Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс

1 Көтерілістің себептері, мақсаты және қозғаушы күштері
2 Кенесары Қасымұлы . аса көрнекті мемлекет қайраткері
3 Көтерілістің басталуы
4 Қазақ хандығының қалпына келтірілуі
5 Ханның алым.салық және сауда.саттық саясаты
6 Қарулы күштердің құрылуы
7 Патша үкіметінің жазалау әрекеттері
8 Долгов және Герн бастаған елшіліктердің Кенесары ордасына келуі
9 Кенесары Қасымұлының Қоқан хандығымен күресі
10 Кенесары әскерлерінің Ұлы жүз аумағына қарай шегінуі
11 Көтерілісшілердің Қырғызстан аумағындағы қимылдары
12 Кенесары Қасымұлы бастаған көтерілістің жеңілу себептері мен салдары. Көтерілістің тарихи маңызы
13 Қозғалыстың алғышарттары
14 Ұлт.азаттық қозғалысының мақсаты, себептері, сипаты, қозғаушы күштері
14.1 Көтерілістің негізгі мақсаты
14.2 Көтерілістің басты себептері
14.3 Көтерілістің ұлт.азаттық сипаты
14.4 Көтерілістің қозғауыш күштері
15 Кенесары Қасымұлы —ұлт.азаттық қозғалысының қолбасшысы
16 Азаттық жолындағы қозғалыстың жеңілу себептері мен тарихи маңызы
        
        Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс
Кенесары Қасымұлы
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс (1837-1847
жылдар аралығы) — қазақтардың патша үкіметіне қарсы
барынша бұқаралық және ... ... ... ... ... себептері, мақсаты және қозғаушы күштері
2 Кенесары Қасымұлы - аса көрнекті мемлекет қайраткері
3 Көтерілістің басталуы
4 Қазақ хандығының қалпына келтірілуі
5 Ханның ... және ... ... ... ... құрылуы
7 Патша үкіметінің жазалау әрекеттері
8 Долгов және Герн бастаған елшіліктердің Кенесары ордасына
келуі
9 Кенесары Қасымұлының Қоқан хандығымен күресі
10 Кенесары ... Ұлы жүз ... ... ... ... ... аумағындағы қимылдары
12 Кенесары Қасымұлы бастаған көтерілістің жеңілу себептері мен
салдары. Көтерілістің тарихи маңызы
13 Қозғалыстың алғышарттары
14 Ұлт-азаттық қозғалысының мақсаты, себептері, сипаты, қозғаушы
күштері
14.1 ... ... ... ... ... ... Көтерілістің ұлт-азаттық сипаты
14.4 Көтерілістің қозғауыш күштері
15 Кенесары Қасымұлы —ұлт-азаттық ... ... ... ... ... ... себептері мен тарихи
маңызы
17 Дереккөздер
Көтерілістің себептері, мақсаты және ... ... ... 20 — ... ... ... билігі мен қазақ
халқының арасындағы қарым-қатынас елеулі түрде шиеленісе
түсті. Біріншіден, Кіші жүз бен Орта жүздегі хан билігінің
жойылуы сұлтандардың, билердің және батырлардың ... ... ... ... ... қазақ халқының ежелден келе жатқан дәстүрлі
жерлерін әскери бекіністер салу үшін жаппай тартып ала
бастады. Үшіншіден, бұрын Ресейге ешқандай алым-салық төлеп
көрмеген қазақтарға ... ... ... ... ... ... ... алым-салық түрлері көбейе түсті, қазақ өз
жерін өзі жалға алып, пайдаланатын күй кеше бастады.
Төртіншіден, ... ... ... ... қазақ
ауылдарына шабуыл жасап, күн көрсетпеді. Осының бәрі байырғы
жергілікті халықты (номадтарды) қатты күйзеліске ұшыратты,
олардың күн көрісін ... ... ... мақсаты қазақтардың патша үкіметі тартып
алған ежелгі жерлерін өздеріне қайтарып алу, округтерді
тарату, отаршылар енгізген ... жою ... ... күші қатардағы қарапайым көшпелілер,
сондай-ақ старшындар мен би, батырлар, тіпті сұлтандар ... ... ... ... үш ... ... ... етті.
Көтеріліске қатысушылар негізінен қазақ халқы еді. Бірақ
олардың арасында орыстар мен башқұрт, өзбек, қарақалпақ,
түрікмен, тіпті ... және ... ... өкілдері де болды.
Олардың кейбіреулері ханның ерекше сенімі мен құрметіне ие
болып, жоғары лауазымды қызметтер атқарды. Мәселен,
Кенесарының ... ... ... орыс ... Наурызбай сұлтанның атқосшысы да Николай Губин
есімді орыс еді. Татар Әлім ... ... ... мүшесі
болатын. Дипломатиялық қызметке ханның атынан өзбеқ Сейдаққожа
Оспанов басшылық етті". Бұлардың бәрі де Кенесарыға жақсы
ұйымдастырылған тәртіпті әскер құруына ... ... ... жеке тәжірибелерін үйретті.
Кенесары Қасымұлы - аса көрнекті мемлекет қайраткері
1837 жылы Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс ... ... ірі ... бірі еді. Оған үш ... түгел қатысты. Кенесары тарих сахнасына өзінің ұлы
бабасы Абылай ханның ісін ... алға алып ... ... ... 1802 жылы ... келген. Ол Қасым сұлтанның
бел баласы, Абылай ханның туған немересі еді. Көтерілістің
болашақ басшысы Кенесары бала кезінен-ақ ат ... ... ... ... ... ... ... қанды ғажайып
аңшылығымен, қара қылды қақ жарған әділдігімен,
ерік-жігері, қажымас қайратымен және жүрек ... ... ... ... тaнылды. Оның
бойында ұйымдастырушылық және әскери қолбасшылық таланты мол
болатын. XIX ғасырдың орта кезіндегі орыс зерттеушілерінің
бірі Л. Майер «Кенесарыға көзсіз ерлік тән еді» деп ... ... ... ол ашық жүзді, орта
бойлы және жауырыны қақпақтай төртпақ тұлғалы болған. Аз
сөйлеп, көп тыңдайтын, өзін-өзі аса байсалды ұстай білетін.
Әңгімелескен адамының пікіріне ... ... ... ... ... ерекше күшті еді. Әкесімен
және ағаларымен бірге жүрген кездерінде олардан қолбасылық
тәжірибесін едәуір үйреніп алған болатын.
Көтерілістің басталуы
Көтеріліс Кенесарының патша ... ... ... ... ... мен ... ауылдарын шауып
алудан басталды. Ол шекара шебіндегі бекіністерге де, патша
үкіметінің әскери жасақтарына да ... ... ... ... 1837 ... аяқ ... Кенесары хорунжий Рытовтың
отрядын тас-талқан етіп жеңіп шықты. Ол отрядтың құрамында 6
урядник және 48 ... ... ... Олар ... бара жатқан сауда керуенін күзетіп бара жатқан
еді.
Кенесары 1838 жылы өзінің адамдарын ... ... ... оған ... ... Хатында Ақтау бекінісі мен Ақмола приказын жоюды,
Омбыда тұтқында отырған өз адамдарын түгел босатуды талап
етті. Генерал-губернатор Кенесарының адамдарының барлығын ... мың ... ... өткізіп, дүре соқтырды. Олардың
әскерге жарайтындары тұрақты армия қатарына алынып, қалғандары
Шығыс Сібірге жер ... ... бұл ... ... ... келтіріп, көтерілісті бастап
жіберуін тездетті. Ол старшина Симоновтың әскери жасақтарына
өлтіре соққы ... ... ... мен ... ... 1838 жылы ... ... Қоңырқұлжа
Құдаймендіұлының ауылдарына шабуыл жасады, оның 12
мыңға жуық ... ... ... ... ... ... 2,5 мың малы қоса кетті.
Сұлтан Кенесарының туған қарындасы Бопай бастаған
сарбаздар Көкшетау округының ауылдарына шабуыл жасады.
Кенесары жасақтарының ... ... ... 1838 ... айында басталды. Ол Ақмола бекінісіне таяу ірі елді
мекенді алты күн бойы ... ... ... ... ... ... қорғалатын. Бекіністің төңірегіне терең ор
қазылып, оған жете беріс жерлерге күшті кедергі-тосқауылдар
қойылған болатын. Ақмола бекінісін аға сұлтан Қ. ... ... ... Карбышев бастаған отряд қорғады. Кенесары
шабуылды 1838 жылдың 7 тамызында таң саз бере бастады. Оның
сарбаздары бекіністі өрт ... ... ... өртке оралды. Кенесарының даңқты батырларының бірі
Басықара бекіністің ішкі жағасынa баса-көктеп кіріп барып,
сұрапыл ұрыс салды. Ол осы ... ... қаза ... ... ... Бұқарбай батырлардың сарбаздары басып
кірді.
Орынбор губернаторы В. Перовский мен Батыс Сібір губернаторы П.
Горчаковтың арасында Кенесарыға қарсы қалай күрес жүргізу
жөнінде өзара келіспеушілік ... ... В. ... ... ... бейбіт келіссөздер арқылы да
жүргізу керек десе, П. Горчаков әскери күш қолданып,
көтерілісшілерді ... ... ... ... ... 1840 жылы ... үкіметінің Кенесарыға
кешірім жасауына қол жеткізді. Кенесарының тұтқынға алынған
туған-туыстарының барлығы да түрмеден босатылды. Арада
уақытша бейбіт келісім кезеңі ... ... ... ... ... ... ... үш жүздің өкілдері бас қосқан жиында
Кенесары Қасымұлы хан сайланды. Сөйтіп Қазақ хандығы қалпына
келтірілді. Патша ... бұл ... ... өте ... естіп-білді. Ендігі жерде Кенесары бастаған
көтеріліс ұйымдасқан сипат ала ... ... ... ... үшін Кенесары хан бір орталықтан
басқарылатын мемлекет құрды. Оны ханның өзі басқарды. Ханның
жанынан жоғарғы кеңесші ... - ... ... адал ... ... ... мен ... туыстарынан тұратын
арнайы Кеңес құрылды. Кенесары хандықты өзінің сенімді адамдары
- жасауылдар арқылы басқарды. Жасауылдар сот ісімен, ... ... ... ... ... ... істермен айналысты. Жасауылдар сонымен қатар
орталық өкімет билігі берген нұсқаулардың ... мал ... ... ... ... ... халықтың көңіл күйін де қадағалады.
Хан билігі қызметінің оңды нәтижелері ... оның ... ... ... ... пен ... алу
жойылды.
Ханның алым-салық және сауда-саттық саясаты
Кенесары ең апдымен алым-салық төлеудің тәртібін ретке
келтірді. Мал өсірушілер — ... ал ... - ... болды. Патша әскерлерімен соғысты одан әрі
жалғастыру қосымша материалдық және қаржы шығындарын
қажет етті. Сондықтан алым-салықтың да қосымша ... ... ... ... ат
әбзелдерін жинау қолға алынды. Салық жинауда халықтың
жағдайы жеке-жеке ... ... малы 40 ... ... ... 40-тан 100 басқа
дейін малы барлар бір малдан, ал 100 бастан артық малының
әрбір 40 басына бір малдан төлеп ... ... ... өздерінің өндірген өнімінің оннан бір бөлігін төлеуге
міндетті болды. Көтеріліске деп жиналған астықты патша үкіметі
жиі-жиі ... ... ... Тәуекел етіп, көтерілісшілерге
астық апарып сатқандар жазалаушы әскердің қаһарына ұшырады.
Сондықтан да Кенесары қазақтардың егіншілікпен айналысуын
қатты қолдады. Көпестердің сауда керуендерінен ... ... ... табыс беретінін ескерген Кенесары ондай
керуендерді тонауға тыйым салды. Сауда керуендерінің толық
қорғалуын қамтамасыз етті. Керуенбасыларын жеке өзі қабылдап
та отырды. Баж ... ... ... қосымша салық
салынды. Баж салығынан түскен қаржыға Орта Азия базарынан
қару-жарақтар мен оқ-дәрі сатып алынды.
Қарулы күштердің ... 20 мың ... ... әрі ... қабілеті
күшті тұрақты әскер жасақтай алды. Кенесары әскері
жүздіктер мен мыңдықтарға бөлінді. Ерлігімен ... ... ... ... ... ... тағайындалды. Кенесары құралайды көзге
ататын мергендерден іріктеп, мергенбасы басқаратын ерекше
жасақ құрды. Орыс армиясының ... ... хан өз ... ... белгілерін енгізді.
Хан сарбаздарынан шайқас тактикасы мен әскери өнердің
амал-тәсілдерін меңгеруді талап ... ... ... ... ... татардың және башқұрттардың
бұрын тұрақты орыс армиясында қызмет еткен тәжірибелі
солдаттары айналысты. Хан ... ... ... орната
білді. Мәселен, сатқындық жасаған немесе әскери күзетте
ұйықтап қалған сарбаздар өлім жазасына кесілді. Әскери
тәртіпті бұзғандар қатаң жазаланды, ... ... ... ... қызметін де шебер пайдаланды. Олар
көтеріліс басшысына патша әскерлерінің қашан және қайда
бет алатынын алдын ала хабарлап отырды. Кенесары әскерінің
тыл ... де ... ... Ол ... ... ... ... үкіметінің жазалау әрекеттері
Отаршылдыққа қарсы күреске қазақтардың үш жүзінің бәрі бірдей
белсене қатысуы патша үкіметінің зәресін үшырды. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... 1842 жылы Орынбор губернаторы
Перовскийді Обручев алмастырды. Мұның өзі Кенесарының ендігі
жерде Орынбор генерал-губернаторымен ... алып ... ... Екі ... ... бұзылды. 1842 жылы Сотниковтың отряды Кенесарының
ауылына қарақшылық шабуыл жасады. Жазалаушы отряд қыруар көп
малды айдап әкетті, он адамды тұтқынға ... ... ... ... ... ... ... Кейінірек қазақтар ханның басқа ауылдарына да шабуыл
жасай бастады.
Ресей императоры Кенесары бастаған көтерілісті басу мәселесін
ұдайы ... ... ... 1843 жылы ол ... ... ... ... жөнінде жарлық шығарды. Ханның
басына 3 мың сом мөлшерінде сыйлық жарияланды.
Көтерілісшілерге қарсы старшина Лебедев басқарған
300 солдаттан тұратын жазалаушы отряд жіберілді. 1843 ... ... ... А. ... мен Б. ... екінші әскер жабдықталды. Онымен бір мезгілде
Омбыдан, Петропавлдан, Қарқаралыдан да әскерлер шықты. Патша
үкіметінің әскерлері жергілікті жер жағдайын ... ... ... дала ... ... ұрыс ... ... әдісі
қажет еді. Мүның бәрі де патша үкіметі жазалаушы әскерінің
сілесін қатырды.
Туған өлкенің жер жағдайын жақсы ... ... ... ... одан әрі ... 1844 жылы ... 20-сынан 21-іне
караған түні Кенесары хан Тобыл өзенінің жоғарғы ағысында
Жантөре сұлтанның әскеріне күйрете соққы берді.
Кескілескен шайқаста сұлтанның 44 адамы қаза тапты.
Бұл ... ... ... тобы таяу ... ... ... оның ... араласып, А. Жантөре сұлтанды құтқарып
қалуға батылы жетпеді. Кенесарының жеңіс жігерлендірген
негізгі күштері 1844 ... ... ... ... ... ... маңындағы елді мекенді өртеп
жіберді, 40 адамды тұтқынға алды, қыруар малды айдап
әкетті. Сонымен қатар мылтық, пистолет, қылыш, ... ... ... ... ... ... ... отряд Кенесарының ауылына жете алған
жоқ. Үкімет басындағыларды абыржушылық пен үрей ... және Герн ... ... Кенесары ордасына келуі
Кенесарымен болған соғыстың ұзаққа созылуы патша үкіметіне
елеулі шығын ... ... 1845 ... ... ... басшылығы Кенесары ханға Долгов және Герн бастаған
елшілік жіберуді қажет деп тапты. Олар Кенесарыны патша
үкіметінің талабын орындауға ... тиіс ... ... ... жұмыстарын жүргізуді де көздеді: біріншіден, олар
Кенесары әскерлерінің қай жерлерде қаншалықты мөлшерде
орналасқанын дәл білуі тиіс ... ... ... ... ... бойында тағы қандай бекініс салуға
болатынын анықтап қайту еді. Патша үкіметі мұндай шараларды
жүзеге ... ... ... ... ... толық
бақылау орнатуды көздеді. 1845 жылы Долгов пен Герн
бастаған ... ... ... жетті. Кенесарыға оның
әйелі Күнімжан қайтарылды.
Жүргізілген келіссөздер барысында Кенесарыға қабылдауға
болмайтын шарт ... ... ... ... ... шегінде ғана көшіп жүруге
рұқсат берілді. Кенесарының Ресейге толық бағынуы және
соғыс қимылдарын біржолата тоқтатуы тиіс болды. Орынбор
ведомствосына қарайтын ... ... да ... ... ... ... ... 1 сом 50
тиын мөлшерінде түтін салығын төлеп тұруы тиіс екендігі,
ханның Орынбор қазақтарынан зекет алуына тыйым
салынатындығы ... ... ... ... ... ... ... Ханның қашқын орыс пен
татар және башқұрттарды жасырын ұстауына тыйым салынатыны,
оларды Ресейге ... тиіс ... ... сөз болды.
Кенесарының Ресейге «ұнамайтын» шет мемлекеттермен және
жеке тұлғалармен қарым-қатынастар жасауына рұқсат етілмейтіні
де ескертілді.
Кенесары Долгов пен Герн елшілігінің қойған шарттарының ... оның хан ... ... ... ... ... екенін оп-оңай ұқты.
Хан патша үкіметі қойған бұл талаптардың бірде-біреуін қабыл
алған жоқ. Келіссөздер тұйыққа тірелді. ... ... ... ... жете алмады. Елшілер кеткеннен
кейін хан әскери кеңес ... енді ... ... ... ... қабылдады.
Патша үкіметі содан кейін-ақ Ырғыз өзені бойында Орал, ал
Торғай ... ... ... ... ... ... ... Қасымұлының Қоқан хандығымен күресі
Кенесары мен Қоқан хандығы қарым-қатынасының шиеленісіп
кетуінің ... ... де бар еді. ... ... билеушілері 1836 жылы оның бірге туған бауыры
Саржан сұлтанды, 1840 жылы әкесі Қасым төрені өлтірген
болатын. Мұның өзі оның ... ... ... ... ... ... ... хандығына қарсы күресте
Кенесары Жанқожа Нұрмұхамедұлы батырдың көмегіне сүйенді.
1845 жылы ... хан ... ... Жаңақорған, Жүлек және
Созақ сияқты бекіністерін тартып алды. 1846 жылы Қоқанның ... ... ... Меркіні де қолға қаратты. Содан бастап Қоқан
хандығының қазақтарға озбырлық жасауы уақытша болса да тыйылды.
Бірақ ... ... ... мемлекеті сияқты және бір қатерлі
дұшпан тауып алды.
Кенесары ... Ұлы жүз ... ... ... үкіметі Кенесары ханды Орынбор өлкесінен қалай да
ығыстырып шығаруға ұмтылды. Соның салдарынан Кенесары
Сарыарқаны тастап, көтеріліс ... ... ... ... мәжбүр болды. Сібірдегі өкімет билігі Омбыдан
генерал Винневский басқарған елеулі әскер күшін
зеңбіректерімен қоса Жетісуға жедел ... ... ... ... ... ... ... Күші басым патша үкіметінің қысым жасауымен
Кенесары Іле өзенінід оң жақ бетіне өтіп, одан әрі Алатаудың
етегіне көшіп барды. Ал патша үкіметі оған Кіші жүз бен ... ... ... ... ... ... ... тастады.
Ұлы жүздің Сұраншы, Байсейіт, Тайшыбек сияқты батырлары
Кенесарыға қолдау көрсетіп, көтерілісшілердің сиреп
қалған қатарын толықтырып, едәуip күшейтті.
Кенесары Қасымұлы ... ... бой ... тұруды да ойлады.
Бірақ оның бұл әрекетін Қытай ... ... ... ... ... аламыз деген
қауіппен Кенесарының өтінішін қанағаттандырудан үзілді-кесілді
бас тартты. Қазақтардың арасында беделі күшті әрі жауынгер
ханды қабылдаудың ешқандай да қажеті жоқ деп ... ... бұл ... ... өзі де ... діні бір ... дүңгендердің көтерілістерінен мазасы кетіп, қатты
аландаулы болатын.
Көтерілісшілердің Қырғызстан аумағындағы қимылдары
Көтерілісшілер қырғыз жеріне жақын келді. Бұл кезде қырғыздар
Қоқан ... ... ... Хан ... ... ... манаптарының өзіне бағынуын талап етті. Бұл
талаптар патша үкіметімен және Қоқан хандығымен одан әрі ... үшін күш ... ... ... еді. Хан
қырғыздарға арнаған үндеуінде былай деп жазды: «Менің
мұнда келгенімнің мақсаты, сендермен жауласу, қан төгісу
емес, қайта қазақтар мен қырғыздардың басын ... ... ... қол ... ... алу, ... ... болып табылады».
Қырғыздарда Шыңғысхан ұрпақтарына бағыну дәстүрі қалыптаспаған
еді. Сондықтан да олардың ханға бағынуы, сөйтіп өздерінің
тәуелсіздігінен айырылуы, әрине, қырғыз ақсүйектерінің
ойына кіріп те ... ... ... ... еді. ... ... ... ханның қырғыз аумағына жасаған
жорықтарын да ұмыта қойған жоқ болатын. Қырғыздар патша
үкіметінің Сібір әкімшілігі тарапынан едәуір қолдау
табатынын да ... ... ... ... ... жасауға ашықтан-ашық айдап салды. Алатау
қырғыздары Қоқан хандығының ... ... ... ірі ... ... құрылтай жиналысына
шақырды. Ықпалы күшті манап Орман барлық қырғыздардың
билеушісі болып тағайындалды. ... ... ... ханның ұсынысын қабылдаудан ашықтан-ашық бас тартты.
Кенесары ханның қырғыздарға қарсы аттанған екі мың ... ... Оның бір мыңы ... ұшырады, екінші
жартысы аш-жалаңаш, қару-жарақсыз, жаяу-жалпылап кері
қайтты. Қазақ сарбаздарының ... ... ... өзі ... тарапынан бұрын-соңды болып көрмеген
батылдық пен қатыгездік болып шықты. Қырғыздар жағы ... ... үшін ... зор ... ... ... ... қырғыздар тарапынан келісім жасауға арнайы адамдар
келді. Қазақтар мен қырғыздар ... ... ... ... ... Екі ... ... былай
бір-бірімен бейбіт көршілікте, тату-тәтті достықта тұруға
серттесті. Бірақ қырғыздар көп ... бұл ... ... ... ... серіктерінің бірі Саурық
батырдың ауылына шабуыл жасады. Олардың бұл шабуылы қырғыз
батыры Жаманқараның өлімі үшін кек алу ... еді. ... ... 700-ге
жуық жылқысын айдап әкетті, Саурық батырды өлтіріп кетті. 1847
жылғы сәуірде ... он ... ... Қырғызстанның жеріне
басып кірді. Қырғыздармен шайқас Ыстықкөл мен Шу өзенінің
жоғарғы ағысы аралығында ... ... ... ... ... бастаған көтерілістің жеңілу себептері мен
салдары. Көтерілістің тарихи ... емес ... ... ... ... ... қоршауда
қалып қойған болатын. Соңғы шайқас қарсаңында өткізілген
әскери ... ... ... серіктері қоршауды бұзып
өтіп, ханның аман құтылуы туралы ұсыныс жасады. Бірақ хан
ол ұсыныстан біржолата бас тартты. Кенесары хан өз батырларын
қоршауда ... жеке өзі ... ... ар ... ... мен Ұлы ... ықпалды биі Сыпатай жасақтарының
кенеттен шегініп кетуі көтерілісшілердің ... ... ... таяу ... Кенесары 30-дан астам сұлтанымен
және аз ғана сарбазымен күші басым қарсыласымен ерлікпен
шайқасып, тұтқынға түсті. Көтерілісшілердің шағын ... ... ... қашып құтылды. Қырғыз манаптарының бас
қосқан жиынында қолға түскен ханды, сұлтандар мен сарбаздарды
өлім жазасына кесу ... ... хан ... күш
біріктіріп, Қоқан хандығы мен Ресей империясына қарсы
күреске шақырды. Бірақ қырғыздар ханның ... ... мен оның ... ... Қасымұлы осылай қаза тапты.
Ресей зерттеушісі Л.Мейер қазақ жауынгерлерінің ең ... ... ... деп ... ... қырғыздармен үш
тәулік бойы ерлікпен шайқасты, Сібір қырғыздары көмекке
келіп жетер деген үмітте болды. Бірақ патша үкіметінің
жергілікті ... ... ... ... келетін
жолын бөгеп, тосқауыл қойып үлгерген еді. Үшінші ... ... бір ... ... ... ... кете ... Ханның көптеген сенімді серіктері түгелдей
дерлік өлтірілді. Ханның өзі бірнеше сұлтандарымен бірге
тұтқынға алынды және ... ауыр ... ... ... және оның ... ... көзін жоюға қатысқан
қырғыз манаптарының бәрі де патша үкіметінің наградаларымен
марапатталды. Халықтың сүйікті ханының қапылыста қалай ... ақын ... ... ... ... қайғылы сарында
баяндайды.
Әкесі Кенесарының бастаған ісін оның ұлы Сыздық сұлтан мен оған
шын берілген ... ... ... ... үшін кек ... ... Қырғызстан аумағына бірнеше рет әскери
жорық жасады.
Қазақтардың Кенесары хан бастаған ұлт-азаттық көтерілісі
осылайша жеңіліс ... ... ... жасақтары
Ресейдің жақсы қаруланған әрі күшті әзірліктен өткен
тұрақты әскеріне қарсы тұра алмады. Оның ... ... ...... үкіметіне, қырғыз манаптарына және
Қоқан хандығына қарсы соғыс жүргізді. Мұның өзі оның негізгі
күштерін едәуір шашыратты. Сұлтандар мен рубасыларының арасында
ауызбірлік болмады.
Кенесары ... ... ... ... ... ... қарсы жаппай қатысқан бұқаралық соғыстарының
бірі болды. Көтерілістің жеңіліске ұшырауы патша үкіметінің
қырғыз жерлерін, ... ... және ... Қазақстанды
басып алуына жол ашты. Сондай-ақ Бұхара, Қоқан және Хиуа
хандықтарын қосып алудың алғышарттары жасалды.
Кенесары Қасымұлы қазақ ... ... ... ... аса ... ... қайраткері ретінде
қалды. Хан билігі іс жүзінде жойылған ... ... ... үш жүзінің басын біріктіріп, қазақ мемлекеттілігін
қайтадан қалпына келтірді.
Көптеген зерттеушілер Кенесарының ұлы Абылай ... ... ... ... үшін ... ... бағалады. Оған патша үкіметі
әкімшілігінің өкілдері де құрметтеп қарады,
ресейлік ғалымдар Кенесарыны «бүлікшіл сұлтан», «Қырғыз
даласының Митридаты» деп атап, оның ... ... ... Қасымұлының өмірі мен қызметі болашақ ұрпаққа өшпес
өнеге. ... ... ... ... ... бірнеше
ұрпағы мен XX ғасырдың бас кезіндегі ұлт-азаттық
қозғалысының жетекшілері одан үлгі алып ... ... ... ... ... ... ... аталатын үлкен көше бар.
Кенесары қазақ халқын бостандық пен тәуелсіздік ... ... ... көтерілісі табысқа жетпесе
де, оның ұлы істері халық есінде мәңгі сақталады.[1]
Қозғалыстың алғышарттары
XIX ғасырдың ... ... ... хан мен Уәли ... ... Қарқаралы округін құру едәуір
саяси-әкімшілік жаңалықтар енгізді. Мұның өзі патша
өкіметіне Орта және Ұлы жүз арасындағы ... ... оның ... ... иеліктерін нығайта түсуге
мүмкіндік берді. Патша өкіметінің бұл ... ... ... ... ... ... ... жойылатынын қазақ халқының көреген
қайраткерлері болжай білді.
Уәли хан өлгеннен кейін ... ... ұлы ... ... ... ... ... өз заманына
лайықты сауаты бар Айғаным патша үкіметінің Сыртқы істер
министрлігінің Сібір комитетімен және Азия ... жиі ... ... ... ... ... қабілетті болғанымен, халықтың патша өкіметіне деген
қарулы наразылығына басшылық ете алмайтын еді. Осындай
күрделі де қиын міндет Абылайдың отыз ... ең ... ... ... Оның бел ...... Ағатай, Бопай, Құшақ және Кенесары
бәйбішеден, ал Наурызбай ... ... еді. ... ... ... ... қарсы жиырма жыл
бойы жүргізілген ауыр да қиын күрестің белсенді
қатысушылары, ал Саржан, Есенгелді, Кенесары сол
күрестің ұйымдастырушысы әрі басшылары ретінде ... Осы ... ... ... ... аса зор ... апат ... өкіметінің округтік тірек пункттер құру туралы шешіміне
ашық қарсы шығып, Көкшетау өлкесіне беделімен белгілі ... ... еді. Ол ... 1825 жылы 14 ... ... және ... да ... биліктегі
шенеуніктеріне жазған хаттарында патша өкіметінің, оның
Омбыда отырған облыстық бастығының қазақ ... ... үшін ... ... ... ... ... талап
етті. Мұндай өзгерістер жасау үшін, Абылай заманынан бері
сақталып келе жатқан ... ... сол ... старшындарының келісімін алу керек
деп көрсетті. Хаттың соңында патша ағзамнан қазақтар мен оның
болыстарына бұрынғыша, Абылай заманындағыдай, өз
салт-дәстүрімен тыныштықта өмір сүруіне мүмкіндік
беруін ... ... ... бұл ... теріс жауап
беруі Қасым сұлтанды алған бетінен қайтара алмады. Ол бұдан
кейін де патша губернаторларына хат жазып, ... ... ... ... ... базалар салуды
тоқтатуды талап етті. 1826 жылғы 18 сәуірдегі хатында
жазалаушы отрядтың ... ... ... ... халыққа көп
зардап шектіргенін жазады. Орталық және Солтүстік Қазақстанды
қамтыған көтерілістің кең етек ... ... ... ... ... болды. Бірақ Ғұбайдулланы патшаның өкімшілік
орындары қолға түсіріп, Сібірдегі бір алыс қалашыққа жер
аударады. Мұның өзі бүкіл Орта ... ... ... бәсеңдете алмады. Ал Қарқаралы округінің
ауылдарында қозғалыс күшейе ... ... әсер ... ... ... ... еді. Бұл ... Саржан сұлтанның
иелігінде болатын. Саржан жасақтарының арасында жас сұлтан
Кенесары да бар еді. Ол сол кездің ... ... ... ... ... кейін Орталық Азиядағы түркі
халықтарының «тәуелсіздік жолындағы күрескері» болды.
Саржан сұлтан бөлек-бөлек әрекет етіп ... ... ... ... ... жерін отарлау
саясатына қарсы белсене күресті. Жазалаушы отрядтың
қысымынан ығысып, әрі Қоқан бектерінің Ресей
отарлаушыларына қарсы бірігіп күресеміз ... ол өзін ... ... ... хандығының иелігіне
барып қоныстанады. Алайда Қоқан бектері бұрын берген
уәделерінен тайып, әрі патша өкіметіне жақсы көріну
үшін, 1836 жылы ... ... мен оның ... өлтіреді. 1840 жылы сол Қоқан
билеушілерінің арандатуынан Қасым сұлтан мен ... қаза ... ... ... сұлтан мен оның балаларының
отаршылдыққа қарсы бытыраңқы сипатта жүргізген күресі тоқтап
қалмады. Қайта оны әлдеқайда ұйымдасқан сипатта әрі ... ... ... жж.) ... ... мақсаты
Қазақстанның Абылай хан кезіндегі аумақтық тұтастығын қалпына
келтіру әрі ... ... ... жерлерді сақтап қалу.
Көтерілістің басты себептері
Патша өкіметінің Қазақстандағы отаршылдық саясаты, Орта жүзде
хандық билікті жойып, ресейлік әкімшілік басқарудың ... ... ... ... ... ... ... жағдайының нашарлай түсуі.
Көтерілістің ұлт-азаттық сипаты
Қазақ жерін әскери отарлаудан, яғни Ресей бодандығынан, Қоқан
бектерінің озбырлығынан құтқаруға бағытталған азаттық
жолындағы күрес болды.
Көтерілістің ... ... ... ... ... тәуелсіздікті қалпына келтіру
жолындағы күреске қатартағы егіншілер де, старшындар да,
сұлтандар да ат салысты. Әрине, оған қатысқан үстем тап
өкілдерінің мақсаттары бірыңғай емес еді. ... ... ... ... Иман ... атасы), Басығара, Аңғал, Жанайдар, Жеке,
Сураншы, Байсейіт, Жоламан Тіленшиев, Бұқарбай сияқты
әйгілі халық батырлары болды. Көтеріліске ... ... ... ... ... да ... ... —ұлт-азаттық қозғалысының қолбасшысы
Кенесары Қасымұлы тарих сахнасына Абылай ... ... ... ... Патша өкіметінің отарлау
саясатында 1822—1824 жылдардағы Сібір, Орынбор қазақтары
туралы Жарғылар қабылданғаннан кейін, Қазақстанның қалған
аудандарына ... ... ... ... ұлт-азаттық
қозғалысын басқаруға талап қылған Кенесары сұлтан
қазақтың қалған жерін отарлаудан сақтап қалуға әрекет
жасады. Бірақ ол бұл ... ... ... ... ... ... ... ауылдарына бірнеше рет шабуыл
жасағанына қарамастан, Кенесары патша үкіметінің
Қазақстаңдағы өкілдеріне бірнеше рет хат жазып,
өздеріне қоныстарын ... ... ... — деп ... ...... мұра ... Есіл, Нұра, Ақтау, Өртау, Қарқаралы, Қазылық,
Жарқайың, Обаған, Тобыл, Құсмұрын, Оқият, Тоғызақ төңірегі
және Жайыққа дейінгі жерлер қазіргі патшаның ... ... ... оларға әскери бекіністер салынды. Енді
біздің жерімізді күн сайын басып алып, оған бекіністер
орнатып жатыр. Бұл әрекет халықты барынша ... ... өзі ... ... ғана ... ... де зор қауіп туғызып отыр». Бірақ
бұған патша да, оның Қазақстандағы әкімдері де құлақ аспай,
қайта отаршылдықты үдете ... ... ... ... «Мен өзімнің
қазақтарым егін егу, аң аулау жөне ... да ... ... ... ғана тыныш өмір сүре
аламын» десе, енді бір хатында патша әкімдерін достық-татулық
қатынаста болуға ... «Біз ... пен ... өмір
сүрсек, қандай жақсы болар еді», — дейді.
Кенесары Қасымұлы патша өкіметімен келісу әрекетінен еш нәтиже
шықпағаннан кейін, қару алып ... бел ... Бұл ... ... ... ... соңғы хаттарының бірінде:
«1825 жылдан 1840 жылға дейін патша өкіметінің ... ... он бес рет ... ... ... қазақтар, мұндай қысымға, талан-таражға, кісі
өлтірушілікке шыдай алмай, лажсыздан басымыздың ауған
жағына көшіп жүрдік. Бірақ олар ... те ... ... ... де мен — ... ... ... алып, ұлы
күресті бастауға аттандым», — дейді.
Азаттық жолындағы қозғалыстың жеңілу себептері мен тарихи
маңызы
Сол тарихи кезеңде Қазақстанда ... ... ... бұл ... да түпкілікті жеңіске жетуі мүмкін емес
еді. Ресей империясының қуатты, тұрақты әскери күші бар
екенін былай қойғанда, жеңілудің ... да ... ... қатысқан үстем тап өкілдері арасында ауызбіршілік
болмады. Өзін қолдамаған туыстарымен, қазақтың ауқатты
топтарымен, Қоқан ... ... ... ... ... өз күшін әлсіретті.
Жікке бөлінген қазақ рулары көтерілісті көбіне өз
аймақтарында қолдап, ... ... ... ... және ... ... басып кіргенде, оған
қосылмады. Өзін қолдамаған ауылдарды қатаң жазалауы да
көтерілісті әлсіретті.
Бұл ұлт-азаттық қозғалыстың маңызы зор, ол Орталық Азия мен
Қазақстан халықтарының ... ... із ... азаттық, тәуелсіздік жолындағы күресіне
үлгі-өнеге әрі тарихи сабақ болды. Кенесарының күресі, оның
өзінің халықтың мақсат-мүддесіне шын берілгендігі,
қолбасшылық өнері, ... ... ... сирек
кездесетін қасиеті XIX ғасырдың өзінде-ақ халық тарапынан
қадірлеушілік туғызды. Патша өкіметі тұсында ... ... сөз ... ал бола қойса, оны
бұрмалап теріс түсіндіру себептері белгілі. Кеңес өкіметі
түсында да бұл қозғалыс кертартпа, хандық-феодалдық
мемлекетті көксеушілік деп ... ... ... шындық тұрғысынан дұрыс бағалаған ғалымдар
қуғын-сүргінге ұшырады. Қазақстан тәуелсіздік
алғаннан кейін ғана Кенесары бастаған ұлт-азаттық
қозғалыс өзінің шын бағасына ие болды. Осы қозғалыстың
басы-қасында ... ... хан мен оның ... да
қаруластарының есімдері тарихтан лайықты орнын
алуда.[

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс туралы10 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт – азаттық көтеріліс және оның тарихнамасы11 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс25 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс. Көтерілістің барысы мен әскери қимылдары14 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілістің негізгі мәнін ашу33 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )50 бет
Кенесары бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық күресі9 бет
Кенесары басқарған ұлт-азаттық көтерілістің басталу себептері мен барысы24 бет
Кенесары хан7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь