт ... ... ... бірақ реті келсе, не қырсықтан болса да таймас ... ... ... ... бәрі ерсі ғой, ... ... жүрсең
қайтер екен! – деді ... ... ... ... жағы ... ... түртіп-түртіп қойды. Шал сөзінің байыптылығы оның жай
ұстамдылығы ғана емес, бұл ... Есен ... ... кім ... ... ... ... ретін білетін көзі ашық, көңілі ояу адам екені
көрінеді.
Сәден мен Есен образдарын ... ... Ефим қызы ... мен ... Әпен де ... орынды араласқан, екеуі де екі түрлі шындыққа куә,
сәтті бейнелер. Олардың ... ... ... ... ... ... байланысты ремаркаларда да автордың шуақ юморы бір үзілмей,
нұрдай төгіледі.
„Талпақ танауды” ... ... ... ... ... ғана
жазылған әңгіме десек, мәселеге тым жеңіл қараған болар еді. Бұл шығармадан
ұғылатын сыр ... ... ... әлдеқайда кең. Қазақ даласына талпақ
танау шошқамен ... ... еніп келе ... жат ... ... ... ... таптап, улай ма деген жазушы қорқынышы да бар. ... ... ...... мен ... ... ... мен Әпен десек,
мұнымыз да даусыз түйін болмас еді. Бұл шығармада жасалған образдар – ... ғана ... одан ... үлкен. „Талпақ танау” колхоздастыру
жылдарындағы аса ірі шындықты танытады. ... ... ескі ... ... ... Ал ... образына келсек, жазушы бірер адамды
бейнелеп қана қоймайды, солар ... ... бір ... ... Сәден сыртында Сәдендер, Есен сыртында Есендер тұр. Жазушы ауылдағы
үлкен өмірдің жуан ... бір ғана ... ... ... ... ... ... бүкіл қоғам өміріндегі өзгерістерді бейнелейді. Міне, әңгіме
дегеніңіз. Мұнда адамдар барысындағы жеке қылықтар емес, ... ... ... ... ... жеңіл қақтығыстар емес, әлеуметтік сипаттағы
күшті тартыс бар. Сайып ... бұл ... ... ғана ... ... ... дамудың белгілі бір кезеңге тән үлкен шындықтың өзі бар.
„Талпақ танаудың” өмір танытушылық құны да, ... сыры да, ... де ... ... ... ... ... мінсіз, мазмұны
терең, түрі әсем, сюжеті қызық, тілі ... ... да ... ... кең ... Міне әдемі әңгіме осылай жазылады.
Ғабит Мүсіреповтің Горький әуенінде жазылған ана туралы әңгімелер
циклінен ... ... ... Аяғы 1944 ... ... ... бұл ... адам бойындағы – ана бойындағы асыл қасиеттердің ... ... ... „Ашынған анадағы” Қапия, „Ананың арашасындағы”
Нағима, соңғы екі әңгімедегі ... мен ...... ...... адамдар. Әр әңгімеде әр кездің эпизоды алынады да, ана ... ... 1916 жыл ... тұсындағы Қапия „өмір өзін сондай
сіліккен. Қазір бұл орасан күшті. Енді ... өзі ... ... ... ... ... ... кезіндегі „Нағима ананың жүзінде бүгін жаңа бір нұр,
жаңа бір күш жалыны бар. Ол – көп тілеген, ұзақ ... енді ... ... ... үміт толқыны еді.” Соңғы екі ... ана ... одан ... ол енді Ұлы Отан ... жылдарындағы қимылмен көзге түседі.
Қысқасы, циклдың өн бойында ана психологиясының әр түкпірі, ананың рухани
өзгеруі, өсуі бар. ... өзі ... ... ... ... ... әрекет, өзгеше бір адым еді.
ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінде әңгіменің таңдаулы ... ... Не бір ... сыр, ... ... шұрайлы тіл, өршіл романтика,
мөлдір реализм, сайып келгенде белгілі бір ... ... ...... тұлғалар Б.Майлиннің, М.Әуезвтің, Ғ.Мүсіреповтің таңдаулы
әңгімелерінен ... ... ... көркем әңгіменің үздік шеберлері.
Олардың осы қасиетінен кейінгі ұрпақ үйреніп, қалам шыңдауы тиіс.
ІІ тарау
Кеңес ... ... ... ... ... деп алып ... ... ХХ ғасырдың отызыншы
жылдарынан ... 1980-90 ... ... ... Қазақ прозасында әңгіме
жанрының алар орны бөлек. Әңгіменің идеялық-көркемдік, түрлік ізденістері,
кейіпкер характерін сомдаудағы соны ... ел ... ... толғау
жолында атқарар қызметтері мол. Ұлттық салт-дәстүріміздің бай калориті,
әлеуметтік талдау бәрінен бұрын 1980-90-ыншы жылдар әңгімесінде ... ... ... ... ... ... қарағанда шағын әңгімеде кейіпкердің бүкіл
рухани әлемін немесе сол дәуірдің қоғамдық, әлеуметтік ... ашып ... ... ... ... өзінде Мұхтар Әуезов айтқандай, шалқар
шындықты ... ... ... ... ... жетеді. Бұған
қазақ әдебиетіндегі әңгімелер дәлел бола алады.
Кеңес дәуірі тұсында жазылған әңгімелерді талдау барысында біз есімі
елге ... ... ... ... жөн көрдік. Әңгіме жанры
кеңес ... ... ... қандай тақырыптарды арқау етті ... ... ... ... Мемлекеттік көркем әдебиет баспасы 1960-70 жылдар аралығында
елуге жуық әңгімелер ... ... ... Бұл ... сол кездегі
қазақ әңгімесінің хал-жайы ... ... ... пікір қорытуға,
көзқарас білдіруге мүмкіндік береді. Осы ... ... ... ... ... идеялық-көркемдік дәрежесі туралы түйін жасауға ... ... ... әңгімелердің басты ерекшелігі тақырыбы мен идеясы
коммунистік партия саясатын уағыздайтын, ... ... ... ... жаңа ... бейнелейтін шығармалар.
Сафуан Шаймерденовтың „Бала арманы” атты әңгімесінде негізінен екі-ақ
кейіпкер бар: Жәния ана мен Саян бала. Бұл әңгімедегі ... ... ... ... да, ... да емес, Саян „Қос шалқардағы” ... ... да ... Бұл ана – сол ... ана, бала – кеңес
дәуіріндегі бала. Бұлардағы сыр мен сезім де, іс пен мақсат та ... ... ала ... ... жоқ, өз ... ... жасап, авиаконструктор болуды
армандап жүрген жас. Бұл кеңес дәуіріндегі пионерлерге тән ... ... жаңа ... ... деп ... осы. ... әңгімеде сол
заманның шындығы көрініс тапқан.
Сол жылдардағы қазақ әңгімелерінің бірі Нығмет Ғабдуллинің „Гүл” ... көз ... ... ... жанр ... жақсы меңгерген. Әңгімеде
тракторшы Шәріп пен кітапханашы Сараның арасындағы таза махаббаттың тұңғыш
тұтануы суреттеледі. Махаббат – сөз жоқ, аса ... ... бұл ... Нығмет
әңгімесінде жалаң, жайдақ көрінбейді, екі ... ... ... ... кейіпкерлердің сезім иірімдері іс-әрекеттерімен өріле
өрістелген. Сонымен қатар, әңгімеде байыпты интеллект пен нәзік ... ... ... ... мен ... осы екі ... анық
аңғарылады. Бір мысал: қызғаныш деген не? Әңгімеде, ... дәл осы ... бар. ... қайдан туатынын Сара мен Шәріп байыптай ... ... ... ... деп бір ... „Жоқ қызғаныш сенбеуден туады.
Адал махаббат ... ... бірі шын ... ... бірі ... ... асыл ... арасында ешқандай қызғаныш болудың қисыны жоқ”
деп түйеді Шәріп. Осы байлауға иланасыз. Осы тәрізді ... ... Оның ... өріс ашады. Интеллект дегеніміз осы. Тағы бір
мысал, қыз бен жігіт егіс басынан қайтып келе ... ... ... ... ... ... ұйытқығандай, жүректері лүпіл қағады. Дала, ал
осы дала ... ... ... жыр мен ... ... ... ... Шәріпті алғаш рет оқу үйінде көріп, „басқаға білдіртпей ... ... ... ... қарағаны, екеуінің сезімі, Шәріп
трактор үстінде жөнеле бергенде „белгіге ... ... ... ... Сара ... ақыр аяғына Сараның Шәріп сыйлаған гүлді бетіне басып,
үйіне келгені, төсегінде ... ... ... ... ... ... жеке сөйлемдер болмаса, жазушының тілі өңді. ... бұл ... ... ... ... ... түрі. Шығарма
тақырыбы жаңа тұрмысты мадақтау, жаңа өмір жақсылықтарын жырлауға арналған
шығармаларда жалпылық басым, жайдақ суреттеулер көп ұшырасады.
Осындай ... бірі ... ... ... деген атпен
басылған әңгіме-повестерінің жинағы. Бұл жинақтағы әңгімелерден ... ...... ... Жазушы әңгімесінің тақырыбы мен
идеясынан, оны өрбітудегі өнері мен өрісінен интеллект-парасат мәдениеті
аңғарылады. ... ... ... ...... ... Ол адам ... жасауда бірден адамның ішкі психологиялық
иіріміне ... ... сол ішкі сыр ... жағынан келіп ашады.
Жазушының „Алғашқы ән” деген әңгімесінде мынадай бір пейзаж бар: ... ... ... ... арғы ... бозды адырды қызғылт-сарғыш рең
беріп тұр. Арғы ... ... боз ... ... ... ... ... өзенге құлар жерде қою, әдемі көлеңкеге тіреледі”. Осы әсем
сипатты оның ... ... ... ... ... ... ... сезімі
әлгібір қызғылт-сарғыш шұғыладай нұрлы, балғын, жұмсақ, ... ... ... ... ... ... ... сырлы. Мына бір
үзіндіні қарап ... ... арғы ... ... ... ... ... адырларға көз жіберіп, алыстағы мұнардай ... ... ... билеп біраз тұрды. Ол балалықпен қош айтысардағы қимастығы
ма, әлде көкірегінде жаңа ояна ... ... ... ... ішкі ... – ол ... ... білмеді. Тек туған жердің сәске нұрына ... ... жан ... бөлеп, көкірегіне сіңіріп алғысы келіп ұйып
тұра берді. Кенет... сыңғырлап аққан бұлақтай әсем күлкі ... ... ... назы бар ... ... ... күлкісі. Серәлі қыз үнінің
әрбір әсем құбылысын қапысыз жаттады. Оған қапелімде ... ... осы ерке үн ... ... даланың тыныс алғысы келгенде бір
толқып кеудесінен шыққандай көрінді. Осы даланың қойнауы мен ... ... ... үн ғой ... табиғат пен жансыз табиғат бұл тұста да әсем астасқан. Мұндағы
тіл де әдемі, сезім де сұлу. ... ... ... ... ... екі ... ... әңгімелерінің тақырыбы – өнер тақырыбы. Ол ән,
күй, жыр ... ... ... ... ... – композитор
Серәлі, суретші Жұмабек, ақын Ләззат тағы осы ... өнер ... ... ... ... да бар. ... ... ақын өмірі
„Қаһарлы күндердегі” солдаттар өмірі емес. Мұнда моральдық өлім болар,
бірақ ... өлім жоқ. Ал, тән ... гөрі жан ... ... қиын екені мәлім.
Әрбір жаңа әңгімеден оқушы жаңалық күтеді. Ол – ... ... ... ... ... ... адам ... жаңалығында, оқушының
кез келген көркем шығармадан, соның ... ... де ... ... ... ... Соқпақпаевтың „Шаңғышы Оңалбай” деген әңгімесін талдап
көрелік.
Осындағы ... кім? ... ... ... ... әлсіз болғанмен, оның өз басының бейнесі бір ... ... ... оның ... ... ... алып ... де, әңгіменің
басында-ақ біраз жаймен таныстырып тастайды. Оңалбайдың бір ... ... он бір жыл ... ... екені, баласы туғанда оның үйінде
„ақ түйенің қарны ... ... ... ... төрт аяғынан бірдей
жорғалап” тұрғаны, ... ... ... ... „әйнектей тұнық
адалдарын да” көрген адам екені ... ... ... ... ... ... де ... көз әйнегін мұрнының үстіне
түсіріп, құшақ-құшақ делоларды ... ... ... ... ... әжім құжынаған қушық маңдайы, шодырайған жақ сүйегі, ойсыраған
ұрты, кебу ағаш секілді тарамыс қолдары, бүкірейе ... ... ... ... ... жанға ұқсатады”. Өзі аурулы, ыңқыл-сыңқылы ... ... ... ... ... ... Қызметтен келе диванға
етпеттеп жатып, баласына белін бастырады: „жоғарырақ, сәл оңға таман, ие,
ие... тап сол жерді... уһ.. тағы да... ... енді ... ... ... Табаныңмен бас... уһ...уһ... енді төмен қарай... деп ... ... ... ... ... ... осындай адам. Ал осы әңгімеде
автор тарапынан жаңалық бар ма? Автор ... ... ... ... отырған сияқты, бірақ онысы қалай екені ... ... ... ... он бір жыл ... еңбек адамының, коллектив
ортасындағы адамның осынша ... ... ... ... ... тағы
байқалмайды. Егер ол ұсқынсыз болса, ауру адам болса, оның несі ... ... ... ... ... деу ... жанаса
ма? Оңалбайдың „уһ!” дейтінініне арғы жерде әңгіменің де арқауы тарқатылып,
сурет жоғалып, мазмұн ... жүре ... Бәрі де ... Әке мен баланың
өздері де спорт жөніндегі авторлық ... да ылғи ... ... ... Бала әкесінің спортпен шұғылданбайтынын, „поэтому” мезгілсіз
қартайып бара жатқанын, академик Павлов мұз ... ... Нева ... ... де ... суық ... жуудан қорықпауы керектігін
айтып, әкесі кеш ... десе , ... ... емес” дейді. Содан соң
К.Е.Ворошиловтың „Физическая тренировка жасау” жөніндегі бір кеңесін оқып,
әкесін шаңғы ... алып ... ... ... ... ... ... „ойсыратып”, „опырып” бара жатады. Оның оңалғаны
осылай шешім табады. ... ... не ... Оңалбай сияқтыларды спортқа
баулу ма? Жоқ, ол идеяны мына ... ... ... ... ... көзге түседі де, содан соң автордың тілінде біраз юморлық ... ... адам ... оқушыға қозғау салып, қызықтыра тартып
әкетіп жатқан жаңалық жоқ. Жаңалық дегеніңіз адам ... ғана ... ... сөз ... оның не ... не ... ... Автор күлкі үшін, кейіпкердің ұғымына сәйкестеп алып отырған
қисық сөздері де сәтсіз шыққан. Олай ... ... ... ... ... ... дегендер жаңалық емес. Бұл тіркестер осы
жерде ... ... ... ... ... әрбір жаңа әңгіме адам характерінің бұрын көп ... ... жаңа ... ... ... әдебиетке аз да болса өз
жаңалығын ... ... ... ... ... тұсындағы көптеген әңгімелерге
тән. Солай болса да, өз ... ... ... өз ... ... ... ... әңгімелер де бар. Біз жазушыларды ... ... ... келтіре алмады деп жазғыра алмаймыз, құлашын
кеңінен жазуға мұрсат ... ... ... ... ... ... әдеби сында олқы болып көрінуі мүмкін. Біз ... ... ... сол ... ... ... қажет.
1980-90-ыншы жылдардағы қазақ әңгімелері қазақ прозасына ... ... ... ... тәсілдері – қай жағынан
алсақ та елеулі жаңалық қосты.
Тоқыраудың жабы мінездес, тым ... жылт ... ... жоқ күңгірт,
көлеңкелі жылдарына тұспа-тұс келген Оралхан Бөкей, Дулат ... ... ... Нұрмағанбетов, Сайын Мұратбековтер сәті түскенде
коньюктуралық шығарма жазғыштарды өлтіре шенеп, өткір тілмен ... ... ... шығармаларында көптеген жазушылар сүйіп, шын көңілдерімен
сүйсініп жазған „партком” бейнесін ұшырастыра алмайтынымыз да ... ... ... ... Біз ... ... қазақ жазушылары
қоғамның кемшілігін жазған емес ... ... ... ... ал
жоғарыда айтылғанды кездейсоқтық деп, жазушылардың қоғамға ... ... ... ... ... ... ... „Апамның
астауы”, „Бура” әңгімелері мен Дулат Исабековтің „Ескерткіш”, „Талахан –
186”, „Социализм зәулімі”, Асқар ... ... ... Марал Ысқақовтың
„Күмбез”, „Қияңдағы ... ... сары ... ... ... атты шағын әңгімелері өздерінің формасы, стилі
жағынан әртүрлі болғанымен, көтерілген проблемалары ... ... ... бір. Ол ... біріктіріп, жинақтап тұрған ортақ белгі ... ... ... ... өзгешеліктері. Бұған дейінгі
көптеген туындыларда әлеуметтік талдау тек партиялық, таптық ... ... ... ... ... ... „әлеуметтік мәселі қозғалған” – деп
жеңіл атап өтуге ... ... ... ... қырқыстыруды
уағыздап, бұны кемелденген социализмнің де шындығы деумен болды. Осылай ... ... де ... ... ... ... процесс арнаға
түсті. Олар шағын әңгімелері арқылы ... ... ... ... ... Сол арқылы халқымыздың салт-дәстүрінен, тілінен,
дінінен айрылу қаупі ... ... ... ... Әр жазушы бұл
проблеманы өзінше шешті. Мәселен, Оралхан ... мен ... ... ... ... ... астарлау, салыстыру арқылы бейнелеген
болса, Дулат Исабеков пен Тынымбай Нұрмағанбетов деталь мен ... ... мен ... ... да орнымен қолдана білді. Ал, ... ... ... ... ... ... характер
табиғаты арқылы көрсетуге тырысқан.
Әңгіме секілді көлемі тар, ... ... ... ... қаншалықты
шеңберлікті қажет етсе, характер сомдау да асқан шеберлікті талап етеді.
Біз бітіру жұмысымызда әр жылдар ... ... ... ... ... жанрындағы характердің жасалу жолдарын көрсетпекке
ұмтылдық. Біз обьектіге алып ... ... ... жасалу жолы әртүрлі екенін дәлелдедік.
Мысалға, О.Бөкей – ... ашу үшін ... ... өмір сүріп
отырған ортасын суреттеуге, яғни қоғам мен жеке адам ... ... ... кейіпкердің үнсіз қалуы да характер табиғатын танытады.
Тынымбай Нұрмағамбетов – ... ... үшін ... ... проза жанрында сирек кездесетін гипербола мен гротескіні де, тіпті
әңгіменің ішіндегі ... ... еске алу ... ... ... ... характерге әлеуметтік жағдайдың ... де ... өз ... арқылы дәлелдеп береді. Дулат Исабеков – кейіпкер
характерін, соның ішінде ұлттық характер ...... ... ... ... Енді ... шығармаларын жеке –жеке талдап
көрелік.
Жазушы Дулат Исабеков – қазақ әдебиетіндегі әңгіме ... ... ... ... да, әдебиеттанушы-ғалымдар тарапынан
да әбден танылып, мойындалған қаламгер. Атап ... ... ... ... ... және т.б. ... ... зерттеушілері Д.Исабековтың шығармашылығы жайында пікір білдіріп,
қаламгердің басқаша әріптестерінен өзгеше ... ... өз ... ... зерттеуші С.Қирабаев Дулат Исабеков ... ... ... ... ... ... ... Ғалым осы
кезеңде „әдебиеттің негізгі ... ... және ... ... ... сөз ... жас күштері алға шыққан” дейді
[24].
„Бұл дәуірдегі жанр жүгін көп атқарған ... ... ... ... ... ... келді. Ал ауыл деген, қанша дегенмен, біздің ұлттық
ұямыз ғой, сондықтан ауыл өмірін, оның адамдарын жазу арқылы жас ... ... ... әдет-ғұрпын, салт-санасын, тұтастай алғанда, ұлттық
тұлғасын ашуды мақсат етеді, ұлттық ұғым-түсінікті, ұлттық психологияны кең
түсіндіреді”, – деп, сол ... жас ... ... ... талдау жасаған С.Қирабаев „ауыл өмірі мен ... ... жаңа ... аша ... ... ... туындылар ретінде Дулат Исабековтың „Тіршілік”,
„Дермене”, „Сүйекші” атты шығармаларына ... ... ... ... ... ... тағы ... „тек
адамгершілік пен имандылықтың ғана тұтқасы емес, күн санап жастары қалаға
кетіп ұмтыла бастаған ауыл мен ана ... де ... ... сананың
мектебі болып көрінетініне” сипаттама береді [25].
Дулат ... ... ... ... ... ... жанрында
тақырыптық-көркемдік жағынан біраз ... адам ... ... ... ... ішкі мүмкіншіліктерін кең ... ... ... ... ... Жазушы әңгімелерінде адамдық мінез-
құлықтың ерекшеліктері, олардың арасындағы қарым-қатынас, соларды ... өмір тану ... кең ... ... ... суреттелетін
әңгіме жанрының озық үлгілерінің бірі ретінде жазушының „Қара шаңырақ” атты
туындысын атай аламыз. Д.Исабековтің „Қара ...... ... ... ... адамдардың, әсіресе, әке мен баланың сезімін жазушы аса
құрметпен көрсетеді. ... ... ... те ұзаққа
созылмайды. Баладан „адам” деп ... оны ... мәз боп ... қара ... ... ... боп танылады.
Дулат Исабековтің әңгімелері туралы өз ой-пікірлерінен ортаға
салушылардың бірі – ... ... ... ... ... 1970 жылы
жазылған „Ізденіс бағдарын бағдарлағанда” атты мақаласында ауыл өмірі
тақырыбында ... ... бар, ... ... ... ... келіп
жатқанын, ол шығармалар бір кездегі жасанды тартыстардан, ... ... мен ... ... ... бүгінгі ауыл адамының жан
дүниесін барлық қырынан барынша шыншыл ... ... айта ... ... ... ... ... сынаған, осы жарамсыз
мінездердің туу, етек алу себептерін жан-жақты қарастырған ... ... ... де ... атап көрсеткен [26]. Сондай-
ақ С.Әшімбаевтің пікірінше, Д.Исабеков шығармаларындағы „өмірлік ... ... ... ... ... ... кеңдігі, өмір
туралы қалыптасқан парасатты көзқарастары, өзіндік парасатты толғам-
байламдары, азаттық ... ... зор үміт ... өз ... бір ...... өмірдің
қиын қыстау сәттерінде көрсетуі. Өмір сынының өз сабағы белгілі. Жазушы сол
өмір жолдары бұралаң, тағдырлары қатаң, ... ... де ... ... ... адалдығына, имандылығына иненің жасуындай
да дақ түсірмеуге тырысқан ... жан ... ашып ... өте ... бұл ... ... төселіп алғандығы сондай, бірде-бір
шығармасының желісі ... ... ... ... ... Міне ... өмір философиясының қыр-сырын жанымен ... ... ылғы да бір ... ... ... – қияметтің қыл көпірі
үстінде жолықтыруға құштар. Дулат Исабековтің „Қара шаңырақ”, ... ... ... ... ой ... ... жазушының алғашқы
әңгімелерінде өмірдің бір кеші, көңілдің бір сәттік сезімі бейнелейтіндігін
көреміз. Шағын жанр шарты да сол. Бала ... ... бала ... ... ... ба ... әйтеуір „Қарлығаш”, „Бітпейді-ау арман”
секілді әңгімелерінде жазушы оқушыға дайын түйінді ұсынады. ... ... ... ала-бөтен ерекшелей қоймаған, қарапайым туындылар еді.
Жазушы қаламынан кейінгі кезде туған „Огонек” ... 17 ... ... ... ... дейін” әңгімелері талант
кемелі, шеберлік өскенін анықтайды. Аталмыш ... ... ... тағдыр, ауыл адамдарының қызық характерлері көрініс
табады. Нақтылап айтсақ, „Огонек” журналының 17 саны” – ... ... келе ... екі ... жан ... ... басқа екенін,
тағдыр айдауымен зорлағандай қосақталып бірге жүргенін психологиялық талдау
тұрғысынан бейнелейді. Кешегі сұрапыл соғыс сау ... ... ... ... ... ... ... – көлемі шағын ... ... ... ... „Ақырамаштан науырызға дейін” – бір
ауыл ... ... ... ... ... тіршілік жайлы ойын
сол характерлер қақтығысы арқылы аңғартуды жөн көріпті.
Шеберліктің өсуін авторлық ... да ... ... ... ... ұстамды тілмен бірсыдырғы қарапайым баяндайтын
автор бертінгі әңгімелерінде ... ... ... ... мәнер дарытқан. Автор баяндауынан кейіпкер психологиясын, ... ... ... ... ... ... баяндауға
ойысқан.
„Дулат Исабековтің „Талахан - 186”, „Ескерткіш”, „Бонапарттың
үйленуі” атты ... ... – ... ... ... ... Күлкі
шақыратын әрбір емеуріннен, әрбір детальдан автордың уайымы мен күйзелісі
мен мұндалап ... Бұл ... тек ... ... ... ... ... мұндай қасиет, яки күлкіні ояту және оны оқырманның жүрегіне
жеткізе білу – сирек дарынның қолынан ғана ... ... ... ... ... аса бір өтімді әрі ұтымдылығы, жазушы
әңгімелерінің барлығы дерлік ... ... ... мен айшықтауға
арналған
Белгілі сыншы, мәдиниеттанушы Ә.Бөпежанованың тұжырымы бойынша, „егер
Исабеков шығармашылығын даму-өрлеуде қарастырар ... ... ... ... ... ... „Ескерткіш” „Бонапарттың
үйленуі”, „Талахан – 186”, ... ... ... тағы ... бөлуге болады. ...Аталмыш әңгімелерде қоғам-әлеуметті тікелей
айыптау, сынап-мінеу жоқ, ... ... ... ... рөлінде
көрінсе, кейіпкерлерін әлеуметтік-психологиялық типтер деңгейіне көтере
сюжетті күлкілі ситуациялар төңірегінен ... ... ... ... ... бой ... [31,15] – ... түйіндесек, Дулат Исабековтің әңгімелерінде егемендік ... ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі
әңгіме жанрының жетілуіне көп үлес қосты.
Алғашқы қолтаңбасын, кезінде ... ... ... ... ... мойындаған, Эдгар По, О.Генри сияқты саңлақтардың есімін әлемге
әйгілі еткен шағын жанрдан бастаған жазушылардың бірі ... ... өз ... одақ ... ... ... Сөйтіп, әңгіме
жанрының классикалық үлгілерінен кем түспейтін ... ... ... қазақ танымы бар әңгімелер тудырды. Осы арқылы
жалпы қазақ әңгімесінің профессионалдық өсуін танытты.
1960-70 ... көп ... ... ... озық ... ... ... „Күсен-Күсеке” әңгімесінің қазақ әңгімелерінің
антологиясына кіруі тегін болмаса керек. ... осы ... ... ... ... айтқандық болмас еді.
Әлі балаң жазушының алғашқы жинақтарына әдебиет сыншылары да жылы
лебіздерін білдіріп, болашағына ақ жол ... ... ... бірі ... сыншысы М.Қаратаев: „Сайын Мұратбеков өз сезімі мен түйсігін нәзік
те ... ... ... ең жас ... ... ... Оның ... „Менің қарындасым”, „Райгүл” атты әңгімелері шынайы және жылы
лиризммен жазылған.
Бізде көркем новелланың шебері, ... ... деп ... ... ... кейін Мұхтар Әуезов және Ғабит Мүсірепов. Жақсы әңгіме
жазу олпы-солпы, сүреңсіз роман жазудан әлдеқайда қиын” [27], ... ... ... өз ... бар. ... бар, ... және сезімнің
мөлдірлігі бар” деген [28].
C.Мұратбеков әдебиетке өзіндік соқпағымен, өрнек айшығымен келіп қалың
оқырманды өзінің көркем дүниелерімен ... ... ... ... Ең ... ... „Менің қарындасым” атты әңгімелер жинағынан бастап, „Ауыл оты”
(1964), „Көкорай” (1967), „Отау үй” (1968), „Жабайы алма” (1972), ... ... (1973), ... (1979), ... кітаптары
көпшіліктің қолдан қолға тигізбей оқитын ... ... ... ... ... ауыл өмірі деп көп
айтылып та, жазылып та жүр. ... ... ... гөрі ... ... Рас, жазушы шығармалары көп жағдайда ауыл ... ... ... ... ... ... ... М.Мағауин, Д.Досжанов,
Д.Исабеков, Ә.Кекілбаев, О.Бөкеев, О.Сәрсенбаевтармен болмаса ... деп ... ... орыс ... ... Абрамов, Шукшин,
Астафьев, Белов т.б. сияқты ... ... және ... ... ... ... ... талантты қаламгерлердің туындыларымен үндеседі.
Бірақ, С.Мұратбековтың өзіндік қолтаңбасы бар, оның кең ... ... ... ... философиялық тереңдігі, психологиялық
көріністері ... ... ... орыс ... ғана ... ауыл ... ... еткен қазақ қаламгерлерінен де ерекшеленіп
тұрады. Бұл жазушының барынша мол игерілген объектіге ешкімді ... дара ... ... ... ... ... жоғарыда аталған
авторларды да басқалармен ... қою ... ... да ... бар. С.Мұратбековтың олардан басты ерекшелігі – ол ... ... ... ... ... ... философиялық ойлар үшін
пайдаланады.
Жазушы шығармаларының тақырыбы жайлы сөз еткенде ... ... ... мына ... ... ... деп ... біржақтылық болар
еді. Себебі, Мұратбеков ізденісінде штамп жоқ. Ол өмірдегі ... ... ... адал жанды ақ көңілді де, ақыл тоқтатқан ... ... ... да, өз ... ... ... ... өзімшілдігі де,
бәрін суреттей алады. Бірақ, оның шығармаларында орталық тұлға ретінде
әрқашан ... ... ... жинаған жақсы адам типі жүреді. Соның
рухани байлығы, жан дүние сұлулығымен ... ... ... тазалығымен
мұрат биіктігіне баса назар аударылады. Осыларға қарап, оның негізгі
тақырыбы ... ... ... ... ... сияқтымыз.
Жазушының, „Дүниенің өткіншілігі кімді де болса ойландыруға тиіс. Сондықтан
әркім-ақ адамдар ... ... ... ... парыз бен
қарызға, ізгілікке өз тарапынан үн қосуды мақсат етсе күнделікті тірлігіміз
әлдеқайда шуақты болар еді” деген сөзі де ... ... ... ...... өз ... өздері
іздеген қарапайым еңбек адамдары, егін ... ... ... ... қой баққан шопандар, жер жыртқан механизаторлар, сауыншылар,
тіпті шөп қора мен әр түрлі ... ... ... ... ... мұғалімдер т.б. болып келеді.
Суреткер осы кейіпкерлерінің бойындағы саналы қасиеттерді тап басып
оны ... ... ... ... ... ... терең сезімдер
арқылы өрнектеп береді. Осы ретте Л.Толстойдың „суреткер өз ғасырының
жоғары білімі ... ... ... ең ... – жеке бастың қамы үшін
тіршілік өтпейді, барлық адам баласының өмір тіршілігіне ... ... ... сөз еске ... қым-қиғаш сюжет, елден ерек характер де іздеп жатпайды. Әдеттегі
өмірдің ... ... ... ... ... ... көркемдік
тәсілдермен жеріне жеткізе суреттеп ... Оның ... адам ... неғұрлым жақын тұратындығы, күнделікті өмірде
өзімізбен араласып бірге жүретіндей, сыры осындай шынайы қасиеттерде болса
керек.
Әдебиет ... ... ... ... табиғаты жағынан өз
көрген-білгенінен, өмір тәжірбесінен тысқары тұрмайтын жазушылар санатынан”
дегенінде ... бар. Өмір ... оның ... мектеп мұғалімі,
журналист студент т.б сияқты атқарған қызметтері ... әсер ... ... боған даусыз. Қаламгердің „Мен өмірде көрген білгенімді
ғана жазамын” деуі осының дәлелі. ... ... ... ... ... ... типтік бейне дәрежесінен көрінуінің басты
себебі де осында болса ... ... да оның ... ... да оның дүниелері уақыт өткен сайын жаңа қырымен, жаңа ... ... ... ... ... көзі де – осы өмірдің біте
қайнасуында жетсе керек.
Шағын ... ... ... ... соны ... жасау, өмір
құбылыстарының күрделі түйіндерін түрлі характерлер арқылы айшықтап беру
жазушының ... ... ... оның ... байланысын,
суреткерлік шеберлік қажет ететіні сөзсіз. С.Мұратбаев жазушыға қойылар осы
талаптардың үдесінен шыға білген қаламгер. Ол ... ... ... ... ... мен повесті бүткіл болмысымен, жүрегімен сезіп, терең
түсінеді. Өзі өмір ... ... ... ... мен ... ... ... өзгерістерді, уақыт ағымын суреттеп осы құбылыстар
дүнеге әкелген оқиғалар мен образдарды шығармаларына арқау етті. Адамдардың
сан қырлы, әр алуан ... ... ... „Менің қарындасымдағы” Әлима, „Күсен - Күсекедегі” Күсен,
„Отау үйдегі” Ұзақ пен Тана „Жеңешедегі” Қамар,
„Кәментоғайдағы” Кәмен, „Ескек ... ... ... ... ... Әже, ... бері жолдағы” Бөкен, „Басында Үшқарадағы”
Әсет ... ... ... екшеліп, ұлттық бояумен зерделенген
типтік дәрежеге ... ... ... бейнелер.
С.Мұратбеков кейіпкерлері негізінен тағдыр талқысына түсіп, қандай
қиыншылықтарға тап ... да ... ... қасиетін жоғалтпайтын,
жақсылықтан үміттерін үзбейтін, ... ... ... ... ... ... қашан да таза ізгі ниеттерін бойында сақтап қалуға
тырысатын жандар.
Жазушы әңгімелерінің шоғыры болып табылатын, ... одақ ... ... әдебиетші сыншылар тараптарының оң пікірлерге ие болған
„Күсен-Күсеке” ... ... ... ... ... ... ... күнделікті тұрмыс тіршілігі,
қам-қарекеті сияқты көрінген әңгімеде ... ... ... ... жатыр. Шопан Күсен тағдыры арқылы жазушы өмірді, ... кең ... сол дала ... ... ... оның ... байсалдылылығын,
беріктігін көрсете білген. С.Мұратбеков бұл әңгімесінде де ... ... ... әрі ... ... ... ... ойшыл суреткер
екенін аңғартқан. Үйге қонақ ... ... ... ... қысы жазы мал
соңында жүріп табан ақы маңдай терімен тапқан еңбек ақысын туған туыс, дос
жарандарға бір-ақ күнде үлестіріп ... ... ... ... ... жазушы
ақкөңіл де, жомарт дала перзентінің бар ... ... ... ... Адал ... ... ақшаны далаға шашу бір қарағанда ақымақ
алаңғасардың ісі ... ... ... ... Күсен үшін ақшадан жоғары
тұрған, тіпті дүниенің бар байлығына сатып ала алмайтын, сатылмайтын ... ... ... үшін ... қолынан келгенше жақсылық жасаудан, оны
қуантып көңілін табудан, онымен сыйласып, сұхбаттасудан ... ... ... ... ол „зәндемі” меңгерушіден де, „сыздауық” ... ... ... да әлдеқайда жоғары тұрған ... жан. ... ... бір ... ... осы асыл ... ... баласының бойынан табылып жатса өмір қандай болар еді деген әдемі
ойлар еріксіз жетелейді. Бұл ой, ... ... ... ... ... ... ... образының құдіреті, жазушы шеберлігінің,
ізденісінің жемісі.
Жазушы 70-жылдардың басында жазған „Басында Үшқараның” атты көлемді
әңгімесімен осы ... ... ... ... ... ... оның ... мүмкіндігін, соны тақырыпты игерудегі жаңа лепті
аңғартқан шығарма. Араға жылдар салып туған ауылына қонаққа ... ... ... ... ... ... ауылдастарын кездестіргендегі
көңіл толқыныстары шығармаға арқау болған. Әңгіме финалындағы бас ... ... үшін өмір ... ... ... – деп ... қоятын сұрағы
терең ойларға жетелейді.
„Басында Үшқараның” әңгімесінен С.Мұратбеков талантының ... ... ... тар ... ... өмір ... күрделілігін ашуға
тырысқан. Шығармада философиялық қалың астар байқалады.
Қорыта келгенде, кеңес дәуірі тұсында ... ... ... ... жан-жақты дамыды, қазақ әңгімесінің бұрын-соңды ... ең ... ... ... ... ... ... сырын баяндады.
Қазақ әңгімесінің бұрын-соңды пайда болған ең таңдаулы ... ... ... ... ... ... ... бейнелер, күрделі
де кесек типтер қосты, қалың оқушы қауымды әсем де асыл ... ... 1980-90 ... ... ... қоғам өзгерістері мен өтпелі
кезең өмірі ... ... ... ... әңгімелерінің жанрлық ерекшеліктері
Қай тақырыпқа болмасын қалам сілтемесе де, жазушыларымыз жаңа идеяның
жаршысы болып саналмақ. Әрі сол ... ... ... ... ... ... ықшам, сюжеті сирек кездесетін құбылыстарға құрылған, ... ... ... оқырман қауым арасында тез тарап, оқушының рухани
азығына айналуда. Қазіргі қазақ әңгімелерінің бірсыпырасы жанрлық ... ... ... ... ... ... келгендігін байқаймыз.
Бұндай соны белгілерімен көзге түскен әңгімелерде қазақ прозасының байырғы
дәстүрінен еш нәрсе жоқ деуге ... Біз ... ... деп ... ... ... ... байырғы проза дәстүрі ... ... ... ... ... ... ... бұл салада әр
жазушының шыққан шығармашылық ... әр ... ... ... ... жанрлық ерекшеліктерімен көзге түсетін әңгімелер қатары 1991
жылдан бері ... ... ... аз ... Бұл шығармалардан біз әңгіме
жанрындағы характерлі бір жаңалықты ... ... ... ... ... ... ... болар еді. Сондықтан да ... ... сөз ... жөн көрдік. Бұндай кейбір жаңалық айырмасы
бар қазіргі қазақ ... ... ... мына шығармалар
қосылады: Д.Амантайдың „Қастерле мені” ... ... ... ... ... „Кентавры”, Т.Ахметжанның „О дүниенің ... т.б. ... ... келтірілген әңгімелердің ішкі мәніне үңіліп ... ... ... идея ... Шабыт шалқарымен қанаттанған
жазушыларымыздың құлашы кең, қаламы жүйрік, идеясы зор.
Әңгіме жанрының ең ... ... бірі ... ... ... ... ... мол. Шығарманың қай бөлімінде болмасын, ақын
тәрізді төгіле ... ... өзі ... ... өзінің көңіл-күйін,
суреттеп отырған объектісіне деген қарым-қатынасын ... ... ... ... ... оған ... өң ... тұрады. Әсіресе қазіргі
өміріміз туралы ... ... ... сыршыл да шынайы шыққан.
Енді әңгімелердегі адам образына келсек, жазушыларымыз ... ... ... ... ... жол табуға тырысқан. Авторлардың бұл
талабы сәтті ме, сәтсіз бе ол ... ... Адам ... бейнелеудегі
көркем әдебиеттің әр жанрына қойылатын талап әр түрлі. Әр ... ... ... де әр түрлі. Бұл ежелден ... ... Және ... адам образын бейнелеу әдісі де әр түрлі.
Д.Амантай әңгімелерінде адам образын ... осы ... ... ... түсуді көздеген тәрізді. Біз үшін бұл
орынды іздену, дұрыс ... ... ... ... түрлі ахуалдарға тоқталатын
болсақ, ондағы басты өзгешеліктер негізінен қоғамның ... әрі ... ... ... ... ... ... байланысты әдебиет
сыншылары түрліше баға беріп әр тараптан салмақтайды. 1997 жылы ... жас ... ... да көп ... ... ... ... ұйымдастыруымен өткізілген бұл байқауда ең танымал
деген жас ... ... ... ... әдебиет сыншысы Ә.Бөпежанова осы байқаудың жеңімпаздары
хақындағы толғаған пікірінен үзінді келтіре ... ... ... ... ... оның тың ... ерекшеліктерге ие
болу нәтижесіне осы сыншының жариялаған сын мақаласы біршама арқау болды.
„Конкурс жүлдегерлері шығармаларын оқығанда – жас ... ... ... ... ... көзқарасы алдыңғы буындардан мүлдем өзгеше
екендігін пайымдауға болады. Жас буын – жаңа ... ... ... ... ... ... ... жете зерттегені, терең
білімді, сондықтан да ... ... ... ... еркін
сезініп, еркін сенімді жүзе алатындығы сезіледі. ... ... ... ... көпшілік мәдениетінің әсем бір үлгісі, яғни ... ... ... ... бірдей қабылдап, бір жазықтықта көретін
қалың көпшілік оқырманның ... ... ... ... ... ... озық ... дәстүрлі баяндау, оқиғалық қисын, қимыл-қаракетті
әу бастан, саналы түрде ноқталап тастайды, сөз қуаты астарға ... ... ішкі ... ... сезінуімізді, виртуальды өмір
сезімге ортақ болуымызды талап етеді. Жаңа толқынның өз ойымыздағы ең озық
өкілдерінен ... ... ... мен ... ... ... тіл концепциясы бар. Ол концепция бойынша ... ... ... ой ... дөп басқан жалқы, тағдырлы сөйлем қымбат.
Сөз жоқ, бұл жас ... ... ... сай ... ... әбден ысылғандығы байқалады”.
Біз бұл пайымдауларға қарап қазіргі қазақ әңгімелерінің көркемдік
ізденіс бағытын анықтауға ... ... ... ұмтылу яғни ұлттық деңгейден жалпы халықтық деңгейге
ұмтылу әрине әдебиет әлеміне елеулі ... ... ... ... ... ... қасаң қағиданы бұзып
жаңа реформаторлық нышан әкелген қаламгерді жоғарыда ... ... ... ... Бұл қос ... иесі сөз жоқ жаңадан қалыптасқан
қазіргі қазақ әңгімелерінің көркемдік әлеміне салынған соны соқпақ. ... ... ... ағым ... ... ... ... түрде
өнеге болмақ. Бұл тараптан қарастырар болсақ қазіргі қазақ әңгімелеріндегі
көркемдік ізденістердің құптарлығы да бар, қолдауға ... басы ... де ... ... есімі ел аузында жиі аталып, жаңадан ерекше дүниелері
арқылы ... ... ... жас талаптардың бірі – ... ... ... ... сыншылар нысанасына көбірек ілініп жүрген
туындылар қатарына жатады. „Қастерле ... ... ... „Тәкаппарлық”
әңгімесіне тоқталып өтелік. Үш табақ беттік әңгіме толығымен ... ... десе де ... ... ... ... жіберейін.
– Мені айтасыз ба?
– Иә.
– Өзім өте алатын сияқтымын.
Автомобиль коляскаға жете бере, тоқтады.
Жас қыз тізе бүккен колясканы әрі итеріп ... ... ... жүре
бастаған. Жол үсті дамыл таппаған толқынға айналды.
– Рақмет, – деді бойжеткен.
Ол әдемі емес. Жалпайған домалақ мұрын, қысық көз, ... ... осы оқыс ... ... ... ... ... өрбиді. Көшеде
танысқан мүгедек бикеш Диана мен жас ... ... ... ... сөйлесу оқиғасын әңгіме мазмұны етіп алған.Әңгіме ... ... ... ... ... ... – деді ... Диана.
– Қазақтың ныспысына ұқсамайды.
– Өзім қазақпын, шешем мені көрікті ... деп ... ... бойжеткен екі иығын көтеріп, қолын жайды.
– Бәрібір сіз бүгін ажарлысыз.
Диана жылы ... ... ... ... ... сырт ... ... Ол жігіттің ойын түсінген құсап әлсіз күлді.
Жазушы ... ... ... ... сөзін мүлде қолданбайды. Яғни бұл
сөз кімнің сөзі екенін оқырман өзі іштей түйсініп отыруы шарт.
– Маған неге ... – деді ... ... ... төселген жол үстінде сырғанаған доңғалақтардың ғана
шуылы шығады.
– Ғафу етіңіз, – деді сол дауыс.
Үні тарғылданып естілді.
– Оң қапталыңызға ... ... ... ... ... Бұл жерде ешқандай пәтер жоқ қой.
– Бұл жерде ... ... ... ... ... ... Сіздің мені аяуға қандай хақыңыз бар, – деді Диана.
– Ондай пейілім болған жоқ.
– Мені неге ... ... ... балам бар.
Әйел жылай бастады. Ол бұған ешқашан көндіге алмайды. Ол бұған ешқашан
үйрене алмайды. Оны ... ... ... не ... ... ... осындай бір оқиғаны жазушы оқырман алдына жайып салады. ... өз ... ... ... ... ... да шартты
тәрізді. Тәкаппарлық па, әлде ... ... пе? ... оқырман өзі береді.
Ең алдымен көзге ұрар олқы тұсы Д.Амантайдың „тілі”. Қазақы табиғаттан
аулақтау, негізінен орыс тілінен еркін аударылғандай әсер ... емес ... ... ... шығармадағы басты назар аударылатын
нәрсе егер Ғабит Мүсіреповтің сөзімен айтар ... ол ... ... ... ... ... сонылық ерекшелік, стильдік даралық деп оның
тілін шұбарлап жіберуге мүлдем болмайды. Бұл өз ... ... де ... ... айтпағымыз негізінен шығарманың көркемдік ауаны, стильдік
жаңашылдығы, әлемдік ағымнан алған, таңдаған ... ... ... болмақ.
Бұл ұғым-түсініктер көркем шығарманың тілімен тығыз байланысты болғанымен
де, оны теориялық тұрғыдан жіктеп қарауға болады екен.
Сонымен,өзінің алғашқы ... алды ... ... ... ... бұл жазушымыз неге сыншылар қарауылына өзге ... ... ... ... ... ... ... Алғашқысы Дидардың
тіліне байланысты дедік. Ол өз алдына жеке ... ... құра ... ... әрі маңызды себеп ол шығарманың алған бағыты.
Дидар Амантай өзінің бір ... ... ... ... тың ... ... ал ... мұндай олқылықтардың
орнын қалай толтыруға ... Біз үшін сөз жоқ ... ... ... батыс әдебиетіне үңілуіміз керек. Бұл орайда бізге үлгі боларлық
жайттар көп-ақ. Соцреалистік өмір шындығы деп аталатын ... ... ... ... ... жаңа ... жаңаша келбетін сомдайтын
ерекше әдіс-тәсіл қажеттілігі туындайды. Ал мұны біз бір ... ... ... деп ... ... ... ағымдарын ала
аламыз. Мәселен, ХХ ғасыр басында ... ... ... ... бағыттың прозадағы атқарар көркемдік қуаты қаншалықты.
Адамның ішкі жан күйзелісінен қоғамдық ... ... ... ... ... өзі ... алмайтын кездейсоқта тылсым
құбылыс пен болмыстың алдындағы қорқынышын немесе дағдарысын ... ... ... ... ... ... Дидар Амантай өз әңгімелерінде осы айтылған мүмкіндіктердің
барлығын да пайдаланып көрді. ... ... ... ... ... ... ... формалары мен рухани ауаны батыс үрдісіне саятын әңгімелер
қатары дүниеге келді.
Дидар кейіпкерлері өзіміздің тұрғыластарымыз. Яғни ... ... ... ... ... арена озық мәдениеттің көрінісі іспетті
„кафе”, „бар”, „театр”, „парк”, „кездесу алаңы”. Қысқасы бір қараған ... ... ... ... елес ... Ал Дидар осы бір ... ... ... ... ... ... ішкен” жастар
өмірінен үлкен бір трагедия жасап көрсеткісі келеді. Нәтижесінде көрсете де
алады. Бақсақ бұл мәз-мейрам ғұмыр емес ... Бұл ... ... ... қоғам дерті, жастардың іштей тұншыққан жан айқайы ... ... ... ... ... суреткерлік штрихтары да маңызды рөл
атқарады. Яғни, бұл жас қаламгер қазіргі қазақ прозасына кең ... ... ... ... ... құрылымы да өзгеше. Сюжеттері
біртұтас. Шығармада негізінен екеуара диалогқа ғана арқа сүйейді.
„Мұң” атты әңгімесі бес жыл ... ... ... оқып, енді
қоштасар сәт туған университет түлектері туралы оқиға. Алматыда сайран
өмірілері ... ... ... кешіндегі әрекеттері, махаббатқа
деген жеңіл көзқарастары ... ... ... тән ... мас ... ... Бағдат, және әңгіменің басты кейіпкері Рауан
қоштасу кешінде мастықтың арқасында ғана бір ... бес жыл бойы ... ... ... ... юбка ... ... де ішімдіктен бас тартып
отырған жоқ.
Бес жыл бойы оңаша иіріп, ортақ тағдыр ноқтасын ... ... ... ғажайып кештеріміз бен қайталанбас шақтарымызды енді түгел
тартып алмақшы. Университет тосын мінез танытып, бәрімізді ... ... ... ... ақиқат болып санамызға қонады.
Енді кездесу-кездеспеулері белгісіз үш жігіттің ішкі ойы осы. ... ... үш ... кетті. Үшеуінің көңілінде де мұң ұялаған. Әкесі
жоқ Нұрбек шиеттей бала-шағаны асырауға ... ... ... ... ... да өмірдің алға тартқан жаңа белестеріне қадам басуға
қорқақтайтын тәрізді. Маңдайынан сипап еркелететін ... те ... ... Енді алда не ... ... ... тек мұң бар.
Жазушы кейіпкерлеріне іштей қазылып сөйлеу тән. Оқыс ... ... ... ... ... ... да ... қазақ әдебиетінде
қолданылып көрмеген тәсілдер. Жазушының шығармалары негізінен ... ... ... Бұл жағынан алғанда Дидар „экцистенциялық” ... ... Әлем ... бұл әдісті француз модернистері
Жан Поль Сартр мен Альберт Камью жақсы қолданғандары мәлім. ... ... ... өмірдің ащы шындығы мен көмескі тұстарын әйгілеп көрсетеді.
Д.Амантай сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... өзіне қажетті тұстарын ала білгенге ұқсайды.
Мұны біз қос жазушының да жазу үрдісіне қарап пайымдай аламыз. Бұл ... алар ... ... ... ... ... ... аудармаларына ұқсап кететін тұстары бар. Біз қарастырып
отырған жазушының екінші ... осы ... ... 1995 ... ... ... әңгімелері осы тәріздес ірі жаңалықтарға
толы. Бұл құбылыстарды әрине көркемдік ізденістер қатарына ... ... ... ... соны ... бүгінге қарай тартып, уақыт үдесінен
шығуды көздеп келе жатқан жас таланттардың қатары әлі де ... ... ... ... ... ... ... құрлық” атты
повесімен өзіндік үн ... жас ... бірі – ... ... ... ... де ... жаңалықтарға толы. Батыстың классикалық әдебиет
үлгілерімен жете ... ... қыз, өз ... ... ... ... сипатқа сай бере білген. Мұнда бұрынғының жырауларына ... ... бар. ... ... ... байырғы қазақ
әңгімелері тәрізді. Ал шығармашылық ізденістері дәлірек айтқанда, ... ... ... Бұл ... айта ... А.Кемелбаеваның
көркемдік ізденістері жоғарыдағы жазушылардың шығармашылығы тәрізді. Алға
ілгерілеу мен ... ... ... ... идеологияның қабырғасы сетінеп ... ... ... ... ізденістеріне мол
мүмкіндік туып отыр. Өмір шындығын жан-жақты, ... ашып ... ... тақырыбы, идеялық мазмұны, көркемдік ерекшеліктері жағынан мейлінше
толығып, ... әр ... ... ... баи ... ... ... дәлірегі соңғы он жылдықтағы қазақ әңгімелерінде
көркемділік нормалары осы ... ... ... ... ... қарқыны да демократиялық сипат ала бастағандай.
Бұған келтірер мысалдар да аз емес. Мәселен, жоғарыда ... ... ... ... мен А.Кемелбаева шығармаларындағы көркемдік ауданы
осындай.
Образдылық, сезімділік тұрғыдан әлемді тану, адам ... ... ... бағалау, көңіл-күй құбылыстарын қиял ырқымен жүзеге
асыра суреттеу, бейнелі ұғымдар синтезін ... ... ... қазіргі
әңгіме жанрына тән белгілер.
Ал бұлардағы көркемдік түр – шығармадағы мазмұн, ... ... ... ... сөзбен мүсіндеп жеткізілген қалпы, алуан ... ... ... ... тұтастығынан туатын шығарманың көркемділік
қуаттылығын құрайды. ... ... ... ... ... ... ... десек, олар – композициялық,
сюжеттік ... ... ... сөзбен бейнелеу тәсілдері яғни, тіл
кестесі, поэзиялық шығарма болса, әуенділігі дер едік. ... ... өз ... ... тек бейнелеу құралдары, ... ... ... сол ... ... ... оған кірпіш болып қаланатын
құрылыс материалдары деуге болады. Олардың бәрі де ... ... ... ... ... ... ... келіп,
көркемдік жүйе дәрежесінде қалыптасқанда және сол ... ... ... бірлік-бірлестік тауып, соны әсерлі жеткізгенде ғана
барып нақтылы ... ... ... ... ... ... біз
өмір сүріп отырған ортадағы өмір шындығына бойлауы, оны ... сол ... ... ... ... шеберлігі, міне осы екеуі ... ... ... ... біз өмір шындығының жазушының ой елегінен өтіп, творчестволық
көрігінен өтіп, қорытылып, әңгімелердегі ... ... ... қалпын көреміз.
Тек Д.Амантай шығармашылығында ғана емес, оның барша замандастарына
тән қасиет көркем шығармада жаңашылдық пен ... тең ... ... ... өзі дәстүрлі қазақ прозасының бүгінгі күнге дейінгі қол
жеткізген табыстарының әлі де ... ... ... ... ... әдебиеті тарихындағы әңгіме жанрының қалыптасуы
мен дамуы әр дәуір әдебиеті кезеңдерінде талданды. ... ... ... ХХ ... ... ... ... одан кейінгі кеңес
дәуірі тұсындағы әңгіме жанры, тәуелсіздік алған жылдар кезіндегі әңгіме
жанрының ұқсастықтары мен ... ... ... ... әңгіме ойлы-қырлы, қия-қалтарысты қиын жолдардан өтті. Бірақ қазақ
жазушылары жанр табиғатынан ... ... ... ... ... ... әр ... шығармашылық табыстарға жетіп отырды.
Көлемі ықшам, сюжеті сирек кездесетін ... ... ... ... ... оқырман қауым арасында тез тарап, оқушының рухани
азығына айналуда. Қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... дәстүрлі сипаттарды сақтап келгендігін байқаймыз.
Бұндай соны белгілерімен көзге түскен әңгімелерде ... ... ... еш ... жоқ деуге болмайды. Біз назар аударайық деп отырған
бүгінгі күнгі әңгімелерде ... ... ... дәстүрі мен
жаңашылдықты қалай ұштастыруды мұрат тұтқан тәрізді. Әрине, бұл салада әр
жазушының шыққан ... ... әр ... ... дәстүр талабынан
шығыңқырап, жанрлық ерекшеліктерімен көзге түсетін әңгімелер қатары қазіргі
қазақ әдебиетінде аз емес.
Әңгіме – әсем жанр. Әңгіменің бір ...... ... Ал „нағыз күшті, нағыз құдіретті проза – жинақы проза, одан басы
артық нәселердің бәрі алынып тасталған, тек ... ... ... ... ...... мықтының ісі. Қысқа нәрсе тез ... ... ... тез ... артық қуаныш жоқ. Бірақ әңгіменің тез оқылуына
тек ... ғана ... ... ... ... ... Оның ... сырлары бар. Сондықтан да әңгіменің әсерлілігі жазушы шеберлігінде
екендігін баса айтамыз” [30,99].
Сонымен, әңгіме ... ... ... талаптар мыналар.
Әңгіме келелі тақырыпқа жазылуға тиіс. ... ... ... оқушыны үлкен толғанысқа апармайды. Қазіргі заман адамына ірі
шындық қана ... сала ... биік ... ... ... Дамып келе жатқан Қазақстан
Республикасының азаматтарының асыл мұраты аса жоғары, оны сол ... ... үшін ... ой, ... ... Бұл ... жерде жалаң үгіт
зердеге орнығып, санаға дари бермейді.
Әңгімеге қызық сюжет қажет. Әрине, сюжет – ... – құр ... ... ... аңыз ... ... ... мінез, психологиялық
бұралаңдар. Осылардың бәрі жақсы жинақталып, әдемі өріліп, заңды дамытылар
болса, әдемі әңгіме өмірге келеді.
Әңгіменің композициясы шебер ... ... ... ... ... ... бәрі өрнек-нақышын төгіп тұруы шарт, жан тербетер
үндестігі болуы тиіс. Шымыр, ширақ ... ... сыр мен ... ... ... ... белгілі
Әңгіменің тілі сұлу, таза, дәл, өткір, икемді және бай болуы керек.
Бояуы оңған, ... ығыр ... ... тілмен өнер таныту ... ... ұлы ... тіл ... ... ... немқұрайлы
қарамау керек. Қаламгер шебер болғысы келсе, өз шығармасында белгілі бір
шындықты жай әшейін баяндай бермей, мүмкін ... ... ... ... әлгі шындықтың суретін салып отырсын. Әдеби тілдің қасиеті –
суреттілік. Адам ... ... ... ... дараланып тұлғаланып тұруы
тіс. Кесек бітімді ... ... жоқ ... ... пен идея да,
композиция мен сюжет те, тіл мен ... де – бәрі де іске ... ... ... ғана ... ... қаламынан
қазіргі заман сырын ағытатын, замандас тұлғасын танытатын әдемі әңгімелер
туары сөзсіз.
Қолданылған ... ... Г.Н. ... ...... Высшая школа, 1978. –
343 стр.
2. ... В.Е. ... ...... Высшая школа, 2002. – 473
стр.
3. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 352 б.
4. Байтұрсынов А. ... ... ... ... ... Ә., Дәуітов С.) – Алматы: Жазушы, 1989. – 279 ... ... ... ... ... Ахметов З.,
Шаңбаев Т.) – Алматы: Ана тілі, 1998. – 89-90 ... ... Қ. ... мен ...... ... 2003. – 284 бет.
7. Сарбалаев Б. Ақиқат алдында. – ... ... 1986. – ... Қабдулов З. Современный казахский рассказ. Автореферат диссертации
на соискание ученой степени кандидата филологических наук. – Алматы, ... 20 ... ... Б. Мастерство Беимбета Майлина. Автореферат диссертации
на соискание ученой степени ... ... ...... ... ... С. ... характера в современном казахском рассказе.
Автореферат диссертации на соискание ученой ... ... ...... ... ... М.Х. О поэтике повестей и рассказов М.О.Ауезова двадцатых
годов. Автореферат ... на ... ... степени кандидата
филологических наук. – Алматы, 1987. – 27 ... ... А. ... ... рассказа и повести. Автореферат
диссертации на соискание ученой степени доктора ... ... ... ... ... Ш.А. ... қазақ прозасы шағын түрлерінің поэтикасы.
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми ... алу үшін ... ... – Алматы, 1998. – 21 бет.
14. Жұмағұлова А.Ж. ... ... ... ... ... ... ... кандидаты ғылыми
дәрежесін алу үшін дайындалған ... ...... ... 21 ... ... Г.С. Қазіргі қазақ әңгімесі. Филология ғылымдарының
кандидаты ... ... алу үшін ... ...... 1997. – 27 бет.
16. Қаратаев М. Төрттаған туынды // Қазақ әдебиеті, 10 ... ... ... Н. ... сыры. – Алматы, 1981. – 42-47 беттер.
18. Қабдолов З.Жанр ...... ... ... А.С. ... художественная проза. – Алматы, 1998.
20. Рүстембекова Р. Қазіргі қазақ әңгімесі. – Алматы, 1988.
21. Пірәлиева Р. Ішкі монолог. – ... ... ... М. ... Он екі ... Т. 1. – ... ... Мұқанов С. Шығармалар жинағы. – Алматы, Ғылым, 1959.
24. Қирабаев С. Кеңес ... ... ...... ... – 152 ... Кекілбайұлы Ә. Талантты ұрпақтың тағылымды ... // ... 29 ... 2002 ... ... С. Парасатқа құштарлық. – Алматы: Жазушы, 1985. – 42 б.
27. Жұртбай Т. ... ... ... // Қазақ әдебиеті, 1983, 1
маусым.
28.Шаймерденов С. Талантқа ... // ... жас, 1966 жыл, 6 ... ... Д. ... ... – Алматы: Өнер, 2000. – 576 б.
30. Қабдолов З. Жебе. Әдеби толғаныстар мен талдаулар. – ... 1977. – 380 ... ... Ә. ... бетпе-бет. Жазушы Д.Исабеков
шығармашылығын ... жеке ... // ... Д. Бес ... ... Т. 1. – ... Өлке, 2003.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Сентиментализм14 бет
Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы4 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі нәзиралық шығармалар38 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет
«Тарих тағылымы» /әңгіме/12 бет
Айқын газетінде сұхбат жанрының берілуі58 бет
Араб-қазақ поэзияларындағы ғазал жанры13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь